¹ 3გ/ად-105კ-01 13 ნოემბერი, 2001 წ., ქ. თბილისი

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციული და სხვა კატეგორიის საქმეთა პალატა

შემადგენლობა: ბ. მეტრეველი (თავმჯდომარე),

ნ. კლარჯეიშვილი,

ბ. კობერიძე

დავის საგანი: 393600 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარის მოპასუხისათვის დაკისრება.

აღწერილობითი ნაწილი:

1997 წლის 17 ივლისს შპს «მ.-სა» და გაეროს ლტოლვილთა საქმეების უმაღლეს კომისარიატს შორის დაიდო ხელშეკრულება 4100 მ³ ხე-ტყის მიწოდებაზე, რომელიც განკუთვნილი იყო ლტოლვილთა სახლების დასახურავად. ხელშეკრულება დაიდო 1997 წლის 25 ნოემბრამდე ვადით შპს «მ.-ი» სუბმომწოდებლებისაგან იძენდა საჭირო ხე-ტყის მასალას 1 მ³ 141-146 აშშ დოლარად, ხოლო გაეროს ლტოლვილთა კომისარიატთან დადებული ხელშეკრულებით 1 მ³ ხის მასალის რეალიზაციას ახდენდა 150 აშშ დოლარად. 1998 წლის 1 მაისს საქართველოს საგადასახადო კოდექსში ცვლილება იქნა შეტანილი და 101-ე მუხლის «ძ» პუნქტით დაწესდა საგადასადო შეღავათი, კერძოდ დამატებული ღირებულების გადასახადისაგან (დღგ) გათავისუფლდა «საქონლის სამუშაოსა და მომსახურების მიწოდება, რომელიც განკუთვნილია უცხოეთის დიპლომატიურ და მასთან გათანაბრებულ წარმომადგენლობათა ოფიციალური სარგებლობისათვის. ამ წარმომადგენლობათა და დიპლომატიური მისიის წევრების (მათთან მცხოვრები ოჯახის წევრთა ჩათვლით) პირადი სარგებლობისათვის» აღნიშნულ კანონს უკუქცევითი ძალა მიეცა და გავრცელდა 1997 წლის 1 სექტემბრიდან წარმოშობილ ურთიერთობებზეც. შპს «მ.-ს» სუბმომწოდებლებისათვის უკვე გადახდილი ჰქონდა დღგ, ხოლო გაეროს ლტოლვილთა კომისარიატმა უარი განაცხადა დღგ-ს გადახდაზე, რის შედეგადაც მას («მ.-ს») წარმოექმნა ზედმეტად გადახდილი დღგ 104092,40 ლარის ოდენობით. შპს «მ.-ის» მიერ დღგ-ს ზედმეტად გადახდის ფაქტი დაფიქსირებულია სამტრედიის საგადასახადო ინსპექციის დოკუმენტალური რევიზიის 1998 წლის 4 მარტის აქტით, საქართველოს პარლამენტის საფინანსო-საბიუჯეტო კომიტეტის 1998 წლის 14 ივლისის ¹08-2523/30-4926 წერილით, კონტროლის პალატის 1999 წლის 4 სექტემბრის ¹6-66-02-5/419 წერილით და საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს 1998 წლის 2 ოქტომბრის ¹01-06/1986 წერილით, მაგრამ მიუხედავად ამ უწყებათა მიერ «მ.-ის» მიმართ საბიუჯეტო დავალიანების აღიარებისა, საწარმოს მოთხოვნა ზედმეტად გადახდილი გადასახადის თანხის დაბრუნებაზე არ დაკმაყოფილდა.

შპს «მ.-მ» 2000 წლის 28 თებერვალს სარჩელი აღძრა სამტრედიის რაიონის საგადასახადო ინსპექციის მიმართ 619828,15აშშ დოლარის ექვივალენტი ლარის გადახდევინების შესახებ, შემდეგი საფუძვლით:

1. გაეროს ლტოლვილთა კომისარიატთან დადებული ხელშეკრულებისა და სახელმწიფო უწყებების ზემოაღნიშნული წერილების თანახმად, მოსარჩელემ ბიუჯეტში ზედმეტად გადახდილი დღგ-ს თანხის 104092,40 ლარის ანაზღაურება მოითხოვა სამოქალაქო კოდექსის 389-ე მუხლის გათვალისწინებით – 79157,32 აშშ დოლარის ექვივალენტი ლარი და საგადასახადო კოდექსის 252-ე მუხლის I ნაწილით გათვალისწინებული საურავის 0,2%-ის ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე დარიცხვით, რამაც 1997 წლის 25 ნოემბრიდან – 2000 წლის 28 თებერვლამდე (სარჩელის შეტანა) შეადგინა 130009,45 აშშ დოლარი, ამდენად, მოსარჩელემ ზედმეტად გადახდილ დღგ-ზე მოითხოვა 209167,15 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარის ანაზღაურება;

2. გაეროს ლტოლვილთა კომისარიატთან დადებული ხელშეკრულების შესასულებლად საწარმომ სსკბ «ა.-ში» აიღო კრედიტი 155000 აშშ დოლარი, წლიური 48%-ით, რომლის ვადაში დაფარვაც ვერ უზრუნველყო ბიუჯეტში ზედმეტად გადახდილი დღგ-ს თანხის დროულად აუნაზღაურებლობის გამო, რისთვისაც «მ.-ის» დირექტორმა დ. ა-ძემ ბანკში დააგირავა საკუთარი ბინა და აღებული თანხით დაფარა «მ.-ის» კრედიტორული დავალიანება. შესაბამისად, მოსარჩელეს მოქალაქე დ. ა-ძის მიმართ წარმოექმნა დავალიანება: ბანკის სესხი, სარგებელი და საჯარიმო სანქცია – 3200 აშშ დოლარი, «ა.-ბანკისათვის» ზედმეტად გადახდილმა თანხამ შეადგინა 7800 აშშ დოლარი, სულ 39800 აშშ დოლარი, რასაც ყოველდღიურად უნდა დაერიცხოს 0,2% _ 21772 აშშ დოლარი და «ა.-ბანკის» კრედიტთან დაკავშირებით ბიუჯეტის დავალიანება სულ შეადგენს 61572 აშშ დოლარის ექვივალენტს;

