გ ა ნ ჩ ი ნ ე ბ ა

¹ 3გ-ად-297-კ-02 12 მარტი, 2003 წ., ქ. თბილისი

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციული და სხვა კატეგორიის საქმეთა პალატა

შემადგენლობა: ბ. კობერიძე (თავმჯდომარე),

მ. ვაჩაძე,

გ. ქაჯაია

დავის საგანი: სიცოცხლის შესანარჩუნებლად მკურნალობის ჩასატარებლად გასაწევი ხარჯებისა და მიყენებული მორალური ზიანის 21816952,5 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარის სოლიდარულად დაკისრება.

აღწერილობითი ნაწილი:

მოსარჩელე ფიზიკურმა პირებმა: გ. ჩ-მა, პ. ე-მა და სხვებმა სარჩელით მიმართეს სასამართლოს და აღნიშნეს, რომ 1996წ. 10 ნოემბერს ისინი საქართველოს სამხედრო სავალდებულო სამსახურში იქნენ გაწვეული და საქართველოს სახელმწიფო საზღვრის დაცვის სახელმწიფო დეპარტამენტის ლილოს ცალკეულ სასაზღვრო სასწავლო რაზმში მსახურობდნენ.

მათ 1997წ. 15 აპრილიდან უცნობი ეტილოგიის დაავადების სიმპტომები შენიშნეს. მკურნალობა ჩაიტარეს საქართველოს სხვადასხვა სამედიცინო დაწესებულებებში, თუმცა ხანგრძლივმა მკურნალობამ შედეგი არ მოიტანა, ვინაიდან, როგორც შემდგომ გაირკვა, არ იყო დასმული სწორი დიაგნოზი, მანამ 1997წ. 3 სექტემბერს მოსკოვის ბიოფიზიკის ინსტიტუტის სპეციალისტების მიერ რადიოლოგ-ქირურგ მ. ვ. კ-ისა და თერაპევტ ს. ვ. ფ-ის მიერ დასმულ არ იქნა საბოლოო ზუსტი დიაგნოზი _ სხივური დაავადება.

1997წ. 24 ოქტომბერს პ. ე-ი, ნ. ა-ი, გ. ჩ-ი და კ. წ-ე გაემგზავრნენ საფრანგეთში, სადაც ორნი პარიზის კიურის ინსტიტუტში მკურნალობდნენ, ორნი კი _ კლიმატის სამხედრო ჰოსპიტალში. საფრანგეთში მკურნალობა გაგრძელდა ერთ წლამდე. მოსარჩელეთაგან დანარჩენი შვიდი გერმანიაში ქ. ულმის სამხედრო ჰოსპიტალში გადიოდა მკურნალობის კურსს. ზემოხსენებულმა სამკურნალო დაწესებულებებმა მოსარჩელეებს უსასყიდლო გადაუდებელი პირველადი დახმარება აღმოუჩინეს. დაავადების შემდგომი გართულების გამო ოთხ მოსარჩელეს სამთვიანი კურსი ჩაუტარდათ ქ. ობნინსკის რადიოლოგიურ ცენტრში. ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუარესების გამო მოსარჩელე პ. ე-ი საფრანგეთის დაფინანსებით კვლავ აგრძელებდა პარიზში კიურის ინსტიტუტში მკურნალობას, ამავე პერიოდში მეორე მოსარჩელე ჩ-საც გაუუარესდა მდგომარეობა, მაგრამ მისი მკურნალობის გასაგრძელებლად ხარჯების გამოყოფაზე საფრანგეთის მხარემ უარი თქვა, რის გამოც თანხების უქონლობის გამო მან ვერ გაიკეთა გადაუდებელი ოპერაციები და ტკივილების გასაყუჩებლად ძლიერმოქმედ ნარკოტიკულ საშაულებებზე იმყოფებოდა.

მოსარჩელეები მიუთითებდნენ, რომ ქართველი და უცხოელი ექიმების დასკვნებით ისინი მუდმივ მკურნალობასა და მეთვალყურობას საჭიროებდნენ, რათა სიცოცხლე შეენარჩუნებინათ. ფიზიკური პირების თქმით, დღევანდელი მდგომარეობით მათთვის სიცოცხლის შესანარჩუნებლად საჭირო თანხა შეადგენს:

1. გ. ჩ-ისათვის 392682 აშშ დოლარის ეკვივალენტ ლარს; 2. კ. წ-ისათვის 359938 აშშ დოლარის ეკვივალენტ ლარს; 3. პ. ე-ისათვის 455440 აშშ დოლარის ეკვივალენტ ლარს; 4. ზ. ბ-ისათვის 359938 აშშ დოლარს; 5. დ. ი-ისათვის 419968 აშშ დოლარის ეკვივალენტ ლარს; 6. ზ. ვ-ისათვის 359938 აშშ დოლარის ეკვივალენტ ლარს; 7. ნ. შ-ისათვის 359938 აშშ დოლარის ეკვივალენტ ლარს; 8. ო. ს-ისათვის 359938 აშშ დოლარის ეკვივალენტ ლარს; 9. ლ. გ-სთვის 359938 აშშ დოლარის ეკვივალენტ ლარს; 10. გ. გ-ისათვის 359938 აშშ დოლარის ეკვივალენტ ლარს; 11. ნ. ა-ისათვის 761971 აშშ დოლარის ეკვივალენტ ლარს;

მოსარჩელეები აღნიშნავდნენ, რომ აღნიშნული თანხები საჭირო იყო მათი ჯანმრთელობის მდგომარეობის სტაბილურ პირობებში ორგანიზმის რეაბილიტაციისათვის, ხოლო ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუარესების შემთხვევაში მათი რაოდენობა რამდენჯერმე გაიზრდებოდა. მოსარჩელეები დამატებით მორალური ზიანის სახით თითოეული მათგანისათვის ერთი მილიონი დოლარის ეკვივალენტ ლარის ანაზღაურებას მოითხოვდნენ.

