გ ა ნ ჩ ი ნ ე ბ ა

¹ 3გ-ად-111-კ-03 10 სექტემბერი, 2003 წ., ქ. თბილისი

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციული და სხვა კატეგორიის საქმეთა პალატა

შემადგენლობა: ბ. კობერიძე (თავმჯდომარე),

მ. ვაჩაძე,

ნ. ქადაგიძე

სარჩელის საგანი: ადმინისტრაციული აქტების ბათილად ცნობა.

აღწერილობითი ნაწილი:

2001წ. 5 ივნისს თბილისის საოლქო სასამართლოს სასარჩელო განცხადებით მიმართა სააქციო საზოგადოება “ს-მა” მოპასუხეების: კონტროლის პალატისა და ეკონომიკის, მრეწველობისა და ვაჭრობის სამინისტროსთან არსებული ფასების სახელმწიფო ინსპექციის მიმართ. მოსარჩელემ მოითხოვა სს “ს-ის” საფინანსო-სამეურნეო საქმიანობის შემოწმების შესახებ კონტროლის პალატის 2001წ. 1 მარტის აქტისა და სს “ს-ის” მიერ ბუნებრივი აირის რეალიზაციის დადგენილი ტარიფების გამოყენების სისწორის შესწავლის თაობაზე ფასების სახელმწიფო ინსპექციისა და კონტროლის პალატის 2001წ. 26 მარტის ერთობლივი აქტის ბათილად ცნობა.

სასარჩელო განცხადებაში მითითებული იყო, რომ კონტროლის პალატის 2000წ. 20 ნოემბრის ¹453 ბრძანების საფუძველზე 1998წ. 1 იანვრიდან 2000წ. 1 ივლისამდე პერიოდში კონტროლის პალატამ შეამოწმა სს “ს-ის” საფინანსო-სამეურნეო საქმიანობა. შემოწმების შედეგების საფუძველზე სს “ს-ს” სახელმწიფო ბიუჯეტისა და სხვადასხვა სახელმწიფო ფონდების სასარგებლოდ დაერიცხა 6772484 ლარი, მათ შორის “ფასებისა და ფასწარმოქმნის საფუძვლების შესახებ” საქართველოს კანონის მე-16 მუხლის დარღვევის გამო _ 6261558 ლარი, აქედან _ ჯარიმა 3130779 ლარი. კონტროლის პალატის 2001წ. 16 მარტისა და ფასების სახელმწიფო ინსპექციის 2001წ. 15 მარტის ¹139/26 ერთობლივი ბრძანების საფუძველზე, ფასების სახელმწიფო ინსპექციისა და კონტროლის პალატის სპეციალისტების მიერ მიღებული სს “ს-ის” მიერ ბუნებრივი აირის რეალიზაციის დადგენილი ტარიფების გამოყენების სისწორის შესწავლის აქტით მიჩნეულ იქნა, რომ სს “ს-მა” 1998წ. 1 აგვისტოდან 2 ოქტომბრამდე და 1999წ. 1 იანვრიდან 10 მარტამდე პერიოდებში დაარღვია “ფასებისა და ფასწარმოქმნის საფუძვლების შესახებ” საქართველოს კანონისა და სხვა შესაბამისი ნორმატიული აქტების მოთხოვნები, რის გამოც მოსარჩელეს დაევალა უკანონოდ მიღებული შემოსავლისა და იგივე ოდენობის საჯარიმო თანხის, სულ _ 5634764 ლარის, ცენტრალურ ბიუჯეტში გადახდა.

სასარჩელო განცხადებაში აღნიშნული იყო, რომ ზემოაღნიშნული აქტები კანონის უხეში დარღვევითა და კონტროლის პალატისათვის მინიჭებულ უფლებამოსილებათა ფარგლების გადამეტებით იყო მიღებული, რის გამოც ბათილად უნდა ყოფილიყო ცნობილი.

მოსარჩელის განმარტებით, კონტროლის პალატამ არასწორად ჩათვალა, რომ სს “ს-მა” დაარღვია “ფასებისა და ფასწარმოქმნის საფუძვლების შესახებ” საქართველოს კანონის მე-16 მუხლი, რის გამოც სს “ს-ს” დაარიცხა 6261558 ლარი, აქედან _ ჯარიმა 3130779 ლარი.

მოსარჩელემ მიუთითა, რომ კონტროლის პალატის განცხადებით სს “ს-მა” საკუთარი ეკონომიკური ინტერესებისათვის გამოიყენა სათბობ-ენერგეტიკის მინისტრის 1998წ. 23 დეკემბრის ¹78 ბრძანება ბუნებრივი აირის საბითუმო ფასის მეთოდიკის დამტკიცების შესახებ, რომელიც კონტროლის პალატის განმარტებით, რეგისტრირებული არ იყო იუსტიციის სამინისტროში, ნორმატიული აქტების სახელმწიფო რეესტრში. კონტროლის პალატამ მოსარჩელეს მიუთითა, რომ სათბობ-ენერგეტიკის მინისტრის 1998წ. 23 დეკემბრის ¹78 ბრძანების საფუძველზე სს “ს-ის” მიერ გამოცემული 1998წ. 24 დეკემბრის ¹ 59/ო ბრძანებით 1999წ. 1 იანვრიდან არსებული ბუნებრივი აირის სარეალიზაციო საბითუმო ფასი 123,9 ლარის ნაცვლად, განისაზღვრა 198,25 ლარით ყოველი 1000 კუბური მეტრი ბუნებრივი აირისათვის, ანუ 74,35 ლარით მეტი. მოსარჩელის განმარტებით, იმის გამო, რომ სათბობ-ენერგეტიკის მინისტრის 1998წ. 23 დეკემბრის ¹78 ბრძანება არ იყო რეგისტრირებული იუსტიციის სამინისტროში და გამოქვეყნებული, ამ ბრძანების საფუძველზე დაწესებული ტარიფის გამოყენება კონტროლის პალატამ მიიჩნია თვითნებურ გამოყენებად და რეალიზებიდან მითითებული ფასნამატის სახით მიღებული შემოსავალი ჩათვალა უკანონო შემოსავლად. კონტროლის პალატამ მოსარჩელეს ბრალი დასდო იმაშიც, რომ სახელმწიფოს ასპროცენტიანი წილობრივი მონაწილეობით შექმნილ საწარმო სს “სა-ს” მოსარჩელემ ზედმეტად გადაახდევინა 1072000 ლარი, რითაც კიდევ უფრო გააუარესა მისი ფინანსური მდგომარეობა და შექმნა მისი გადახდისუუნარობის წინაპირობები. კონტროლის პალატამ მოსარჩელეს მიუთითა უკანონო შემოსავლების მიღებაზე 1998წ. 1 აგვისტოდან 1 ოქტომბრამდე პერიოდშიც, როდესაც მოსარჩელე სარგებლობდა დაუმტკიცებელი ფასით. უკანონო შემოსავლებად იყო მიჩნეული 1999წ. 1 ივნისიდან 1999წ. 1 აგვისტომდე მიღებული შემოსავლებიც, რაც კონტროლის პალატამ დაუკავშირა იმას, რომ კომპანია “ი-სთან” 1999წ. 28 მაისს გაფორმებული კონტრაქტის შესაბამისად, 1000 მ³ ბუნებრივი აირის შესასყიდი ფასი 1999წ. 1 ივნისიდან განისაზღვრა 40 აშშ დოლარით, წინა პერიოდში დაწესებული 60 აშშ დოლარის ნაცვლად. მითითებულ პერიოდში სხვადასხვა მომხმარებელზე ზედმეტად დარიცხულად მიჩნეული იყო 898,0 ათასი ლარი.

მოსარჩელემ აღნიშნა, რომ ფასების სახელმწიფო ინსპექციამ უკანონო შემოსავლად მიიჩნია 1998წ. 1 აგვისტოდან 1999წ. 2 ოქტომბრამდე რეალიზებულ 14965685 მ³ ბუნებრივ აირზე მიღებული შემოსავალი, სულ _ 396590 ლარი, რომელიც საბიუჯეტო გადასახადებისა და მიუღებელი თანხის გამოკლებით და იმავე ოდენობის საჯარიმო სანქციების გათვალისწინებით, სულ _ 482762 ლარი, ფასების სახელმწიფო ინსპექციამ მიიჩნია სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ ამოსაღებ თანხად. ფასების სახელმწიფო ინსპექციამ, აგრეთვე, უკანონო შემოსავლად მიიჩნია 1999წ. 1 იანვრიდან 1999წ. 10 მარტამდე პერიოდში ბუნებრივი აირის რეალიზაციის შედეგად მიღებული შემოსავალი, ყოველ 1000 მ³-ზე თვრამეტპროცენტიანი ზღვრული რენტაბელობის პირობებში 198,25 ლარი. მოსარჩელემ განმარტა, რომ ფასების სახელმწიფო ინსპექციის შეხედულებით უკანონო შემოსავალს წარმოადგენდა 3983647 ლარი, რომელიც საბიუჯეტო გადასახადებისა და მიუღებელი თანხის გამოკლებით შეადგენდა 2576001 ლარს და იმავე რაოდენობის საჯარიმო თანხასთან ერთად, 5152002 ლარის ოდენობით, დაერიცხა მოსარჩელეს ცენტრალურ ბიუჯეტში ამოსაღებად. სულ კი 1998წ. 1 აგვისტოდან 2 ოქტომბრამდე და 1999წ. 1 იანვრიდან 10 მარტამდე პერიოდებში ფასების სახელმწიფო ინსპექციის მიერ “ფასებისა და ფასწარმოქმნის საფუძვლების შესახებ” საქართველოს კანონის მე-16 მუხლის დარღვევის გამო სს “ს-ს” ცენტრალურ ბიუჯეტში ამოსაღებად დაერიცხა 5634764 ლარი.

