3გ-ად-239-კ-01 10 ივლისი, 2002 წ., ქ. თბილისი

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციული და სხვა კატეგორიის საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ბ. მეტრეველი (თავმჯდომარე),

ბ. კობერიძე, ნ. კლარჯეიშვილი

სარჩელის საგანი: მატერიალური და მორალური ზიანის ანაზღაურება.

აღწერილობითი ნაწილი:

2000წ. 25 აგვისტოს თბილისის საოლქო სასამართლოს სარჩელით მიმართა დ. დ-ძემ მოპასუხე საქართველოს საერთო სასამართლოების ერთიანი სისტემის მიმართ.

სარჩელის მიხედვით 1990 წლიდან 1995 წლამდე მოსარჩელე იყო ერთ-ერთი პირველი კომერციული ბანკის დამაარსებელი და მისი უცვლელი ხელმძღვანელი (ბანკის თვითლიკვიდაციის გამოცხადებამდე). ბანკი სტაბილურად მუშაობდა 1990 წლიდან 1994 წლამდე. 1995 წელს, როცა ბანკის ახალმა პარტნიორებმა უარი განაცხადეს უკანონოდ გატანილი თანხების ბანკში დაბრუნებაზე, მოსარჩელემ, როგორც ყველაზე დიდი წილის მფლობელმა და ბანკის საბჭოს თავმჯდომარემ, დახურა იგი და შეუდგა ოფიციალური ლიკვიდაციის პროცესს.

მოსარჩელის განმარტებით, მან დაუყოვნებლივ მოიწვია საგადასახადო ინსპექცია ბანკის სალიკვიდაციო ბალანსის შესადგენად და მიმართა ჯერ პროკურატურას იმის გამო, რომ ბანკის ერთ-ერთი პარტნიორი არ ცნობდა მასზე დოკუმენტურად გაფორმებულ სესხის თანხას, ხოლო შემდეგ სასამართლოს _ გაკოტრების საქმის წარმოების აღძვრის შესახებ.

სარჩელში აღნიშნული იყო, რომ პროკურატურა დანაშაულებრივი ქმედებით წინ აღუდგა კანონიერი ლიკვიდაციის პროცესის წარმართვას და დაიწყო მოსარჩელის დევნა, რის გამოც მას არ მიეცა სალიკვიდაციო პროცესის წარმართვის შესაძლებლობა. პროკურატურამ მოსარჩელის წინააღმდეგ უსაფუძვლოდ აღძრა სისხლის სამართლის საქმე იმ დროს მოქმედი სისხლის სამართლის კოდექსის 93-ე მუხლის მე-2 ნაწილით, ხოლო შემდეგ კი 93-ე მუხლის მე-2 ნაწილი შეცვალა ამავე კოდექსის 213-ე და 214-ე მუხლებით.

მოსარჩელის განმარტებით, პროკურატურის უკანონო ქმედება დააბოლოვა სასამართლომ, როცა ყალბი საბრალდებო დასკვნის საფუძველზე დასდო ბრალი მოსარჩელეს და ორ წელზე მეტი ხნის განმავლობაში არ განიხილა მისი საკასაციო საჩივარი უკანონო განაჩენის გამო. განაჩენმა მოსარჩელეს შეულახა პატივი, ღირსება და საქმიანი რეპუტაცია, რადგან იგი გამოცხადდა დამნაშავედ და იმ ადამიანებს, ვინც მას იცნობდა, გაუჩინა მისდამი უნდობლობა, რასაც შედეგად მოჰყვა მოსარჩელის სულიერი დისკომფორტი. ამას თან ერთვოდა ბანკის მეანაბრეთა მხრიდან მოსარჩელის მიმართ წაყენებული უსაფუძვლო მოთხოვნები, მიუხედავად იმისა, რომ ბანკის ლიკვიდაციის პროცესში უდავოდ დადგინდა ბანკის თანხების მიმთვისებლები. მოსარჩელე მიუთითებდა, რომ სასამართლო გადაწყვეტილებებით ამ პირებს მითვისებული ჰქონდათ არამარტო მეანაბრეთა, არამედ მოსარჩელის საკუთარი თანხაც, რომელიც მრავალჯერ აღემატებოდა ყველაზე მსხვილი ანაბრის თანხას და სულ ცოტა 500000 აშშ დოლარს შეადგენდა.