მოსარჩელეები სასარჩელო მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად სხეულისა და ჯანმრთელობის დაზიანებას მიიჩნევდნენ და აღნიშნულის საფუძველზე მიღებული ფსიქოლოგიური ტრავმის მკურნალობის ნაწილში 1964წ. 26 დეკემბრის სკ-ს 457-ე, 467-ე მუხლებს მიუთითებდნენ, ხოლო 1998წ. ზაფხულში წარმოშობილი უფლება-მოვალეობებიდან გამომდინარე, უშვილობასთან დაკავშირებული მორალური ზიანისა და ამის საფუძველზე მიღებული ფსიქოლოგიური ტრავმის მკურნალობის ანაზღაურება ახალი სკ-ს 992-ე მუხლის, 998-ე მუხლის პირველი ნაწილის, 408-ე მუხლის მესამე პუნქტისა და 413-ე მუხლის თანახმად მოითხოვდნენ.

მოსარჩელე ფიზიკური პირები აქვე მიუთითებდნენ, რომ მოპასუხეთა სოლიდარული პასუხისმგებლობის საფუძველს წარმოადგენდა საქმეში არსებული მტკიცებულებებით დადასტურებული შემდეგი გარემოებები:

საქართველოს საზღვრის დაცვის პასუხისმგებლობის საფუძვლად მიიჩნევდნენ იმ ფაქტს, რომ ლილოს სასწავლო რაზმის ტერიტორიაზე არსებული მწვავე რადიაციული ფონის გამო თერთმეტივე მოსარჩელე დაავადდა სხივური ფიბროზით, მიიღო სხივური დამწვრობა, რომლის პირველი სიმპტომებიც 1997წ. აპრილში გამოვლინდა. ჯარისკაცების დასხივება მიმდინარეობდა რამდენიმე თვის მანძილზე და იყო წყვეტილი ხასიათის. რადიაციული სიმპტომების გამოვლენის პერიოდისათვის არ იყო ცნობილი ლილოს სასწავლო ბაზაზე რადიაციული ფონის არსებობა. 1994წ. 5 ივლისს საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს მიერ ლილოს სამხედრო სასწავლო ბაზა გადაეცა საზღვრის დაცვის სახელმწიფო დეპარატამენტს, გადაცემა განხორცილედა მექანიკურად, არ შემდგარა მიღება-ჩაბარების აქტი, ანუ ტერიტორიების გადაცემა განხორციელდა ყოველგვარი შემოწმებისა და აღრიცხვის გარეშე.

მოსარჩელეების სამხედრო სამსახურში გაწვევის პერიოდში სერიოზული ნაკლოვანებები არსებობდა სამხედრო დისციპლინისა და სამედიცინო სამსახურის საქმიანობაში. ფიზიკური პირები აღნიშნავდნენ, რომ საზღვრის დაცვის დეპარტამენტში განხორციელებული საკარანტინო სამედიცინო ღონისძიების არასრულფასოვნებაზე ის გარემოებაც მეტყველებდა, რომ მოსარჩელეთა დაავადებამდე ორი ჯარისკაცის გარდაცვალების ფაქტს (ხ-ე და მ-ი) ჰქონდა ადგილი. ამასთან, დაავადებული ჯარისკაცები საზღვრის დაცვის დეპარატამეტმა დიაგნოსტიკისა და მკურნალობისათვის ისეთ რუსულ სამხედრო ჰოსპიტალში გადააგზავნა, რომელსაც საქართველოს ჯანდაცვის სამინისტროს შესაბამისი აკრედიტაცია და ლიცენზია არ გააჩნდა, ანუ არ ყოფილა აღიარებული საქართველოს ჯანდაცვის სამინისტროს მიერ და შესაბამისად არ იყო მიჩნეული კვალიფიციურად პაციენტთა მკურნალობისათვის.

თავდაცვის სამინისტროს მიმართ პასუხისმგებლობის საფუძვლად მიუთითებდნენ იმ გარემოებებს, რომ ლილოს სასწავლო საწვრთნელი ბაზის ტერიტორიაზე აღმოჩენილი ძლიერი გამოსხივების რადიაცული კერები მიეკუთვნებოდა ყოფილი სსრკ ჯარების სამოქალაქო თავდაცვის პოლკს საქართველოს სასაზღვრო ჯარებისათვის აღნიშნული ტერიტორიის გადმოცემის მომენტამდე, ანუ 1992წ. 30 მასიამდე. ამ პერიოდში სასაზღვრო ჯარები იმყოფებოდა საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს დაქვემდებარებაში და წარმოადგენდა მთავარ სამმართველოს. 1992წ. 30 მაისის მიღება-ჩაბარების აქტით, რომლითაც განისაზღვრა ლილოს სამხედრო ბაზის საქართველოს მხარისათვის გადმოცემა, არც ერთი რადიაციული კერის არსებობა დაფიქსირებული არ ყოფილა და ინვენტარიზაციისას არ დაფიქსირებულა მათი აღრიცხვა, ანუ საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს დაუდევარ და უპასუხისმგებლო ქმედებებს შედეგად მოჰყვა ლილოს სამხედრო ბაზაზე 11 ჯარისკაცის ჯანმრთელობის შეწირვა და ამით გარკვეული საფრთხე შეუქმნა საქართველოს მოსახლეობის ჯანმრთელობასაც.

შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს მიმართ პასუხისმგებლობის საფუძვლად მოსარჩელეები მიუთითებდნენ საქართველოს პრეზიდენტის 1996წ. 11 ივნისის ¹377 ბრძანებულებით დამტკიცებულ ჯანმრთელობის დაცვის სამინისტროს დებულებას, რომლითაც სამინისტრის ძირითადი ფუნქციები და ამოცანები განისაზღვრა. მათი თქმით, სამინისტრო წარმოადგენდა ჯანმრთელობის დაცვის სფეროში საქართველოს აღმასრულებელი ხელისუფლების, სახელმწიფო მმართველობის, სახელმწიფო კონტროლისა და ზედამხედველობის ცენტრალურ ორგანოს, რომელსაც უნდა განეხორციელებინა სახელმწიფო პოლიტიკა მოსახლეობის ჯანმრთელობის დაცვის სფეროში, ანუ იგი წარმოადგენდა ჯანრთელობის დაცვის ერთ-ერთ ცენტრალურ ორგანოს, რომელსაც მასზე დაკისრებული ერთ-ერთი ძირითადი ფუნქციის განუხორცილებლობის გამო, პასუხისმგებლობაც უნდა დაკისრებოდა ლილოს სასწავლო-საწვრთნელ ბაზაზე ძლიერი რადიაციული ფონის არსებობის შედეგად 11 ჯარისკაცის დაინვალიდების და არსებული რადიაციული დასხივების შედეგად წარმოშობილი დაავადების პირველი სიმპტომების გამოვლენიდან (1997წ. აპრილი, ივნისი), იმავე წლის სექტემბრამდე მოსკოვის ბიოფიზიკის ინსტიტუტის სპეციალისტების მოწვევამდე საქართველოს წამყვან სპეციალისტების მიერ ზუსტი დიაგნოზის დაუსმელობის გამო, რადგან ამ მიზეზით მკურნალობა არასწორი დიაგნოზის შესაბამისად წარიმართა, რამაც, თავის მხრივ, კიდევ უფრო გაართულა და გაამწვავა ჯარისჯაცების ჯანმრთელობის მდგომარეობა. სწორედ აღნიშნული ფაქტორი მიიჩნიეს მოსარჩელეებმა შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს პასუხისმგებლობის საფუძვლად, ვინაიდან იგი წარმოადგენდა ჯანდაცვის სფეროში ცენტრალურ ორგანოს, რომელსაც ეკისრება ვალდებულება, კონტროლი გაუწიოს და ზედამხედველობა განახორციელოს საქართველოში მოქმედ სამედიცინო დაწესებულებებზე და ამ დაწესებულებებში მოსახლეობის ჯანრთელობის დაცვაზე, რაც თავის მხრივ, პასუხისმგებლობას აკისრებს მას მომხდარ ფაქტთან დაკავშირებით.

საქართველოს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტროს პასუხისმგებლობის საფუძვლად ფიზიკური პირები მიუთითებდნენ «საქართველოს რესპუბლიკაში გარემოს დაცვის, ბუნებათსარგებლობის რეგულირების, ჰიდრომეტეოროლოგიისა და გარემოს მონიტორინგის სფეროს შენარჩუნებისა და ფუნქციონირების გაუმჯობესების გადაუდებელ ღონისძიებათა შესახებ» საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 1994წ. 23 ოქტომბრის ¹763 დადგენილებასა და საქართველოს პრეზიდენტის 1986წ. 17 მარტის ¹230 ბრძანებულებით დამტკიცებულ «საქართველოს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტროს დებულებას". აღნიშნული აქტებით გარემოს დაცვასა და გარემოს მონიტორინგზე ზედამხდეველობა დაევალა სამინისტროს. მის კონპეტენციად განისაზღვრა სახელმწიფო კონტროლის განხორციელება გარემოს მონიტორინგზე, რაც მოიცავდა საქართველოს მთელ ტერიტორიაზე რადიაციული ფონის არსებობის გამოვლენასა და გაუვნებლობასაც. კონკრეტულ შემთხვევაში სამინისტროს მიერ არ იქნა კანონმდებლობით მისთვის მინიჭებული უფლებამოსილებების გამოყენება და სახელმწიფო კონტროლი ბუნების დაცვაზე. ლილოს სასწავლო რაზმის ტერიტორიაზე არსებულმა ძლიერმა რადიაციულმა ფონმა საფრთხე შეუქმნა არამარტო გარემოს, არამედ მოსარჩელეების ჯანმრთელობასაც.

მოსარჩელეები ზემოთ აღნიშნული გარემოებების გათვალისწინებით სარჩელის დაკმაყოფილებასა და მოპასუხეთათვის სოლიდარულად 21816952,5 აშშ დოლარის დაკისრებას მოითხოვდნენ.