სასარჩელო განცხადებაში აღნიშნული იყო, რომ “ფასებისა და ფასწარმოქმნის საფუძვლების შესახებ” საქართველოს კანონის მე-16 მუხლის შესაბამისად, სახელმწიფო ბიუჯეტში უნდა გადარიცხულიყო მეწარმის მიერ ფასებისა და ფასწარმოქმნის კანონმდებლობის დარღვევის შედეგად მიღებული უკანონო შემოსავალი, იმავე ოდენობის საჯარიმო თანხასთან ერთად. აღნიშნული მუხლით გათვალისწინებული იყო, აგრეთვე, მეწარმის მიერ მონოპოლიურად მაღალი ფასების გამოყენებით მიღებული მთელი უკანონო შემოსავლისა და იმავე ოდენობის საჯარიმო თანხის სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ ამოღება. მოსარჩელემ განმარტა, რომ მოცემულ შემთხვევაში არც ერთ დასახელებულ შემთხვევას, არც “ფასებისა და ფასწარმოქმნის საფუძვლების შესახებ” საქართველოს კანონის დარღვევის შედეგად მიღებულ უკანონო შემოსავალსა და, არც მონოპოლიურად მაღალი ფასების გამოყენებით მიღებულ შემოსავალს, არ ჰქონდა ადგილი, რადგანაც “ფასებისა და ფასწარმოქმნის საფუძვლების შესახებ” საქართველოს კანონის თანახმად, საბითუმო ფასის ცნება განისაზღვრება როგორც ფასი, რომლის საქონელი (მომსახურება) არასაბოლოო მოხმარებისთვისაა განკუთვნილი და მოიცავს საწარმოს დანახარჯებს, მოგებასა და კანონმდებლობით დაწესებულ საგადასახადო განაკვეთებს. გარდა ამისა, “ფასებისა და ფასწარმოქმნის საფუძვლების შესახებ” საქართველოს კანონის პირველი მუხლის მე-5 პუნქტის საფუძველზე მოსარჩელის მიერ იმპორტირებად ბუნებრივ აირზე სახელმწიფოს მიერ დაწესებული იყო რეგულარული ფასი (ტარიფი), რაც მოსარჩელის განცხადებით, მათ არ დაურღვევიათ. იმავე კანონის მე-6 მუხლის პირველი პუნქტის “ე” ქვეპუნქტის შესაბამისად, ბაზარზე მონოპოლიურად მაღალი (დაბალი) ფასების თავიდან აცილების მიზნით მონოპოლისტი მეწარმისათვის დაწესებული იყო რენტაბელობის ზღვრული დონის ან ფიქსირებული ფასების გამოყენება. მოსარჩელის განმარტებით, რენტაბელობის ზღვრული დონე მიანიშნებდა იმაზე, რომ ასეთი ზღვრული პარამეტრიც მიმწოდებლის რენტაბელობის საზიანო არ უნდა ყოფილიყო, ანუ იგი წარმოადგენდა რენტაბელობის ზღვრულ ნორმას. ის, რომ სს “ს-ს” თვითონ ოპერატიულად უნდა დაერეგულირებინა ფასები, საკმაოდ ნათლად და ერთმნიშვნელოვნად იყო აღნიშნული თბილისის კონტროლის პალატის 1999წ. 29 ივლისის ¹10/86 წერილისა და ეკონომიკის სამინისტროს 1999წ. 20 აგვისტოს ბრძანების საფუძველზე საქართველოს ფასების სახელმწიფო ინსპექციის მიერ მიღებულ სს “ს-ში” ბუნებრივ აირზე ფასების დადგენისა და გამოყენების სისწორის საკითხზე ჩატარებულ შემოწმების აქტში. აღნიშნულთან დაკავშირებით მოსარჩელემ განმარტა შემდეგი:

1. ბუნებრივი გაზის იმპორტი ხორციელდებოდა თავისუფლად კონვერტირებად ვალუტაში (აშშ დოლარი). დამტკიცებული ტარიფი იყო ხისტი და არ ითვალისწინებდა ეროვნული ვალუტის, ლარის, დევალვაციას. 1998წ. ბოლოს კი, მოსარჩელის განმარტებით, ასეთი დევალვაცია ყოველდღიურად ხდებოდა. აშშ დოლართან მიმართებაში 1000 მ³ ბუნებრივი გაზის შესაძენი ფასი იყო 80 ლარი, 1998წ. ბოლოსათვის იგი გაიზარდა 126 ლარამდე;

2. 1998წ. 29 ნოემბრიდან ძალაში შევიდა ბუნებრივი გაზის იმპორტისა და მიწოდების დაბეგვრის ახალი რეჟიმი. იმპორტზე საბაჟო გადასახადი გაიზარდა ხუთიდან თორმეტ პროცენტამდე, რასაც დაემატა მავნე ნივთიერებებით გარემოს დაბინძურებისათვის გადასახადი, ყოველ 1000 მ³ ბუნებრივ გაზზე 5 ლარის ოდენობით;

3. 1999წ. 1 იანვრიდან ძალაში შევიდა დამატებული ღირებულების გადასახადით დაბეგვრის ახალი რეჟიმი. კერძოდ, 1998წ. 29 ნოემბრამდე იბეგრებოდა მხოლოდ მიწოდება, აღნიშნული პერიოდიდან კი ამ გადასახადით დაიბეგრა იმპორტიც.

სასარჩელო განცხადებაში აღნიშნული იყო, რომ ლარის კურსის ყოველდღიური ცვლილებებისა და საბაჟო და საგადასახადო კოდექსებში განხორციელებული ცვლილებების გათვალისწინებით, სს “ს-მა” 1998წ. 15 დეკემბერს წერილობით მიმართა სათბობ-ენერგეტიკისა და ეკონომიკის სამინიტროებს, ეროვნული ვალუტის კურსის სტაბილიზაციამდე ნება დაერთოთ ახალი მეთოდიკით ეწარმოებინათ ბუნებრივი გაზის ტარიფების განსაზღვრა. ეკონომიკის სამინისტრომ 1998წ. 18 დეკემბრის ¹258 წერილით მოიწონა მოსარჩელის მიერ წარდგენილი მეთოდიკა და მისცა დასტური წარედგინათ სათბობ-ენერგეტიკის სამინისტროს ბრძანება ახალ მეთოდიკასთან ერთად შესათანხმებლად. ბრძანება და მეთოდიკა ეკონომიკის მინისტრთან შეთანხმდა 22 დეკემბერს, ხოლო სათბობ-ენერგეტიკის მინისტრმა ხელი მოაწერა 23 დეკემბერს და რეგისტრაციაში გატარდა 78 ნომრით. მითითებული ბრძანებით დამტკიცებული მეთოდიკით რენტაბელობის დონე განისაზღვრა 18 პროცენტის ოდენობით. აღნიშნულის საფუძველზე სს “ს-ის” მიერ 1998წ. 24 დეკემბრის ბრძანებით შემოტანილი ბუნებრივი გაზის სარეალიზაციო საბითუმო ფასი განისაზღვრა 198,25 ლარით. მოსარჩელემ განმარტა, რომ აღნიშნული თანხის განსაზღვრისას მხედველობაში იქნა მიღებული 6,5%-იანი რენტაბელობა, თუმცა სათბობ-ენერგეტიკის მინისტრის ¹78 ბრძანებით დამტკიცებული მეთოდიკით რენტაბელობის ზღვრული დონე განისაზღვრა 18 პროცენტით. მოსარჩელის განმარტებით, აღნიშნული მაჩვენებლის გამოყენების შემთხვევაში საბითუმო ფასი იქნებოდა არა 198,25 ლარი, არამედ _ 220 ლარი. 1999წ. 12 თებერვალს ეკონომიკის სამინისტრომ მოსარჩელეს მოსთხოვა ტარიფების განსაზღვრის შეთანხმებული მეთოდიკის შესწორება, რაც გამოწვეული იყო ზოგიერთ სამთავრობო დოკუმენტში გათვალისწინებული შესწორებებით. სათბობ-ენერგეტიკის სამინისტრომ 1999წ. 4 მარტს იუსტიციის სამინისტროში წარადგინა ეკონომიკის სამინისტროსთან შეთანხმებული ¹15 ბრძანება სს “ს-ისათვის” ბუნებრივი გაზის საბითუმო ფასის რეგულირებისათვის რენტაბელობის ზღვრული დონის დამტკიცების შესახებ, რომელიც რეგისტრირებული იყო 1999წ. 9 მარტს. აღნიშნულის საფუძველზე კი სს “ს-მა” 1999წ. 11 მარტს გამოსცა ბრძანება ¹15/ო, რომლის მიხედვითაც გაანგარიშებული ბუნებრივი გაზის საბითუმო ტარიფი დარჩა 1998წ. 24 დეკემბრის ¹ 59/ო ბრძანებით დამტკიცებული ტარიფის, 1000 მ³-თვის 198,25 ლარის, ტოლი.

