გ ა ნ ჩ ი ნ ე ბ ა

¹ 3გ-ად-186-კ-03 5 ნოემბერი, 2003 წ., ქ. თბილისი

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციული და სხვა კატეგორიის საქმეთა პალატა

შემადგენლობა: ბ. კობერიძე (თავმჯდომარე),

მ. ვაჩაძე,

ნ. ქადაგიძე

სარჩელის საგანი: ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის ნაწილობრივ ბათილად ცნობა.

აღწერილობითი ნაწილი:

2002წ. 26 აგვისტოს შპს “დ.” დირექტორმა ლ. ჯ-ემ სარჩელი აღძრა თბილისის საოლქო სასამართლოში მოპასუხების: იუსტიციის სამინისტროსა და ფინანსთა სამინისტროს მიმართ და მოითხოვა საგადასახადო შემოსავლების მინისტრის 2001წ. 21 ნოემბრის ¹798 ბრძანების მე-4 მუხლის “გ” ქვეპუნქტის ბათილად გამოცხადება და მოცემულ საქმეზე საბოლოო გადაწყვეტილების მიღებამდე აღნიშნული ქვეპუნქტის მოქმედების შეჩერება.

სასარჩელო განცხადებაში აღნიშნული იყო, რომ “საქონლის ექსპორტისა და იმპორტის საბაჟო გაფორმებისათვის საჭირო საბუთებისა და ცნობების ნუსხის დამტკიცების შესახებ” საგადასახადო შემოსავლების მინისტრის 2001წ. 21 ნოემბრის ¹798 ბრძანება იუსტიციის სამინისტროში წარდგენილ იქნა სათანადო წესების ნაწილობრივი დაცვით. “ნორმატიული აქტების შესახებ” კანონი ექსპერტებს ნორმატიული აქტის პროექტის განხილვა-შესწავლისათვის აძლევს ორკვირიან ვადას. იუსტიციის სამინისტრომ 20 ნოემბერს მიღებული ბრძანების პროექტი 21 ნოემბერს, ე.ი. ერთ დღეში გაატარა რეგისტრაციაში და მან ამ დროში შეასრულა დიდი მოცულობის სამუშაო. გარდა ამისა, დაირღვა “ნორმატიული აქტების შესახებ” კანონის 30-ე მუხლი, რომელიც ითვალისწინებს ბრძანების პროექტზე განმარტებითი ბარათისა და დასკვნის აუცილებელ არსებობას. მიუხედავად მათი არარსებობისა, იუსტიციის სამინისტრო მსჯელობდა ბრძანების შესრულების აუცილებლობასა და სამართლებრივი ვაკუუმის შევსებაზე, რადგანაც ეყრდნობოდა ზესტაფონის რაიონული სასამართლოს მიერ ¹2/563 საქმეზე 1999წ. 24 ნოემბერს მიღებულ გადაწყვეტილებას.

მოსარჩელე მიუთითებდა, რომ ზესტაფონის რაიონული სასამართლოს მიერ აღნიშნული გადაწყვეტილების მიღებისას ძალაში იყო “შავი და ფერადი ლითონების ჯართისა და ნარჩენების ექსპორტისა და რეექსპორტის რეგულირების შესახებ” 1998წ. 26 ივნისის კანონი, რომელიც ავალდებულებდა სახელმწიფო ორგანიზაციებს ინვენტარიზაცია გაეკეთებინათ მათ საკუთრებაში არსებული შავი და ფერადი ლითონების ნარჩენებისა და ჯართისათვის, ე.ი. ფაქტობრივად არ არსებობდა ზესტაფონის რაიონული სასამართლოს ხსენებული გადაწყვეტილება, ხოლო მეორე გამოსავალს წარმოადგენდა საკუთრების დამადასტურებელი საბუღალტრო დოკუმენტების არსებობა, რაც სრულიად არაპრაქტიკულს ხდიდა ზემოაღნიშნული ბრძანების მე-4 მუხლს. არსებული დარღვევების მიუხედავად სადავო ¹798 ბრძანების პროექტი მაინც გატარდა რეგისტრაციაში. “ნორმატიული აქტების შესახებ” კანონის 51-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად კი, თუ ნორმატიული აქტი მიღებულია ამ კანონის მოთხოვნათა დარღვევით, მას არა აქვს იურიდიული ძალა და იგი ბათილია. მაგრამ იუსტიციის სამინისტრო უარყოფდა კანონის დარღვევის არსებობას.

