გ ა ნ ჩ ი ნ ე ბ ა

¹3გ/ად-5-კ 13 მარტი, 2000 წელი, ქ. თბილისი

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციული და სხვა კატეგორიის საქმეთა პალატამ შემდეგი შემადგენლობით:

თავმჯდომარე ი. ტაბუცაძე

მოსამართლეები: მ. ვაჩაძე, ბ. მეტრეველი

ზეპირი მოსმენის გარეშე, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 408-ე მუხლის მესამე ნაწილის შესაბამისად, განიხილა ნ. და ს. გ-ების საკასაციო საჩივარი თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა პალატის 1999 წლის 6 დეკემბრის განჩინების გაუქმების თაობაზე.

საკასაციო პალატამ, მოისმინა რა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მოსამართლის მაია ვაჩაძის მოხსენება,

გ ა მ ო ა რ კ ვ ი ა:

ნ. და ს. გ-ებმა 1994 წლის 5 ივლისს სარჩელი აღძრეს ქალაქ თბილისის ჩუღურეთის რაიონის სასამართლოში და მოითხოვეს ქალაქ თბილისში, ..... ქუჩა ¹14-ში (ამჟამად, ...... ქ. ¹14) მდებარე საცხოვრებელი სახლის საკუთრებაში დაბრუნება იმ მოტივით, რომ იგი 1928 წელს უსაფუძვლოდ, «მოუვლელობის» გამო ჩამოერთვა მათი ბებიის მამას, გ. ლ-ს და ჩაირიცხა კომუნალურ ფონდში. მოსარჩელეთა აზრით, სადაო შენობა 1928 წელს ახალი აშენებული იყო და მოუვლელობის მოტივით მისი ჩამორთმევის საფუძველი არ არსებობდა. აღნიშნულის გამო მოსარჩელეებმა მოითხოვეს სახლის ჩამორთმევის უკანონოდ ცნობა და მისი საკუთრებაში დაბრუნება. ამასთან, მიუთითეს, რომ სასამართლო ორგანოები მათ საჩივრებს სახლის დაბრუნების თაობაზე არ იღებდნენ იმ საფუძვლით, რომ არსებობდა საქართველოს სსრ ცენტრალური აღმასრულებელი კომიტეტის 1938 წლის 8 თებერვლის ცირკულარული წერილი _ «იმ ქონების დაბრუნებაზე შუამდგომლობათა მიღებისა და განხილვის შეწყვეტის შესახებ, რომლებიE ჩამორთმეულია 1933 წლამდე ჩათვლით».

მოპასუხემ, ქალაქ თბილისის ჩუღურეთის რაიონის გამგეობამ, მესამე პირებმა, დამოუკიდებელი სასარჩელო მოთხოვნის გარეშე, ე. ა-მა, მ. ი-ამ, დ. მ-მა და სხვებმა არ ცნეს სარჩელი და განმარტეს, რომ სადაო საცხოვრებელი სახლი გ. ლ-ს ჩამოერთვა კანონიერად, მოუვლელობის მოტივით. ამასთან, მას შემდეგ გასულია 60 წელი, ამჟამად ისინი არიან მესაკუთრენი და კანონიერად ფლობენ ქ. თბილისში, ....... ქ. ¹14-ში მდებარე სახლს. ამდენად, მათი აზრით, სარჩელი უსაფუძვლოა და არ უნდა დაკმაყოფილდეს.

1994-1999 წლებში ნ. და ს. გ-ების სარჩელი არაერთხელ იქნა განხილული ქალაქ თბილისის ჩუღურეთისა და გლდანის რაიონის სასამართლოების, თბილისის საქალაქო სასამართლოს პრეზიდიუმის მიერ და საბოლოოდ ქალაქ თბილისის გლდანი-ნაძალადევის რაიონული სასამართლოს 1999 წლის 31 აგვისტოს გადაწყვეტილებით იგი არ დაკმაყოფილდა შემდეგ გარემოებათა გამო:

1. სადაო საცხოვრებელი სახლის ჩამორთმევის დროისათვის მოქმედი საქართველოს სსრ სამოქალაქო სამართლის კოდექსის მე-2 მუხლის თანახმად, «დავა სამოქალაქო უფლების შესახებ გადაწყდება სასამართლოს წესით. უარის თქმა სასამართლოსადმი მიმართვის უფლებაზე ბათილია». ამავე კოდექსის 44-ე მუხლის შესაბამისად, «უფლება სარჩელზე ისპობა სამწლიანი ხანდაზმულობის ვადის გასვლისას». დარღვეული უფლების აღსადგენად სასამართლოსათვის მიმართვის სამწლიანი ვადა გათვალისწინებული იყო აგრეთვე 1997 წლის 25 ნოემბრამდე მოქმედი საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 75-ე მუხლითაც.