3. 1998 წლის 15 ნოემბერს შპს «მ.-ს» და იტალიურ კომპანია «სტალკ-სოფას ენდ არმჩეარს» შორის გაფორმდა ხელშეკრულება 1000 მ³ ხე-ტყის (წიფელის მორების) მიწოდებაზე, რაც ვერ განხორციელდა ბიუჯეტში ზედმეტად გადახდილი დღგ-ის დაუბრუნებლობის გამო და მოსარჩელემ ვერ მიიღო მოგება 121914 აშშ დოლარი, რაც სამოქალაქო კოდექსის 411-ე მუხლის თანახმად ანაზღაურებას ექვემდებარება და რასაც, ასევე უნდა დაერიცხოს საურავი 0,2% ოდენობით ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე, 1999 წლის 1 თებერვლისათვის საურავი შეადგენს 88997 აშშ დოლარს, ხოლო ამ ნაწილში ბიუჯეტის დავალიანებაა 210911 აშშ დოლარის ექვივალენტი;

4. მოსარჩელემ სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლის I პუნქტის თანახმად, მოითხოვა მორალური ზიანის ანაზღაურება 100000 აშშ დოლარი ექვივალენტი ლარებში, ასევე ადვოკატის ჰონორარის, სადავო თანხის 3% _ 17405 აშშ დოლარის, სახელმწიფო ბაჟის 5000 აშშ დოლარისა და სასამართლო აღსრულების ხარჯების 18228 აშშ დოლარის ექვივალენტის ანაზღაურება. მოპასუხეებმა სარჩელი არ ცნეს უსაფუძვლობის გამო.

საქმე ორგზის იქნა განხილული ქუთაისის საოლქო სასამართლოში, ბოლოს ქუთაისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიის 2001 წლის 11 აპრილის გადაწყვეტილებით შპს «მ.-ის» სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ. სახელდობრ

1. კოლეგიამ არ გაიზიარა მოპასუხეთა არგუმენტი, რომ საგადასახადო კოდექსში შეტანილი ცვლილებების შედეგად დღგ-ს გადახდისაგან გათავისუფლდა მხოლოდ გაეროს ლტოლვილთა უმაღლესი კომისარიატის წარმომადგენლობა და არა შპს «მ.-ი», ვინაიდან პირველის გათავისუფლებამ ავტომატურად გამოიწვია «მ.-ის» გათავისუფლებაც, რასაც ადასტურებს საქართველოს პარლამენტის იურიდიულ საკითხთა და კანონიერების კომიტეტის 1998 წლის 28 მაისის, საქართველოს პარლამენტის საფინანსო-საბიუჯეტო კომიტეტის თავმჯდომარის პირველი მოადგილის 1998 წლის 14 ივლისის, საქართველოს კონტროლის პალატის სამართლებრივი უზრუნველყოფისა და ექსპერტიზის დეპატამენტის 1998 წლის 4 სექტემბრის, საქართველოს ფინანსთა მინისტრის პირველი მოადგილის 1998 წლის 2 ოქტომბრის, სამტრედიის საგადასახადო ინსპექციის უფროსის 1998 წლის 25 ივლისის წერილები და 1999 წლის 4 მარტის აქტი;

2. შპს «მ.-სა» და მესამე პირს – გაეროს ლტოლვილთა საქმეების უმაღლეს კომისარიატს შორის კონტრაქტი გაფორმდა 1997 წლის 18 ივლისს, როცა კონტრაჰენტი საქართველოს კანონმდებლობით გათავისუფლებული იყო დღგ-საგან, 1997 წლის 18 სექტემბერს შეტანილი ცვლილებით მესამე პირს დაეკისრა დღგ-ს გადახდა. შპს «მ.-მა» მესამე პირს 78,25 მ³ ხე-ტყე მიაწოდა 22 აგვისტოს და საგადასახადო კოდექსის 105-ე, 116-ე მუხლების საფუძველზე სექტემბრის თვეში გამოწერა ანგარიშ-ფაქტურა. ამდენად, სააპელაციო სასამართლოს აზრით, ანგარიშ-ფაქტურების გამოწერა და საგადასახადო ორგანოში წარდგენა მოხდა კანონიერად.

3. საქართველოს კონსტიტუციის მე-14; 45-ე და საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-4 მუხლის I ნაწილით, საქართველოს საგადასახადო კოდექსის 118-ე მუხლის მე-2, 243-ე მუხლის მე-3 ნაწილის საფუძველზე, სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ ვინაიდან კანონის წინაშე ყველა იურიდიული და ფიზიკური პირი თანასწორია, შპს «მ.-ისათვის» დასაბრუნებელ თანხას ვადაგადაცილებულ პერიოდზე პროცენტები უნდა დაერიცხოს საგადასახადო კოდექსის 252-ე მუხლის I ნაწილის მიხედვით, რადგან დასაბრუნებელი თანხა არ არის საგადასახადო კანონმდებლობის დარღვევით გადასახადის ზედმეტად გადახდილი თანხა, არამედ წარმოადგენს დადგენილი ვადისათვის გადაუხდელ თანხას;

4. კოლეგიამ არ გაიზიარა მოპასუხის მოსაზრება შპს «მ.-ის» მიერ აკრძალული სამეწარმეო საქმიანობის განხორციელების თაობაზე.