მოსარჩელე განმარტავდა, რომ საგადასახადო შემოსავლების მინისტრის 2001წ. 21 ნოემბრის ¹798 ბრძანების მე-4 მუხლის “გ” ქვეპუნქტი ეწინააღმდეგებოდა საქართველოს კონსტიტუციის 30-ე მუხლის მე-2 ნაწილს და შეუსაბამო იყო “ანტიმონოპოლიური საქმიანობისა და კონკურენციის შესახებ” კანონთან, რადგან არღვევდა ამ კანონის პირველ მუხლს, აგრეთვე, მე-10 მუხლის “ბ” პუნქტსა და მე-13 მუხლის “ბ” და “გ” პუნქტებს.

თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიის 2002წ. 1 ოქტომბრის განჩინებით საქმეში მესამე პირად ჩაება სს “ზ. ფ. ქ.”.

იუსტიციის სამინისტრომ თბილისის საოლქო სასამართლოში წარადგინა შესაგებელი, რომლითაც სარჩელი არ ცნო შემდეგ გარემოებათა გამო: ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის ბათილობის საკითხებს არეგულირებს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის მე-60 მუხლი, რომლის “დ” ქვეპუნქტის მიხედვით, ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი შეიძლება ბათილად გამოცხადდეს, თუ იგი ეწინააღმდეგება კანონს, ან არსებითად დარღვეულია მისი მომზადების ან გამოცემის კანონმდებლობით დადგენილი სხვა მოთხოვნები. ადმინისტრაციული აქტის პროექტზე განმარტებითი ბარათის არარსებობა კი არ შეიძლებოდა ჩათვლილიყო მისი მომზადების წესის არსებით დარღვევად; ზესტაფონის რაიონული სასამართლოს 1999წ. 24 ნოემბრის ¹2/563 გადაწყვეტილებით დადგენილ იქნა, რომ სილიკომანგანუმის წარმოების პროცესში მორჩენილი წიდები, რომლებიც დასაწყობებულია, როგორც ქარხნის წიდასაყარზე, ისე ნებისმიერ სხვა ტერიტორიაზე და რომელთა განკარგვა არ მომხდარა უშუალოდ სს “ზ. ფ. ქ.” მიერ სათანადოდ გაფორმებული ხელშეკრულებით, წარმოადგენს ამ სააქციო საზოგადოების საკუთრებას და მისი საკუთრების უფლება ვრცელდება ასევე მომავალში ამავე საწარმოს მიერ სილიკომანგანუმის წარმოების პროცესში წარმოქმნილ წიდებზე, მათი განთავსების ადგილმდებარეობის მიუხედავად. ზესტაფონის რაიონული სასამართლოს აღნიშნული გადაწყვეტილებიდან გამომდინარე, საგადასახადო შემოსავლების მინისტრის 2001წ. 21 ნოემბრის ¹798 ბრძანებით, საბაჟო ორგანოებისათვის საბაჟო-სატვირთო დეკლარაციასთან ერთად წარსადგენ საბუთებში გათვალისწინებულ იქნა სს “ზ. ფ. ქ.”, როგორც წიდის კანონიერი მესაკუთრის, მიერ გაცემული საკუთრების დამადასტურებელი ან უარმყოფი ცნობის წარდგენა; სადავო ბრძანების მიღება გამოწვეული იყო ამ სფეროში არსებული სამართლებრივი ვაკუუმით.