სარჩელში აღნიშნული იყო, რომ უკანონო განაჩენმა მოსარჩელეს მოუსპო შესაძლებლობა, გაეგრძელებინა არამარტო პროფესიული საქმიანობა, არამედ, სხვაგან დაეწყო მუშაობა, რადგანაც მსჯავრდებულთან ურთიერთობას ყველა ერიდებოდა.

მოსარჩელის განმარტებით, აღნიშნულიდან გამომდინარე, მან დაკარგა დიდი შემოსავალი, რაც იმით დასტურდება, რომ მოსარჩელე ხუთი წლის განმავლობაში წარმატებით ამუშავებდა მის მიერვე შექმნილ ბანკს.

სარჩელში მოსარჩელე აღნიშნავდა, რომ საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ თავისი დაგვიანებული განჩინებით ვერ შეცვალა მოსარჩელის მდგომარეობა, რადგანაც იგი შედგენილი იყო ტენდენციურად და ორაზროვნად. ამ განჩინებით ვერ დასტურდებოდა მოსარჩელის უდანაშაულობა.

ამდენად, მოსარჩელის განმარტებით, მოპასუხემ 1997 წლის 8 დეკემბერს მოსარჩელესთან მიმართებაში ჩაიდინა მართლსაწინააღმდეგო მოქმედება, შემდეგ კი ორ წელზე მეტი ხნის განმავლობაში იჩენდა მართლსაწინააღმდეგო უმოქმედებას, კერძოდ, 1997 წლის განაჩენით მოსარჩელეს უკანონოდ დაედო მსჯავრი, ხოლო 2000წ. 25 თებერვლამდე განუხილველი იყო აღნიშნულ განაჩენზე შეტანილი საკასაციო საჩივარი.

მოსარჩელე აღნიშნავდა, რომ მოპასუხის მართლსაწინააღმდეგო მოქმედებით და შემდგომ _ ხანგრძლივი უმოქმედობით დაირღვა მოსარჩელის არაქონებრივი უფლებები, ზიანი მიადგა მის არამატერიალურ სიკეთეს, პატივს, ღირსებას, საქმიან რეპუტაციას, ჯანმრთელობას, რამაც მოსარჩელეს მიაყენა ხანგრძლივი ფიზიკური და მორალური ტანჯვა, კერძოდ, მუდმივი ტკივილი გულის, კუჭის, თავის, კეფის არეში, დაღლილობის შეგრძნება, აგრეთვე, შიში, წყენა, იმედგაცრუება და ხანგრძლივი დეპრესიული მდგომარეობა.

მოსარჩელემ სარჩელში მიუთითა, რომ მისთვის მიყენებული მორალური ზიანი ანაზღაურდებოდა მოპასუხის მიერ ფულადი კომპენსაციის _ 6000000 ლარის _ მოსარჩელისათვის გადახდის შემთხვევაში.

მოსარჩელის განმარტებით, მოპასუხეს აღნიშნული თანხა უნდა დაკისრებოდა სამოქალაქო კოდექსის მე-18, 408-ე, 411-ე, 413-ე და 1005-ე მუხლების საფუძველზე.

2000წ. 11 ოქტომბერს თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა კოლეგიას განცხადებით მიმართა დ. დ-ძემ, რომელმაც სარჩელში დააკონკრეტა მოპასუხეები, კერძოდ, პირველი მოპასუხე _ საქართველოს პროკურატურა, რომელმაც მოსარჩელე უკანონოდ მისცა სისხლის სამართლის პასუხისგებაში; მეორე მოპასუხე _ ჭიათურის რაიონული სასამართლო, რომელმაც მოსარჩელეს უკანონოდ დასდო მსჯავრი; მესამე მოპასუხე _ საქართველოს უზენაესი სასამართლო, რომელმაც ორი წლის განმავლობაში არ შეცვალა პირველი ინსტანციის სასამართლოს გამამტყუნებელი განაჩენი.

თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა კოლეგიამ 2000წ. 20 ოქტომბრის განჩინებით მოსარჩელე დ. დ-ძეს უარი უთხრა სარჩელის მიღებაზე.

აღნიშნული განჩინება დ. დ-ძემ გაასაჩივრა კერძო საჩივრით, რომლითაც ითხოვა მისი გაუქმება და სარჩელის წარმოებაში მიღება.

სასამართლო კოლეგიამ 2000წ. 6 დეკემბრის განჩინებით არ დააკმაყოფილა დ. დ-ძის კერძო საჩივარი და იგი საქმის მასალებთან ერთად გადაუგზავნა ზემდგომ სასამართლოს.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატის 2001წ. 7 მარტის განჩინებით დ. დ-ძის კერძო საჩივარი დაკმაყოფილდა. გაუქმდა პირველი ინსტანციის სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდა იმავე სასამართლოს.

თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა კოლეგიამ 2001წ. 27 აპრილის განჩინებით დ. დ-ძის სარჩელი მიიღო წარმოებაში.

2001წ. 25 ივნისს სასამართლო კოლეგიამ მოსამზადებელ სხდომაზე საოქმო განჩინებით საქმის განხილვაში თავდაპირველი მოპასუხეების ნაცვლად სათანადო მოპასუხედ ჩააბა საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო და აღნიშნულიდან გამომდინარე, საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის მე-2 მუხლის მე-2 ნაწილის «გ» პუნქტის თანახმად საქმე განსახილველად გადასცა თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიას.

აღნიშნულმა სასამართლო კოლეგიამ 2001წ. 24 ოქტომბერს განიხილა მოცემული საქმე და გამოიტანა გადაწყვეტილება, რომლითაც დ. დ-ძეს მთლიანად ეთქვა უარი სარჩელის დაკმაყოფილებაზე.

ეს გადაწყვეტილება დ. დ-ძემ გაასაჩივრა საკასაციო წესით.

საკასაციო საჩივარში აღნიშნულია, რომ სასამართლომ არასწორად განმარტა სკ-ს 1005-ე მუხლი, როცა მიიჩნია, რომ ეს მუხლი იძლევა ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლებას მხოლოდ რეაბილიტაციის შემთხვევაში; სასამართლომ არასწორად განმარტა სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 219-ე მუხლი, რადგან მიუთითა, მაგრამ ვერ გაერკვა აღნიშნული მუხლის მოთხოვნაში, რომ მარეაბილიტირებელია სისხლის სამართლის საქმის შეწყვეტა სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 28-ე მუხლში აღნიშნული ნებისმიერი საფუძვლით; სასამართლო კოლეგიამ არასწორად განმარტა სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 227-ე მუხლიც, როცა მიიჩნია, რომ სისხლის სამართლის საქმის იმ განჩინებით შეწყვეტისას, რომელშიც მითითებული არ იყო რეაბილიტაცია, უნდა მიემართა განაჩენის გამომტანი სასამართლოსთვის; სასამართლო კოლეგიამ, აგრეთვე, არასწორად განმარტა სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 228-ე მუხლი; სასამართლომ საერთოდ ვერ განასხვავა საპროცესო და მატერიალური სამართლის ნორმები ერთმანეთისგან და სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 38-ე თავის ნორმებისა და სკ-ს 1005-ე მუხლის შედარებით მივიდა არასწორ დასკვნამდე, რომ 1005-ე მუხლი წარმოადგენს აღნიშნული საპროცესო ნორმებისგან განსხვავებულ სამართლებრივ საფუძველს; სასამართლო კოლეგიამ არასწორად განმარტა სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლი, როცა არ მიიჩნია იგი მორალური ზიანის ანაზღაურების სამართლებრივ საფუძვლად; სასამართლო კოლეგიამ, აგრეთვე, არასწორად განმარტა სამოქალაქო კოდექსის მე-18, 408-ე, 409-ე, 411-ე მუხლები, როცა მიიჩნია, რომ სარჩელის სამართლებრივ საფუძვლად, მათი მითითების გამო, სარჩელი არ უნდა დაკმაყოფილებულიყო.

სასამართლო კოლეგიამ გამოიყენა სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 220-ე, 226-ე, 229-ე მუხლები, რომლებიც არ უნდა გამოეყენებინა, რადგანაც ისინი არ აწესრიგებენ სადავო ურთიერთობას და არც ადმინისტრაციული საქმის განხილვის წესებს.

ამდენად, კასატორი თვლის, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლომ გამოიყენა კანონი, რომელიც არ უნდა გამოეყენებინა, არ გამოიყენა კანონი, რომელიც უნდა გამოეყენებინა და არასწორად განმარტა კანონი, რაც იმას ნიშნავს, რომ გადაწყვეტილება სამართლის ნორმის დარღვევით იქნა გამოტანილი. ეს კი სსკ-ს 393-ე მუხლის პირველი და მეორე ნაწილების თანახმად გადაწყვეტილების გაუქმების საფუძველია. გარდა ამისა, გადაწყვეტილება იურიდიულად დაუსაბუთებელია, რაც სსკ-ს 394-ე მუხლის «ე» პუნქტის თანახმად კასაციის აბსოლუტურ საფუძველს წარმოადგენს.