5. სასამართლომ საქმის მასალებზე დაყრდნობით დაადგინა, რომ შპს «მ.-ის» სასარგებლოდ სამტრედიის საგადასახადო ინსპექციას უნდა გადაეხადა ზედმეტად გადახდილი 108668,71 ლარი, რადგან მოსარჩელეს აღმოაჩნდა მოპასუხის დავალიანება 4576,31 ლარის ოდენობით, დასაბრუნებელმა თანხამ შეადგინა 104092,40 ლარი, რომლის მათემატიკური დაანგარიშების სისწორე დადასტურებულია ერთობლივი აქტით. სასამართლომ სამოქალაქო კოდექსის 389-ე მუხლის საფუძველზე დასაბრუნებელი თანხა 104092,40 ლარი გადაიანგარიშა 1998 წლის 15 ივნისისათვის (თანხის დაბრუნების თაობაზე «მ.-ის» მიერ მოპასუხისათვის მიმართვიდან, 1998 წლის 28 მაისიდან მე-15 დღე _ საგადასახადო კოდექსის 118-ე მუხლის მე-2 ნაწილი) არსებული კურსით და დასაბრუნებელი თანხა განისაზღვრა 177225,61 აშშ დოლარით, რომელსაც სასამართლოს აზრით, საგადასახადო კოდექსის 252-ე მუხლის I ნაწილის ანალოგიურად, 1998 წლის 15 ივნისიდან ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე უნდა დაერიცხოს 0,15%;

6. კოლეგიამ ნაწილობრივ დააკმაყოფილა მოსარჩელის მოთხოვნა სსკბ «ა.-ბანკთან» დადებული ხელშეკრულების დარღვევის გამო მოპასუხისათვის თანხის დაკისრების თაობაზე და ნაცვლად სარჩელით მოთხოვნილი 61572 აშშ დოლარისა, მოპასუხეს დაეკისრა 32000 აშშ დოლარი ყოველგვარი საურავის გარეშე, რაც წარმოადგენს შპს «მ.-ის» დირექტორის დ. ა-ძის მიერ ვალის დაფარვის მიზნით აღებული სესხის ჯარიმასა და დარიცხულ პროცენტს;

7. სასამართლომ ასევე ნაწილობრივ დააკმაყოფილა მოსარჩელის მოთხოვნა კომპანია «სტ.-სთან» დადებული კონტრაქტის ჩაშლის გამო მოპასუხეზე 210911 აშშ დოლარის დაკისრების შესახებ. კოლეგიამ მოპასუხეს დააკისრა ამ გარიგებიდან მიუღებელი მოგება 121914 აშშ დოლარი, რასაც სამოქალაქო კოდექსის 411, საგადასახადო კოდექსის 252-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, 1999 წლის 1 თებერვლიდან 265 დღისათვის დაერიცხება ეროვნული ბანკის მიერ სამთავრობო სესხისათვის დადგენილი განაკვეთის პროცენტი;

8. სასამართლომ მოსარჩელეს უარი უთხრა მორალური ზიანის სახით 100000 აშშ დოლარის დაკისრების ნაწილში, მაგრამ დააკმაყოფილა სარჩელი ადვოკატისა და სასამართლო გადაწყვეტილების აღსრულების უზრუნველყოფასთან დაკავშირებული ხარჯების ანაზღაურების ნაწილში.

ქუთაისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიის 2001 წლის 11 აპრილის გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრა საგადასახადო შემოსავლების სამინისტოს საგადასახადო დეპარტამენტმა, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 393-ე, 394-ე მუხლების საფუძველზე ითხოვს მის სრულად გაუქმებას და უსაფუძვლობის გამო შპს «მ.-ის» სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმას, შემდეგი მოტივით:

1. ქუთაისის საოლქო სასამართლოს კოლეგიურ შემადგენლობას (რ.ს.-ე, ნ.გ.-ე, ც.ს.-ე) კასატორებმა აცილება მისცეს, ვინაიდან ისინი თავდაპირველად მონაწილეობდნენ საქმის განხილვაში, როდესაც არასწორი გადაწყვეტილება იქნა მიღებული, მაგრამ სასამართლომ მათი აცილების შუამდგომლობა არ დააკმაყოფილა;

2. სასამართლომ საქმე განიხილა მიკერძოებით, საპროცესო ნორმების დარღვევით არ გაითვალისწინა კასატორის მტკიცებულებები, რომლითაც უტყუარად დასტურდება შპს «მ.-ის» მიერ საგადასახადო ანგარიშ-ფაქტურების საგადასახადო კანონმდებლობის დარღვევით გამოწერის ფაქტი, რადგან 3933 კუბ.მეტრ მასალაზე ანგარიშფაქტურა კომისარიატის მიერ 1 დღესაა გამოწერილი 1997 წლის 12 დეკემბერს. შპს ფირმა «წ.-ზე» ქვითარი ¹10, ანგარიშფაქტურა გამოწერილია 1999 წლის 16 ოქტომბერს; შპს «ბ.-სათვის» თანხა გაცემულია ხე-ტყის მიწოდებაბამდე 1 თვით ადრე, ასევე ბევრ საწარმოში არ დასტურდება მოსარჩელის მიერ გადახდილი თანხების შემოსავალში აღება, რის გამოც დღგ გადასახადიც ამ მიმწოდებლების მიერ დღემდე გადაუხდელია, მაგ.: ეპს «ი.-ი», შპს «ქ.-ი» და ამიტომ საგადასახადო კოდექსის 114-ე მუხლის I ნაწილით ეს თანხა ჩათვლას არ ექვემდებარება;