მოსარჩელის განმარტებით, ეკონომიკის სამინისტრომ შემდგომშიც დაადასტურა სს “ს-ის” მიერ გამოყენებული ფასების სისწორე და მათი ეკონომიკური მიზანშეწონილობა და აუცილებლობა, რიც შესახებაც ეკონომიკის სამინისტრომ თავისი მოტივირებული მოსაზრება წარუდგინა ენერგეტიკის მარეგულირებელ ეროვნულ კომისიასა და შინაგან საქმეთა სამინისტროს. მოსარჩელემ მიუთითა, რომ ზემოაღნიშნული გარემოება კიდევ ერთხელ მეტყველებდა ფასების სახელმწიფო ინსპექციის 2001წ. 26 მარტის აქტის უსაფუძვლობაზე, მით უფრო, რომ, როგორც თავად აქტში იყო მითითებული, ფასების სახელმწიფო ინსპექციის სპეციალისტები სათანადო გაანგარიშებებისა და დასკვნების გაკეთებისას ძირითადად დაეყრდნენ კონტროლის პალატის სპეციალისტების მიერ მიწოდებულ მონაცემებს.

მოსარჩელემ განმარტა, რომ კონტროლის პალატამ, როგორც მოსარჩელის მიერ ფასების პოლიტიკის განხორციელების საკითხის, აგრეთვე, ნებისმიერი სხვა საკითხის (რაც მითითებულია შემოწმების აქტში) შემოწმებისას უხეშად დაარღვია “საქართველოს კონტროლის პალატის შესახებ” საქართველოს კანონის პირველი, მე-2, მე-7, 73-ე მუხლების მოთხოვნები. აღნიშნული კანონის პირველი მუხლის შესაბამისად, კონტროლის პალატას უნდა გაეწია კონტროლი სახელმწიფო სახსრებისა და სახელმწიფოს სხვა მატერიალურ ფასულობათა გამოყენებასა და ხარჯვაზე. კონტროლის პალატას, აგრეთვე, ევალებოდა ეროვნული სიმდიდრისა და სახელმწიფო ქონების დაცვა, სახელმწიფო მატერიალური და ფულადი რესურსების გამოყენების კანონიერების, მიზნობრიობისა და ეფექტიანობის კონტროლი და ანალიზი. მოცემულ შემთხვევაში კი, მოსარჩელის განმარტებით, კონტროლის პალატამ ჩაატარა კერძო სამართლის სუბიექტის საქმიანობის შემოწმება. მოსარჩელემ მიუთითა, რომ “საქართველოს კონტროლის პალატის შესახებ” საქართველოს კანონის მე-2 მუხლის თანახმად, კონტროლის პალატას ევალებოდა კონტროლის განხორციელება კანონიერებისა და ობიეტურობის საფუძველზე. კონტროლის პალატამ დაარღვია აღნიშნული ნორმის მოთხოვნა, რადგანაც კერძო სამართლის იურიდიული პირის შემოწმება სცილდებოდა კონტროლის პალატის უფლებამოსილებას. მართალია, ამავე კანონის მე-7 მუხლი ითვალისწინებდა კონტროლის პალატის უფლებამოსილებას, ეწარმოებინა ნებისმიერი ფიზიკური და იურიდიული პირის საქმიანობა მხოლოდ იმ ნაწილში, რაც დაკავშირებული იქნებოდა საბიუჯეტო ან სახელმწიფო სპეციალური ფონდების კუთვნილი თანხების მიღებასთან, გადარიცხვასთან ან გამოყენებასთან, რაიმე ფორმით სახელმწიფო საკუთრების გამოყენებასთან ან მის მართვასთან, აგრეთვე, იმ ნაწილში, რომელიც დაკავშირებული იყო მათთვის საგადასახადო, საბაჟო ან სხვა სახის შეღავათების მინიჭებასთან, მაგრამ კონტროლის პალატის შემოწმების აქტში, ბუნებრივ აირზე საბითუმო ფასის გამოყენების საკითხთან დაკავშირებით, არც ერთი ასეთი შემთხვევა არ იყო დაფიქსირებული, პირიქით, მოსარჩელემ მიღებული შემოსავლიდან ყველა სახის გადასახადი გადაიხადა საგადასახადო კოდექსის მოთხოვნათა სრული დაცვით, არანაირი საგადასახადო, საბაჟო ან სხვა სახის შეღავათით მოსარჩელეს არ უსარგებლია. მისი განმარტებით, შემოწმების განხორციელებისას კონტროლის პალატა, პრაქტიკულად, ჩაერია საწარმოს მიმდინარე საქმიანობაში, რისი უფლებაც მას არ ჰქონდა “საქართველოს კონტროლის პალატის შესახებ” საქართველოს კანონის 73-ე მუხლის თანახად, რაც წარმოადგენდა კონტროლის პალატის მიერ ჩატარებული აქტის ბათილობის საფუძველს.

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, მოსარჩელემ მოითხოვა კონტროლის პალატის 2001წ. 1 მარტის აქტისა და კონტროლის პალატისა და ფასების სახელმწიფო ინსპექციის 2001წ. 26 მარტის ერთობლივი აქტის ბათილად ცნობა.

2001წ. 20 ივნისს მოსარჩელე სს “ს-მა” თბილისის საოლქო სასამართლოში წარადგინა დაზუსტებული სასარჩელო განცხადება.

დაზუსტებულ სასარჩელო განცხადებაში აღნიშნული იყო, რომ კონტროლის პალატამ “ფასებისა და ფასწარმოქმნის საფუძვლების შესახებ” საქართველოს კანონის მე-16 მუხლის თითქოსდა დარღვევის გამო სს “ს-ს” დაარიცხა 6261558 ლარი, მათ შორის ჯარიმა 3130779 ლარი, მაშინ, როდესაც “ფასებისა და ფასწარმოქმნის საფუძვლების შესახებ” საქართველოს კანონის მე-10 მუხლის შესაბამისად საქართველოში ფასწარმოქმნის პოლიტიკის, ფასებისა და ფასწარმოქმნის შესახებ მოქმედი კანონმდებლობის დაცვის კონტროლის ცენტრალური ორგანო იყო ეკონომიკის სამინისტრო (ამჟამად, ეკონომიკის, მრეწველობისა და ვაჭრობის სამინისტრო). მოსარჩელემ მიუთითა, რომ “ფასებისა და ფასწარმოქმნის საფუძვლების შესახებ” საქართველოს კანონის მე-14 მუხლის პირველი პუნქტის შესაბამისად, საქართველოში ფასებისა და ფასწარმოქმნის შესახებ კანონმდებლობის დაცვის კონტროლს ახორციელებდა ეკონომიკის სამინისტრო (ამჟამად, ეკონომიკის, მრეწველობისა და ვაჭრობის სამინისტრო) მასთან არსებული ფასების სახელმწიფო ინსპექციის მეშვეობით. “ფასებისა და ფასწარმოქმნის საფუძვლების შესახებ” საქართველოს კანონის მე-16 მუხლის პირველი და მეორე პუნქტების შესაბამისად, უკანონო შემოსავალი და ჯარიმის თანხა სახელმწიფო ბიუჯეტში გადაირიცხებოდა ეკონომიკის სამინისტროს გადაწყვეტილებით და ამ გადაწყვეტილების საფუძველზე განხორციელებული წარდგინებით. მოსარჩელემ განაცხადა, რომ აღნიშნულიდან გამომდინარე, კონტროლის პალატა არ იყო უფლებამოსილი შეემოწმებინა ფასებისა და ფასწარმოქმნის კანონმდებლობის დაცვის მდგომარეობა.

