გ ა ნ ჩ ი ნ ე ბ ა

¹ 3გ/ად-185-კ 1 თებერვალი, 2002 წ., ქ.თბილისი

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციული და სხვა კატეგორიის საქმეთა პალატა

შემადგენლობა: ბ. მეტრეველი (თავმჯდომარე),

მ. ვაჩაძე,

ნ. სხირტლაძე

დავის საგანი: მორალური ზიანის სახით 90000 ლარის დაკისრება.

აღწერილობითი ნაწილი:

1999 წლის 9 ივნისს გ. გ-ძემ სარჩელი აღძრა დიდუბე-ჩუღურეთის რაიონულ სასამართლოში მოპასუხეების: ნ. ჭ-ულისა და თბილისის პროკურატურის მიმართ. მოსარჩელის განმარტებით, გამომძიებელმა ნ. ჭ-ულმა 1979 წლის 23 დეკემბერს მოახდინა მისი ბინის ჩხრეკა და დააპატიმრა იგი. მისი პატიმრობა გაგრძელდა 8 წელი და 2 თვე. 1992 წლის 30 ოქტომბერს თბილისის პროკურატურის დადგენილებით მის მიმართ შეწყდა სისხლის სამართლის საქმე ბრალდების დაუდასტურებლობის მოტივით. მოსარჩელე მიუთითებდა, რომ აღნიშნულ შემთხვევაში დაირღვა მისი ქონებრივი და არაქონებრივი უფლებები და 90000 ლარის ოდენობით მორალური ზიანის ანაზღაურება მოითხოვა.

მოპასუხე თბილისის პროკურატურამ სარჩელი არ ცნო იმ საფუძვლით, რომ მოცემულ შემთხვევაში გამომძიებელ ნ. ჭ-ულის მოქმედებით განზრახ ან უხეში გაუფრთხილებლობით, ზიანის მიყენებას ადგილი არ ჰქონია, რის გამოც გამომძიებლის მხრიდან ზიანის ანაზღაურების ვალდებულება არ წარმოიშობოდა.

მოპასუხე ნ. ჭ-ულმა არ ცნო სარჩელი და აღნიშნა, რომ მის მიერ გამოძიება ჩატარდა კანონით დადგენილი წესით, განაჩენი დაადგინა იმდროინდელმა თბილისის საქალაქო სასამართლომ, რომელიც ძალაში დატოვა საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ. ამდენად, მისი მხრიდან მორალური ზიანის ანაზღაურების საფუძველი არ არსებობდა.

პირველი ინსტანციაში საქმის განხილვისას მოსარჩელის შუამდგომლობის საფუძველზე საქმეში მოპასუხედ ჩაბმულ იქნა საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო, რომელმაც არ ცნო სარჩელი იმ საფუძვლით, რომ მოსარჩელეს გაშვებული ჰქონდა სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადა, ამასთან, მატერიალური ზიანისათვის მიღებული ჰქონდა კომპენსაცია 200 მილიონი კუპონის ოდენობით.

თბილისის დიდუბე-ჩუღურეთის რაიონულმა სასამართლომ 2000 წლის 10 თებერვლის გადაწყვეტილებით არ დააკმაყოფილა მოსარჩელე გ. გ-ძის სარჩელი. თავისი გადაწყვეტილება სასამართლომ დააფუძნა იმ გარემოებაზე, რომ მხარეთა შორის წამოჭრილი ურთიერთობის დროს მოქმედებდა სსსკ-ის უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის 1982 წლის 18 მაისის ¹489 ბრძანებულებით დამტკიცებული დებულება, რომლის თანახმადაც, გ. გ-ძეს აუნაზღაურდა მატერიალური ზიანი, ხოლო მორალური ზიანის ანაზღაურებას იმჟამინდელი მოქმედი კანონმდებლობა არ იცნობდა.

აღნიშნული გადაწყვეტილება გ. გ-ძემ სააპელაციო წესით გაასაჩივრა და რაიონული სასამართლოს გადაწყვეტილების გაუქმება და სარჩელის დაკმაყოფილება მოითხოვა.

თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა პალატამ 2001 წლის 19 ივლისის განჩინებით გ. გ-ძის სააპელაციო საჩივარი არ დააკმაყოფილდა და უცვლელად დარჩა დიდუბე-ჩუღურეთის რაიონული სასამართლოს გადაწყვეტილება.

სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ გ. გ-ძე თბილისის საქალაქო სასამართლოს 1991 წლის 2 ივნისის განაჩენით მსჯავრდებული იყო იმჟამად მოქმედი სისხლის სამართლის კოდექსის 96¹, 17-96 მუხლებით და მისჯილი ჰქონდა 12 წლით თავისუფლების აღკვეთა. განაჩენი უცვლელად იქნა დატოვებული საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესი სასამართლოს მიერ. 1992 წლის 8 მაისს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს პრეზიდიუმის მიერ გაუქმდა გ-ძის მიმართ მიღებული სასამართლო დადგენილებები და საქმე დამატებითი გამოძიების ჩასატარებლად დაუბრუნდა რესპუბლიკის პროკურატურას. თბილისის პროკურატურის 1992 წლის 20 ოქტომბრის დადგენილებით აღნიშნული საქმე წარმოებით იქნა შეწყვეტილი გ-ძის მიმართ ბრალდების დაუდასტურებლობის მოტივით.

საოლქო სასამართლომ მიიჩნია, რომ 1996 წელს თბილისის პროკურატურის მიერ გ-ძის რეაბილიტაციის თაობაზე გაცემული ცნობა, კანონით დადგენილი წესით არ იყო გაცემული. სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს შეფასება ადრე მოქმედი სამოქალაქო სამართლის კოდექსის 457-ე მუხლის შესახებ, რომელიც ზიანის მიყენებისათვის პასუხისმგებლობის ზოგად წესებს აწესრიგებდა და მორალური ზიანისათვის პასუხისმგებლობას არ ითვალისწინებდა. ამასთან, ხაზგასმით მიუთითა, რომ იმ დროს მოქმედი კანონმდებლობა მორალური ზიანის ანაზღაურების ინსტიტუტს არ იცნობდა. ასევე, სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს განმარტება მოქმედი სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის მესამე მუხლის მეორე ნაწილის თაობაზე და მიუთითა, რომ მოცემული მუხლით რეგულირდებოდა საპროცესო კანონის მოქმედება დროში და ვრცელდებოდა ეჭვმიტმანილზე, ბრალდებულზე, განსასჯელსა და მსჯავრდებულზე. რაიონულმა სასამართლომ გ-ძის მოთხოვნა მოქმედი სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 221-ე მუხლის გამოყენების თაობაზე უსაფუძვლობის გამო არ გაიზიარა.

სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა რაიონული სასამართლოს არგუმენტები ადრე მოქმედი სამოქალაქო სამართლის კოდექსის 460-ე და 470-ე მუხლების ირგვლივ, იმის თაობაზე, რომ ისინი არ მოიცავდნენ მორალური ზიანის ანაზღაურებას და განსაზღვრავდნენ მოკვლევის, გამოძიების, პროკურატურის ორგანოებისა და სასამართლოს მიერ უკანონო მოქმედებით მიყენებული ზიანის ანაზღაურების მოცულობასა და ხასიათს.

საოლქო სასამართლომ იმსჯელა მოქმედი სამოქალაქო კოდექსის მე-6 მუხლის გამოყენების თაობაზე კანონის უკუქცევითი ძალის მინიჭების შესახებ და მიუთითა, რომ სასამართლო აღნიშნული ნორმით ვერ იხელმძღვანელებდა, რადგან მოცემული მუხლის თანახმად, არ შეიძლებოდა კანონს მისცემოდა უკუქცევითი ძალა, თუ იგი პირდაპირ არ იყო კანონით გათვალისწინებული და, ამასთანავე, თუ იგი არ აუარესებდა პირის მდგომარეობას. სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ გ. გ-ძემ 1993 წელს საფინანსო ორგანოებიდან მიიღო ფულადი ანაზღაურება 200 მილიონი კუპონის ოდენობით, რასაც იგი არ უარყოფდა.

საოლქო სასამართლო დაეყრდნო სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 228-ე მუხლის მოთხოვნას, რომლის თანახმად, გ. გ-ძეს სასამართლოსათვის სარჩელით უნდა მიემართა გამამართლებელი განაჩენის ან რეაბილიტაციის შესახებ აქტის გამოტანიდან 3 წლის განმავლობაში, რასაც მოცემულ შემთხვევაში ადგილი არ ჰქონია. ხოლო აპელანტის არგუმენტი _ რომ ავადმყოფობის გამო მან ვერ შეძლო სასამართლოსათვის მიმართვა, სააპელაციო სასამართლომ არ გაიზიარა, ვინაიდან აღნიშნული არანაირი მტკიცებით არ დასტურდებოდა.