3. საოლქო სასამართლომ უსწოროდ განმარტა «გაერთიანებული ერების პრივილეგიებისა და ხელშეუხებლობის შესახებ 1946 წლის 13 თებერვლის კონვენციის II მუხლის მე-7 (ა) ნაწილი და 1998 წლის 1 მაისის კანონით საგადასახადო კოდექსის 101-ე მუხლის «ძ» პუნქტით გათვალისწინებული ცვლილება, რადგან კონვენციით გაეროს ლტოლვილთა კომისარიატი გათავისუფლებულია მხოლოდ პირდაპირი გადასახადებისგან, ხოლო დღგ არაპირდაპირი გადასახადია, ამასთან «მ.-ისაგან» კომისარიატისათვის მიწოდებული საქონელი (ხე-ტყის მასალა) კომისარიატის მიერ არ იყო პირდაპირი სარგებლობისთვის გამოყენებული, ამიტომ გაეროს კომისარიატს 101-ე მუხლის «ძ» პუნქტით გათვალისწინებული საგადასახადო შეღავათები არ ეხებოდა, მას უნდა გადაეხადა დღგ შპს «მ.-ისათვის», რომელმაც თავის მხრივ კანონიერად გადაუხადა თავის სუბმომწოდებლებს დღგ-ს გადასახადი.

მეორე მოპასუხემ – სამტრედიის საგადასახადო ინსპექციის წარმომადგენლებმა მხარი დაუჭირეს საკასაციო საჩივარს, ითხოვენ ქუთაისის საოლქო სასამართლოს გადაწყვეტილების გაუქმებას და ახალი გადაწყვეტილებით შპს «მ.-ისათვის» სარჩელზე უარის თქმას მათ დამატებით წარმოადგინეს 2001 წლის 26 ოქტომბრის ¹788 წერილი, რომელშიც უთითებენ, რომ 1999 წლის 4 მარტის შემოწმების აქტში დაშვებულია უზუსტობა და შეღავათების გარეშე დაბეგვრის შემთხვევაში, «მ.-ს» დამატებით უნდა დაერიცხოს 39946 ლარი.

შპს «მ.-ი» არ ცნობს საკასაციო საჩივარს უსაფუძვლობისა და დაუსაბუთებლობის გამო და ითხოვს ქუთაისის საოლქო სასამართლოს გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვებას. სახელდობრ, მოწინააღმდეგე მხარე უთითებს, რომ თავის საქმიანობისათვის სამტრედიის საგადასახდო ინსპექციაში გადახდილი აქვს 405 ლარი, 1998 წლის 4 მარტის აქტით დაერიცხა 4576 ლარის გადასახადი და ამდენად ბიუჯეტში ზედმეტად გადახდილი აქვს 104092 ლარი. რაც შეეხება 3933, 8 კუბ.მ ფიცარზე ანგარიშ-ფაქტურას ¹172001, იგი გამოიწერა 1997 წლის 12 დეკემბერს გაეროს ლტოლვილთა კომისარიატთან საბოლოო ანგარიშსწორებისათვის, ხოლო ფირმა წიფელისადმი გამოწერილ ¹10 ქვითარზე გამოწერის თარიღად 1999 წლის მითითება წარმოადგენს მექანიკურ შეცდომას და იგივე ქთივარი ასახულია 1998 წლის შემოწმების აქტში; თუ ზოგიერთმა მომწოდებლებმა დროულად ბიუჯეტში არ გადაიხადა «მ.-ის» მიერ გადახდილი დღგ, საგადასახადო ინსპექციის პირდაპირი მოვალეობაა მათგან გადასახადების ამოღება და შპს «მ.-ს» აღნიშნულზე პასუხისმგებლობა არ ეკისრება. გაეროს ლტოლვილთა საქმეების უმაღლესი კომისარიატის 2001 წლის 15 მარტის წერილებით კომისარიატი პირდაპირ მიუთითებს, რომ «მ.-ისათვის» დღგ არ გადაუხდია, რაც ბალანსითაც უტყუარად დასტურდება, ხოლო «მ.-ის» მიერ დღგ – თანხის 104092 ლარის ბიუჯეტში ზედმეტად გადახდა აღიარებულია საქმეზე წარმოდგენილი კომპეტენტური უწყებების წერილებით, ამიტომ ქუთაისის საოლქო სასამართლოს გადაწყვეტილება კანონიერია და უცვლელად უნდა დარჩეს.

მესამე პირი – გაეროს ლტოლვილთა საქმეების უმაღლესი კომისარიატის წარმომადგენლობა საქართველოში, მიუხედავად საპროცესო კოდექსით დადგენილი წესით გამოძახებისა, საკასაციო სასამართლოში არ გამოცხადდა გაეროს «პრივილიგიებისა და ხელშეუხებლობის შესახებ» 1946 წლის კონვენციისა და საქართველოს გაეროსთან 1996 წლის 11 სექტემბერს დადებული ხელშეკრულების საფუძველზე, ამიტომ საკასაიცო საჩივარი განხილული იქნა მათი დასწრების გარეშე, თანახმად საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 26¹ მუხლისა.