კასატორმა საკასაციო საჩივარში ითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების გამოტანით სარჩელის დაკმაყოფილება.

საკასაციო სასამართლო გაეცნო საქმის მასალებს, მოუსმინა მხარეთა განმარტებებს, შეამოწმა გასაჩივრებული გადაწყვეტილებისა და საკასაციო საჩივრის სამართლებრივი საფუძვლები, რის შემდეგაც მივიდა დასკვნამდე, რომ საკასაციო საჩივარი არ უნდა დაკმაყოფილდეს.

სამოტივაციო ნაწილი:

საკასაციო სასამართლო თვლის, რომ სასამართლო კოლეგიამ სწორად განმარტა სკ-ს 1005-ე მუხლი.

აღნიშნული მუხლი საერთოდ ითვალისწინებს სახელმწიფო პასუხისმგებლობას მისი მოსამსახურის მიერ მიყენებული ზიანისათვის. მაგრამ კონკრეტულ შემთხვევაში გამოყენებულ უნდა იქნეს 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილი, რადგანაც დ. დ-ძის სარჩელის საფუძველი ემყარება სწორედ სისხლის სამართლის პასუხისგებაში უკანონოდ მიცემას და უკანონო მსჯავრდებას.

საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლომ სწორად განმარტა ის გარემოება, რომ სკ-ს 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის საფუძველზე, ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლება წარმოიშობა მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ არსებობს პირის მარეაბილიტირებელი გარემოებები (გამამართლებელი განაჩენი, სისხლის სამართლის საქმის შეწყვეტა დანაშაულის ნიშნების არარსებობის გამო და სხვა). კანონი ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლებას აძლევს მხოლოდ რეაბილიტირებულ პირს, ხოლო თუ არ არსებობს მარეაბილიტრებელი გარემოება, ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლება არ წარმოიშობა. კონკრეტულ შემთხვევაში საქმე დ. დ-ძის მიმართ შეწყდა იმ საფუძვლით, რომ გავიდა სისხლის სამართლებრივი დევნის ხანდაზმულობის ვადა. საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლომ სწორად ჩათვალა, რომ დ. დ-ძეს არ წარმოეშვა ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლება სკ-ს 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის საფუძველზე, ვინაიდან იგი არ არის რეაბილიტირებული.

მოსარჩელემ სარჩელის სამართლებრივ საფუძვლად მიუთითა სკ-ს მე-18, 408-ე, 409-ე, 411-ე, 413-ე მუხლებზე. საკასაციო სასამართლო იზიარებს სასამართლო კოლეგიის განმარტებას, რომ მოსარჩელის მიერ მითითებული ნორმები არ ითვალისწინებენ სარჩელში აღნიშნული ფაქტობრივი გარემოებების არსებობისას ზიანის ანაზღაურების ვალდებულებას.

გარდა ამისა, საკასაციო სასამართლო თვლის, რომ დაუსაბუთებელია კასატორის მოთხოვნა მოპასუხისათვის 26500 ლარისა და 550000 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარის დაკისრების ნაწილში, რადგანაც საქმის მასალებში არსებული მტკიცებულებებით არ დასტურდება მოსარჩელის მიერ მითითებული ზიანის მაკომპენსირებელი თანხის გაანგარიშების სისწორე და სარჩელის ამ მოთხოვნის საფუძვლიანობა. საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლომ სწორად მიუთითა იმ ფაქტობრივ გარემოებებზე, რომ დ. დ-ძე სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიეცა 1997 წელს, როდესაც ის უკვე აღარ ასრულებდა სამსახურეობრივ მოვალეობას კომერციულ ბანკ «ჭ-ში» და შესაბამისად, ვერ იღებდა საზღაურს იმ შრომისთვის, რაც მას არ გაუწევია.

აღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო თვლის, რომ თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიამ სამართლებრივად სწორი გადაწყვეტილება გამოიტანა და მისი გაუქმების საფუძველი არ არსებობს, შესაბამისად, არ არსებობს დ. დ-ძის საკასაციო საჩივრის დაკმაყოფილების საფუძველი.

სარეზოლუციო ნაწილი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლის მე-2 ნაწილით, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 410-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. დ. დ-ძის საკასაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდეს.

2. უცვლელად დარჩეს თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიის 2001წ. 24 ოქტომბრის გადაწყვეტილება.

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.