სს “ზ. ფ. ქ.” თბილისის საოლქო სასამართლოში წარადგინა შეპასუხება იუსტიციის სამინისტროსა და ფინანსთა სამინისტროს მიმართ, რომლითაც განმარტა: მართალია, საგადასახადო შემოსავლების მინისტრის 2001წ. 21 ნოემბრის ¹798 ბრძანების მე-4 მუხლი სწორად განსაზღვრავდა წიდის (ქერქული ნარჩენის) ექსპორტირებისას საბაჟოსათვის სს “ზ. ფ. ქ.” გარკვეული საბუთების დამატებით წარდგენას, მაგრამ აღნიშნული მუხლის “გ” ქვეპუნქტი გარკვეულწილად ბუნდოვანი იყო და საჭიროებდა არა გაუქმებას, არამედ გარკვეულ ცვლილებას დაზუსტების მიზნით; სადავო იყო სილიკომანგანუმისა და მისი ლითონჩანართიანი წიდების (ქერქული ნარჩენების) შავი ლითონებისა და მისი ნარჩენების ჯგუფისათვის მიკუთვნება.

თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიის 2003წ. 25 თებერვლის გადაწყვეტილებით შპს “დ.” სარჩელი იუსტიციის სამინისტროსა და ფინანსთა სამინისტროს მიმართ დაკლმაყოფილდა ნაწილობრივ, კერძოდ, ძალადაკარგულად იქნა ცნობილი საგადასახადო შემოსავლების მინისტრის 2001წ. 21 ნოემბრის ¹798 ბრძანების დანართის მე-4 პუნქტის “გ” ქვეპუნქტი.

თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიის 2003წ. 25 თებერვლის გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრეს ფინანსთა სამინისტრომ, იუსტიციის სამინისტრომ და შპს “დ.”.

ფინანსთა სამინისტრო მიუთითებს საკასაციო საჩივრის შემდეგ საფუძვლებზე:

1. სასამართლომ არასწორად გამოიყენა “მონოპოლიური საქმიანობისა და კონკურენციის შესახებ” საქართველოს კანონის მე-10 მუხლის “ე” ქვეპუნქტი, რადგან შპს “დ.” არ შეიძლება ჩაითვალოს როგორც სს “ზ. ფ. ქ.” კონკურენტი (პოტენციური კონკურენტი). გარდა ამისა, საგადასახადო შემოსავლების მინისტრის 2001წ. 21 ნოემბრის ¹798 ბრძანების დანართის მე-4 პუნქტის გ) ქვეპუნქტი სს “ზ. ფ. ქ.” არანაირ შეღავათს არ უწესებს და შესაბამისად, არ იწვევს კონკურენციის შეზღუდვას.

2. სააპელაციო სასამართლომ არ გაითვალისწინა ის გარემოება, რომ 2002წ. 3 ივლისისათვის ჯერ არ იყო ამოქმედებული “შავი და ფერადი ლითონების ჯართისა და ნარჩენების ექსპორტისა და რეექსპორტის რეგულირების შესახებ” საქართველოს კანონში ცვლილებების შეტანის თაობაზე” საქართველოს 2002წ. 25 ივნისის კანონი. ამიტომ, უსაფუძვლოა სასამართლოს მითითება იმაზე, რომ მოსარჩელის უფლება წიდის ექსპორტის განხორციელებაზე 2002წ. 3 ივლისის შემდეგ შეიზღუდა გასაჩივრებული ბრძანებით, რადგან ამ პერიოდისათვის კანონის თანახმად, მოსარჩელეს ისედაც ეკრძალებოდა ფერადი ლითონების ჯართისა და ნარჩენების ექსპორტი. ამდენად, გასაჩივრებულ ბრძანებას არ მიუყენებია ზიანი მოსარჩელისათვის და სასამართლოს არ უნდა მიეღო სარჩელი წარმოებაში;

3. ვინაიდან არ არსებობს გასაჩივრებული ბრძანების ბათილობის საფუძვლები, სასამართლომ არასწორად გამოიყენა ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის მე-60 მუხლის პირველი ნაწილის “დ” ქვეპუნქტი და ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 32-ე მუხლის მე-5 ნაწილი.

ფინანსთა სამინისტრომ საკასაციო საჩივრით ითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა.