სამოტიცავიო ნაწილი:

საკასაციო პალატა საქმის მასალების გაცნობის, საკასაციო საჩივრის საფუძვლიანობის, გასაჩივრებული გადაწყვეტილების კანონიერება-დასაბუთებულობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ საქართველოს საგადასახადო შემოსავლების სამინისტროს საგადასახადო დეპარტამენტის საკასაციო საჩივარი საფუძვლიანია და ნაწილობრივ უნდა დაკმაყოფილდეს, უნდა გაუქმდეს ქუთისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიის 2001 წლის 11 აპრილის გადაწყვეტილება და მიღებული უნდა იქნეს ახალი გადაწყვეტილება შპს «მ.-ის» სარჩელის ნაწილობრივ დაკმაყოფილების შესახებ, შემდეგ გარემოებათა გამო:

1. საკასაციო პალატა უსაფუძვლობისა და დაუსაბუთებლობის მიზეზით ვერ გაიზიარებს კასატორთა მოსაზრებას შპს «მ.-ზე» საგადასახადო კოდექსის 101-ე მუხლის «ძ» პუნქტით გათვალისწინებული შეღავათის გაუვრცელებლობის თაობაზე და მიიჩნევს, რომ ზედმეტად გადახდილ დღგ-ს თანხის – 104092,40 ლარის დაბრუნების ნაწილში სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება კანონიერია, უცვლელად უნდა დარჩეს, რადგან სასამართლომ სწორად გამოიყენა და განმარტა კანონი და ასევე, სწორი სამართლებრივი შეფასება მისცა საქმეში წარმოდგენილი მტკიცებულებებს. სახელდობრ, სასამართლო კოლეგიამ მართებულად მიუთითა, რომ შპს «მ.-მ» გაეროს ლტოლვილთა კომისარიატთან ხელშეკრულება გააფორმა 1997 წლის 18 ივლისს, როცა «დამატებული ღირებულების გადასახადის შესახებ» 1993 წლის კანონის მე-5 მუხლის I ნაწილის «ბ» პუნქტის თანახმად, გაეროს ლტოლვილთა კომისარიატი გათავისუფლებული იყო დღგ-ს გადასახადისაგან, ხოლო საქართველოს საგადასახადო კოდექსში 1997 წლის 18 სექტემბერს შეტანილი ცვლილების შემდეგ (ძალაშია 30 სექტემბრიდან) კომისარიატი დღგ-ს გადამხდელი გახდა და 1997 წლის 12 დეკემბერს შპს «მ.-მა» კომისარიატთან საბოლოო ანგარიშსწორებისათვის გამოწერა დღგ-ს ანგარიშ-ფაქტურა 108090 ლარზე. თავის მხრივ შპს «მ.-ი» მიმწოდებლებს საქონლის ღირებულებასთან ერთად უხდიდა დღგ-ს და წარმოდგენილი ფაქტურებით (ქვითრებით) დასტურდება შპს «მ.-ის» მიერ დღგ-ს სახით 108605 ლარის გადახდა, ხოლო 405 ლარი შეტანილია სამტრედიის საგადასახადო ინსპექციაში. 1998 წლის 1 მაისს მიღებულ იქნა კანონი საგადასახადო კოდექსში ცვლილებებისა და დამატებების შესახებ, რომლითაც კოდექსის 101-ე მუხლის «ძ» ქვეპუნქტში მოხდა დამატება და დღგ-საგან გათავისუფლდა საქონლის, სამუშაოსა და მომსახურების მიწოდება, რომელიც განკუთვნილია უცხოეთის დიპლომატიურ და მასთან გათანაბრებულ წარმომადგენლობათა ოფიციალური სარგებლობისათვის, ამ წარმოადგენლობათა და დიპლომატიური მისიის წევრების პირადი სარგებლობისათვის. აღნიშნულ საკანონმდებლო ცვლილებას საგადასახადო-კოდექსის მე-4 მუხლის მე-6 პუნქტის თანახმად, მიეცა უკუქმედების ძალა და გავრცელდა 1997 წლის 1 სექტემბრიდან წარმოშობილ ურთიერთობებზე, მათ შორის შპს «მ.-ისა» და გაეროს ლტოლვილთა კომისარიატს შორის არსებული სახელშეკრულებო ურთიერთობიდან წარმოშობით საგადასახადო ურთიერთობაზეც.

საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ სააპელაციო სასამართლომ საქმეში არსებულ მტკიცებულებებს: საქართველოს პარლამენტის იურიდიულ საკითხთა და კანონიერების კომიტეტის 1993 წლის 28 მაისის; საქართველოს პარლამენტის საფინანსო-საბიუჯეტო კომიტეტის 1998 წლის 14 ივლისის ¹08-2523/30-4926, საქართველოს კონტროლის პალატის 1999 წლის 4 სექტემბრის ¹6-66-02-5/419, საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს 1998 წლის 2 ოქტომბრის ¹01-06/1986 წერილებს, სამტრედიის საგადასახადო ინსპექციის დოკუმენტური რევიზიის 1998 წლის 4 მარტის აქტსა და გაეროს ლტოლვილთა საქმეების უმაღლესი კომისარიატის საქართველოს წარმომადგენლობის 2001 წლის 15 მარტის განმარტებას მისცა სწორი იურიდიული შეფასება. საკასაციო პალატა ეთანხმება ამ შეფასებას და მიაჩნია გაეროს ლტოლვილთა საქმეების უმაღლესი კომისარიატის საქართველოს წარმომადგენლობის, (რომელიც «გაერთიანებული ერების პრივილეგიებისა და ხელშეუხებლობის შესახებ» 1946 წლის 13 თებერვლის კონვენციის II მუხლის მე-7 (ა) ნაწილისა და საქართველოს მთავრობისა და კომისარიატს შორის 1996 წლის 11 სექტემბერს დადებული ხელშეკრულების, ასევე საქართველოს კონსტიტუციის მე-6 მუხლის საფუძველზე გათავისუფლებულია ყველა სახის პირდაპირი გადასახადისაგან) მიერ ლტოლვილთა სახლების ასაშენებლად შპს «მ.-ისაგან» შეძენილი ხე-ტყის მასალა წარმოადგენს ოფიციალური სარგებლობისათვის შეძენას, ვინაიდან კომისარიატის ფუნქცია სწორედ ლტოლვილთათვის დახმარების გაწევაა, ამიტომ მასზე ვრცელდება საგადასახადო შეღავათი, აღნიშნული ოპერაცია საქართველოს საგადასახადო კოდექსის 101-ე მუხლის I ნაწილის «ძ» პუნქტის თანახმად, დღგ-საგან გათავისუფლებული ოპერაციაა და შესაბამისად შპს «მ.-ის» მიერ პროდუქციის წარმოების პროცესში გადახდილი დღგ – 104092,40 ლარი ექვემდებარება ბიუჯეტიდან დაბრუნებას;