სააპელაციო სასამართლოს განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრა გ. გ-ძემ და სააპელაციო სასამართლოს განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღება მოითხოვა. კასატორმა აღნიშნა, რომ სააპელაციო სასამართლომ არასწორად განმარტა კანონი და მიიღო უკანონო გადაწყვეტილება. კერძოდ, სააპელაციო სასამართლომ მოცემულ შემთხვევაში ადრე მოქმედი სამოქალაქო სამართლის კოდექსით გათვალისწინებული ნორმები ზიანის ანაზღაურების თაობაზე არასწორად განმარტა, არ გამოიყენა კანონის უკუქცევითი ძალა, რის შედეგადაც მის მიმართ ვერ იქნა გავრცელებული მოქმედი კანონმდებლობის ნორმები და დაირღვა მისი კანონიერი უფლებები და ინტერესები.

სამოტივაციო ნაწილი:

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციული და სხვა კატეგორიის საქმეთა პალატა გაეცნო საქმის მასალებს, შეამოწმა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების კანონიერება და დასაბუთებულობა, წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრის საფუძვლიანობა და მიიჩნევს, რომ გ. გ-ძის საკასაციო საჩივარი არ უნდა დაკმაყოფილდეს და უცვლელად უნდა დარჩეს თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა პალატის 2001 წლის 19 ივლისის განჩინება შემდეგ გარემოებათა გამო:

საკასაციო სასამართლო თვლის, რომ მოცემული საქმის განხილვისას სააპელაციო სასამართლომ სწორად გამოიყენა და განმარტა კანონი. კერძოდ, საკასაციო სასამართლო იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს განმარტებას იმის თაობაზე, რომ 1964 წლის სამოქალაქო სამართლის კოდექსი, რომელიც ახალი სამოქალაქო კოდექსის ძალაში შესვლამდე მოქმედებდა, მორალური ზიანის ანაზღაურებას არ იცნობდა. აღნიშნული კოდექსის 457-ე მუხლი, მართალია ზიანის მიყენებისათვის პასუხისმგებლობის ზოგადი საფუძვლების განსაზღვრისას პიროვნების ან ქონებისათვის მიყენებული ზიანის ანაზღაურებაზე მიუთითებდა, მაგრამ მორალური ზიანის ანაზღაურებას არ ითვალისწინებდა. აქვე ნიშანდობლივია, რომ იმავე კოდექსის 460-ე მუხლი სპეციალურ ნორმას წარმოადგენდა, რომელიც მოქალაქისათვის უკანონო მსჯავრდების, სისხლის სამართლის პასუხისგებაში უკანონო მიცემის, აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის უკანონოდ გამოყენების, პატიმრობის ან გამასწორებელი სამუშაოების სახით ადმინისტრაციული სახდელის უკანონო დადებისათვის, სასამართლო ორგანოთა და სასამართლოს თანამდებობის პირთა ბრალის მიუხედავად, მიყენებული ზიანის ანაზღაურებას ითვალისწინებდა. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ ვერც ზემომითითებული მუხლი გახდება კასატორისათვის მორალური ზიანის ანაზღაურების საფუძველი, რადგან მიყენებული ზიანის ცნებაში, იმდროს მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად, ქონებრივი (მატერიალური) ზიანი მოიაზრებოდა და აღნიშნული მორალურ ზიანს არ მოიცავდა. ამასთან, 1964 წლის სამოქალაქო სამართლის კოდექსის 470-ე მუხლიც უკანონო მსჯავრდებისას ზიანისათვის პასუხისმგებელ პირს ზიანის ნატურად ანაზღაურების ან მიყენებული ზარალის მთლიანად ანაზღაურების ვალდებულებას უწესებდა, თუმცა, მორალური ზიანის ანაზღაურების ვალდებულება არც აღნიშნული მუხლით იყო გათვალისწინებული. ამდენად, საკასაციო სასამართლო სრულად იზიარებს და ეთანხმება სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობას იმის თაობაზე, რომ გ. გ-ძის მოთხოვნა მისთვის სახელმწიფოს მიერ მორალური ზიანის ანაზღაურების თაობაზე არ გამომდინარეობს იმ დროს მოქმედი სამოქალაქო კანონმდებლობიდან.