იუსტიციის სამინისტრო თავისი საკასაციო საჩივრის საფუძვლებად მიუთითებს შემდეგს:

1. დაუსაბუთებელია სასამართლოს არგუმენტაცია იმის თაობაზე, რომ სადავო ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის გასაჩივრებული ნაწილი ზიანს აყენებს მოსარჩელეს. სასამართლო დაეყრდნო მხოლოდ მოპასუხის ზეპირ განცხადებებს, რომელსაც აღნიშნული გარემოების დამადასტურებელი რაიმე დოკუმენტი არ წარმოუდგენია;

2. საქართველოს კონსტიტუციის 82-ე მუხლის მე-2 ნაწილის შესაბამისად, სასამართლო აქტები სავალდებულოა ყველა სახელმწიფო ორგანოსა და პირისათვის ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე და შესაბამისად, სადავო ბრძანების მიუღებლობა ზიანს მიაყენებდა კანონიერი მესაკუთრის ინტერესებს და ფაქტობრივად გამოიწვევდა საქართველოს კონსტიტუციის ზემოაღნიშნული ნორმის დარღვევას;

3. სასამართლომ არ გაითვალისწინა და არც უმსჯელია იმ გარემოებაზე, რომ ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის მე-60 და 61-ე მუხლების თანახმად, ადმინისტრაციულ-სამართლებრივ აქტს ბათილად ან ძალადაკარგულად აცხადებს ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის გამომცემი ადმინისტრაციული ორგანო. ანუ, ვინაიდან საქმე ეხება საგადასახადო შემოსავლების სამინისტროს (რომლის უფლებამონაცვლესაც წარმოადგენს ფინანსთა სამინისტრო) ბრძანების ბათილად ცნობას, სათანადო მოპასუხეს ამ შემთხვევაში წარმოადგენს ფინანსთა და არა იუსტიციის სამინისტრო;

4. ვინაიდან მოსარჩელის მოთხოვნა დაკავშირებული იყო ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის ბათილად ცნობასთან, იგი განხილვას ექვემდებარებოდა ადმინისტრაციულ-საპროცესო კოდექსით დადგენილი წესის შესაბამისად, ხოლო ამ კოდექსის 26¹-ე მუხლის თანახმად, სასამართლო უფლებამოსილია საქმე რომელიმე მხარის დაუსწრებლად განიხილოს მხოლოდ მათ მიერ ხელმეორედ არასაპატიო მიზეზით გამოუცხადებლობის შემთხვევაში. სასამართლომ არ გაითვალისწინა ის ობიექტური გარემოება, რომ ფინანსთა სამინისტროს წარმომადგენელი ჯანმრთელობის მდგომარეობის გამო მოკლებული იყო შესაძლებლობას მონაწილეობა მიეღო საქმის განხილვაში, რის თაობაზეც იგი წინასწარ იყო ინფორმირებული, მაგრამ საქმის განხილვა მოხდა მოპასუხე მხარეთა დასწრების გარეშე, რითაც დაირღვა კანონის ზემოაღნიშნული ნორმები.

იუსტიციის სამინისტრომ საკასაციო საჩივრით ითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა.

შპს “დ.” საკასაციო წესით გაასაჩივრა თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიის 2003წ. 25 თებერვლის გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილის ორი აბზაცი და სარეზოლუციო ნაწილის პირველი პუნქტი, რომლითაც ნორმატიულ-სამართლებრივი აქტი ბათილად ცნობის ნაცვლად, გამოცხადდა ძალადაკარგულად.

კასატორის განმარტებით, სასამართლო კოლეგიამ ისე გამოიყენა სსკ-ს 32-ე მუხლის მე-5 ნაწილი რომ არ დაუსაბუთებია ადმინისტრაციულ-ნორმატიული აქტის გასაჩივრებული ნაწილის ბათილად გამოცხადება გამოიწვევდა თუ არა სახელმწიფო ხარჯების მნიშვნელოვან ზრდას.