2. საქმეში არსებული მასალებით დადგენილია, რომ არE გ. ლ-ს და არც მის შვილებს, შვილიშვილებსა და შვილთაშვილებს სამწლიან ხანდაზმულობის ვადაში სადაო სახლის დაბრუნებაზე სარჩელით სასამართლოსათვის არ მიუმართავთ, რასაც ის გარემოებაE ადასტურებს, რომ 1994 წლის სასამართლო სხდომაზე (ს.ფ. 29) მოსარჩელე ნ. გ-მა მიუთითა, რომ პირველად სასამართლოში ასეთი სარჩელი აღძრა მხოლოდ 1992 წელს.

3. ხანდაზმულობის ვადის გასვლის საპატიო მიზეზად არ შეიძლება ჩაითვალოს მოსარჩელეების მიერ მითითებული საქართველოს სსრ ცაკის 1938 წლის 8 თებერვლის ცირკულარული წერილი, ვინაიდან ამ წერილით სასამართლოებში სარჩელების შეტანა აკრძალული არ ყოფილა. ასევე, მოსარჩელე მხარის მიერ წარმოდგენილი საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 1997 წლის 8 ივლისის განჩინება არ მიიღება იმის მტკიცებად, რომ მოცემული სარჩელი ხანდაზმული არ არის, ვინაიდან ამ განჩინებით საკონსტიტუციო სასამართლოს არსებითად არ უმსჯელია საქართველოს სსრ ცაკის 1938 წლის 8 თებერვლის ცირკულარული წერილის კანონიერებაზე და არ გაუუქმებია იგი. აღნიშნული განჩინებით საკონსტიტუციო სასამართლომ შეწყვიტა საქმის წარმოება იმ საფუძვლით, რომ აღნიშნული წერილი არ იყო ნორმატიული აქტი.

ამდენად, პირველი ინსტანციის სასამართლომ ნ. და ს. გ-ების სარჩელი სადაო საცხოვრებელი სახლის ჩამორთმევის უკანონოდ ცნობისა და ამ სახლის საკუთრების უფლებით დაბრუნების შესახებ სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის გასვლის გამო არ დააკმაყოფილა. შესაბამისად უარყოფილ იქნა მოსარჩელეთა მოთხოვნა ამ სახლის დღევანდელ მესაკუთრეთა პრივატიზაციის აქტის ბათილად ცნობის შესახებ.

ნ. და ს. გ-ების სააპელაციო საჩივრის საფუძველზე თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა პალატამ 1999 წლის 6 დეკემბრის განჩინებით ძალაში დატოვა ქალაქ თბილისის გლდანი-ნაძალადევის რაიონული სასამართლოს გადაწყვეტილება და დამატებით მიუთითა:

1. როგორც საქმის მასალებიდან ირკვევა, სადაო ურთიერთობა წარმოიშვა 1928 წელს, როცა ჩამორთმეული შენობის მესაკუთრისათვის თავისი უფლების დარღვევა გახდა ცნობილი და ამ დროს მას წარმოეშვა სარჩელის აღძვრის უფლება, რომლიდანაც სარჩელის შეტანამდე გავიდა თითქმის 60 წელი, რაც იმას ნიშნავს, რომ სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადა სარჩელის შეტანამდე გავიდა, ე. ი. მოსარჩელეს მოესპო უფლების დაცვისა და უფლების იძულებით განხორციელების შესაძლებლობა.

2. მტკიცებას იმის თაობაზე, რომ არსებობდა ხანდაზმულობის ვადის შეჩერების საფუძველი მორატორიუმის სახით, სააპელაციო სასამართლო ვერ გაიზიარებს, რადგან საქართველოს სსრ ცაკ-ის 1938 წლის 8 თებერვლის წერილი, ცაკისა და სახკომსაბჭოს 1927 წლის 25 სექტემბრისა და 1928 წლის 26 აპრილის დადგენილებები ვერ ჩაითვლება ხანდაზმულობის ვადის დენის შეჩერების საფუძვლად, მორატორიუმად.

