¹ბს-517-607-კ-03 21 აპრილი, 2004 წ., ქ. თბილისი

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციული და სხვა კატეგორიის საქმეთა პალატა

შემადგენლობა: ბ. კობერიძე (თავმჯდომარე),

მ. ვაჩაძე,

გ. ქაჯაია

დავის საგანი: მიწის ნაკვეთით ან ბინით უზრუნველყოფა, ან საკომპენსაციო თანხის დაკისრება.

აღწერილობითი ნაწილი:

1999წ. 19 ივლისს მოქალაქე ე. კ.-მ თბილისის კრწანისი-მთაწმინდის რაიონულ სასამართლოში განცხადება შეიტანა და წლების მანძილზე განუხილველად დატოვებული საქმის წარმოების განახლება მოითხოვა.

განმცხადებელი აღნიშნავდა, რომ 1995 წელს მთაწმინდის რაიონის სასამართლოში მთაწმინდის რაიონის გამგეობისა და გამგებლის არამართლზომიერ მოქმედებაზე სარჩელი აღძრა. ე. კ.-ი განცხადებაში მიუთითებდა, რომ იგი 1967 წლიდან საბინაო პირობების გაუმჯობესების აღრიცხვაზე იმყოფებოდა, რის საფუძველზეც 1989 წელს მთაწმინდის რაიონის ადგილობრივი მმართველობის ორგანომ საერთო რიგის შესაბამისად მას ქალაქის საბინაო ფონდიდან ბინა შესთავაზა. ე. კ.-მ თბილისის ხელმოკლე ოჯახების სასარგებლოდ უარი თქვა შეთავაზებულ ბინაზე და სანაცვლოდ თბილისის აღმასკომს მიმართა და ინდივიდუალური ბინათმშენებლობის ამხანაგობაში გაწევრიანება მოითხოვა.

თბილისის მთაწმინდის რაიონის სახალხო დეპუტატთა საბჭოს აღმასრულებელი კომიტეტის 1991წ. 6 თებერვლის ¹73 გადაწყვეტილებით ე. კ.-ის ოჯახის ორი წევრი (თვითონ და შვილი) გაწევრიანდნენ თბილისში, ... მდებარე ინდივიდუალურ მენაშენეთა ამხანაგობაში, ამავე გადაწყვეტილებით ძველ ბინაში დარჩა ორი წევრი და ოჯახი საბინაო აღრიცხვიდან მოიხსნა. საქმეშია ასევე გამგეობის წერილი ... მდებარე ამხანაგობისადმი, რომლითაც დასტურდება, რომ კ.-ის ოჯახი მათი ამხანაგობის წევრი გახდა.

მოსარჩელე აქვე აღნიშნავდა, რომ მოგვიანებით ... მდებარე ამხანაგობამ მთაწმინდის რაიონის გამგეობამ განკარგულებით შეცვალა საინიციატივო ჯგუფი და მას ამხანაგობის წევრობაზე უარი ეთქვა.

1995წ. 14 აპრილს ე. კ.-მა საჩივრით მიმართა მთაწმინდის რაიონის სასამართლოს მთაწმინდის რაიონის გამგეობისა და მისი გამგებლის არამართლზომიერ ქმედებებზე.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს პრეზიდიუმმა 1995წ. 15 ივნისის ¹129 დადგენილებით საქმე განსახილველად რაიონის სასამართლოს გადაუგზავნა, რომელმაც, მიუხედავად მრავალგზის სიტყვიერი და წერილობითი გაფრთხილებისა, საქმე 4 წლის განმავლობაში არ განიხილა.

მოპასუხე მთაწმინდის რაიონის გამგეობამ სასამართლოში შეგებებული სარჩელი წარადგინა, ე. კ.-ის სარჩელი არ ცნო და მიუთითა, რომ იგი თბილისში, ...¹17-ში ცხოვრობდა. 4 სულს (თვითონ, ორ შვილს და შვილიშვილს) 20 კვ.მ ერთი ოთახი ეკავა. რაიონის გამგეობაში კომუნალური ბინის მიღების აღრიცხვაზე 1968წ. 30 სექტემბრიდან იმყოფებოდნენ. მთაწმინდის რაიონის გამგეობის 1991წ. 2 თებერვლის ¹183 გადაწყვეტილებით ე. კ.-ის ოჯახის ორი წევრი თბილისში, ... ¹4-ში მდებარე ინდივიდუალურ მენაშენეთა ამხანაგობაში ძველ ბინაში ორი სულის დატოვების, კომუნალური ბინის მიღების აღრიცხვიდან მოხსნის პირობით გაწევრიანდა.