მოპასუხეებმა არც საქმის მომზადების სტადიაზე და არც საქმის ზეპირი მოსმენის დროს სარჩელი არ ცნეს და ყველა მათგანმა არასათანადო მოპასუხედ ცნობა მოითხოვა.

თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიის 2002წ. 31 მაისის გადაწყვეტილებით ფიზიკური პირების: გ. ჩ-ის, პ. ე-ისა და სხვათა სარჩელი მოპასუხეების მიმართ მკურნალობის ხარჯების ანაზღაურების თაობაზე ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა.

საოლქო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია შემდეგი გარემოებანი:

მოსარჩელეების სამხედრო სავალდებულო სამსახურში გაწვევის პერიოდში სერიოზული ნაკლოვანებები არსებობდა, კერძოდ, ლილოს სასწავლო რაზმის ტერიტორიაზე ადგილი ჰქონდა ჯარისკაცების მენინგოკოცემიური ინფექციური დაავადების შემთხვევებს, რის შედეგადაც ორი ჯარისკაცი გარდაიცვალა, მოსარჩელეები კი სხივური ფიბროზით დაავადნენ. აღნიშნული დაავადების (სხივური დამწვრობის) პირველი სიმპტომები 1997წ. აპრილიდან გამოვლინდა და რამდენიმე თვის განმავლობაში მიმდინარებდა, მაშინ, როცა ლილოს სასწავლო რაზმის ტერიტორიაზე რადიაციული ფონის არსებობა ამ დროისათვის ცნობილი არ იყო. 1997წ. სექტემბერში 15 სხვადასხვა სიმძლავრის რადიოაქტიური წყარო გამოვლინდა, რომელთა უმეტესი ნაწილი მაღალი ხარისხის კატეგორიას განეკუთვნებოდა. აღნიშნული ქონება ყოფილი სსრკ ჯარების სამოქალაქო თავდაცვის პოლკის საკუთრებას წარმოადგენდა და, როგორც დადგინდა, იგი ტერიტორიაზე 1992წ. 30 მაისიდან არსებობდა. რადიოაქტიული მასალების ლილოს სასწავლო რაზმის ტერიტორიაზე განთავსება მიღება-ჩაბარების აქტით განხორციელდა, რაც საქართველოს მხრიდან თავდაცვის სამინისტროს წარმომადგენლის მიერ იყო ხელმოწერილი, მაგრამ მიუხედავად ამისა, საქართველოს სახელმწიფოსათვის აღნიშნულის თაობაზე ცნობილი არ გამხდარა.

საოლქო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია ასევე ის გარემოებები, რომ ჯანმრთელობის დაცვის დაწესებულებებმა ვერ შეძლეს რადიაციით დასხივებულების მკურნალობა იმის გამო, რომ რამდენიმე თვის განმავლობაში ვერ მოხერხდა სწორი დიაგნოზის დასმა, ამასთან, ბევრი მათგანი ქიმიური და სხივური დაზიანებების არსებობას საერთოდ გამორიცხავდა და აღნიშნულს უცნობი ეტიოლოგიის კანის დაავადებად მიიჩნევდა. აღნიშნულმა მოსარჩელეთა მდგომარეობის უფრო გაუარესება გამოიწვია და სწორი დიაგნოზის დასმისათვის საჭირო გახდა რუსეთის ბიოფიზიკის ინსტიტუტის სპეციალისტების მოწვევა.

საოლქო სასამართლომ მიიჩნია, რომ აღნიშნულ ფაქტზე პასუხისმგებლობა ოთხივე მოპასუხეს სოლიდარულად უნდა დაკისრებოდა.

სასამართლო კოლეგიამ თავდაცვის სამინისტროს პასუხისმგებლობის საფუძვლად ის მიიჩნია, რომ იმ დროს მოქმედი «საქართველოს რესპუბლიკის თავდაცვის სამინისტროს შესახებ" საქართველოს კანონის თანახმად, თავდაცვის სამინისტრო პასუხისმგებელი იყო მიღება-ჩაბარების აქტის შესაბამისად, მასზე გადმოსული რადიაქტიული ნივთიერებების კერების გაუვნებელყოფისა და სათანადო დაცვისათვის. თუმცა ისინი არ ყოფილა საერთოდ აღრიცხული და არც სახელმწიფოს შესაბამისი სტრუქტურები ყოფილან ინფორმირებულნი ამის თაობაზე. საოლქო სასამართლოს მოსაზრებით, ჯარისკაცების დაზიანება თავდაცვის სამინისტროს დაუდევრობასა და უპასუხისმგებლო ქმედების შედეგი იყო.

საქართველოს საზღვრის დაცვის სახელმწიფო დეპარტამენტის შექმნის შემდეგ, ლილოს ტერიტორიაზე არსებული რადიოაქტიული ნივთიერებები ყოველგვარი მიღება-ჩაბარების აქტის გარეშე გადაეცა ამ უკანასკნელს თავდაცვის სამინისტროსაგან, რის გამოც მითითებული ნივთიერება კვლავ აღურიცხავი და უკონტროლო დარჩა.