დაზუსტებულ სასარჩელო განცხადებაში აღნიშნული იყო, რომ “ფასებისა და ფასწარმოქმნის საფუძვლების შესახებ” საქართველოს კანონის მე-16 მუხლის თანახმად, ფასების სახელმწიფო ინსპექცია წარმოადგენდა იმ ორგანოს, რომელსაც ევალებოდა “ფასებისა და ფასწარმოქმნის საფუძვლების შესახებ” საქართველოს კანონის მოთხოვნათა დაცვაზე სახელმწიფო კონტროლის განხორციელება. მოსარჩელემ მიუთითა, რომ კონტროლის პალატას არ გააჩნდა უფლებამოსილება შეემოწმებინა გადასახადების სრულად და დროულად გადახდა. საგადასახადო კოდექსის 260-ე მუხლის მე-5 ნაწილის თანახმად, ასეთი უფლებამოსილება გააჩნდათ მხოლოდ საგადასახადო ორგანოებს.

მოსარჩელემ დაზუსტებულ სარჩელში აღნიშნა, რომ სს “ს-ს” არ გამოუყენებია სს “სა-ის” ქონება საკუთარი ინტერესებისათვის, მით უმეტეს მაშინ, როდესაც 1999წ. იანვრისათვის სს “სა-ს” თითქმის არავითარი ქონება, მათ შორის მაგისტრალური გაზსადენები, არ გააჩნდა და იგი საქართველოს გაზის საერთაშორისო კორპორაციის საკუთრებას წარმოადგენდა. მოსარჩელემ განმარტა, რომ უსაფუძვლო იყო პრეტენზიაც იმის შესახებ, რომ სს “სა.” სს “ს-ის” მართვის პერიოდში ქრონიკულად ზარალიან საწარმოდ გადაიქცა, მაშინ როცა იგი ასეთად ითვლებოდა ჯერ კიდევ 1996 წლიდან. მოსარჩელემ მიუთითა, რომ სს “ს-ი”, არც 1998 და არც 1999 წლებში არ განკარგავდა სს “სა-ის” ფულად სახსრებს. მითითებულ პერიოდში “სა-დან” ნაღდი ან უნაღდო ანგარიშსწორებით რაიმე ფულადი სახსრების მიღების ფაქტს არ ჰქონია ადგილი. მოსარჩელემ განმარტა, რომ სს “ს-მა” თვითონ განახორციელა სს “სა-ის” დაფინანსება და დაფარა მისი დავალიანება კომპანია “ი-ს” მიმართ, 4 მილიონი აშშ დოლარის ოდენობით. გარდა ამისა, მოსარჩელემ სხვადასხვა მიზნებისათვის გადაიხადა 3,15 მილიონი ლარი.

დაზუსტებულ სასარჩელო განცხადებაში აღნიშნული იყო, რომ საგადასახადო კოდექსის 254-ე მუხლის მე-4 ნაწილის თანახმად, საჯარიმო სანქციები არ გამოიყენება სათანადო ორგანოების მიერ მიცემული არასწორი მითითებების გამოყენების შედეგად გადასახადის შემცირებისას. მოსარჩელემ განმარტა, რომ კონკრეტულ შემთხვევაში მათ მიერ გადასახადის შემცირებას ადგილი არ ჰქონია, ვინაიდან სათანადო დეკლარაციები წარდგენილი იყო სრული ოდენობით. მოქმედი კანონმდებლობით არ იყო გათვალისწინებული ერთხელ უკვე შესრულებული ვალდებულების ხელმეორედ განხორციელება, თუნდაც ის შეცდომით ყოფილიყო განხორციელებული.

დაზუსტებულ სასარჩელო განცხადებაში აღნიშნული იყო, რომ კონტროლის პალატამ შეისწავლა სს “ს-ის” დებიტორული დავალიანების საკითხი, თუმცა ეს არ შედიოდა მის კომპეტენციაში.

დაზუსტებულ სასარჩელო განცხადებაში განმარტებული იყო, რომ შემოწმების აქტის მე-14 თავში (“შემოსავლების, ხარჯების და ფინანსური შედეგების აღრიცხვის მდგომარეობა”) აღნიშნული იყო, რომ სს “ს-ს” 1999წ. საბალანსო მონაცემებით მიღებული ჰქონდა 3564,6 ათასი ლარის მოგება და მოგების გადასახადის სახით დარიცხული ჰქონდა 712,9 ათასი ლარი. შემოწმების მასალების თანახმად, დასაბეგრი მოგება შეადგენდა მხოლოდ 242,4 ათას ლარს, შესაბამისად, მოგების გადასახადი იქნებოდა 48,5 ათასი ლარი. მოსარჩელემ მიუთითა, რომ შემმოწმებლებს არ გახსენებიათ ისეთი გადასახადების უკან დაბრუნება, როგორიც იყო დღგ, საგზაო ფონდისა და სამეწარმეო (ეკონომიკური) საქმიანობის გადასახადი. დაზუსტებული სასარჩელო განცხადების მოთხოვნები იყო სასარჩელო განცხადების მოთხოვნათა ანალოგიური.

2001წ. 9 აგვისტოს თბილისის საოლქო სასამართლოში საქართველოს კონტროლის პალატამ წარმოადგინა შესაგებელი სს “ს-ის” სასარჩელო განცხადებაზე.

შესაგებელში მითითებული იყო, რომ კონტროლის პალატის 2000წ. 20 ნოემბრის ¹453 ბრძანებით შემოწმდა სს “ს-ის” საფინანსო-სამეურნეო საქმიანობა. შემოწმების ერთ-ერთი ძირითადი თემა იყო სს “ს-ის” მიერ გაზის ტრანსპორტირების და რეალიზაციის დამტკიცებული ხარჯების დაცვის მდგომარეობის საკითხი, ვინაიდან ბუნებრივი აირის საბითუმო ფასები სახელმწიფო ინტერესებიდან გამომდინარე ეკონომიკის სტაბილიზაციისა და მოსახლეობის სოციალური დაცვის მიზნით რეგულირდებოდა სახელმწიფოს მიერ. აღნიშნულიდან გამომდინარე, ტარიფებს აწესებდა შესაბამისი სახელმწიფო აღმასრულებელი ორგანო ეკონომიკის სამინისტროსთან შეთანხმებით, რომელიც გამოიცემოდა ნორმატიული აქტის სახით, ვინაიდან მისი შესრულება სავალდებულო იყო სხვადასხვა იურიდიული და ფიზიკური პირებისათვის შესასრულებლად. შესამოწმებელ პერიოდში 1998წ. 1 აგვისტოდან 1 ოქტომბრამდე სს “ს-ი” თავისივე 1998წ. 28 ივლისის ¹21/ო ბრძანების საფუძველზე თვითნებურად ახდენდა მომხმარებელზე სახელმწიფოს მიერ დაწესებული 97,4 ლარის ნაცვლად, 1000 მ³ აირის 123,9 ლარად რეალიზაციას. გაზრდილი ტარიფი რეგისტრირებული იყო იუსტიციის სამინისტროში 1998წ. 2 ოქტომბერს, ე.ი. სანამ გაზრდილი ტარიფი შეიძენდა იურიდიულ ძალას, სს “ს-ი” აწარმოებდა მაღალი ფასებით ბუნებრივი აირის წინასწარ რეალიზაციას, რის შედეგადაც აღნიშნულ პერიოდში რეალიზებულ 13405,7 ათას მ³ ბუნებრივ აირზე ფასთა შორის სხვაობის შედეგად ზედმეტად დაარიცხა და მიიღო 347,7 ათასი ლარი, აღნიშნული თანხა შემცირდა ბიუჯეტში გადახდილი გადასახადებით – 61,2 ათასი ლარით და მომხმარებლებიდან მიღებული თანხებით – 84,8 ათასი ლარით, ე.ი. კონტროლის პალატის განმარტებით, ფასნამატით მიღებულმა ფაქტობრივმა უკანონო შემოსავალმა შეადგინა 201,7 ათასი ლარი. “ფასებისა და ფასწარმოქმნის საფუძვლების შესახებ” საქართველოს კანონის მე-16 მუხლის თანახმად, მთელი უკანონო შემოსავალი დაექვემდებარა ბიუჯეტში ამოღებას იმავე ოდენობის საჯარიმო სანქციასთან ერთად.

