ბს-1521-1478 (2კ-08) 5 აგვისტო, 2009წ.
ქ. თბილისი
ადმინისტრაციულ და სხვა კატეგორიის საქმეთა პალატამ
შემდეგი შემადგენლობით:
ნუგზარ სხირტლაძე, (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),
ნინო ქადაგიძე, ლევან მურუსიძე
სხდომის მდივანი – ნ. გოგატიშვილი
კასატორები: საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო (მოპასუხე), ე. მ-შვილი, ნ. ხ-შვილი (მოსარჩელეები)
მოწინააღმდეგე მხარე საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს საკასაციო საჩივარზე: ე. მ-შვილი, ნ. ხ-შვილი, წარმომადგენელი ა. ბ-ული (რწმუნებულება 24.03.08წ., ¹1-889).
მოწინააღმდეგე მხარე ე. მ-შვილის და ნ. ხ-შვილის საკასაციო საჩივარზე: საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო, წარმომადგენელი ვ. გ-შვილი (საქართველოს თავდაცვის მინისტრის 15.06.09წ. ¹430 ბრძანება).
მოწინააღმდეგე მხარე ე. მ-შვილის და ნ. ხ-შვილის საკასაციო საჩივარზე: საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო, წარმომადგენელი ლ. გ-ძე (მინდობილობა 12.05.06წ., ¹08-01)
გასაჩივრებული განჩინება: თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 26.06.08წ. გადაწყვეტილება
დავის საგანი: მატერიალური და მორალური ზიანის ანაზღაურება
ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:
ე. მ-შვილმა და ნ. ხ-შვილმა 01.05.2003 წ სარჩელით მიმართეს თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა კოლეგიას და მოითხოვეს მიყენებული ზიანის ანაზღაურება, იმ საფუძვლით, რომ მათი შვილი გ. ხ-შვილი 25.10.1992 წ. მოხალისედ წავიდა აფხაზეთში _ საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობისათვის საომარ მოქმედებებში მონაწილეობის მისაღებად, სადაც 02.11.1992 წ. დაჭრილი ჩავარდა ტყვედ. ტყვეობიდან თავის დაღწევის შემდეგ გადაყვანილ იქნა ჰოსპიტალში, 04.11.1992 წ. იგი დაპატიმრებული იქნა უკანონოდ, ხოლო 10.11.1992 წ. დახვრეტილი იქნა საქართველოს რეპუბლიკის აფხაზეთის რეგიონში იმ ხანად მოქმედი სამხედრო-საველე სასამართლოს 09.11.1992 წ. განაჩენით, სამშობლოს ღალატისათვის. მოსარჩელეებმა აღნიშნეს, რომ სამხედრო-საველე სასამართლო შექმნილი იყო უკანონოდ, საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს თანამშრომლების მიერ ხელისუფლების ბოროტად გამოყენებისა და ხელისუფლების გადამეტების საფუძველზე, ვინაიდან “საქართველოს რესპუბლიკაში სასამართლო წყობილების შესახებ» საქართველოს რესპუბლიკის კანონის სამოქმედოდ შემოღების თაობაზე» საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესი საბჭოს პრეზიდიუმის 28.12.1990 წ. დადგენილებით განსაზღვრულ სახეობებში არ იყო გათვალისწინებული. ამასთან, მოსარჩელეთა განმარტებით მათი შვილი გასამართლებული და დახვრეტილი იქნა ყოველგვარი გამოძიებისა და მტკიცებულებების მოპოვების გარეშე, მას არ მიეცა საშუალება სამართლებრივი გზით მის მიმართ გამოტანილი განაჩენის გასაჩივრებისა, რადგან მეორე დღესვე განაჩენი მოყვანილი იქნა სისრულეში. გ. ხ-შვილი თბილისის რეგიონალური სამხედრო პროკურატურის 04.04.2002 წ. დადგენილებით ცნობილი იქნა რეაბილიტირებულად.
მოსარჩელეები მიიჩნევენ, რომ შვილის უკანონოდ დახვრეტით მათ განიცადეს მორალური ზიანი, აღნიშნული ფაქტი მათთვის ცნობილი გახდა მასმედიის საშუალებით, რის შემდეგაც ორჯერ ჩავიდნენ ქ. სოხუმში შვილის ცხედრის მოსაძებნად და ქ. თბილისში გადმოსასვენებლად. მიუხედავად ხანგრძლივი ძებნისა, შვილის ცხედარი ვერ მოიძიეს. შვილის სამშობლოს მოღალატედ გამოცხადების შემდეგ, ე. მ-შვილი განთავისუფლებული იქნა სამუშაოდან.
მოსარჩელეებმა მოითხოვეს საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს და თავდაცვის სამინისტროსათვის სოლიდარულად სახელმწიფო მოსამსახურის განზრახი ქმედებით მათთვის მიყენებული მატერიალური ზიანის _ 20 000 აშშ დოლარის, მორალური ზიანის 1 000 000 ლარის, ადვოკატის ხარჯის _ სასარჩელო მოთხოვნის 4%-ის ოდენობით დაკისრება, წერილობითი ფორმით ბოდიშის მოხდა მასმედიის საშუალებით.
თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიის 05.05.03წ. განჩინებით სარჩელი განსახილველად გადაეგზავნა აფხაზეთის ა.რ. სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიას. აფხაზეთის ა.რ. უმაღლესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 21.07.03წ. განჩინებით საქმის მასალები სასამართლოს განსჯადობის შესახებ დავის გადასაწყვეტად გადაეგზავნა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატას, რომლის 10.10.03წ. განჩინებით საქმის მასალებით დარჩა განუხილველად. საკასაციო სასამართლოს სისლის სამართლის საქმეთა კოლეგიამ მიუთითა, რომ არ ჰქონდა სამართლებრივი უფლებამოსილება სასამართლოთა შორის წარმოშობილი დავის გადასაწყვეტად. აფხაზეთის ა.რ. უმაღლესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 17.11.03წ. განჩინებით სარჩელი და საქმის მასალები განსჯადობით განსახილველად გადაეგზავნა თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიას.
თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიის 20.12.2004წ. გადაწყვეტილებით ე. მ-შვილის და ნ. ხ-შვილის სარჩელი არ დაკმაყოფილდა მოთხოვნის ხანდაზმულობის გამო.
აღნიშნული გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრეს ე. მ-შვილმა და ნ. ხ-შვილმა, რომლებმაც მოითხოვეს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით მათი სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილება.
საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 29.06.2005წ. განჩინებით საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა, გაუქმდა თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიის 20.12.2004წ. გადაწყვეტილება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდა იმავე სასამართლოს. საკასაციო სასამართლომ მიუთითა, რომ კანონით გათვალისწინებული რეაბილიტაციის საფუძველი რეგიონალური სამხედრო პროკურორის 04.04.02წ. დადგენილების მიღებით წარმოიშვა, შესაბამისად მოსარჩელეთა უფლება მოთხოვნაზე სწორედ მითითებული მომენტიდან წარმოიშვა, რაც თავის მხრივ გამორიცხავს განსახილველი ურთიერთობების მიმართ ძველი სკ-ის ნორმების გამოყენებას, რის გამოც საკასაციო პალატამ მიიჩნია, რომ სახეზეა სსკ-ის 393.2 მუხლით გათვალისწინებული კასაციის საფუძველი. საქმე განსჯადობით გადაეგზავნა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას.
თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 15.05.2006 წ. გადაწყვეტილებით სარჩელი არ დაკმაყოფილდა, ე. მ-შვილს და ნ. ხ-შვილს უარი ეთქვათ მოპასუხეებისათვის მორალური და მატერიალური ზიანის დაკისრებაზე.
პირველი ინსტანციის სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია ის გარემოება, რომ მოსარჩელეთა შვილი _ გ. ხ-შვილი 10.11.1992 წ. დახვრეტილი იქნა საქართველოს რესპუბლიკის აფხაზეთის რეგიონში იმ დროს მოქმედი სამხედრო-საველე სასამართლოს 09.11.1992 წ. განაჩენით. 04.04.2002 წ. გ. ხ-შვილი თბილისის რეგიონალური სამხედრო პროკურატურის მიერ ცნობილი იქნა რეაბილიტირებულად. სასამართლომ ასევე დადგენილად სცნო ის გარემოება, რომ სახედრო-საველე სასამართლოს წევრების მიმართ სისხლის სამართლის საქმეები არ იქნა განხილული სასამართლო წესით პირთა გარდაცვალების გამო. დადგენილად იქნა ცნობილი აგრეთვე, რომ მოსარჩელეებს, როგორც გ. ხ-შვილის მემკვიდრეებს, გააჩნდათ ზიანის მოთხოვნის უფლება, მაგრამ სარჩელზე უარის თქმის საფუძვლად მიეთითა ის გარემოება, რომ მოსარჩელეთა მიერ განცდილი ზიანი არ იყო დადასტურებული სათანადო მკიცებულებებით.
აღნიშნული გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრეს მოსარჩელეებმა ე. მ-შვილმა და ნ. ხ-შვილმა და მოითხოვეს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით მათი სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილება. სააპელაციო სასამართლოში საქმის განხილვისას მოსარჩელეებმა დააზუსტეს სარჩელის მოთხოვნა და მოპასუხე მხარისათვის მატერიალური ზიანის _ 17 000 აშშ დოლარის და მორალური ზიანის _ 250 000 ლარის დაკისრება მოითხოვეს.
თბილისის სააპელაციოს სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 28.06.2008 წლის გადაწყვეტილებით სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ, გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმებით მიღებულ იქნა ახალი გადაწყვეტილება, სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ, საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს ე. მ-შვილის და ნ. ხ-შვილის სასარგებლოდ დაეკისრა 20 000 ლარის ოდენობით მატერიალური ზიანის ანაზღაურება, ხოლო მორალური ზიანის ანაზღაურების ნაწილში გასაჩივრებული გადაწყვეტილება დარჩა უცვლელი.
სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ არსებობდა გადაწყვეტილების ნაწილობრივ გაუქმების სსკ-ის 393-394-ე მუხლებით გათვალისწინებული პროცესუალურ-სამართლებრივი საფუძვლები, კერძოდ მიიჩნია, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლომ არასწორი სამართლებრივი შეფასება მისცა საქმის გარემოებებს, რამაც განაპირობა სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უსაფუძვლოდ უარის თქმა. სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია შემდეგი გარემოებები, კერძოდ: აფხაზეთის რეგიონის ჯარების მთავარი შტაბის უფროსმა პოლკოვნიკმა პ. დ-შვილმა 26.10.1992 წ. ¹10 ბრძანებით, ერთპიროვნულად სამხედრო-საველე სასამართლოს შექმნით გადაამეტა თავის უფლებამოსილებას, ვინაიდან სასამართლო შეიქმნა ყოველგვარი სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე. ე. მ-შვილის და ნ. ხ-შვილის შვილს _ გ. ხ-შვილს აფხაზეთის რეგიონში მოქმედმა უკანონოდ შექმნილმა სამხედრო-საველე სასამართლომ 09.11.1992 წ. მიუსაჯა სიკვდილით დასჯა, რაც მეორე დღესვე, 10 ნოემბერს მოყვანილი იქნა სისრულეში სოხუმის აეროპორტის მიდამოებში. მოსარჩელეებისათვის შვილის დახვრეტის ფაქტი ცნობილი გახდა მასმედიის საშუალებით, რის შემდეგაც ე. მ-შვილი დაქირავებული ტრანსპორტით, _ პირველად საჰაერო და შემდეგ ავტომანქანით ჩავიდა სოხუმში შვილის ცხედრის თბილისში გადმოსასვენებლად, რისთვისაც მოსარჩელეებს მოუხდათ მატერიალური ხარჯების გაწევა, რომლის შესახებაც მტკიცებულებების წარმოდგენა ობიექტურად შეუძლებლად მიიჩნია იმ ექსტრემალური პირობების გათვალისწინებით, რომელშიც მოქმედებდნენ მოსარჩელეები.
სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია ის გარემოება, რომ საგამოძიებო ორგანოს მიერ გ. ხ-შვილის და სხვათა მიმართ მიღებული იქნა 18.05.2001 წ. დადგენილება სისხლის სამართლის საქმის აღძვრაზე უარის თქმის შესახებ, სისხლის სამართლის კანონით გათვალისწინებული ქმედების არ არსებობის გამო, ხოლო თბილისის რეგიონალური სამხედრო პროკურორის 04.04.2002 წ. დადგენილებით გ. ხ-შვილი ცნობილი იქნა რეაბილიტირებულად. სახელმწიფო მოსამსახურეების პ. დ-შვილისა და გ. ე-შვილის მხრიდან ადგილი ჰქონდა სამსახურეობრივ მოვალეობათა ბრალეულად დარღვევას, რაც გამოიხატა სამხედრო-საველე სასამართლოების შექმნისა და მათ ფუნქციონირებაში მონაწილეობით, ხოლო სისხლის სამართლის საქმეები არ იქნა განხილული სასამართლოს მიერ ამ პირთა გარდაცვალების გამო. სააპელაციო სასამართლომ სკ-ის 1005-ე მუხლის თანახმად, მოსარჩელეთა მოთხოვნა მატერიალური ზიანის _ 20 000 ლარის ანაზღაურების თაობაზე, საფუძვლიანად მიიჩნია. რაც შეეხება მორალური ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნას, სააპელაციო სასამართლო ამ ნაწილში დაეთანხმა პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილებას და მიიჩნია, რომ არ არსებობდა ამ ნაწილში გადაწყვეტილების გაუქმების საფუძველი. სააპელაციო სასამართლომ დამატებით მიუთითა სკ-ის 413-ე მუხლზე და აღნიშნა, რომ არაქონებრივი ზიანისათვის ფულადი ანაზღაურება შეიძლება მოთხოვილ იქნეს მხოლოდ კანონით ზუსტად განსაზღვრულ შემთხვევაში. მართალია კანონი, ადგენს არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურების სხვადასხვა შემთხვევას, მაგრამ არა სიცოცხლის ხელყოფის დროს. დაზარალებულის გარდაცვალების დროს შესაძლოა ანაზღაურდეს მხოლოდ მატერიალური ზიანი. სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 30.5 მუხლზე მითითებით სააპელაციო სასამართლომ განმარტა, რომ დანაშაულით მიყენებული ზიანისათვის მორალური ზიანის ანაზღაურება ფულადი და სხვა ქონებრივი გამოხატულებით შესაძლებელია მხოლოდ იმ პირის მიმართ, რომელსაც დანაშაულის შედეგად უშუალოდ მიადგა ზიანი. სააპელაციო სასამართლომ ასევე მიუთითა სკ-ის მე-19 მუხლზე, კერძოდ გარდაცვალების შემდეგ პირადი უფლებების დასაცავად მორალური ზიანის ქონებრივი ანაზღაურების მოთხოვნის დაუშვებლობაზე.
თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 26.06.2008წ. გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გასაჩივრდა როგორც საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს, ასევე ე. მ-შვილის და ნ. ხ-შვილის მიერ.
საქართველოს თავდაცვის სამინისტრომ საკასაციო საჩივრით მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება სარჩელის დაკმაყოფილების ნაწილში და ახალი გადაწყვეტილებით მოთხოვილი თანხების დაკისრებაზე უარის თქმა. კასატორი განმარტავს, რომ საქმეში არ მოიპოვება მატერიალური ზიანის დამადასტურებელი მტკიცებულება, ხოლო სკ-ის 105-ე მუხლითYგათვალისწინებული მოსამართლის შინაგანი რწმენა, უნდა ემყარებოდეს სასამართლო სხდომაზე მტკიცებულებათა ყოველმხრივ და ობიექტურ განხილვას. სააპელაციო სასამართლომ არ გამოიკვლია მტკიცებულებანი, კასატორი თვილის, რომ გადაწყვეტილება იურიდიულად დაუსაბუთებელი და სამართლებრივად არასწორია, გადაწყვეტილება მიღებულია საპროცესო ნორმების არსებითი დარღვევით.
სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრეს ასევე ე. მ-შვილმა და ნ. ხ-შვილმა და მოითხოვეს გადაწყვეტილების გაუქმება იმ ნაწილში, რომლითაც უარი ეთქვათ მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკმაყოფილებაზე. კასატორები თვლიან, რომ სააპელაციო პალატამ არასწორად მიუთითა სკ-ის მე-19 მუხლზე და არ გაითვალისწინა სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 30.5 მუხლით დანაშაულის შედეგად მიყენებული მორალური ზიანისათვის გათვალისწინებული ზიანის კომპენსაციის შესაძლებლობა. კასატორების მოსაზრებით, პ. დ-შვილისა და გ. ე-შვილის მართლსაწინააღმდეგო ქმედებებსა და კასატორების მიერ განცდილ მორალურ ზიანს შორის არსებობს მიზეზ-შედეგობრივი კავშირი, სწორედ მათი დანაშაულებრივი ქმედებით, _ გ. ხ-შვილის დახვრეტით, დადგა კასატორებისათვის მორალური ზიანი, რაც განიცადეს შვილის უკანონოდ დახვრეტით გამოწვეული სულიერი ტანჯვისა და შეურაცხყოფის გამო, აღნიშნული ასევე გამოიხატა შემდგომში მათი სამსახურიდან დათხოვნით, მეზობლების დამოკიდებულებით და სხვა გარემოებებით. კასატორებს მიაჩნიათ, რომ დანაშაულის ჩადენის შედეგად დამდგარი მორალური ზიანის ანაზღაურება ეკისრება დანაშაულის ჩამდენ პირს, მოცემულ შემთხვევაში კი თავდაცვის სამინისტროს, ვინაიდან დამნაშავე პირები იყვნენ თავდაცვის სამინისტროს თანამშრომლები და მათ მიმართ გამამტყუნებელი განაჩენის არ არსებობა გამოწვეულია მხოლოდ მათი გარდაცვალებით. კასატორები თვლიან, რომ სსკ-ის 106-ე მუხლის «გ» ქვეპუნქტის საფუძველზე თავისუფლდებიან მათი მოთხოვნის დამადასტურებელი მტკიცებულებების წარდგენის ვალდებულებისაგან.
16.03.2009 წ. საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს მიერ წარმოდგენილ იქნა მოსაზრება ე. მ-შვილისა და ნ. ხ-შვილის საკასაციო საჩივრის დასაშვებობასთან დაკავშირებით და მოთხოვილ იქნა საკასაციო საჩივრის დაუშვებლად ცნობა, ვინაიდან არ არსებობს სასკ-ის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის «ა-გ» ქვეპუნქტებით განსაზღვრული დასაშვებობის პირობები. მოსაზრების ავტორი მიიჩნევს, რომ კასატორების მოტივაცია საფუძველს მოკლებულია და ვერ აბათილებს სააპელაციო სასამართლოს მიერ მორალური ზიანის მოთხოვნის ნაწილში მიღებული დასაბუთებული და კანონიერი გადაწყვეტილების მოტივაციას. საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო სსსკ 30-ე და 33-ე მუხლებს მიიჩნევს სისხლის სამართალწარმოებაში სამოქალაქო მოსარჩელის უფლების რეალიზაციის საპროცესო ნორმად და ამ მუხლებით ადმინისტრაციულ სამართალწარმოებაში ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა უსაფუძვლოდ მიაჩნია.
საქართველოს უზენესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ და სხვა კატეგორიის საქმეთა პალატის 08.04.2009 წლის განჩინებით ე. მ-შვილის, ნ. ხ-შვილის და საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს საკასაციო საჩივრები მიჩნეულ იქნა დასაშვებად და განისაზღვრა მათი განხილვა მხარეთა დასწრებით.
საკასაციო პალატის სხდომაზე კასატორებმა მხარი დაუჭირეს თავიანთ საკასაციო საჩივრებს და მოითხოვეს სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების გასაჩივრებულ ნაწილებში გაუქმება. საქართველოს ფინანასთა სამინისტროს წარმომადგენელმა მხარი დაუჭირა საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს საკასაციო საჩივარს.
ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საკასაციო სასამართლო საქმის მასალების შესწავლის, საკასაციო საჩივრების მოტივების შემოწმების შედეგად თვლის, რომ საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს საკასაციო საჩივარი არ უნდა დაკმაყოფილდეს, უცვლელად უნდა დარჩეს თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 26.06.2008 წ. გადაწყვეტილება იმ ნაწილში, რომლითაც საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს მოსარჩელეების სასარგებლოდ დაეკისრა 20 000 ლარის ოდენობით მატერიალური ზიანის ანაზღაურება, ხოლო ე. მ-შვილის, ნ. ხ-შვილის საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ უნდა დაკმაყოფილდეს, კერძოდ თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 26.06.2008 წ. გადაწყვეტილება იმ ნაწილში, რომლითაც უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 15.05.06წ. გადაწყვეტილება მორალური ზიანის ანაზღაურებაზე უარის თქმის ნაწილში უნდა გაუქმდეს და საქმე ამ ნაწილში ხელახალი განხილვისათვის დაუბრუნდეს იმავე პალატას შემდეგ გარემოებათა გამო:
საქმის მასალებით დასტურდება, რომ აფხაზეთის რეგიონის ჯარების მთავარი შტაბის უფროსმა პოლკოვნიკმა პ. დ-შვილმა უფლებამოსილების გადამეტებით 26.10.1992 წ. ¹10 ბრძანებით, ერთპიროვნულად, ყოველგვარი სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე შექმნა სამხედრო-საველე სასამართლო. 04.11.1992წ. გ.ხ-შვილი დაპატიმრებულ იქნა სამშობლოს ღალატის ბრალდებით. გ. ხ-შვილს აფხაზეთის რეგიონში მოქმედმა უკანონოდ შექმნილმა სამხედრო-საველე სასამართლომ 09.11.1992 წ. განაჩენით სამშობლოს ღალატისათვის მიუსაჯა სიკვდილით დასჯა, რაც მეორე დღესვე, 10 ნოემბერს მოყვანილი იქნა სისრულეში სოხუმის აეროპორტის მიდამოებში. თბილისის რეგიონალური სამხედრო პროკურორის 18.05.2001 წ. დადგენილებით გ. ხ-შვილის და სხვათა მიმართ სისხლის სამართლის საქმე არ აღიძრა სისხლის სამართლის კანონით გათვალისწინებული ქმედების არ არსებობის გამო, ამავე თარიღის დადგენილებით თბილისის რეგიონალური სამხედრო პროკურატურის წარმოებაში არსებულ ¹22594/004 საქმეზე ე. მ-შვილი ცნობილ იქნა სამოქალაქო მოსარჩელედ. თბილისის რეგიონალური სამხედრო პროკურორის 04.04.2002 წ. დადგენილებით გ. ხ-შვილი ცნობილ იქნა რეაბილიტირებულად. საკასაციო პალატა ეთანხმება სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ იმ ფაქტობრივ გარემოებებს, რომ მოსარჩელეთა შვილის _ გ. ხ-შვილის მიმართ უკანონოდ შექმნილი სამხედრო-საველე სასამართლოს მიერ განაჩენის დადგენა და სისრულეში მოყვანა მოხდა უკანონოდ, იმჟამად მოქმედი სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის ნორმათა სრული უგულებელყოფით. პ. დ-შვილი ხელისუფლების ბოროტად გამოყენებისა და ხელისუფლების გადამეტებით სამხედრო-საველე სასამართლოს შექმნისათვის 12.01.1995წ. მიცემულ იქნა სისხლის სამართლებრივ პასუხისგებაში სსკ 274-ე მუხლის «გ» ქვეპუნქტით, მის მიმართ სისხლის სამართლებრივი დევნა 25.01.1995წ. შეწყდა გარდაცვალების გამო. უკანონოდ შექმნილი სამხედრო საველე სასამართლოს თავმჯდომარის გ. ე-შვილის მიმართ სისხლის სამართლის საქმის აღძვრაზე მოსარჩელეებს უარი ეთქვათ მისი გარდაცვალების გამო. მიუხედავად იმისა, რომ სამხედრო პირთა მიერ ჩადენილი ქმედების დანაშაულებრიობა, მათი გარდაცვალების გამო, მათ მიმართ გამოტანილი სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული განაჩენით დადგენილი არ არის, გ. ხ-შვილის უდანაშაულობა და სამხედრო-საველე სასამართლოს მიერ უკანონოდ დახვრეტის განაჩენის გამოტანა დადასტურებულია საგამოძიებო ორგანოს კანონიერ ძალაში შესული დადგენილებით პირის რეაბილიტაციის შესახებ, საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 219-ე მუხლის მიხედვით რეაბილიტაციის ერთ-ერთი საფუძველია გამომძიებლის ან პროკურორის დადგენილება რეაბილიტაციის შესახებ. თბილისის რეგიონალური სამხედრო პროკურატურის 04.04.02წ. დადგენილებით რ. ხ-შვილი რეაბილიტირებულად არის ცნობილი, რასაც სსკ-ის 106-ე მუხლის მიხედვით პრეიუდიციული მნიშვნელობა აქვს განსახილველი საქმის მიმართ. ამდენად, მოსარჩელეთა უფლება ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნაზე სწორედ მითითებული მომენტიდან წარმოიშვა, რაც გამორიცხავს სასარჩელო მოთხოვნის ხანდაზმულობის ვადის გაცდენას, სარჩელი აღძრულია რეაბილიტაციის შესახებ აქტის გამოტანის დღიდან სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 228-ე მუხლით გათვალისწინებული სარჩელის აღძვრის სამწლიან ვადაში.
საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ მოსარჩელეებს უფლება აქვთ სასამართლოს გზით მოითხოვონ მართლსაწინააღმდეგო ქმედების ჩადენით მიყენებული ზიანის ანაზღაურება, ვინაიდან აფხაზეთის რეგიონის ჯარების მთავარი შტაბის უფროსის 26.10.1992 წ. ¹10 ბრძანებით სამხედრო-საველე სასამართლოს შექმნა და განაჩენის გამოტანა ეწინააღმდეგება ფუძემდებლურ მოთხოვნას იმის შესახებ, რომ მართლმსაჯულების განხორციელება მხოლოდ კანონმდებლობის საფუძველზე შექმნილი დამოუკიდებელი, მიუკერძოებელი სასამართლოს მეშვეობით არის შესაძლებელი. მხოლოდ კანონის საფუძველზე შექმნილი სასამართლოს მიერ მართლმსაჯულების განხორციელების ექსკლუზიური უფლებამოსილება განამტკიცებს მართლმსაჯულების ინსტიტუციონალურ პრინციპს და კრძალავს სხვა სახით სასამართლოს შექმნისა და საქმის გადაწყვეტის შესაძლებლობას. უდავოდ დადგენილი ფაქტია, რომ გ. ხ-შვილისათვის განაჩენი არ გამოუტანია კანონის საფუძველზე შექმნილ სასამართლოს, დადგენილი იურიდიული პროცედურების დაცვით, გ. ხ-შვილს განაჩენი გამოუტანა არალეგიტიმურმა ორგანომ. განაჩენის გამოტანის დროს მოქმედი “საქართველოს რესპუბლიკაში სასამართლო წყობილების შესახებ” 28.12.1990წ. კანონი, იმჟამად მოქმედი რედაქციით, ადგენდა, რომ საქართველოს რესპუბლიკაში მართლმსაჯულებას ახორციელებდა მხოლოდ სასამართლო (1-ლი მუხ.), კანონმდებლის ზუსტი შესაბამისობით (მე-8 მუხ.), სასამართლოები იქმნებოდა მოსამართლეთა დანიშვნის საფუძველზე (მე-10 მუხ.), სასამართლოს შექმნა საჭიროებდა იუსტიციის მინისტრის წარდგენების საფუძველზე საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესი საბჭოს პრეზიდიუმის გადაწყვეტილების მიღებას (21-ე მუხ.). “სახელმწიფო ხელისუფლების შესახებ” 06.11.1992წ. კანონის 32-ე მუხლი კრძალავდა რაიმე სპეციალური და საგანგებო სასამართლოების შექმნას, აგრეთვე სასამართლო ფუნქციების განხორციელებას არასასამართლო ორგანოების მიერ. სამხედრო-საველე სასამართლოს შექმნა და საქმიანობა, მის მიერ გ. ხ-შვილის მიმართ განაჩენის დადგენა და სისრულეში მოყვანა მართლსაწინააღმდეგო ქმედებას წარმოდგენს, ე.წ. «განაჩენი” გამოტანილი იყო არამართლმსაჯულების განმახორციელებელი სასამართლოს, არამედ უკანონოდ შექმნილი ე.წ. სამხედრო-საველე სასამართლოს მიერ. მოცემულ შემთხვევაში სახეზეა ზიანისათვის პასუხისმგებლობის განსაკუთრებული შემთხვევა, კერძოდ უკანონოდ შექმნილი სამხედრო-საველე სასამართლოს მიერ უკანონო განაჩენის საფუძველზე გ. ხ-შვილის მჯავრდება-დახვრეტა. ამდენად, სახეზეა მართლსაწინააღმდეგობა, რომელიც ზიანის ანაზღაურების სავალდებულო წინაპირობას წარმოადგენს.
საკასაციო პალატა არ იზიარებს საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს საკასაციო საჩივარში მოყვანილ მოსაზრებას იმის შესახებ, რომ მატერიალური ზიანის ასანაზღაურებელი თანხის ობიექტური ოდენობის განსაზღვრისათვის საქმეში არ არსებობდა სათანადო მტკიცებულებები. საკასაციო სასამართლო სსსკ-ის 410-ე მუხლის «გ» ქვეპუნქტის თანახმად, სრულად ეთანხმება სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილად მიჩნეულ გარემოებებს მატერიალური ზიანის ანაზღაურების ნაწილში და აღნიშნავს, რომ სსკ-ის 106-ე მუხლის “გ” ქვეპუნქტის თანახმად, მხარეები თავისუფლდებიან მტკიცებულებათა წარმოდგენისაგან ისეთი ფაქტების დასადასტურებლად, რომლებსაც თუმცა ემყარება მოთხოვნა, მაგრამ დამტკიცებას არ საჭიროებენ. დადგენილია პ. დ-შვილის და გ. ე-შვილის უკანონო, დანაშაულებრივი ქმედებები, ამ ქმედებებით გამოწვეული ტრაგიკული შედეგი. საქმეში დაცულია აფხაზეთის საბრძოლო გარნიზონის კომენდანტის მიერ 20.11.1992წ. გაცემული ¹3582 და ¹3583 საშვები სოხუმიდან თბილისის მიმართულებით გასვლის თაობაზე, რაც ადასტურებს ე. მ-შვილის ჩვენების მართებულობას შვილის გარდაცვალების შემდგომ ცხედრის მოძებნისა და გადმოსვენებისათვის სოხუმის ტერიტორიაზე მისი გამგზავრებისა და ყოფნასთან დაკავშირებით, რაც ცხადია დაკავშირებული იყო მატერიალურ ხარჯებთან. მატერიალური სახსრების გაწევას ადასტურებს აგრეთვე თვით მოსარჩელეთა ჩვენებები, რომელთა საწინააღმდეგო რაიმე მტკიცება მოპასუხეს – საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს არ წარმოუდგენია. საკასაციო პალატა თვლის, რომ კონფლიქტურ რეგიონში ორჯერ ჩასვლა-წამოსვლასთან, რეგიონში იმჟამად არსებულ ვითარებაში გადაადგილებასთან და ყოფნასთან, საფლავის მოძიებასთან დაკავშირებული ხარჯები ამართლებს სასამართლოს შინაგან რწმენას მოსარჩელეების მიერ განცდილი ზიანის ოდენობასთან დაკავშირებით. საკასაციო პალატა თვლის, რომ გაწეული მატერიალური ხარჯის დამადასტურებელი მტკიცებულების სასამართლოში სრულყოფილი წარმოდგენის შეუძლებლობა ობიექტური მიზეზებით, იმ დროისათვის არსებული ექსტრემალური პირობებით იყო გამოწვეული, რაც საყოველთაოდ ცნობილ ფაქტს წარმოადგენს (სსკ-ის 106-ე მუხ. “ა” ქვეპუნქტი). უდავოა და ეჭვს არ იწვევს მართლსაწინააღმდეგო ქმედებისა და დამდგარ შედეგს შორის მიზეზობრივი კავშირის არსებობა, ანუ მოსარჩელეების მიერ ხარჯის გაწევა გამოწვეული იყო მართლსაწინააღმდეგო ქმედების გამო დამდგარი შედეგით. ამდენად, საკასაციო სასამართლო თვლის, რომ არსებობს მატერიალური ზიანის მიყენებისათვის პასუხისმგებლობის დაკისრების პირობები, კერძოდ სახეზეა ზიანი, ზიანი მიყენებულია მართლსაწინააღმდეგო მოქმედებით, მართლსაწინააღმდეგო მოქმედებასა და ზიანს შორის არსებობს მიზეზობრივი კავშირი, ზიანის მიმყენებელს მიუძღვის ბრალი ზიანის მიყენებაში. მხედველობაშია მისაღები აგრეთვე ის გარემოება, რომ რეაბილიტირებული პირისათვის მიყენებული ზიანი ანაზღაურდება თანამდებობის პირთა ბრალის მიუხედავად (სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 222-ე მუხ., ამჟამად მოქმედი კოდექსის 1005-ე მუხ., 26.12.1964წ. სამოქალაქო კოდექსის 460-ე მუხ.). ხსენებული პირობების ერთობლიობა ქმნის იურიდიულ შემადგენლობას, რაც ამჟამად მოქმედი 992-ე, 1005-ე, 26.12.1964წ. სკ-ის 457-460 მუხლების საფუძველზე მოპასუხისათვის მატერიალური ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების დაკისრების საფუძველს ქმნის.