საქართველოს პრეზიდენტის 1997წ. 25 მარტის ¹156 ბრძანებულებით საზღვრის დაცვის დეპარტამენტის დებულება იქნა დამტკიცებული, რომლის თანახმად, დეპარტამენტის ერთ-ერთ ძირითად ფუნქციად სამხედრო მოსამსახურეთა და სამოქალაქო პერსონალის უსაფრთხოების უზრუნველყოფა განისაზღვრა. სასამართლო კოლეგიის მოსაზრებით, საზღვრის დაცვის დეპარტამენტის პასუხისმგებლობას ამძიმებს ის გარემოებაც, რომ დაზიანებული ჯარისკაცები გააგზავნეს რუსეთის ფედერაციის ჯარების ¹367 საოლქო ჰოსპიტალში, რომელსაც ჯანდაცვის სამინისტროს ლიცენზია არ გააჩნდა, არაკომპეტენტური იყო, რამაც მოსარჩელეთა არასწორი დიაგნოზის დასმა და მკურნალობის არასწორი მიმართულებით წარმართვა გამოიწვია.

საოლქო სასამართლომ საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს პასუხისმგებლობა 1996წ. დებულების შესაბამისად განსაზღვრა და მიუთითა, რომ ჯანდაცვის სფეროში სამინისტროს უნდა განეხორციელებინა სახელმწიფო პოლიტიკა მოსახლეობის ჯანმრთელობის დაცვის, სახელმწიფო სანიტარული ზედამხედველობის და ჰიგიენური ნორმების დაცვაზე. ამასთან, სასამართლომ მიიჩნია, რომ პასუხისმგებლობის დამატებით საფუძვლად ის გარემოებაც გამოდგებოდა, რომ დაავადების გამოვლენიდან რამდენიმე თვის განმავლობაში ჯანდაცვის სფეროში მომუშავე სპეციალისტების მიერ ვერ მოხერხდა სწორი დიაგნოზის დასმა და მკურნალობა. საოლქო სასამართლომ არ გაიზიარა ჯანმრთელობის, შრომისა და სოცდაცვის სამინისტროს მოსაზრება და მიიჩნია, რომ მიუხედავად მათი უწყებრივი ქვემდებარეობისა, სამინისტრო ვალდებული იყო კონტროლი და ზედამხედველობა გაეწია საქართველოში მოქმედ ყველა სამედიცინო დაწესებულების მოქმედებაზე.

სასამართლომ გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტროს პასუხისმგებლობის საფუძვლად იმ დროს მოქმედი დადგენილება და სამინისტროს დებულება მიიჩნია და აღნიშნა, რომ გარემოს დაცვაზე სახელმწიფო კონტროლის განხორციელება, გარემოს მონიტორინგის ორგანიზება და პასუხისმგებლობა გარემოს დაბინძურებაზე ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტროს ეკისრებოდა.

საბოლოოდ, სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ მოპასუხეთა მხრიდან ადგილი ჰქონდა უხეშ გაუფრთხილებლობას, რომელიც უშუალოდ კავშირში იყო მოსარჩელეთა რადიაციულ დასხვიებასთან და, შესაბამისად, პასუხისმგებლობაც მათ უნდა ეკისრათ.

სასამართლომ თანხების გაანგარიშება ფსიქოლოგიის ინსტიტუტის ექსპერტზის დასკვნის შესაბამისად განახორციელა და ფიზიკური პირების სასარგებლოდ მოპასუხეებს სოლიდარულად გადასახდელად სულ 4549627 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარი დაეკისრათ.

2002წ. 9 აგვისტოს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტრომ საოლქო სასამართლოს გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრა იმ ნაწილში, რომელიც მის პასუხისმგებლობას ეხება და მიუთითა, რომ სააპელაციო სასამართლომ არასწორი ინტერპრეტაცია მისცა სამინისტროს უფლებამოვალეობებს, რამაც არასწორი გადაწყვეტილების გამოტანა გამოიწვია. კასატორი აქვე დაამატებს, რომ «ბირთვული და რადიაციული უსაფრთხოების შესახებ" კანონი საქართველოს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტროს ყოველგვარი ცნობის ან სიგნალის გარეშე არ ავალდებულებს მთელი ტერიტორია მოიაროს და გაზომოს ქვეყანაში რადიოაქტიული დონე.

ამავე წლის 13 აგვისტოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოცდაცვის სამინისტრომ სასამართლო კოლეგიის 2002წ. 31 მაისის გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრა იმ ნაწილში, რომლითაც მას მოსარჩელეთათვის თანხის გადახდა დაეკისრა და მიუთითა, რომ იგი საქმეში მოპასუხედ არასწორად იქნა ჩაბმული.

სამინისტრომ მიიჩნია, რომ სახელმწიფო პოლიტიკის გატარება მოსახლეობის ჯანმრთელობის დაცვის სფეროში, კონტროლის გაწევა და ზედამხედველობის განხორციელება საქართველლოს სამედიცინო დაწესებულებებზე და მოსახლეობის ჯანრთელობის დაცვაზე არ გულისხმობს უშუალოდ სამინისტროს მიერ დიაგნოზის დასმას და მკურნალობის ჩატარებას. კასატორმა დაამატა, რომ ის დაავადება, რომელიც რადიაციული დასხივებით იყო გამოწვეული საერთოდ არ იყო განსაზღვრული სახელმწიფოს მიერ დამტკიცებული არანაირი სტანდარტებით.