კონტროლის პალატის შესაგებელში აღნიშნული იყო, რომ შემდგომ პერიოდში სს “ს-მა” თავისი სამეწარმეო მიზნებისათვის ისარგებლა “ბუნებრივი აირის საბითუმო ფასის განსაზღვრის შესახებ” სათბობ-ენერგეტიკის მინისტრის 1998წ. 23 დეკემბრით დათარიღებული, იუსტიციის სამინისტროში არარეგისტრირებული ¹78 ბრძანებით დამტკიცებული მეთოდიკითა და თავისი 1998წ. 24 დეკემბრის ¹591/ო ბრძანებით. 1999წ. 1 იანვრიდან ბუნებრივი აირის 1000 მ³ ღირებულება 123,9 ლარის ნაცვლად განისაზღვრა 198,25 ლარით, ე.ი. 74 ლარით მეტად. შესაგებელში აღნიშნული იყო, რომ სათბობ-ენერგეტიკის მინისტრის 1998წ. 23 დეკემბრის ¹78 ბრძანება, აგრეთვე, არ იყო გატარებული სამინისტროს ბრძანებების რეგისტრაციის წიგნში, არ გამოქვეყნებულა და არ წარმოადგენდა ნორმატიულ აქტს. შესაბამისად, ამ ბრძანების საფუძველზე არ შეიძლებოდა შეცვლილიყო რეგისტრირებული სატარიფო განაკვეთი, 123,9 ლარი, ახალი სატარიფო განაკვეთით, 198,25 ლარით, ვინაიდან, გაზრდილი ტარიფი რეგისტრირებული არ იყო იუსტიციის სამინისტროში და მიღებული იყო “ნორმატიული აქტების შესახებ” საქართველოს კანონის 38-ე და 51-ე მუხლების მოთხოვნათა დარღვევით. ამასთან, დარღვეული იქნა ნორმატიული აქტების მიღებისა და ამოქმედებისათვის დადგენილი პროცედურა, შესაბამისად, მას არ გააჩნდა იურიდიული ძალა. მოპასუხე კონტროლის პალატამ განმარტა, რომ სათბობ-ენერგეტიკის სამინისტროს 2000წ. 13 სექტემბრის წერილის მიხედვით, 1998წ. 23 დეკემბრის ¹78 ბრძანება საერთოდ არ გამოცემულა. აღნიშნული ნომრით, ბრძანება გამოცემული იყო 28 დეკემბერს და ეხებოდა სრულიად სხვა საკითხს. შესაგებელში აღნიშნული იყო, რომ მიუხედავად ზემოაღნიშნულისა, სს “ს-ი” თვითნებურად, იურიდიული ძალის არმქონე ნორმატიული აქტის საფუძველზე, დადგენილი გაზრდილი ტარიფით, იურიდიული ძალის არმქონე ნორმატიული აქტის საფუძველზე ახდენდა ბუნებრივი აირის რეალიზაციას სხვადასხვა მომხმარებლებზე. ახალი სატარიფო განაკვეთი დადგინდა სათბობ-ენერგეტიკის სამინისტროს 1999წ. 5 მარტის ¹15 ბრძანებით, რომელიც რეგისტრირებულ იქნა იუსტიციის სამინისტროში 9 მარტს. ბრძანებაში არაფერი იყო ნათქვამი იმის შესახებ, რომ ახალი სატარიფო განაკვეთი მანამდე მოქმედებდა ან აღნიშნული ტარიფის შეცვლას სხვა ბრძანება დაედო საფუძვლად.

კონტროლის პალატამ განმარტა, რომ აღნიშნული ქმედებით სს “ს-მა” გაზრდილი სატარიფო განაკვეთის გამოყენებით, 1999წ. 1 იანვრიდან 1999წ. 9 მარტამდე საწარმოს საბალანსო მონაცემებით მოახდინა 53579,6 ათასი კუბ. მეტრი აირის რეალიზაცია და მომხმარებლებს ზედმეტად დაარიცხა 3983,6 ათასი ლარით მეტი, სხვადასხვა გადასახადების გადახდისა და მიუღებელი ანაზღაურების გამოკლებით. ფასნამატის სახით მიღებულმა ფაქტობრივმა შემოსავალმა შეადგინა 25760 ათასი ლარი, რომელიც ასევე, “ფასებისა და ფასწარმოქმნის საფუძვლების შესახებ” საქართველოს კანონის მე-16 მუხლის თანახმად, ექვემდებარებოდა ბიუჯეტში ამოღებას ამავე ოდენობის საჯარიმო სანქციასთან ერთად, როგორც უკანონო შემოსავალი.

შესაგებელში აღნიშნული იყო, რომ მოსარჩელემ გადიდებული სატარიფო განაკვეთის შედეგად მის მმართველობაში მყოფ სახელმწიფოს 100% წილობრივი მონაწილეობით შექმნილ საწარმო სს “სა-ს” ზედმეტად გადაახდევინა 1072,0 ათასი ლარი, რითაც მისი ფინანსური მდგომარეობა კიდევ უფრო გააუარესა, იმის ნაცვლად, რომ თავისი მმართველობის ქვეშ მყოფი საწარმოს ეკონომიკური მაჩვენებლების გაზრდაზე ეზრუნა, როგორც ეს ხელშეკრულებით ევალებოდა.

ზემოთ აღნიშნულიდან გამომდინარე, მოპასუხე კონტროლის პალატამ ითხოვა სს “ს-ისთვის” სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა.

მოპასუხე ფასების სახელმწიფო ინსპექციამ არ გაიზიარა მოსარჩელის განცხადება იმის თაობაზე, რომ ფასდარღვევის თანხა გაანგარიშებული იყო 1998წ. 1 აგვისტოდან 1999წ. 2 ოქტომბრამდე პერიოდზე და შეადგენდა 5152002 ლარს. შეპასუხებაში მითითებული იყო, რომ ფასების სახელმწიფო ინსპექციას ფასდარღვევის თანხა გაანგარიშებული ჰქონდა 1998წ. 1 აგვისტოდან 1998წ. 2 ოქტომბრამდე პერიოდზე და შემმოწმებლები თავიანთ აქტში აყენებდნენ საკითხს აღნიშნული თანხის, 5152000 ლარის, ცენტრალური ბიუჯეტის სასარგებლოდ ამოღების თაობაზე. მოპასუხე ფასების სახელმწიფო ინსპექციამ აღნიშნა, რომ ფასდარღვევის თანხის დარიცხვა ხდებოდა არა შემოწმების აქტით, არამედ შემოწმების მასალებით დადგენილი პროცედურების მიხედვით, განხილვის შემდეგ, შესაბამისი სამართლებრივი აქტის, კერძოდ, მინისტრის ბრძანების გამოცემის საფუძველზე.

შეპასუხებაში აღნიშნული იყო, რომ “ფასებისა და ფასწარმოქმნის საფუძვლების შესახებ” საქართველოს კანონის შესაბამისად, სახელმწიფო რეგულირების რეჟიმში მოქცეული იყო ბუნებრივი გაზის, როგორც საბითუმო ფასი, ასევე საქონლის მომსახურების საცალო ფასი, რომელიც განსაზღვრული იყო საბოლოო მომხმარებლისათვის და რომელთა ოდენობას, მოქმედ კანონმდებლობაში განსაზღვრული პროცედურების დაცვით, ამტკიცებდა სახელმწიფოს უფლებამოსილი ორგანო (სამინისტრო, სემეკი). შემოწმებით დადგინდა, რომ სს “ს-მა” დაარღვია “ფასებისა და ფასწარმოქმნის საფუძვლების შესახებ” საქართველოს კანონის მე-7 და მე-10 მუხლების მოთხოვნები, აგრეთვე, ეკონომიკის მინისტრის 1998წ. 9 სექტემბრის ¹56 ბრძანების პირველი მუხლის “ა” პუნქტი და “ნორმატიული აქტების შესახებ” საქართველოს კანონის მოთხოვნები, რაც საფუძვლად დაედო სს “ს-ის” მიერ ფასდარღვევით მიღებულ უკანონო შემოსავალზე სანქცირების რეჟიმის განხორციელების აუცილებლობას.

მოპასუხე ფასების სახელმწიფო ინსპექციამ განმარტა, რომ მოსარჩელე უსაფუძვლოდ ეყრდნობოდა ეკონომიკის სამინისტროს განმარტებას ფასების გაზრდის აუცილებლობასა და მიზანშეწონილობაზე და ფასების სახელმწიფო ინსპექციის 1999წ. 14 სექტემბრის “ს-ში” ჩატარებული შემოწმების აქტში გაკეთებულ დასკვნებს. ბუნებრივ აირზე ფასები მოქცეული იყო სახელმწიფო რეგულირების რეჟიმში, დარგის მონოპოლიური მდგომარეობისა და სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის გამო. ამ პერიოდისათვის მოქმედი კანონმდებლობით ბუნებრივ აირზე რეგულირებადი ფასების დამტკიცება ითვალისწინებდა შემდეგ პროცედურებს: სათბობ-ენერგეტიკის სამინისტრო ამზადებდა ბრძანებას, რომელიც თანხმდებოდა ეკონომიკის სამინისტროსთან და “ნორმატიული აქტების შესახებ” საქართველოს კანონის თანახმად, რეგისტრირდებოდა იუსტიციის სამინისტროში. ფასების სახელმწიფო ინსპექციამ მიუთითა, რომ აღნიშნული პროცედურის დარღვევის შემთხვევაში პროდუქციის ფასი უკანონო იქნებოდა და შესაბამისად, “ფასებისა და ფასწარმოქმნის საფუძვლების შესახებ” საქართველოს კანონის მე-16 მუხლის თანახმად, უკანონო ფასით პროდუქციის რეალიზაციის შედეგად მიღებული ფასთა სხვაობა დაექვემდებარებოდა ბიუჯეტში ამოღებას, საჯარიმო სანქციის გათვალისწინებით.