2. ამდენად, საკასაციო პალატა ეთანხმება ქუთაისის საოლქო სასამართლოს გადაწყვეტილებას შპს «მ.-ის» მიერ გადახდილი დღგ-ს თანხის 104092,40 ლარის სახელმწიფო ბიუჯეტიდან დაბრუნების ნაწილში, მაგრამ საგადასახადო კოდექსის 252-ე მუხლის I ნაწილით დადგენილი წესით თანხის დაბრუნებას საკასაციო პალატა არ იზიარებს და მიაჩნია, რომ ამ ნაწილში გადაწყვეტილება უნდა გაუქმდეს, ვინაიდან სასამართლომ არასწორად გამოიყენა მითითებული ნორმა. საგადასახადო კოდექსით 252-ე მუხლის «საურავი ვადაგასული საგადასახადო გადასახდელებზე» I ნაწილით დადგენილია გადასახადის დროულად გადაუხდელობის შემთხვევაში გადამხდელის ვალდებულება გადაიხადოს ვადაზე გადაუხდელი თანხის 1,5% ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე, გადასახადის გადახდის თარიღამდე. აღნიშნული ნორმის სუბიექტია გადასახადის გადამხდელი იურიდიული ან ფიზიკური პირი და კანონით მითითებული მოთხოვნაც მხოლოდ მასზე ვრცელდება, ხოლო რაც შეეხება სახელმწიფოს ვალდებულებას ზედმეტად გადახდილი გადასახადის დაბრუნების თაობაზე, იგი დარეგულირებულია ამავე მუხლის მე-2 ნაწილით, რომლის თანახმადაც «საგადასახადო კანონმდებლობის დარღვევით გადასახადის ზედმეტად გადახდევინების შემთხვევაში, პროცენტი გადახდილი უნდა იქნეს გადასახადის გადამხდელისათვის ანაზღაურების შესახებ დეკლარაციის წარდგენის მომენტიდან ნამეტი თანხის დაბრუნების მომენტამდე, ... პროცენტი ყოველი კვარტლისათვის უთანაბრდება საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ სამთავრობო სესხისათვის დადგენილ განაკვეთებს». ვინაიდან განსახილველ შემთხვევაში დავა ეხება შპს «მ.-ის» მიერ სწორედ ზედმეტად გადახდილ დღგ-ს, რომელიც, მართალია, თავის დროზე საგადასახადო კანონმდებლობის შესაბამისად იქნა გადახდილი, მაგრამ 1998 წლის 1 მაისის საკანონმდებლო ცვლილების შედეგად დაექვემდებარა უკან დაბრუნებას, ამიტომ სააპელაციო პალატას ამ ნაწილში დავის გადაწყვეტისას უნდა გამოეყენებინა საგადასახადო კოდექსის 252-ე მუხლის II ნაწილი.

ამრიგად, საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ ზედმეტად გადახდილი დღგ-ს თანხის 104092,40 ლარის შპს «მ.-ისათვის» დაბრუნების წესის განსაზღვრისას სააპელაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საგადასახადო კოდექსის 252-ე მუხლის I ნაწილით, რაც არ უდა გამოეყენებინა და არ გამოიყენა ამავე მუხლის II ნაწილი, ამიტომ ამ ნაწილში გადაწყვეტილება უნდა გაუქმდეს, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 393-ე მუხლის მე-2 ნაწილის «ა» და «ბ» პუნქტების თანახმად და მიღებულად უნდა იქნეს ახალი გადაწყვეტილება, რომლითაც დაკმაყოფილდება შპს «მ.-ის» მოთხოვნა ზედმეტად გადახდილი დღგ-ს თანხის დაბრუნების შესახებ საგადასახადო კროდექსის 252-ე მუხლის II ნაწილით გათვალისწინებული წესით. კერძოდ, ზედმეტად გადახდილ დღგ-ს 104092,40 ლარს 1998 წლის 28 მაისიდან (თანხის დაბრუნების თაობაზე «მ.-ის» მიერ მოპასუხისათვის მიმართვა) ნამეტი თანხის დაბრუნების მომენტამდე ყოველი კვარტლისათვის უნდა დაერიცხოს საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ სამთავრობო სესხისათვის დადგენილი საპროცენტო განაკვეთი;

3. სააპელაციო პალატამ შპს «მ.-ისათვის» ზედმეტად გადახდილი დღგ-ს თანხის განსაზღვრისას გამოიყენა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 389-ე მუხლი, დაადგინა რომ ზედმეტად გადახდილი 104092,40 ლარი 1998 წლის 15 ივნისისათვის (თანხის დაბრუნების თაობაზე «მ.-ის» მიერ მოპასუხისათვის მიმართვიდან მე-15 დღე-საგადასახადო კოდექსით 118-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად) არსებული ოფიციალური კურსით 1 აშშ დოლარი _ 1,3479 ლარი, შეადგენდა 77225,61 აშშ დოლარს და სწორედ 88225,61 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარის დაბრუნება დააკისრა მოპასუხეს საგადასახადო კოდექსის 252-ე მუხლის I ნაწილით გათვალისწინებული წესით, რასაც საკასაციო პალატა არ იზიარებს, მიაჩნია, რომ გადაწყვეტილება ამ ნაწილშიც უნდა გაუქმდეს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 393-ე მუხლის მე-2 ნაწილის «ა» პუნქტის შესაბამისად, ვინაიდან სააპელაციო პალატამ არასწორად გამოიყენა სამოქალაქო კოდექსის 389-ე მუხლი, რომელიც არ უნდა გამოეყენებინა შემდეგ მიზეზთა გამო.