კასატორმა ასევე უსაფუძვლოდ მიიჩნია საოლქო სასამართლოს მსჯელობა იმის თაობაზე, რომ მიუხედავად იმისა, რომ სამედიცინო დაწესებულებები დამოუკიდებელი იურიდიული პირები არიან, მათ მიერ მიყენებულ ზიანზე სამინისტრომ უნდა აგოს პასუხი და განმარტავს, რომ მათი საქმიანობის რეგულირება «მეწარმეთა შესახებ" კანონის შესაბამისად ხორციელდება და სამინისტროს კომტენციაში არ შედის მათ ქმედებებზე პასუხის გაცემა. მისი თქმით, სცილდება მის ფუნქციას ასევე რადიაციული ფონის სალიკვიდაციო ღონისძიებების გატარების უზრუნველყოფაც.

მოსარჩელეთა წარმომადგენელმა ზ. კ-ემ შეგებებული საკასაციო საჩივარი წარმოადგინა საქართველოს უზენაეს სასამართლოში და მიუთითა, რომ დაზარალებულებმა დაავადების ფონზე ჩამოყალიბებული უშვილობის დიაგნოზის შესახებ 1998 წელს, ახალი სკ-ს ძალაში შესვლის შემდგომ შეიტყვეს, რის გამოც მძიმე მორალური ზიანი მიადგათ და, შესაბამისად, მათთვის მორალური ზიანის სახით 1000000 ლარის ანაზღაურება ახალი 1997წ. სკ-ს უნდა მომხდარიყო. კასატორმა მიუთითა, რომ, მართალია, მოსარჩელეებმა დაზიანება 1996-97 წლებში მიიღეს, მაგრამ მორალური ზიანის ანაზღაურების საფუძველი 1998 წელს წარმოეშვათ. რის გამოც, მათ მოთხოვნაზე ნაცვლად 1964წ. სკ-ს 1997წ. სკ-ს მოთხოვნები უნდა გავრცელებულიყო.

კასატორმა თბილისის საოლქო სასამართლოს 2002წ. 31 მაისის გადაწყვეტილება მორალური ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის ნაწილში გაასაჩივრა, ხოლო დანარჩენ ნაწილში მისი უცვლელად დატოვება მოითხოვა.

საქართველოს თავდაცვის სამინისტროსა და საქართველოს სახელმწიფო საზღვრის დაცვის სახელმწიფო დეპარტამენტს სასამართლოს გადაწყვეტილება არ გაუსაჩივრებიათ, რაც გულისხმობს, რომ ისინი დაეთანხმნენ სასამართლოს გადაწყვეტილებას.

სამოტივაციო ნაწილი:

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციული და სხვა კატეგორიის საქმეთა პალატა გაეცნო საქმის მასალებს, შეამოწმა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების კანონიერება და დასაბუთებულობა, წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრების და შეგებებული საკასაციო საჩივრის საფუძვლიანობა და მიიჩნევს, რომ საქართველოს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტროს და საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს საკასაციო საჩივრები უნდა დაკმაყოფილდეს, ფიზიკური პირების: პ. ე-ის და სხვათა წარმომადგენლის შეგებებული საკასაციო საჩივარი არ უნდა დაკმაყოფილდეს, თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიის 2002წ. 31 მაისის გადაწყვეტილების შეცვლით მიღებულ უნდა იქნეს ახალი გადაწყვეტილება, რომლითაც მოსარჩელეების სარჩელი ნაწილობრივ უნდა დაკმაყოფილდეს, მოპასუხეებს: თავდაცვის სამინისტროსა და საქართველოს სახელმწიფო საზღვრის დაცვის სახელმწიფო დეპარტამენტს მოსარჩელეთა სასარგებლოდ სოლიდარულად უნდა დაეკისროთ სიცოცხლის შესანარჩუნებლად მკურნალობის ჩასატარებლად გასაწევი აუცილებელი ხარჯები, ამავე გადაწყვეტილებით მოსარჩელეების სასარჩელო მოთხოვნა სხვა ნაწილში არ უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:

საკასაციო პალატა ვერ დაეთანხმება მოსარჩელე ფიზიკური პირების წარმომადგენლის მსჯელობას იმის თაობაზე, რომ მორალური ზიანის (1000000 ლარი) მიღების უფლება მათ ახალი სკ-ს თანახმად გააჩნდათ და განმარტავს შემდეგს: საქმის მასალებით დადგენილია, რომ მოსარჩელეებმა რადიაქტიული დაზიანება 1997წ. აპრილ-ივლისში მიიღეს, ამ დროს ძალაში იყო და მოქმედებდა 1964წ. 26 დეკემბრის სსკ-ს, რომელიც მორალური ზიანის ცნებას საერთოდ არ ითვალისწინებდა, შესაბამისად არ იყო განსაზღვრული მორალური ზიანის კომპენსაციის საკითხიც. 1997წ. სკ-ს კი, რომელიც მორალური ზიანის ანაზღაურებას ითვალისწინებს, მართალია, მიღებული იქნა 1997წ. 26 ივნისს, მაგრამ ამავე კოდექსის 1504-ე მუხლის თანახმად, იგი 1997წ. 25 ნოემბრიდან შევიდა ძალაში. ამდენად, საკასაციო სასამართლოს მოსაზრებით, უსაფუძვლოა ფიზიკური პირების მტკიცება იმის თაობაზე, რომ რადგან მათ უშვილობის საფრთხის შესახებ ახალი სკ-ს ძალაში შესვლის შემდგომ გაიგეს და განიცადეს ძლიერი მორალური და სულიერი განცდა, მათ, შესაბამისად, მორალური ზიანის კომპენსაციის მიღების უფლებაც ახალი კოდექსის ნორმათა თანახმად გააჩნდათ და განმარტავს, რომ მათ მიღებული სხეულის დაზიანებისა და ამ დაავადებისათვის დამახასიათებელი შედეგების თაობაზე ახალი სკ-ს ამოქმედებამდე შეიტყვეს, რაც გამორიცხავს მოცემულ შემთხვევაში 1997წ. სკ-ს გამოყენების შესაძლებლობას.