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, მოპასუხე ფასების სახელმწიფო ინსპექციამ მოითხოვა სს “ს-ის” სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა.

2001წ. 10 ოქტომბერს სს “ს-მა” დამატებითი სარჩელი შეიტანა თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიაში პირველი მოპასუხე კონტროლის პალატის, მეორე მოპასუხე საქართველოს ფასების სახელმწიფო ინსპექციის, მესამე მოპასუხე ეკონომიკის, მრეწველობისა და ვაჭრობის სამინისტროს მიმართ და დამატებით ითხოვა ეკონომიკის, მრეწველობისა და ვაჭრობის სამინისტროს 2001წ. 2 ოქტომბრის ¹133 ბრძანების ბათილად ცნობა, რომლითაც დადგინდა სს “ს-ის” ანგარიშსწორების ანგარიშიდან ფასებისა და ფასწარმოქმნის კანონმდებლობის დარღვევის შედეგად მიღებული ზედმეტი შემოსავლის, საჯარიმო თანხის გათვალისწინებით, 5634764 ლარის ამოღება სახელმწიფო ბიუჯეტში.

თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიის 2002წ. 11 მარტისა და 15 მარტის განჩინებებით მოცემულ საქმეში მესამე პირებად ჩაებნენ: ენერგეტიკის მარეგულირებელი ეროვნული კომისია (სემეკი), სათბობ-ენერგეტიკის სამინისტრო, საერთაშორისო ენერგეტიკული კომპანია “ი.” და სს “სა.”.

2002წ. 15 ნოემბრის გადაწყვეტილებით თბილისის საოლქო სასამართლომ სს “ს-ის” სასარჩელო მოთხოვნები დააკმაყოფილა ნაწილობრივ: ბათილად იქნა ცნობილი მისი შედგენის მომენტიდან კონტროლის პალატის მუშაკების მიერ შედგენილი სს “ს-ის” საფინანსო-სამეურნეო საქმიანობის შემოწმების 2001წ. 1 მარტის აქტი იმ ნაწილში, რომელიც ეხებოდა 1998წ. 1 აგვისტოდან 2 ოქტომბრამდე საქმიანობის პერიოდში ფასებისა და ფასწარმოქმნის კანონმდებლობის დარღვევის გამო უკანონო შემოსავლის (საჯარიმო სანქციის გათვალისწინებით), 482762 ლარის, გამოვლენას; ბათილად იქნა ცნობილი მისი შედგენის მომენტიდან ფასების სახელმწიფო ინსპექციისა და კონტროლის პალატის მუშაკების მიერ შედგენილი სს “ს-ის” მიერ ბუნებრივი გაზის რეალიზაციის დადგენილი ტარიფების გამოყენების სისწორის შესწავლის 2001წ. 26 მარტის ერთობლივი აქტი იმ ნაწილში, რომელიც ეხებოდა 1998წ. 1 აგვისტოდან 2 ოქტომბრამდე საქმიანობის პერიოდში ფასებისა და ფასწარმოქმნის კანონმდებლობის დარღვევის გამო უკანონო შემოსავლის, 482762 ლარის, სს “ს-ისათვის” დარიცხვას; ბათილად იქნა ცნობილი მისი გამოცემის მომენტიდან ეკონომიკის, მრეწველობისა და ვაჭრობის სამინისტროს 2001წ. 2 ოქტომბრის ¹133 ბრძანების პირველი პუნქტის “ა” ქვეპუნქტი, 2002წ. 12 ნოემბრის რედაქციით, რომლითაც სს “ს-ს” სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ დაერიცხა 1998წ. 1 აგვისტოდან 2 ოქტომბრამდე საქმიანობის პერიოდში ფასებისა და ფასწარმოქმნის კანონმდებლობის დარღვევის გამო 482762 ლარი; მოსარჩელეს უარი ეთქვა სარჩელის დაკმაყოფილებაზე სხვა ნაწილებში.

აღნიშნული გადაწყვეტილება სააქციო საზოგადოება “ს-მა” საკასაციო წესით გაასაჩივრა საქართველოს უზენაეს სასამართლოში.

საკასაციო საჩივარში აღნიშნულია, რომ სასამართლოს გადაწყვეტილება იმ ნაწილში, რომლითაც იგი არ აკმაყოფილებს სს “ს-ის” სარჩელს, არის უკანონო და უნდა გაუქმდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:

კასატორი მიუთითებს, რომ სარჩელის უარყოფილ ნაწილში გადაწყვეტილების ერთადერთი მატერიალურ-სამართლებრივი საფუძველი იყო ის, რომ 1999წ. 1 იანვრიდან 1999წ. 9 მარტამდე ბუნებრივი აირის საფასური, ყოველ 1000 მ³-ზე 198,25 ლარი, არ იყო დადგენილი სათბობ-ენერგეტიკის სამინისტროს მიერ ნორმატიული აქტის სახით. კასატორის მითითებით ერთადერთი დოკუმენტი, რომელიც ითვალისწინებს სათბობ-ენერგეტიკის სამინისტროს მიერ ნორმატიული აქტის სახით სახელმწიფო რეგულირებადი ფასის დადგენას, არის ეკონომიკის მინისტრის 1998წ. 9 სექტემბრის ¹55 ბრძანება, რომელშიც კონკრეტულად სათბობ-ენერგეტიკის სამინისტრო არ არის მოხსენიებული, მაგრამ განსაზღვრულია ზოგადი წესი იმის შესახებ, რომ რეგულირებადი ფასები ეკონომიკის სამინისტროსთან შეთანხმების შემდეგ მტკიცდება და ძალაში შედის სამინისტროს ან ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოს ნორმატიული აქტით. კასატორი განმარტავს, რომ ეკონომიკის სამინისტროს 1998წ. 9 სექტემბრის ¹55 ბრძანება მიღებული იყო “ნორმატიული აქტების შესახებ” საქართველოს კანონის 61-ე მუხლის მოთხოვნათა დარღვევით, ვინაიდან იგი არ გამოქვეყნებულა, არც “საქართველოს საკანონმდებლო მაცნეში”, არც “ს. რ-სა” და არც ეკონომიკის სამინისტროს ოფიციალურ ბეჭდვით ორგანოში. შესაბამისად, კასატორი აღნიშნავს, რომ “ნორმატიული აქტების შესახებ” საქართველოს კანონის 51-ე მუხლის მეორე პუნქტის თანახმად, ეკონომიკის სამინისტროს 1998წ. 9 სექტემბრის ¹55 ბრძანებას არა აქვს იურიდიული ძალა და ბათილია, რადგანაც იგი მიღებული იყო შესაბამისი ნორმატიული აქტის მიღების (გამოცემისა) და ამოქმედებისათვის დადგენილი პროცედურის დარღვევით. კასატორი აცხადებს, რომ თბილისის საოლქო სასამართლოს უნდა დაედგინა აღნიშნული კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტების კანონთან შეუსაბამობა და სსკ-ს მე-6 მუხლის მესამე პუნქტის თანახმად, უარი უნდა ეთქვა აღნიშნულ აქტთა გამოყენებაზე.

კასატორი მიუთითებს, რომ ეკონომიკის სამინისტროს 1998წ. 9 სექტემბრის ¹55 ბრძანება შინაარსობრივადაც უკანონო ბრძანებაა, ვინაიდან აღნიშნული ბრძანებით ეკონომიკის სამინისტრო თავისი უფლების დელეგირებას ახდენდა პირთა განუსაზღვრელ წრეზე. თავად ეკონომიკის სამინისტროს სახელმწიფო რეგულირებადი ფასების დადგენის უფლება მინიჭებული ჰქონდა “ფასებისა და ფასწარმოქმნის საფუძვლების შესახებ” კანონით, რომლის მე-10 მუხლის “დ” პუნქტის თანახმად, საქართველოში ფასწარმოქმნის პოლიტიკის, ფასებისა და ფასწარმოქმნის შესახებ მოქმედი კანონმდებლობის დაცვის კონტროლის ცენტრალური ორგანოა ეკონომიკის, მრეწველობისა და ვაჭრობის სამინისტრო, რომელიც არსებული კანონმდებლობის საფუძველზე განსაზღვრავს იმ საქონლის (მომსახურების) ნომენკლატურას, რომელზეც ვრცელდება ფასების სახელმწიფო რეგულირება და სამოქმედოდ შემოაქვს სახელმწიფო რეგულირებადი ფასები (რეგულირების მექანიზმები).