ამდენად, სააპელაციო სასამართლომ უარი უთხრა აპელანტს სააპელაციო საჩივრის დაკმაყოფილებაზე იმ მოტივით, რომ სადაო საქმეზე სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადა გასულია და არ არსებობდა მისი შეჩერებისა და შეწყვეტის საფუძვლები.

კასატორებმა ნ. და ს. გ-ებმა საკასაციო საჩივრით მომართეს საქართველოს უზენაეს სასამართლოს და მოითხოვეს ქალაქ თბილისის გლდანი-ნაძალადევის რაიონული სასამართლოს 1999 წლის 31 აგვისტოსა და თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა პალატის 1999 წლის 6 დეკემბრის განჩინების გაუქმება შემდეგი მოტივებით:

1. არც პირველი ინსტანციისა და არEსაოლქო სასამართლოს მიერ სწორად არ იქნა განმარტებული ცაკ-ისა და სახკომსაბჭოს 1928 წლის 26 აპრილის დადგენილების მე-6 პუნქტი, რომლის თანახმადაც «მოუვლელობის გამო ქალაქ-ადგილას საცხოვრებელ შენობათა მუნიციპალიზაციის წესით ჩამორთმევისას მიღებული სასამართლო გადაწყვეტილება, როგორც გამონაკლისი, საბოლოო იყო და არ საჩივრდებოდა». ასეთ პირობებში, სასარჩელო ხანდაზმულობის მოტივით სარჩელზე უარის თქმა ყოვლად უკანონოა.

2. ორივე სასამართლომ არასწორად განმარტა საკონსტიტუციო სასამართლოს განჩინება. მართალია, ამ განჩინებით საკონსტიტუციო სასამართლომ ცაკ-ის 1938 წლის 8 თებერვლის Eცირკულარული წერილი ნორმატიულ აქტად არ მიიჩნია, მაგრამ ამასთან დადგენილად ცნო, რომ 1938 წლის 7 თებერვალს საქართველოს სსრ ცაკ-ის პრეზიდიუმმა დაამტკიცა ¹62-ე სხდომის ოქმის სრული ტექსტი «იმ ქონების დაბრუნებაზე შუამდგომლობათა მიღებისა და განხილვის შეწყვეტის შესახებ, რომელიც ჩამორთმეულია 1933 წლამდე ჩათვლით». ხოლო ანღიშნული ცირკულარული წერილი რომ სასამართლოთა სახელმძღვანელო პრინციპად იქცა, ამაზე მიუთითებს საქართველოს უზენაესი სასამართლოსა და იუსტიციის სამინისტროს ხელმძღვანელ პირთა წერილობითი პასუხები (32, 41, 51-56, 58, 65, 71, 73).

3. მოპასუხეთა მხრიდან საქმეზე საპირისპირო დოკუმენტი წარმოდგენილი არ არის, რითაც სასამართლოს მიერ დარღვეულია შეჯიბრებითობის პრინციპი.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციული და სხვა კატეგორიის საქმეთა საკასაციო პალატა გაეცნო საქმის მასალებს, შეამოწმა თბილისის საოლქო სასამართლოს 1999 წლის 6 დეკემბრის განჩინების კანონიერება და დასაბუთებულობა, წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრის საფუძვლიანობა და თვლის, რომ საკასაციო საჩივარი არ უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:

1. სასამართლომ სადაო სამართლებრივი ურთიერთობის გადაწყვეტისას სწორად გამოიყენა 1923 წლის საქართველოს სსრ სამოქალაქო სამართლის კოდექსი (1927 წლის ცვლილებებითა და დამატებებით), რომელიც ითვალისწინებდა მოუვლელობის მიზეზით ქალაქად საცხოვრებელი შენობის უსასყიდლო მუნიციპალიზაციას ცაკისა და სახკომსაბჭოს 1927 წლის 20 მარტისა და 1928 წლის 26 აპრილის დადგენილებებით გათვალისწინებული წესით (69-ე მუხლის შენიშვნა). ასევე, სწორად მიუთითა ამ კოდექსის მე-2 და 44-ე და 1964 წლის საქართველოს სსრ სამოქალაქო სამართლის კოდექსის მე-6 და 75-ე მუხლებზე, რომლებიც განსაზღვრავდნენ დარღვეული სამოქალაქო უფლების სასამართლო წესით დაცვის შესაძლებლობასა და სარჩელის აღძვრის უფლების სამწლიან ხანდაზმულობას.