საკასაციო სასამართლო სასამართლოსა და მხარეთა ყურადღებას მიაქცევს სკ-ს 412-ე მუხლის შინაარსზე და განმარტავს, რომ ანაზღურებას ექვემდებარება მხოლოდ ის ზიანი, რომელიც მოვალისათვის წინასწარ იყო სავარაუდო და წარმოადგენს ზიანის გამომწვევი მოქმედების უშუალო შედეგს. სკ-ს ზიანის ანაზღაურების მოვალეობის რამდენიმე წანამძღვარს ითვალისწინებს, რომლებიც სავალდებულო ხასიათისაა პასუხისმგებლობის წარმოშობისათვის. კერძოდ: დამდგარი ზიანი მოვალისათვის უნდა იყოს წინასწარ სავარაუდო, ზიანი უნდა იყოს პირდაპირი, ზიანი უნდა წარმოადგენდეს ზიანის გამომწვევი მოქმედების უშუალო შედეგს, ე.ი. უნდა არსებობდეს მიზეზობრივი კავშირი ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის, ამასთან, ზიანის ანაზღაურების მოვალეობის წარმოშობისათვის მოვალის მხოლოდ ბრალეული მოქმედება არ არის საკმარისი, ქმედება უნდა იყოს ზიანის უშუალოდ გამომწვევი.

ზემოთმითითებულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო დაუსაბუთებლად მიიჩნევს სასამართლო კოლეგიის მსჯელობას იმის თაობაზე, რომ მოსარჩელეთა დაზიანებისათვის საქართველოს თავდაცვის სამინისტროსა და საზღვრის დაცვის დეპარტამენტთან ერთად საქართველოს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტრომ და შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრომაც უნდა აგონ სოლიდარულად პასუხი და განმარტავს შემდეგს:

«საქართველოს რესპუბლიკის გარემოს დაცვის, ბუნებითსარგებლობის რეგულირების, ჰიდრომეტროლოგიისა და გარემოს მონიტორინგის სფეროს შენარჩუნებისა და ფუნქციონირების გაუმჯობესების გადაუდებელ ღონისძიებათა შესახებ» საქართველოს მინისტრთა კაბინეტის 1994წ. 29 ოქტომბრის ¹763 დადგენილებისა და გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტროს დებულების თანახმად, სამინისტროს კომპეტენციად განისაზღვრა გარემოს დაცვაზე სახელმწიფო კონტროლის განხორციელება, გარემოს მონიტორინგის ორგანიზება და პასუხისმგებლობა გარემოს დაბინძურებასა და ზედამხედველობაზე.

აღნიშნულთან დაკავშირებით, საკასაციო პალატა იზიარებს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტროს მოსაზრებას იმის თაობაზე, რომ, მართალია, მას ჰქონდა უფლებამოსილება შესულიყო ნებისმიერ ორგანიზაციაში და ზოგადად გარემოს დაბინძურებისა და რადიაციული ფონის მომატებაზე კონტროლი განეხორციელებინა, მაგრამ ხსენებული არ გულისხმობს, რომ გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტრო ვალდებული იყო ყოველგვარი შეტყობინების ან ცნობის მიღების გარეშე თვითნებურად, თავისი ნებით შეემოწმებინა რადიაქტიული ფონის დონე საქართველოს მთელ ტერიტორიაზე.

საკასაციო სასამართლოს ასევე ნიშანდობლივად მიაჩნია ის გარემოება, რომ საქმეში მოიპოვება რადიაქტიული ქონების გადმოცემის მიღება-ჩაბარების აქტი, რომლითაც ქონება ამიერკავკასიის ჯარების საკუთრებიდან საქართველოს სახელმწიფოს საკუთრებაში გადმოვიდა, მას ხელს აწერს მხოლოდ საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს წარმომადგენელი, გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტროსათვის კი საერთოდ არ ყოფილა ცნობილი რადიაქტიული ქონების ლილოს ტერიტორიაზე გადმოცემის შესახებ, არც შემდგომში შესულა რაიმე ოპერატიული ინფორმაცია ლილოს ტერიტორიაზე რადიაციული ფონის მომატების შესახებ და სამინისტროს არც ვალდებულება უკისრია რადიაქტიული ქონების კონტროლსა და გაუვნებელყოფაზე. ამდენად, საკასაციო სასამართლოს მოსაზრებით, კასატორი ვერ იქნება მიჩნეული მოსარჩელეთათვის მიყენებულ დაზიანებაზე პასუხისმგებელ პირად, რადგან არ არსებობს ზიანის ანაზღაურების კანონით ზემოთგათვალისწინებული წანამძღვრები: ბრალეული ქმედება (მოქმედება ან უმოქმედობა), ზიანის უშუალო და პირდაპირი ხასიათი და მიზეზობრივი კავშირი ქმედებასა და შედეგს შორის. საკასაციო სასამართლოს განმარტებით, აღნიშნული საფუძვლების არარსებობისას კანონმდებობა პასუხისმგებლობას საერთოდ გამორიცხავს.