კასატორი განმარტავს, რომ “აღმასრულებელი ხელისუფლების სტრუქტურისა და საქმიანობის წესის შესახებ” საქართველოს კანონის მე-6 მუხლის მე-5 პუნქტის თანახმად, სამთავრობო დაწესებულების კომპეტენცია დადგენილია კანონით ან კანონის საფუძველზე. სამთავრობო დაწესებულებას უფლება არა აქვს გადასცეს სხვა სახელმწიფო ან არასახელმწიფო დაწესებულებებს უფლებები და მოვალეობები, რომლებიც მის კომპეტენციას განეკუთვნება, თუ საქართველოს კანონმდებლობით სხვა რამ არ არის დადგენილი. საქართველოს კანონმდებლობით კი სხვა რამ დადგენილი არ არის. არც საქართველოს ეკონომიკის სამინისტროს ჰქონდა იმჟამად მოქმედი დებულებით თავისი უფლებამოსილების დელეგირების უფლება და არც სათბობ-ენერგეტიკის სამინისტროს ჰქონდა თავისი დებულებით რეგულირებადი ფასების დადგენის უფლება.

კასატორის განმარტებით, მოპასუხეების მიერ მითითებული ფასდარღვევის მეორე მონაკვეთი შეადგენდა 1999წ. 1 იანვრიდან იმავეწ. 9 მარტამდე პერიოდს. კასატორის განმარტებით, ამ პერიოდისთვის დადგენილი ბუნებრივი აირის სარეალიზაციო ფასი, 1000 მ³-ზე 198,25 ლარი, რომელიც სათბობ-ენერგეტიკის სამინისტროს 1999წ. 5 მარტის ¹ 15 ბრძანებით დამტკიცდა და 9 მარტს ამოქმედდა (იუსტიციის სამინისტროში რეგისტრაციის შემდეგ), სს “ს-მა” აამოქმედა 1999წ. 1 იანვრიდან. 1998წ. 30 ოქტომბერს ცვლილება შევიდა საგადასახადო კოდექსში და 273-ე მუხლის 29‑ე ნაწილი ჩამოყალიბდა შემდეგი რედაქციით: 1999წ. 1 იანვრამდე ბუნებრივი აირის მიწოდება ან/და იმპორტი, აგრეთვე, მაზუთისა და ელექტროენერგიის იმპორტი თავისუფლდება დამატებული ღირებულების გადასახადისაგან. ეს ცვლილება ძალაში შევიდა 29 ნოემბერს, რის გამოც 1999წ. 1 იანვრიდან ბუნებრივი აირის იმპორტი 20% დღგ-ით დაიბეგრა. 1998წ. 30 ოქტომბერს ცვლილება შევიდა საგადასახადო კოდექსის მე-200 მუხლის მეოთხე ნაწილში, რომლის თანახმად, 1998წ. 29 ნოემბრიდან ბუნებრივი აირის ყოველ იმპორტირებულ 1000 მ³-ზე დაწესდა გადასახადი 5 ლარის ოდენობით.

საკასაციო საჩივარში აღნიშნულია, რომ 1998წ. 30 ოქტომბერს ცვლილება შევიდა “საბაჟო ტარიფისა და გადასახადების შესახებ” საქართველოს კანონში, რომლის მიხედვითაც მე-16 მუხლის მე-4 პუნქტიდან ამოღებულ იქნა “დ” ქვეპუნქტი (ბუნებრივი აირისა და ელექტროენერგიის იმპორტი), რის გამოც 1998წ. 29 ნოემბრიდან (ცვლილების ძალაში შესვლიდან) ბუნებრივი აირის იმპორტი ადრე არსებული 5%-იანი საბაჟო გადასახადის ნაცვლად, დაიბეგრა 12%-ით.

კასატორის განმარტებით, ძველი ტარიფი, რომელიც დამტკიცებული იყო სათბობ-ენერგეტიკის სამინისტროს მიერ 1998წ. 21 სექტემბერს (123,9 ლარი), ვერ ასახავდა საგადასახადო და საბაჟო კანონმდებლობაში შეტანილ სიახლეებს. გარდა დაბეგვრის რეჟიმის შეცვლისა, 1998წ. ბოლო კვარტალში ადგილი ჰქონდა ლარის კურსის მნიშვნელოვან ინფლაციას, რამაც მოითხოვა რეგულირებადი ფასის შეცვლა. 1998წ. 15 დეკემბერს სს “ს-მა” ეკონომიკისა და სათბობ-ენერგეტიკის სამინისტროებს მიწერა ¹258 წერილი და ითხოვა ბუნებრივი აირის ფასების დადგენის ახალი მეთოდიკის დამტკიცება 18%-იანი რენტაბელობის ფარგლებში. 1998წ. 18 დეკემბერს ბრძანებას ხელი მოეწერა და მიენიჭა ნომერი 78. “ნორმატიული აქტების შესახებ” საქართველოს კანონის 54-ე მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, იუსტიციის სამინისტრო ვალდებული იყო 2 დღის ვადაში გაეტარებინა რეგისტრაციაში სათბობ-ენერგეტიკის სამინისტროს 1998წ. 23 დეკემბრის ¹78 ბრძანება.

კასატორი აღნიშნავს, რომ სასამართლოს გადაწყვეტილება (სარჩელის არდაკმაყოფილების ნაწილში) სხვა მხრივაც ეწინააღმდეგება “ფასებისა და ფასწარმოქმნის საფუძვლების შესახებ” საქართველოს კანონს. გადასახადების გაზრდისა და ინფლაციის გამო სს “ს-ი” ვალდებული იყო ფასები გაეზარდა. სასამართლო კოლეგიამ კი მიიჩნია, რომ 1999წ. 1 იანვრიდან 1999წ. 9 მარტამდე სს “ს-ს” ბუნებრივი აირის რეალიზაცია კვლავ ძველ ფასში (123,9 ლარი) უნდა განეხორციელებინა, რაც არასწორია. კასატორის განმარტებით, სს “ს-ი” რომ ასე მოქცეულიყო, იგი დაარღვევდა “ფასებისა და ფასწარმოქმნის საფუძვლების შესახებ” კანონის პირველი მუხლის მესამე პუნქტის მოთხოვნებს. კასატორი განმარტავს, რომ ძველი ფასი, ვერც დანახარჯებს, ვერც მოგებას და ვერც საგადასახადო განაკვეთებს ვერ მოიცავდა. ამ დარღვევის გამო, “ფასებისა და ფასწარმოქმნის საფუძვლების შესახებ” კანონის მე-16 მუხლით სს “ს-ს” დაეკისრებოდა სახელმწიფოსათვის მიყენებული ზიანისა და იმავე ოდენობის ჯარიმის გადახდა, რადგან აღნიშნული ნორმის ძალით მეწარმეების მიერ მონოპოლიურად მაღალი ფასების გამოყენებით მიღებული მთელი დამატებითი შემოსავალი და იმავე ოდენობის საჯარიმო თანხა, ან მონოპოლიურად დაბალი ან დემპინგური ფასების დაწესების შედეგად სახელმწიფოსათვის მიყენებული ზიანი და იმავე ოდენობის საჯარიმო თანხა ფასების სახელმწიფო ინსპექციის წარდგინების საფუძველზე სახელმწიფო ბიუჯეტში ამოიღება ეკონომიკის, მრეწველობისა და ვაჭრობის სამინისტროს გადაწყვეტილებით, მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად.

კასატორის განმარტებით, სს “ს-ს” რომ ძველი ფასი გამოეყენებინა, იგი დაარღვევდა “მონოპოლიური საქმიანობისა და კონკურენციის შესახებ” საქართველოს კანონის მე-9 მუხლს, რომლის მიხედვითაც იკრძალება არაკეთილსინდისიერი კონკურენცია და არაკეთილსინდისიერი კონკურენციის გამოვლინებად ითვლება კონკურენციაში უპირატესობის მიღწევა დემპინგური ფასების გამოყენებითა და მომხმარებლის შეცდომაში შეყვანის გზით.

საკასაციო საჩივარში აღნიშნულია, რომ კონტროლის პალატას არ გააჩნია ფასწარმოქმნის კანონიერების შემოწმების კომპეტენცია. კასატორის განმარტებით, სასამართლომ არასწორად მიუთითა “საქართველოს კონტროლის პალატის შესახებ” კანონის მე-5 და მე-7 მუხლებზე, რადგან ამ მუხლებში მსგავსი არაფერი წერია. კასატორის მითითებით, ფასების შემოწმების კომპეტენცია მხოლოდ ფასების სახელმწიფო ინსპექციას გააჩნია. კასატორმა განმარტა, რომ კონტროლის პალატის შემოწმების აქტი ამ ნაწილში მარტო ამ საფუძვლით უნდა ყოფილიყო ცნობილი ბათილად, ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის მე-5 მუხლის მე-3 პუნქტის თანახმად.

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, კასატორი ითხოვს თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიის 2002წ. 15 ნოემბრის გადაწყვეტილების გაუქმებას იმ ნაწილში, რომლითაც არ დაკმაყოფილდა სარჩელის ნაწილი და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაუკმაყოფილებელი ნაწილის დაკმაყოფილებას.