მოპასუხე მიუთითებდა, რომ 1993წ. 9 თებერვალს მთაწმინდის რაიონის გამგეობამ არქიტექტურისა და ქალაქმშენებლობის მთავარ სამმართველოს წერილით მიმართა და თბილისში, ... მდებარე ინდივიდუალური ბინათმშენებლობის ამხანაგური სახლის პროექტისათვის კორექტირების გაკეთება მოითხოვა, რათა 1968 წლიდან საბინაო აღრიცხვაზე მყოფი ე. კ.-ის ოჯახი ამხანაგობაში გაწევრიანებულიყო.

მოპასუხის მოსაზრებით, მთაწმინდის რაიონის გამგეობა არ იყო უფლებამოსილი, ე. კ.-ი ინდივიდუალურ ბინათმშენებლობაში გაეწევრიანებინა. გაწევრიანება კრების ოქმის საფუძველზე ამხანაგობის წევრების თანხმობით ხდებოდა, ხოლო ბინათმშენებლობასთან დაკავშირებული სადავო საკითხები სასამართლოში უნდა გადაწყვეტილიყო.

ამდენად, თავისი ბუნებით მოპასუხის შეგებებული სარჩელი შესაგებელს წარმოადგენდა.

2000წ. 4 აპრილს ე. კ.-მა სასამართლოს მორიგი განცხადებით მიმართა და უფლებამონაცვლე თბილისის მერიისა და მთაწმინდა-კრწანისის გამგეობისაგან სკ-ის შესაბამისად ქალაქის ცენტრში ინდივიდუალური ბინათმშენებლობისათვის მიწის ნაკვეთის გამოყოფა ან შესაბამისი ფულადი კომპენსაცია მოითხოვა.

მოპასუხე ქ.თბილისის მთავრობამ სასამართლოში შესაგებელი წარადგინა, სარჩელი არ ცნო და აღნიშნა, რომ ინდივიდუალური ბინათმშენებლობის ამხანაგობა კერძო პირთა გაერთიანება იყო, რომელსაც თავმჯდომარე ჰყავდა და ბანკში ანგარიში ჰქონდა გახსნილი. თავის ვალდებულებებზეც პასუხს თვითონვე აგებდა. ამასთან, დაამატებდა, რომ ე. კ.-ის ოჯახი 1991-92 წლებში დაზარალებულთა კატეგორიას არ განეკუთვნებოდა, რადგან ამ უკანასკნელთა ნუსხა საქართველოს პრეზიდენტის ¹180 განკარგულებით დამტკიცდა. ასევე, 1998წ. 5 მარტის “სახელმწიფო ვალის შესახებ” საქართველოს კანონის 48-ე მუხლით განსაზღვრულ სახელმწიფო ვალდებულებების ჩამონათვალში ინდივიდუალური ბინათმშენებლობიდან წარმოშობილი ვალდებულებები გათვალისწინებული არ იყო.

თბილისის კრწანისი-მთაწმინდის რაიონული სასამართლოს 2000წ. 13 დეკემბრის გადაწყვეტილებით ე. კ.-ის სარჩელი არ დაკმაყოფილდა. რაიონულმა სასამართლომ მიიჩნია, რომ მთაწმინდის რაიონის გამგეობისათვის მოსარჩელის ინდივიდუალურ მენაშენეთა ამხანაგობაში გაწევრიანების დავალება არ გამომდინარეობდა ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 24-ე მუხლის პირველი პუნქტის მოთხოვნებიდან, ამასთან, გადაწყვეტილებაში მოხმობილი იყო სკ-ის ნორმები ამხანაგობის ერთობლივი საქმიანობის შესახებ, რომლის თანახმადაც ამხანაგობის წევრად გახდომა არა გამგეობის, არამედ ამხანაგობის წევრთა პრეროგატივას წარმოადგენდა.

რაიონულმა სასამართლომ აქვე განმარტა, რომ მოსარჩელეს ბინა სახელმწიფომ თავის დროზე შესთავაზა, მაგრამ მან უარი განაცხადა.

თბილისის კრწანისი-მთაწმინდის რაიონული სასამართლოს 2000წ. 13 დეკემბრის გადაწყვეტილება ე. კ.-მა იმავე საფუძვლებით სააპელაციო წესით გაასაჩივრა და გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით მისი სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილება მოითხოვა.

თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა პალატის 2003წ. 23 ივნისის განჩინებით ე. კ.-ის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა.

სააპელაციო სასამართლომ განჩინება შემდეგ გარემოებებზე დააფუძნა:

სასამართლომ მიუთითა, რომ “სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული არასასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის მართვისა და განკარგვის შესახებ” საქართველოს კანონის მე-3 მუხლის მე-4 ნაწილის შესაბამისად, სახელმწიფო მიწის ნაკვეთი საკუთრებაში კონკურსის ან აუქციონის წესით გაიცემოდა. ამდენად, ე. კ.-ის მოთხოვნა თბილისის მთაწმინდის რაიონის გადაწყვეტილებით ნაკისრი ვალდებულების სანაცვლოდ ქ.თბილისის მერიისაგან მისთვის მიწის ნაკვეთის გამოყოფის შესახებ უსაფუძვლო იყო, ვინაიდან მერიისთვის ამგვარი მოვალეობის დაკისრება მოქმედ კანონმდებლობას ეწინააღმდეგებოდა. ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 24-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, ადმინისტრაციულ ორგანოს უფლება არ ჰქონდა, კანონმდებლობის მოთხოვნების საწინააღმდეგოდ რაიმე მოქმედება განეხორციელებინა.

სასამართლოს მოსაზრებით, ქ.თბილისის მერიის მხრივ ე. კ.-ისათვის მიწის ნაკვეთის გამოყოფის ვალდებულების არარსებობა, თავისთავად, გამორიცხავდა მოპასუხისათვის სხვა რაიმეს (მოცემულ შემთხვევაში ფულადი კომპენსაციის) დაკისრების შესაძლებლობას.

თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა პალატის 2003წ. 23 ივნისის განჩინება ე. კ.-მა იმავე საფუძვლებით საკასაციო წესით გაასაჩივრა და გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით მისი სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილება მოითხოვა.

კასატორი მიუთითებს, რომ საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 208-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, “ადგილობრივი თვითმმართველობის (მმართველობის) ორგანოს, აგრეთვე, მისი თანამდებობის პირის ან სხვა მოსამსახურის მიერ მისი სამსახურებრივი მოვალეობის განხორციელებისას მიყენებული ზიანისათვის პასუხისმგებელია ადგილობრივი თვითმმართველობის (მმართველობის) ორგანო”. ამდენად, კასატორის მოსაზრებით, მერია და გამგეობა ვალდებულნი იყვნენ მისი კანონიერი უფლების რეალიზაცია მოეხდინათ და მიწის ნაკვეთი გამოეყოთ, მაგრამ ეს ასე არ მოხდა, რითაც მას ზიანი მიადგა და სკ-ის 411-ე მუხლის თანახმად, მიუღებელი შემოსავლისათვის ზიანის ანაზღაურება ეკუთვნის. აგრეთვე, საქართველოს კონსტიტუციის 42-ე მუხლის მე-9 პუნქტის შესაბამისად, მოსამსახურეთაგან უკანონო ქმედებით მიყენებული ზიანის სახელმწიფო სახსრებიდან სრული ანაზღაურების უფლება აქვს. კასატორი აქვე მოიხმობს ევროპის კონვეციის დებულებებს და 7 წლის განმავლობაში არაეფექტური სამართალწარმოების შედეგად შელახული უფლებებისათვის კომპენსაციის მიღებას მოითხოვს.

სამოტივაციო ნაწილი:

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციული და სხვა კატეგორიის საქმეთა პალატა გაეცნო საქმის მასალებს, შეამოწმა გასაჩივრებული განჩინების კანონიერება და დასაბუთებულობა, წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრის საფუძვლიანობა და მიიჩნევს, რომ ე. კ.-ის საკასაციო საჩივარი არ უნდა დაკმაყოფილდეს და უცვლელად დარჩეს თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა სააპელაციო პალატის 2003წ. 23 ივნისის განჩინება შემდეგ გარემოებათა გამო:

ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლის მე-2 ნაწილისა და სსკ-ის 407-ე მუხლის მე-2 ნაწილის შესაბამისად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა სასამართლოსათვის. საკასაციო სასამართლოს მოსაზრებით, საოლქო სასამართლოს სააპელაციო პალატამ შეისწავლა საქმეში არსებული ფაქტობრივი მტკიცებულებები და დაადგინა შემდეგი: მოსარჩელე 1995 წელს სასამართლოში წარდგენილი სარჩელით მთაწმინდის (ყოფილი კალინინის) რაიონის გამგეობის იმ გადაწყვეტილებების კანონიერებაზე დავობდა, რომლითაც იგი თავდაპირველად თბილისში, ... მდებარე ამხანაგობაში გააწევრიანეს, ხოლო შემდეგ იმ მოტივით, რომ გამგეობას ამხანაგობაში პირის გაწევრიანება არ შეეძლო, უარი უთხრეს. მოგვიანებით, მან დავა სხვა მიმართულებით წარმართა და ადმინისტრაციული ორგანოებისაგან, ბინის სანაცვლოდ, ინდივიდუალური ბინათმშენებლობისათვის მიწის ნაკვეთის გამოყოფა და შესაბამის კომპენსაციის მიღება მოითხოვა. სასამართლოს აქვე ნიშანდობლივად მიაჩნია, განმარტოს, რომ ე. კ.-ის წარმომადგენელმა ავთანდილ კ.-მა სააპელაციო სასამართლოში თავისი მოთხოვნები საბოლოოდ ასეთი სახით ჩამოაყალიბა: ინდივიდუალური ბინათმშენებლობისათვის მიწის ნაკვეთის გამოყოფა ან ბინა, ან საკომპენსაციო თანხა 50000 ლარი. ამდენად, საკასაციო სასამართლოს განხილვის საგანი სწორედ ეს მოთხოვნებია. მართალია, საკასაციო სასამართლოში მოსარჩელემ ევროპის კონვენციის ნორმები მოიხმო და სასამართლოსაგან მისი საქმის განხილვის გაჭიანურების გამო შელახული უფლებებისათვის კომპენსაციის მიღება მოითხოვა, მაგრამ ამ გარემოებაზე სასამართლო მოიხმობს სსკ-ის 381-ე, 408-ე მუხლებს და განმარტავს, რომ საკასაციო ინსტანციაში დავის საგნის შეცვლა ან გაზრდა არ დაიშვება, აღნიშნული იმპერატიული ნორმაა და გამონაკლისს არ ითვალისწინებს. ამასთან, დადგენილია, რომ სააპელაციო სასამართლოში საქმის განხილვისას სარჩელის საგნის შეცვლა ან გაზრდა დასაშვებია მხოლოდ მხარის თანხმობის შემთხვევაში და სასამართლოს მიერ დავის საგნის გაზრდის მიზანშეწონილად მიჩნევისას. საკასაციო სასამართლოს მოსაზრებით, საქმის მასალებით არ დასტურდება, რომ სააპელაციო სასამართლომ გაზარდა დავის საგანი და, ამდენად, მასზე საკასაციო სასამართლო ვერ იმსჯელებს.

საკასაციო სასამართლო ვერ გაიზიარებს კასატორის მოსაზრებას და განმარტავს, რომ ე. კ.-ის მოთხოვნა მისთვის მიწის ნაკვეთის უსასყიდლოდ გადაცემის შესახებ ვერ დაკმაყოფილდება, რადგან “სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული არასასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის მართვისა და განკარგვის შესახებ” საქართველოს კანონის მე-3 მუხლის მე-4 პუნქტის თანახმად, სახელმწიფო მიწის ნაკვეთები სარგებლობაში ან საკუთრებაში გაიცემა მხოლოდ კონკურსის ან აუქციონის წესით. აქვე ყურადღებას გავამახვილებთ ამავე მუხლის პირველ პუნქტზე, რომელიც ადგენს, რომ გადაწყვეტილებას სახელმწიფო მიწის სარგებლობაში ან საკუთრებაში გაცემის შესახებ იღებენ შესაბამისი ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოები, თუმცა აღნიშნული არ გულისხმობს, რომ მათ სახელმწიფო მიწის განკარგვა დამოუკიდებლად, პირდაპირი გადაცემით, კონკურსის ან აუქციონის გარეშე შეუძლიათ. ამდენად, საკასაციო სასამართლოს მოსაზრებით, დღეს მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად, მოსარჩელისათვის მიწის ნაკვეთის გამოყოფის სამართლებრივი საფუძვლები არ არსებობს, ძველი კანონმდებლობა კი ვერ იქნება გამოყენებული, რადგან ადრე დავის საგანი სხვა სახით იყო ჩამოყალიბებული, ხოლო ასეთი ფორმულირებით დავის საგანი მხოლოდ ახალი სკ-ისა და ზემოხსენებული კანონის ამოქმედების შემდეგ ჩამოყალიბდა.