2. საკასაციო პალატა ვერ გაიზიარებს კასატორთა მოსაზრებას, რომ სასამართლოს მიერ სასარჩელო ხანდაზმულობის მოტივით სარჩელზე უარის თქმა უკანონოა იმ საფუძვლით, რომ ჯერ ერთი, ცაკისა და სახკომსაბჭოს 1928 წლის 26 აპრილის დადგენილების მე-6 პუნქტის თანახმად, მოუვლელობის გამო საცხოვრებელ შენობათა უსასყიდლო მუნიციპალიზაციის შესახებ სასამართლო გადაწყვეტილება საბოლოო იყო და არ საჩივრდებოდა, ხოლო მეორეც, არსებობდა ცაკის 1938 წლის 8 თებერვლის ცირკულარული წერილი «იმ ქონების დაბრუნებაზე შუამდგომლობათა მიღებისა და განხილვის შეწყვეტის შესახებ, რომელიც ჩამორთმეულია 1933 წლამდე ჩათვლით», რომლითაც სასამართლოები ამ სახის დავებს არ იხილავდნენ. საქმე იმაშია, რომ 1964 წლის საქართველოს სსრ სამოქალაქო სამართლის კოდექსმა, რომელმაც შეცვალა 1923 წლის საქართველოს სსრ სამოქალაქო სამართლის კოდექსი, დაუშვა რა ვინდიკაციური სარჩელი, ფაქტიურად გააუქმა ამ საკითხზე მანამდე არსებული ყველა ნორმატიული თუ არანორმატიული აქტი. ამ კოდექსის 146-ე მუხლის თანახმად, მესაკუთრეს მიეცა უფლება გამოეთხოვა თავისი ქონება უკანონო მფლობელისაგან, ასევე, 147-ე მუხლით, დადგენილ იქნა კეთილსინდისიერი შემძენისაგან ქონების გამოთხოვის პირობები. საკასაციო პალატა თვლის, რომ 1964 წლის სამოქალაქო სამართლის კოდექსი იერარქიულად ყოველთვის უფრო მაღლა იდგა, ვიდრე ცაკის 1938 წლის 8 თებერვლის ცირკულარული წერილი, მითუმეტეს, რომ ეს წერილი სამთავრობო ორგანოებისადმი იყო განკუთვნილი და არა სასამართლოებისადმი. ამდენად, თუ კასატორთა მოსაზრებით, 1928 წლიდან 1964 წლამდე, მათ სარჩელის აღძვრის უფლება შეზღუდული ჰქონდათ, 1964 წლიდან ახალმა სამოქალაქო კოდექსმა ეს შეზღუდვები მოსპო. მიუხედავად ამისა, საქმის მასალებში 1994 წლამდე არ მოიპოვება არანაირი მტკიცებულება, თუნდაც სასამართლოს განჩინება სარჩელის წარმოებაში მიღებაზე უარის თქმის შესახებ, რაც დაადასტურებდა, რომ ნ. და ს. გ-ების წინაპრები მიმართავდნენ სასამართლოს დარღვეული უფლების აღსადგენად. რაც შეეხება თანამდებობის პირთა მიმოწერებს, საკასაციო პალატა მათ სასამართლოს გადაწყვეტილებად ვერ მიიჩნევს.

3. საკასაციო პალატა, ასევე ვერ გაიზიარებს კასატორთა მოსაზრებას, რომ დაირღვა მხარეთა შეჯიბრებითობის პრინციპი, ვინაიდან, აღნიშნული საქმე წარმოადგენს ადმინისტრაციული და სახელმწიფო სამართლებრივი ურთიერთობიდან წარმოშობილ დავას და იგი განხილულ იქნა საქმის განხილვის დროს მოქმედი საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის XLIV თავში გათვალისწინებული თავისებურებებით (358-ე მუხლი). ამჟამად, იგი განიხილება საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის მე-4 მუხლის შესაბამისად.

ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ გ. ლ-ისა და მისი შთამომავლების მიერ გაშვებულია სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადა, რის გამოც ნ. და ს. გ-ების საკასაციო საჩივარი არ უნდა დაკმაყოფილდეს.

იხელმძღვანელა რა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი და საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 410-ე მუხლების შესაბამისად, საკასაციო პალატამ

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. ნ. და ს. გ-ების საკასაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდეს.

2. ძალაში დარჩეს თბილისის გლდანი-ნაძალადევის რაიონული სასამართლოს 1999 წლის 31 აგვისტოს გადაწყვეტილება და თბილისის საოლქო სასამართლოს 1999 წლის 6 დეკემბრის განჩინება.

3. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.