რაც შეეხება 1997 წლის სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის გამოყენებას მოცემულ შემთხვევაზე, საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ, მართალია, ახალი სამოქალაქო კოდექსი ეყრდნობა რა საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლს, ზიანის ცნებაში გულისხმობს როგორც მატერიალურ, ისე მორალური ზიანის ანაზღაურების ვალდებულებას, მაგრამ მითითებული მუხლი ვერ გახდება კასატორ _ გ. გ-ძის მოთხოვნის დაკმაყოფილების საფუძველი, რადგან იმავე კოდექსის მე-6 მუხლის თანახმად, კანონებსა და კანონქვემდებარე ნორმატიულ აქტებს არა აქვთ უკუქცევითი ძალა, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა ეს პირდაპირ არის კანონით გათვალისწინებული და, ამასთანავე, იგი არ აუარესებდეს პირის მდგომარეობას. კონკრეტულ შემთხვევაში, მართალია კანონისათვის უკუქცევითი ძალის მინიჭება არ აუარესებს პირის მდგომარეობას, მაგრამ იგი არც სამოქალაქო, არც სისხლის სამართლის და არც სხვა კანონმდებლობით არ არის პირდაპირ გათვალისწინებული და რადგან კასატორის მოთხოვნა მის მიმართ ახალი კოდექსის ნორმებისათვის უკუქცევითი ძალის მინიჭების თაობაზე მოქმედი კანონმდებლობიდან არ გამომდინარეობს, მასზე 1997 წლის სამოქალაქო კოდექსის ნორმები ვერ გავრცელდება.

საკასაციო პალატა ასევე, ვერ გაიზიარებს კასატორის მოსაზრებას იმის თაობაზე, რომ სააპელაციო სასამართლომ არასწორად განმარტა სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის მე-3 მუხლის მე-2 ნაწილის მოთხოვნა და აღნიშნავს, რომ მითითებული ნორმა ეხება საპროცესო კანონდებლობის მოქმედებას დროში და, ამავე მუხლის თანახმად, ვრცელდება ეჭვმიტანილზე, ბრალდებულზე, განსასჯელსა და მსჯავრდებულზე. სასამართლოს აზრით, მოცემულ შემთხვევაში აღნიშნული ნორმა ვერ იქნება გამოიყენებული, ვინაიდან გ. გ-ძე დავის დაწყების მომენტისათვის ამ მუხლით გათვალისწინებულ სუბიექტს არ წარმოადგენდა.

საკასაციო სასამართლო აქვე დაამატებს, რომ გ. გ-ძის მიმართ მორალური ზიანის ანაზრაურებაზე ვერ გავრცელდება ასევე 1999 წლის სისხლის სამართლის კოდექსის მე-3 მუხლი, რომლითაც სისხლის სამართლის კანონს, რომელიც აუქმებს ქმედების დანაშაულებრიობას, ამსუბუქებს ან სხვაგვარად აუმჯობესებს დამნაშავის მდგომარეობას _ უკუძალა ენიჭება და აღნიშნავს, რომ მითითებული მუხლის მოთხოვნები მორალური ზიანის ანაზღაურების საკითხს არ მოიცავს და, ამდენად, მოპასუხისათვის მორალური ზიანის სახით 90000 ლარის დაკისრება სისხლის სამართლის მე-3 მუხლის მოთხოვნებიდან არ გამომდინარეობს.

საკასაციო სასამართლო იზიარებს სააპელაციო პალატის მოსაზრებას იმის თაობაზე, რომ კასატორს საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 228-ე მუხლის თანახმად, გაშვებული აქვს სასარჩელო წესით მისი დარღვეული უფლების აღდგენის 3 წლიანი ვადა, რომელიც ამ მუხლის თანახმად, გასაჩივრებული აქტის გამოცემის დღიდან აითვლება.

ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, კასატორის მოთხოვნა არ უნდა დაკმაყოფილდეს და ძალაში უნდა დარჩეს თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა პალატის 2001 წლის 19 ივლისის განჩინება

სარეზოლუციო ნაწილი:

საკასაციო პალატამ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის I-ლი, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 390-ე, 399-ე, 410-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. კასატორ გ. გ-ძის საკასაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდეს.

2. უცვლელად დარჩეს თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა პალატის 2001 წლის 19 ივლისის განჩინება.

3. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.