საკასაციო სასამართლო ასევე მოიხმობს “სახელმწიფო ვალის შესახებ" კანონის მე-11 მუხლს, რომელიც ადგენს სახელმწიფო საშინაო ვალის ფორმებს. აღნიშნული ჩამონათვალი ამომწურავია და დგინდება, რომ სახელმწიფოს ინდივიდუალური ბინათმშენებლობის ვალდებულება სახელმწიფოს შიდა ვალში არ აუღია. ამდენად, სახელმწიფო ორგანოებისათვის აღნიშული ვალდებულების დაკისრება არ გამომდინარეობს კანონის მოთხოვნებიდან.

საკასაციო სასამართლო ყურადღებას გაამახვილებს ე. კ.-ის მოთხოვნაზე მისთვის ბინის უსასყიდლოდ გადაცემის თაობაზე და განმარტავს შემდეგს: როგორც საქმის მასალებით დადგენილია და არც მოსარჩელეს გაუხდია სადავოდ, მას აღრიცხვაზე ყოფნის პერიოდში ბინა შესთავაზეს, მაგრამ მან უარი განაცხადა და სანაცვლოდ ინდივიდუალურ მენაშენეთა ამხანაგობაში გაწევრიანება მოითხოვა. მთაწმინდის რაიონის გამგეობამ თავდაპირველი გადაწყვეტილებით იგი გააწევრიანა თბილისში, ... მდებარე ამხანაგობაში, მაგრამ შემდგომ უარი უთხრა და განუმარტა, რომ გამგეობას ამის უფლება არ ჰქონდა. მოსარჩელის თქმით, რაიონის გამგეობამ იგნორირება გაუკეთა საქართველოს სსრ მინისტრთა საბჭოს 1988წ. 22 იანვრის ¹22 დადგენილებას, რომლითაც რაიონის აღმასკომებისათვის გარკვეული ფართის მიწის ნაკვეთების გადაცემა დადგინდა და ინდივიდუალური განკარგვის უფლებაც მათვე მიენიჭათ. ამდენად, მართალია, მოსარჩელე ამტკიცებს, რომ რაიონის გამგეობის გადაწყვეტილებებით მას უფლებები შეელახა და თავდაპირველად მინიჭებული უფლების, ამხანაგობის წევრობის განხორციელების გზა მოეჭრა, მაგრამ, ნიშანდობლივია, რომ მოსარჩელეს დავა ამ კუთხით აღარ გაუგრძელებია, სააპელაციო სასამართლოში საბოლოო მოთხოვნის სახით გამგეობის გადაწყვეტილებების კანონიერების საკითხი აღარ დაუყენებია, რის გამოც, საკასაციო სასამართლო არაუფლებამოსილია იმსჯელოს მათზე.

ამასთან, საკასაციო სასამართლო დაამატებს, რომ პირობების გაუმჯობესებისათვის ბინების მოქალაქეებისათვის უსასყიდლოდ გადაცემის ვალდებულებას მოქმედი კანონმდებლობა აღარ ითვალისწინებს და თანამედროვე რეალობა არც აღრიცხვის ინსტიტუტს იცნობს.

ამდენად, საკასაციო პალატა იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობას იმის თაობაზე, რომ ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 24-ე მუხლის შესაბამისად, ადმინისტრაციული ორგანო არ არის უფლებამოსილი, განახორციელოს კანონით გაუთვალისწინებელი ქმედება და, აქედან გამომდინარე, რადგან მოქმედი კანონმდებლობა მოქალაქეებისათვის მიწის ან ბინის უსასყიდლოდ გადაცემას არ ითვალისწინებს, გამგეობას აღნიშნული ვალდებულება ვერ დაეკისრება, მით უმეტეს ვერ დაეკისრება მათ სანაცვლოდ ფულადი კომპენსაცია.

ყოველივე ზემოთქმულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ არ არსებობს სსკ-ის 393-ე მუხლით გათვალისწინებული გადაწყვეტილების გაუქმების საფუძველი, რის გამოც საკასაციო საჩივარი არ უნდა დაკმაყოფილდეს და უცვლელად უნდა დარჩეს თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა პალატის 2003წ. 23 ივნისის განჩინება.

სარეზოლუციო ნაწილი:

საკასაციო პალატამ იხელმძღვანელა ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 1-ლი მუხლის მე-2 ნაწილით, სსკ-ის 410-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. ე. კ.-ის საკასაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდეს;

2. უცვლელად დარჩეს თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა პალატის 2003წ. 23 ივნისის განჩინება;

3. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.