ა) საგადასახადო კოდექსის მე-6 მუხლის მე-5 პუნქტის მიხედვით გადასახადი გამოიანგარიშება ფულად გამოხატულებაში და გადაიხდება ლარებში, შესაბამისად შპს «მ.-იც» თავის სუბმიმწოდებლებთან ანგარიშსწორებისას დღგ-ს იხდიდა ეროვნულ ვადუტაში «ლარებში» და ბუნებრივია, ზედმეტად გადახდილი თანხის დაბრუნებაც იგივე ვალუტაში უნდა მოხდეს;

ბ) საგადასახადო კოდექსის მე-4 მუხლის მე-7 პუნქტი იმპერატიულად კრძალავს არასაგადასახადო კანონმდებლობით გადასახადებით დაბეგვრასთან და შესაბამისად, საგადასახადო დავებთან დაკავშირებული საკითხების დარეგულირებას;

გ) კონკრეტული დავის გადაწყვეტისას სამოქალაქო კოდექსის 389-ე მუხლით ხელმძღვანელობა უმართებულოა თვით სამოქალაქო სამართლებრივი თვალსაზრისითაც, ვინაიდან მითითებული ნორმის თანახმად, ვალდებულების წარმოშობის დროს არსებული კურსით ფულადი ვალდებულების შესრულება მოვალეს ეკისრება მხოლოდ იმ შემთხვევაში თუ გადახდის ვადის დადგომამდე გაიზარდა ან შემცირდა ფულის ერთეული (კურსი) ან შეიცვალა ვალუტა. ფულადი ერთეულის გაზრდა ან შემცირება, ვალუტის შეცვლა გულისხმობს სახელმწიფოს ფისკალურ პოლიტიკაში გატარებულ ფულად რეფორმას, რომლის დროსაც ხდება ფულის ემისია, ქვეყანაში მოქმედი ფულადი სისტემიდან ახალ სისტემაზე გადასვლა, მიმოქცევიდან გაუფასურებული ფულის ამოღება და მის ნაცვლად მიმოქცევაში ახალი ფულის გაშვება, ასევე დენომინაცია – ფულის ნიშნების ერთეულის შეცვლა, რის შემდეგაც დგინდება ფულადი ერთეულის, ფულის ნიშნის ფორმა და ეროვნული ვალუტის კურსი. ვინაიდან შპს «მ.-ის» მიმართ სახელმწიფოს ფულადი ვალდებულების (ზედმეტად გადახდილი დღგ-ს დაბრუნების) არსებობის პერიოდში, 1998 წლის მაისიდან დღემდე, ეროვნულ ვალუტას – ლარს ზემოაღნიშნული პროცესები არ განუცდია, ამიტომ სამოქალაქო სამართლის თვალთახედვიდან გამომდინარე დაუშვებელია კონკრეტულ დავაში სამოქალაქო კოდექსის 389-ე მუხლის გამოყენება;

4. სააპელაიცო სასამართლომ ნაწილობრივ დააკმაყოფილა მოსარჩელის მოთხოვნა და კომპანია «სტ.-თან» დადებულ კონტრაქტის ჩაშლის გამო, მოპასუხეს შპს «მ.-ის» სასარგებლოდ დააკისრა გარიგებიდან მიუღებელი მოგების – 121914 აშშ დოლარის ანაზღაურება, საგადასახადო კოდექსის 252-ე მუხლის მე-2 ნაწილით გათვალისწინებული წესით, ხოლო კომერციულ ბანკ «ა.-თან» დადებული ხელშეკრულების დარღვევისათვის მოპასუხეს საურავის გარეშე დაეკისრა 32000 აშშ დოლარის გადახდა, რასაც საკასაციო პალატა ვერ დაეთანხმება უსწორობისა და დაუსაბუთებლობის გამო. თავდაპირველი საკრედიტო ხელშეკრულება ბანკ «ა.-სა» და შპს «მ.-ს» შორის 155000 აშშ დოლარზე დაიდო 1997 წლის 22 ივნისს 3 თვის ვადით, 1997 წლის 22 ოქტომბრამდე, ხოლო ბანკსა და დ. ა-ძეს შორის საკრედიტო ხელშეკრულება დარჩენილ საკრედიტო დავალიანებაზე _ 22000 აშშ დოლარზე გაფორმდა 1998 წლის 21 მაისს. ბიუჯეტში ზედმეტად გადახდილი თანხის 104092,40 ლარის უკან მოთხოვნის უფლება შპს «მ.-ს» წარმოეშვა 1998 წლის 1 მაისის საკანონმდებლო ცვლილებით, რომლის საფუძველზეც თანხის დასაბრუნებლად შპს «მ.-მა» საქართველოს საგადასახადო ინსპექციას პირველად მიმართა 1998 წლის 28 მაისს. მართალია, სამოქალაქო კოდექსის 411-ე მუხლის თანახმად, უნდა ანაზღაურდეს არა მხოლოდ ფაქტობრივად დამდგარი ზიანი _ ქონებრივ დანაკლისი, არამედ მიუღებელი შემოსავლიც, მაგრამ ამავე კოდექსის 412-ე მუხლით იმპერატიულად დადგენილია: «ანაზღაურებას ექვემდებარება მხოლოდ ის ზიანი, რომელიც მოვალისათვის წინასწარ იყო სავარაუდო და წარმოადგენს ზიანის გამომწვევი მოქმედების უშუალო შედეგს». აღნიშნულის გათვალისწინებით, ვინაიდან შპს «მ.-ს» «ა.-ბანკთან» კრედიტორული დავალიანება უფრო ადრე წარმოეშვა, ვიდრე ზედმეტად გადახდილ დღგ-ს თანხის უკუმოთხოვნის უფლება, ამასთან იტალიურ კომპანიასთან დადებული კონტრაქტის და მოსალოდნელი ზიანის შესახებ ინფორმაციის მოპასუხის მიერ ცოდნაც არ დასტურდება, საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ შპს «მ.-ის» მოთხოვნები ამ ნაწილში უსაფუძვლობისა და დაუსაბუთებლობის მოტივით არ უნდა დაკმაყოფილდეს, შესაბამისად, ამ ნაწილში უნდა გაუქმდეს ქუთაისის საოლქო სასამართლოს გადაწყვეტილება და მოსარჩელის სარჩელს ამ ნაწილის დაკმაყოფილებაზე უარი უნდა ეთქვას;