საკასაციო სასამართლო თვლის, რომ გასაჩივრებული გადაწყვეტილება მორალური ზიანის ანაზღაურებაზე უარის თქმის ნაწილში არ არის საკმარისად იურიდიულად დასაბუთებული, რაც სსკ-ის 394-ე მუხლის “ე” ქვეპუნქტის თანახმად წარმოადგენს სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების ნაწილობრივი გაუქმების საფუძველს. სააპელაციო პალატის მიერ მოთხოვნის ამ ნაწილის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა იურიდიულად არ არის საკმარისად დასაბუთებული, რაც გადაწყვეტილების გაუქმების აბსოლუტური საფუძველია. გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებაში მითითება სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 30-ე, 33-ე და სამოქალაქო კოდექსის მე-19 მუხლზე არ ქმნის მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის საკმარის საფუძველს. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 68-ე მუხლის მიხედვით, დაზარალებულის სიკვდილის შემთხვევაში დაზარალებულის უფლებამონაცვლედ ჩაერთვება მისი ახლო ნათესავი, კანონმდებლობა არ ითვალისწინებს დაზარალებულის უფლებამონაცვლისათვის მორალური ზიანის ფულადი კომპენსაციის ანაზღაურებას. მორალური ზიანი ანაზღაურდება მხოლოდ კანონით პირდაპირ გათვალისწინებულ შემთხვევაში, გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების სახით. ანაზღაურებას ექვემდებარება არა ყოველგვარი მორალური ზიანი (სულიერი ტანჯვა), თუნდაც ეჭვს არ იწვევდეს მისი ანაზღაურება, არამედ მხოლოდ ისეთი, რომლის ანაზღაურებასაც პირდაპირ ითვალისწინებს მოქმედი კანონმდებლობა. სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 30-ე მუხლის მე-5 ნაწილის თანახმად, მორალური ზიანი ანაზღაურდება ფულადი და სხვა ქონებრივი გამოხატულებით, დაზარალებულისათვის დანაშაულის შედეგად მიყენებული ზიანისათვის, მათ შორის, დასახიჩრების, დამახინჯების, ბიოლოგიური და ფსიქიკური ფუნქციების მოშლისა თუ დაქვეითებისათვის, აგრეთვე სხვა სახის ფიზიკური თუ მორალური ზიანით გამოწვეული განცდებისათვის. ამდენად, ზემოაღნიშნული სისხლის სამართლის საპროცესო ნორმა არ ითვალისწინებს შვილის ან სხვა ახლობლის სიცოცხლის ხელყოფის გამო მიყენებული მორალური ზიანის ანაზღაურებას, მორალური ზიანი, რომელიც არ ატარებს რესტიტუციის მნიშვნელობას, ფულადი კომპენსაციით შეიძლება აუნაზღაურდეს მხოლოდ დაზარალებულს და არა მის უფლებამონაცვლეს. აღნიშნული არ გამორიცხავს გარდაცვლილის მშობლებისათვის მორალური ზიანის ანაზღაურებას, უკეთუ მათ დანაშაულით უშუალოდ მიადგათ ზიანი. საკასაციო სასამართლო ყურადღებას ამახვილებს იმ გარემოებაზე, რომ მოსარჩელეები პირველი და სააპელაციო სასამართლო ინსტანციებში მორალური ზიანის ანაზღაურების საფუძვლად უთითებდნენ არა მხოლოდ შვილის გარდაცვალებას, არამედ აგრეთვე სამხედრო-საველე სასამართლოს უკანონო შექმნითა და საქმიანობის შედეგად მათთვის მიყენებულ უშუალო ზიანის მიყენებას. მოსარჩელეები აღნიშნავდენენ, რომ შვილის სამშობლოს მოღალატედ გამოცხადება მათთვის პიროვნულად დამთრგუნველი იყო, შეიცვალა მათ მიმართ თანამშრომლებისა და მეზობლების დამოკიდებულება, სამშობლოს ღალატისათვის შვილის დახვრეტის შემდგომ ე. მ-შვილი არაპირდაპირი მიზეზით გათავისუფლდა სკოლიდან, სადაც მუშაობდა პედაგოგად, ხოლო ნ. ხ-შვილი ერიდებოდა საზოგადოებაში გამოჩენას, რის გამოც მოუხდა სამსახურისათვის თავის დანებება. საომარი მოქმედებების დროს, გარდაცვლილი შვილის ცხედრის მოსაძებნად და გადმოსასვენებლად, ე. მ-შვილს ორჯერ მოუხდა აფხაზეთის ტერიტორიაზე ჩასვლა, რაც დიდ რისკთან იყო დაკავშირებული, შვილის ცხედრის მოძებნის მიზნით, სამხედრო-საველე სასამართლოს თავჯდომარის მიერ მითითებულ ადგილას გათხარეს საფლავი, სადაც ნახეს თავმოჭრილი გვამი, რომელიც არ აღმოჩნდა მისი შვილი. სააპელაციო პალატას არ უმსჯელია მოსარჩელეთა იმ არგუმენტებზე, რომლებიც