კასატორმა ითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის პირველი პუნქტის შეცვლა იმგვარად, რომ საგადასახადო შემოსავლების მინისტრის 2001წ. 21 ნოემბრის ¹798 ბრძანების მე-4 პუნქტის “გ” ქვეპუნქტი ძალადაკარგულად გამოცხადების ნაცვლად, ცნობილი იქნეს ბათილად.

სამოტივაციო ნაწილი:

საკასაციო სასამართლო გაეცნო საქმის მასალებს, მოისმინა მხარეთა, მესამე პირთა განმარტებები, შეამოწმა საკასაციო საჩივრებისა და გასაჩივრებული გადაწყვეტილების სამართლებრივი საფუძვლები, რის შემდეგაც მივიდა დასკვნამდე, რომ საკასაციო საჩივრები უნდა დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ.

საკასაციო სასამართლო ეთანხმება კასატორების _ ფინანსთა და იუსტიციის სამინისტროების _ მოსაზრებას, რომ სასამართლო კოლეგიამ “მონოპოლიური საქმიანობისა და კონკურენციის შესახებ” საქართველოს კანონის მე-10 მუხლის “ე” ქვეპუნქტის გამოყენებისას სრულყოფილად, ყოველმხრივ არ გამოიკვლია და არ შეაფასა ფაქტობრივი გარემოებები, კერძოდ, შპს “დ.” წარმოადგენდა თუ არა სს “ზ. ფ. ქ.” კონკურენტს; საგადასახადო შემოსავლების მინისტრის 2001წ. 21 ნოემბრის ¹798 ბრძანების დანართის მე-4 პუნქტის “გ” ქვეპუნქტი უწესებდა თუ არა შეღავათს სს “ზ. ფ. ქ.” და იწვევდა თუ არა კონკურენციის შეზღუდვას. შესაბამისად, საკასაციო სასამართლო იზიარებს კასატორების _ ფინანსთა და იუსტიციის სამინისტროების მოსაზრებას, რომ სასამართლო კოლეგიამ არ დაასაბუთა სადავო ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის გასაჩივრებული ნაწილი აყენებდა თუ არა ზიანს მოსარჩელეს.

აღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო თვლის, რომ სასამართლო კოლეგიამ დაარღვია სსკ-ს 105-ე მუხლის მე-2 ნაწილის მოთხოვნები.

ამასთან, საკასაციო სასამართლო იზიარებს კასატორ შპს “დეტექტივის” საკასაციო საჩივარში მითითებულ არგუმენტს, რომ სასამართლო კოლეგიამ ისე გამოიყენა ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 32-ე მუხლის მე-5 ნაწილი, რომ არ დაასაბუთა სადავო აქტის გასაჩივრებული ნაწილის ბათილად გამოცხადება გამოიწვევდა თუ არა სახელმწიფო ხარჯების მნიშვნელოვან ზრდას.

აღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო თვლის, რომ გასაჩივრებული გადაწყვეტილება იურიდიულად იმდენად არასრულყოფილად არის დასაბუთებული, რომ მისი სამართლებრივი საფუძვლიანობის შემოწმება შეუძლებელია, რაც სსკ-ს 394-ე მუხლის “ე” პუნქტის თანახმად, გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმების აბსოლუტურ საფუძველს წარმოადგენს.

საკასაციო სასამართლო თვითონ ვერ მიიღებს ახალ გადაწყვეტილებას, რადგანაც საჭიროა მტკიცებულებებისა და ფაქტობრივი გარემოებების დამატებითი გამოკვლევა.

სარეზოლუციო ნაწილი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლის მე-2 ნაწილით, სსკ-ს 412-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. ფინანსთა სამინისტროს, იუსტიციის სამინისტროსა და შპს “დ.” საკასაციო საჩივრები დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ;

2. გაუქმდეს თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიის 2003წ. 25 თებერვლის გადაწყვეტილება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს;

3. სახელმწიფო ბაჟის მხარეთათვის დაკისრების საკითხი გადაწყდეს საქმეზე საბოლოო გადაწყვეტილების გამოტანისას;

4. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.