5. საკასაციო პალატა უსაფუძვლობის გამო არ იზიარებს საკასაციო საჩივარში მითითებულ სხვა პრეტენზიას, მიაჩნია რომ საქმის განმხილველი სასამართლოს კოლეგიური შემადგენლობისათვის მხოლოდ იმ მოტივით დაყენებული აცილება, რომ სასამართლოს შემადგენლობა ადრეც იღებდა მონაწილეობას საქმის განხილვაში სრულიად უკანონო იყო, ვინაიდან ამ დროისათვის 2001 წლის 11 აპრილისათვის, უკვე გაუქმებული იყო საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის მე-7 მუხლის დებულება სასამართლო წარმოებაში მოსამართლის განმეორებითი მონაწილეობის აკრძალვის შესახებ. საკასაციო პალატა დაუსაბუთებლობის გამო ასევე ვერ გაიზიარებს კასაციის მოტივს შპს «მ.-ის» მიერ ანგარიშფაქტურების საგადასახადო კანონმდებლობის დარღვევით გამოწერის შესახებ და ფირმა «წ.-სადმი» გამოწერილ ¹10 ქვითარზე 1999 წლის მითითებას მექანიკურ შეცდომად მიიჩნევს. პალატა იზიარებს შპს «მ.-ის» არგუმენტს იმასთან დაკავშირებით, რომ 3933,8 კუბ.მ ფიცარზე ერთი ანგარიშფაქტურის გამოწერა არ წარმოადგენს კანონის დარღვევას, ვინაიდან იგი განკუთვნილი იყო გაეროს ლტოლვილთა კომისარიატთან საბოლოო ანგარიშსწორებისათვის. რაც შეეხება შპს «მ.-ის» მიმწოდებლების მიერ გადახდილი დღგ-ს თანხების ბიუჯეტში შეუტანლობას, ბუნებრივია, აღნიშნულზე პასუხისმგებლობა არ შეიძლება დაეკისროს შპს «მ.-ს», რადგან დადგენილ ვადაში გადაუხდელი გადასახადის ამოღება, საგადასახადო კოდექსის 265-ე მუხლის «ე» პუნქტის თანახმად, კასატორთა უშუალო მოვალეობაა.

ამდენად, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ საოლქო სასამართლოს კოლეგიის მიერ საქმე გახილულია სამოქალაქო და ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის მოთხოვნათა დაცვით, დამატებით მტკიცებულებად წარმოდგინა-გამოკვლევა საჭირო არ არის, ამიტომ წარმოდგენილ მასალებზე დაყრდნობით, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 411-ე მუხლის შესაბამისად, საკასაციო პალატა უფლებამოსილია საქმეზე მიიღოს ახალი გადაწყვეტილება ქუთაისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიის 2001 წლის 11 აპრილის გადაწყვეტილების გაუქმებისა და შპს «მ.-ის» სარჩელის ნაწილობრივ დაკმაყოფილების თაობაზე.

სარეზოლუციო ნაწილი:

საკასაციო პალატამ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის I, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 289-ე, 392-ე, 409-ე, 411-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. საქართველოს საგადასახადო შემოსავლების სამინისტროს საგადასახადო დეპარტამენტის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ.

2. გაუქმდეს ქუთაისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიის 2001 წლის 11 აპრილის გადაწყვეტილება და მიღებულ იქნეს ახალი გადაწყვეტილება.

3. შპს «მ.-ის» სარჩელი დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ.

მოპასუხე საქართველოს შემოსავლების სამინისტროს საგადასახადო დეპარტამენტსა და სამტრედიის საგადასახადო ინსპექციის შპს «მ.-ის» სასარგებლოდ დაეკისრს 104092 ლარისა და 40 თეთრის დაბრუნება, საქართველოს საგადასახადო კოდექსის 252-ე მუხლის მე-2 ნაწილით გათვალისწინებული წესით.

თანხის დაბრუნება მოხდეს საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს ცენტრალური სახაზინო ანგარიშიდან საქართველოს ეროვნულ ბანკში ¹000102599 კოდი 220101107.

4. შპს «მ.-ს» სარჩელის დანარჩენ ნაწილში ეთქვას უარი.

5. უზენაეს სასამართლოს გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.