სამოტივაციო ნაწილი:

საკასაციო სასამართლო გაეცნო საქმის მასალებს, მოისმინა მხარეთა, მესამე პირთა განმარტებები, შეამოწმა საკასაციო საჩივრისა და გასაჩივრებული გადაწყვეტილების სამართლებრივი საფუძვლები, რის შემდეგაც მივიდა დასკვნამდე, რომ საკასაციო საჩივარი არ უნდა დაკმაყოფილდეს.

საქმის მასალებიდან ირკვევა, რომ კონტროლის პალატის 2001წ. 1 მარტის აქტში გამოვლინდა სს “ს-ის” მიერ ფასებისა და ფასწარმოქმნის კანონმდებლობის დარღვევები, რაც დაკავშირებული იყო ბუნებრივი გაზის საბითუმო ფასებით მომხმარებლებისათვის რეალიზაციასთან. დარღვევების პერიოდი მოიცავდა 1998წ. 1 აგვისტოდან 1998წ. 2 ოქტომბრამდე და 1999წ. 1 იანვრიდან 1999წ. 9 მარტამდე პერიოდებს. გამოვლენილი დარღვევების გამო სს “ს-ს” სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ 1998წ. 1 აგვისტოდან 1998წ. 2 ოქტომბრამდე პერიოდისათვის საჯარიმო სანქციის გათვალისწინებით დაერიცხა 482762 ლარი, ხოლო 1999წ. 1 იანვრიდან 1999წ. 9 მარტამდე პერიოდისათვის საჯარიმო სანქციის გათვალისწინებით – 5152002 ლარი.

ფასების სახელმწიფო ინსპექციისა და კონტროლის პალატის მიერ 2001წ. 26 მარტს ერთობლივად შედგენილი აქტით სს “ს-ს” დაეკისრა იგივე თანხები, რაც კონტროლის პალატის 2001წ. 1 მარტის აქტით.

ფასების სახელმწიფო ინსპექციისა და კონტროლის პალატის 2001წ. 26 მარტის ერთობლივი აქტის საფუძველზე ეკონომიკის, მრეწველობისა და ვაჭრობის სამინისტრომ 2001წ. 2 ოქტომბერს გამოსცა ¹133 ბრძანება (აღნიშნულ ბრძანებაში ცვლილებები შევიდა 2002წ. 12 ნოემბრის ¹01/01-01/143 ბრძანებით), რომლითაც სს “ს-ს” ზემოთ აღნიშნული ორივე პერიოდისათვის დაერიცხა შესაბამისად 482762 ლარი და 5152002 ლარი.

თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიის 2002წ. 15 ნოემბრის გადაწყვეტილებით ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა სს “ს-ის” სარჩელი, კერძოდ, ბათილად ანუ არაკანონიერად იქნა ცნობილი, მისი შედგენის მომენტიდან, კონტროლის პალატის მუშაკების მიერ შედგენილი სს “ს-ის” საფინანსო-სამეურნეო საქმიანობის შემოწმების 2001წ. 1 მარტის აქტი, ფასების სახელმწიფო ინსპექციისა და კონტროლის პალატის მიერ შედგენილი სს “ს-ის” მიერ ბუნებრივი გაზის რეალიზაციის დადგენილი ტარიფების გამოყენების სისწორის შესწავლის 2001წ. 26 მარტის ერთობლივი აქტი და ეკონომიკის, მრეწველობისა და ვაჭრობის სამინისტროს 2001წ. 2 ოქტომბრის ¹133 ბრძანების პირველი პუნქტის “ა” ქვეპუნქტი, 2002წ. 12 ნოემბრის რედაქციით იმ ნაწილებში, რომლითაც სს “ს-ს” 1998წ. 1 აგვისტოდან იმავეწ. 1 ოქტომბრამდე საქმიანობის პერიოდში ფასებისა და ფასწარმოქმნის კანონმდებლობის დარღვევის გამო, საჯარიმო სანქციის გათვალისწინებით, სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ დაეკისრა 482 762 ლარი.

სასამართლო კოლეგიის აღნიშნული გადაწყვეტილება ამ ნაწილებში არ გასაჩივრებულა და შევიდა კანონიერ ძალაში.

რაც შეეხება სს “ს-ისათვის” 1999წ. 1 იანვრიდან იმავეწ. 9 მარტამდე საქმიანობის პერიოდისათვის ფასებისა და ფასწარმოქმნის კანონმდებლობის დარღვევის გამო დარიცხულ 5152002 ლარს, საკასაციო სასამართლო თვლის, რომ თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიამ სწორად გაიზიარა აღნიშნული თანხის მოსარჩელისათვის დაკისრების მართებულობა.

საქმის მასალებით დადგენილია, რომ სს “ს-მა” ისარგებლა სათბობ-ენერგეტიკის სამინისტროს 1998წ. 23 დეკემბრის ¹78 ბრძანებით დამტკიცებული მეთოდიკით და სს “ს-ის” 1998წ. 24 დეკემბრის ¹591/ო ბრძანებით, რის შედეგად სს “ს-მა” 1000 მ³ ბუნებრივი გაზის ღირებულება 123,9 ლარის ნაცვლად თვითნებურად განსაზღვრა 198,25 ლარით მაშინ, როდესაც სათბობ-ენერგეტიკის სამინისტროს 1998წ. 23 დეკემბრის ¹78 ბრძანება იუსტიციის სამინისტროში არ იყო რეგისტრირებული კანონით დადგენილი წესით და შესაბამისად, არც გამოქვეყნებულა. საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ აღნიშნულ ბრძანებას არ გააჩნდა იურიდიული ძალა და არ ამოქმედებულა, ხოლო იურიდიული ძალის არმქონე აქტების საფუძველზე არ შეიძლებოდა 1000 მ³ ბუნებრივი გაზის სატარიფო განაკვეთი, შესაბამისად, ღირებულება 123,9 ლარი, შეცვლილიყო ახალი სატარიფო განაკვეთით – 1000 მ³ ბუნებრივი გაზის ღირებულებით, 198,25 ლარით. საკასაციო სასამართლო იზიარებს თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიის მოტივაციას, რომ, ვინაიდან გაზრდილი ტარიფი არ იყო რეგისტრირებული იუსტიციის სამინისტროში და მიღებული იყო “ნორმატიული აქტების შესახებ” კანონის 38-ე მუხლის მე-5 პუნქტისა და 51-ე მუხლის პირველი პუნქტის მოთხოვნების დარღვევით, სს “ს-ის” მიერ მისი გამოყენება უკანონო ქმედება იყო.

საქმის მასალებიდან ირკვევა, რომ ახალი სატარიფო განაკვეთი დადგინდა სათბობ-ენერგეტიკის სამინისტროს 1999წ. 5 მარტის ¹15 ბრძანებით, რომელიც იუსტიციის სამინისტროში რეგისტრირებულ იქნა 1999წ. 9 მარტს.

საკასაციო სასამართლო იზიარებს სასამართლო კოლეგიის მოტივაციას, რომ სს “ს-მა” გაზრდილი სატარიფო განაკვეთის გამოყენებით 1999წ. 1 იანვრიდან 1999წ. 9 მარტამდე მოახდინა 53579,6 ათასი კუბ. მეტრი ბუნებრივი გაზის რეალიზაცია და მომხმარებლებს ზედმეტად დაარიცხა 3983,6 ათასი ლარით მეტი თანხა, სხვადასხვა გადასახადების გადახდისა და მიუღებელი ანაზღაურების გამოკლებით. ფასნამატის სახით მიღებულმა ფაქტობრივმა შემოსავალმა შეადგინა 2576001 ლარი, რომელიც “ფასებისა და ფასწარმოქმნის საფუძვლების შესახებ” კანონის მე-16 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, როგორც უკანონო შემოსავალი ექვემდებარება ბიუჯეტში ამოღებას ამავე ოდენობის საჯარიმო სანქციასთან ერთად.

საკასაციო სასამართლო თვლის, რომ სადავო აქტების შედგენისას კონტროლის პალატა მოქმედებდა “საქართველოს კონტროლის პალატის შესახებ” კანონის მე-5 და მე-7 მუხლებით დადგენილი კომპეტენციის ფარგლებში.

აღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიამ სამართლებრივი თვალსაზრისით სწორი გადაწყვეტილება გამოიტანა და სს “ს-ის” საკასაციო საჩივრის დაკმაყოფილების იურიდიული საფუძველი არ არსებობს.

სარეზოლუციო ნაწილი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლის მე-2 ნაწილით, სსკ-ს 412-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. სს “ს-ის” საკასაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდეს;

2. უცვლელად დარჩეს თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიის 2002წ. 15 ნოემბრის გადაწყვეტილება;

3. სს “ს-ს” დაეკისროს სახელმწიფო ბაჟი 5000 ლარის ოდენობით;

4. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.