საკასაციო სასამართლო გასათვალისწინებლად მიიჩნევს საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს საკასაციო საჩივრის მოსაზრებას და მართებულად თვლის იმ გარემოებას, რომ საოლქო სასამართლოს მიერ არასწორად იქნა დასმული სამინისტროს პასუხისმგებლობის საკითხი, რადგან სახელმწიფო პოლიტიკის გატარება მოსახლეობის ჯანმრთელობის დაცვის სფეროში, კონტროლის გაწევა და ზედამხედველობის განხორციელება საქართველოში მოქმედ სამედიცინო დაწესებულებებზე არ გულისხმობს უშუალოდ სამინისტროს მიერ სწორი დიაგნოზის დასმასა და შესაბამისი მკურნალობის ჩატარებას. მით უფრო, რომ ეს დაავადება წარმოიშვა რადიაქტიული ზემოქმედების შედეგად, რაც შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს კომპეტენციას სცილდება. მეტიც, აღსანიშნავია, რომ დაავადება სახელმწიფოს მიერ არანაირი სტანდარტებით დამტკიცებული არ ყოფილა.

საკასაციო პალატა იზიარებს კასატორის მოსაზრებას იმის თაობაზეც, რომ მიუხედავად სამედიცინო დაწესებულებების უწყებრივი ქვემდებარეობისა, ისინი დამოუკიდებელი სუბიექტები _ იურიდიული პირები არიან, რომლებიც «მეწარმეთა შესახებ» კანონით დადგენილი წესით აგებენ პასუხს თავიანთ ქმედებაზე, ამ შემთხვევაში სამინისტროს პასუხისმგებლობა არ გამომდინარეობს კანონმდებლობის მოთხოვნებიდან, რადგან არც ამ შემთხვევაში, მსგავსად გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების სამინისტროსი, არ არსებობს ზიანის მიყენებისათვის პასუხისმგებლობის დაკისრების ზემოთ მითითებული კანონისმიერი წანამძღვრები.

ამდენად, საკასაციო სასამართლოს მოსაზრებით, მოსარჩელეთა ჯანმრთელობის დაზიანებისათვის პასუხისმგებლობა კასატორებს ვერ დაეკისრებათ, არ არსებობს პასუხისმგებლობის კანონით გათვალისწინებული საფუძვლები, რის გამოც ისინი ამორიცხულ უნდა იქნენ მოპასუხეთა სიიდან, საოლქო სასამართლოს გადაწყვეტილება ამ ნაწილში უნდა შეიცვალოს, ხოლო სხვა ნაწილში დარჩეს უცვლელად.

სარეზოლუციო ნაწილი:

საკასაციო პალატამ იხელმძღვანელა ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი და სსკ-ს 411-ე მუხლით და

გ ა დ ა წ ყ ვ ი ტ ა :

1. საქართველოს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტროს და საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს საკასაციო საჩივრები დაკმაყოფილდეს. ფიზიკური პირების: პ. ე-ისა და სხვათა წარმომადგენლის შეგებებული საკასაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდეს.

2. თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიის 2002წ. 31 მაისის გადაწყვეტილების შეცვლით მიღებულ იქნეს ახალი გადაწყვეტილება.

3. მოსარჩელეების სარჩელი დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ:

მოპასუხეებს: საქართველოს თავდაცვის სამინისტროსა და საქართველოს საზღვრის დაცვის სახელმწიფო დეპარტამენტს მოსარჩელეთა სასარგებლოდ სოლიდარულად დაეკისროთ სიცოცხლის შესანარჩუნებლად მკურნალობის ჩასატარებლად გასაწევი აუცილებელი ხარჯები:

1. გ. ჩ-ისათვის 392682 აშშ დოლარის ექვივალენტი ლარი;

2. კ. წ-ისათვის 359938 აშშ დოლარის ექვივალენტი ლარი;

3. პ. ე-ისათვის 455440 აშშ დოლარის ექვივალენტი ლარი;

4. ზ. ბ-ისათვის 359938 აშშ დოლარის ექვივალენტი ლარი;

5. დ. ი-ისათვის 419968 აშშ დოლარის ექვივალენტი ლარი;

6. ზ. ვ-ისათვის 359938 აშშ დოლარის ექვივალენტი ლარი;

7. ნ. შ-ისათვის 358938 აშშ დოლარის ექვივალენტი ლარი;

8. ო. ს-ისათვის 359938 აშშ დოლარის ექვივალენტი ლარი;

9. ლ. გ-სათვის 359938 აშშ დოლარის ექვივალენტი ლარი;

10. გ. გ-ისათვის 359938 აშშ დოლარის ექვივალენტი ლარი;

11. ნ. ა-ისათვის 761971 აშშ დოლარის ექვივალენტი ლარი;

სულ 4549627 აშშ დოლარის ექვივალენტი ლარი.

4. მოსარჩელეებს სასარჩელო მოთხოვნის სხვა ნაწილის დაკმაყოფილებაზე ეთქვათ უარი.

5 საქართველოს უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ საჩივრდება.