ეხებოდა დანაშაულის შედეგად უშუალოდ მათ მიმართ მორალური ზიანის მიყენებას, სააპელაციო სასამართლოს არ დაუდგენია ამ მიმართებით ფაქტობრივი გარემოებები, რაც სსკ-ის 412-ე მუხლის შესაბამისად, გამორიცხავს მოთხოვნის ამ ნაწილში საბოლოო გადაწყვეტილების მიღების შესაძლებლობას. ამდენად, საკასაციო პალატა თვლის, რომ სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 30-ე, სამოქალაქო კოდექსის მე-19 მუხლებზე მითითება არ ადასტურებს მოთხოვნის ამ ნაწილის უსაფუძვლობას. არაქონებრივი ზიანისათვის ფულადი ანაზღაურების მოთხოვნა მხოლოდ კანონით ზუსტად განსაზღვრულ შემთხვევაში, არ გულისხმობს მხოლოდ სამოქალაქო კანონმდებლობით გათვალისწინებულ შემთხვევებს. სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 30-ე მუხლი 1-ლი ნაწილის თანახმად, პირს, რომელსაც უშუალოდ დანაშაულის შედეგად მიადგა ქონებრივი, ფიზიკური ან მორალური ზიანი, უფლება აქვს სისხლის სამართლის საქმის წარმოებისას მოითხოვოს ზიანის ანაზღაურება და ამ მიზნით წარადგინოს სარჩელი. ამავე კოდექსის 33-ე მუხლი ანიჭებს უფლებას პირს, რომელსაც არ წარუდგენია სარჩელი სისხლის სამართლის საქმეზე ან რომლის სარჩელიც განუხილველი დარჩა, წარადგინოს იგი შემდგომში. ამდენად, ზემოაღნიშნულ ნორმათა საფუძველზე ანაზღაურებას ექვედებარება მართლსაწინააღმდეგო ქმედებით მიყენებული ზიანი, მათ შორის მორალურიც. ვინაიდან ზიანი ანაზღაურდება რეალურად არსებული, დამდგარი საზიანო შედეგისათვის, აუცილებელია პირდაპირი ზიანის არსებობის კონკრეტულ ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის მიზეზ-შედეგობრივი კავშირის არსებობის დადგენა ანუ ქმედება უშუალო წინაპირობას უნდა წარმოადგენდეს დამდგარი შედეგისათვის. საქმის ხელახალი განხილვისას უნდა დადგინდეს სამხედრო პირთა მიერ მართლსაწინააღმდეგო ქმედების ჩადენით დამდგარმა შედეგმა გამოიწვია თუ არა მოსარჩელეთა სამსახურიდან გათავისუფლება, ჯანმრთელობის მოშლა, სამყაროსთან კონტაქტის დაკარგვა, მათ ჩვეულ გარემოში ადაპტირების შეუძლებლობა.
ამდენად, საკასაციო პალატა საჭიროდ თვლის საქმის გარემოებათა დამატებით გამოკვლევას, საქმის ყველა გარემოების სრულყოფილ დადგენას, რის გამოც ე. მ-შვილისა და ნ. ხ-შვილის საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ, გაუქმდეს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება მორალური ზიანის ანაზღაურებაზე უარის თქმის ნაწილში და საქმე ხელახალი არსებითი განხილვისათვის უნდა დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს. საქმის განმხილველმა სასამართლომ სრულყოფილად უნდა გამოიკვლიოს საქმის ყველა გარემოება, სათანადო შეფასება მისცეს შეკრებილ მტკიცებულებებს და გამოიტანოს კანონშესაბამისი გადაწყვეტილება.
საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლის მე-2 ნაწილით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 410-ე, 412-ე მუხლებით და
დ ა ა დ გ ი ნ ა :
1. საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს საკასაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდეს. უცვლელად დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 26.06.08წ. გადაწყვეტილება იმ ნაწილში, რომლითაც საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს ე. მ-შვილისა და ნ. ხ-შვილის სასარგებლოდ დაეკისრა 20 000 ლარის ოდენობით მატერიალური ზიანის ანაზღაურება;
2. ე. მ-შვილის და ნ. ხ-შვილის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 26.06.08წ. გადაწყვეტილება იმ ნაწილში, რომლითაც უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 15.05.06წ. გადაწყვეტილება და მოსარჩელეებს უარი ეთქვათ მორალური ზიანის ანაზღაურებაზე. ამ ნაწილში საქმე ხელახალი განხილვისათვის დაუბრუნდეს სააპელაციო სასამართლოს;
3. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.
