გ ა ნ ჩ ი ნ ე ბ ა

3გ-ად-20-კ 4 იანვარი, 2000 წ. ქ. თბილისი

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ და სხვა კატეგორიის საქმეთა პალატამ შემდეგი შემადგენლობით

თავმჯდომარე ი. ტაბუცაძე

მოსამართლეები: ნ. კლარჯეიშვილი, ნ. სხირტლაძე

კასატორის – შპს „...ს“ წარმომადგენლის ადვოკატ გ. კ-ის,

მოწინააღმდეგე მხარის – საქართველოს საბაჟო სახელმწიფო დეპარტამენტის იურიდიული სამმართველოს უფროსის მოადგილის დ. გ-ის მონაწილეობით

განიხილა შპს „...ს“ დირექტორის ბ. უ-ის საკასაციო საჩივარი საქართველოს საბაჟო სახელმწიფო დეპარტმენტის თბილისის რეგიონალური საბაჟოს მიმართ, თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიის 1999 წლის 20 სექტემბრის გადაწყვეტილების გაუქმებისა და 810938 აშშ დოლარის ექვივალენტური თანხის მოწინააღმდეგე მხარისათვის დაკისრების თაობაზე.

საკასაციო სასამართლომ მოისმინა მოსამართლე ნ. კლარჯეიშვილის მოხსენება, მხარეთა ახსნა-განმარტებანი და დადგენილად ცნო შემდეგი:

შპს „...“ აზერბაიჯანის რესპუბლიკიდან საქართველოში ახორციელებდა ნავთობპროდუქტების იმპორტს, რისთვისაც 1996 წლის აგვისტოდან 1997 წლის იანვრამდე პერიოდში გადაიხადა ფიქსირებული გადასახადი 191750,76 ლარი, ხოლო 1997 წლის 15 და 19 თებერვალს განხორციელებული საავტომობილო ბენზინის იმპორტისათვის აქციზის სახით გადაიხადა 24634, 40 ლარი. შპს „...ს“ ვიცე-პრეზიდენტმა აზერბაიჯანიდან იმპორტირებულ ნავთობპროდუქტებზე ფიქსირებული და აქციზის გადასახადების გადახდა უკანონოდ ჩათვალა და საქართველოს მთავრობასა და აზერბაიჯანის რესპუბლიკას შორის „თავისუფალი ვაჭრობის შესახებ“ შეთანხმების საფუძველზე, სარჩელით მოითხოვა გადახდილი თანხების უკან დაბრუნება. თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიამ ნაწილობრივ დააკმაყოფილა სარჩელი, თბილისის რეგიონალურ საბაჟოს დააკისრა უკანონოდ გადახდევინებული აქციზის გადასახადის 22478, 21 ლარის დაბრუნება, ნაცვლად მოთხოვნილი 24634, 40 ლარისა. კოლეგიამ შპს „...ს“ სხვა სასარჩელო მოთხოვნების (ზედმეტად გადახდილი ფიქსირებული გადასახადის, საბაჟოს არამართლზომიერი მოქმედებით მიყენებული ზიანის და ზიანის გამო „ინტელექტბანკიდან“, ...- ბანკიდან და შპს „დ-ან“ აღებული სესხების კანონით დადგენილი საურავებითა და სამოქალაქო სამართლის კოდექსის 389-ე მუხლის გათვალისწინებით ანაზღაურების) დაკმაყოფილებაზე უარი უთხრა, 1996 წლის აგვისტოდან 1997 წლის იანვრამდე აზერბაიჯანიდან იმპორტირებულ ნავთობპროდუქტებზე მოსარჩელისათვის ფიქსირებული გადასახადის გადახდევინება კანონიერად ჩათვალა და „თავისუფალი ვაჭრობის შესახებ“ შეთანხმების I მუხლის შეღავათები არ გაავრცელა შემდეგი მოტივებით:

1996 წლის 8 მარტს საქართველოს მთავრობასა და აზერბაიჯანის რესპუბლიკის მთავრობას შორის ხელმოწერილი შეთანხმება „თავისუფალი ვაჭრობის შესახებ“ საქართველოს პრეზიდენტმა დაადასტურა 1996 წლის 24 ივნისის ¹408 და 1996 წლის 10 ივლისს საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრომ ¹4/322 ნოტა გაუგზავნა აზერბაიჯანის რესპუბლიკას, მაგრამ საქართველოს კონსტიტუციის 65-ე მუხლის მე-2 პუნქტისა და „საქართველოს რესპუბლიკის საერთაშორისო ხელშეკრულების დადების, რატიფიკაციის, შესრულებისა და დენონსაციის შესახებ“ 1993 წლის საქართველოს კანონის მე-9 და მე-12 მუხლების თანახმად, შეთანხმება ძალაში შევიდა საქართველოს პარლამენტის მიერ მისი რატიფიკაციის მომენტიდან – 1997 წლის 16 აპრილიდან. სასამართლო კოლეგიამ არ გაიზიარა მოსარჩელის მითითება „საერთაშორისო სახელშეკრულებო სამართლის შესახებ“ ვენის 1969 წლის კონვენციის 27-ე მუხლზე, რადგან მასში აღნიშნულია, რომ მოქმედებს 46-ე მუხლისათვის ზიანის მიუყენებლად ანუ კონვენციის თანახმად, საეთრაშორისო ხელშეკრულების მონაწილე სახელმწიფო ხელშეკრულების შეუსრულებლობის გასამართლებლად ვერ დაეყრდნობა თავის შიდა სამართლის დებულებების დარღვევას, მაგრამ ეს დარღვევა არ უნდა ეხებოდეს შიდა სამართლის განსაკუთრებული მნიშვნელობის ისეთ ნორმებს, როგორიცაა საერთაშორისო ხელშეკრულების რატიფიკაციის შესახებ კონსტიტუციური და სპეციალური ნორმები.

მოსარჩელე შპს „...ს“ დირექტორმა საკასაციო წესით გაასაჩივრა თბილისის საოლქო სასამართოლს კოლეგიის გადაწყვეტილება, ითხოვს მის გაუქმებას და ახალი გადაწყვეტილებით სასარჩელო მოთხოვნის სრული მოცულობით დაკმაყოფილებას ან ხელახალი განხილვისათვის საქმის საოლქო სასამართლოში დაბრუნებას შემდეგი საფუძვლებით:

1. სასამართლომ არასწორად განმარტა კანონი, როცა „თავისუფალი ვაჭრობის შესახებ“ შეთანხმება იურიდიული ძალის არმქონედ ცნო მონაწილე მხარეების მიერ ამ საერთაშორისო სამართლებრივი აქტის მათთვის სავალდებულოდ აღიარების დღიდან -1997 წლის 10 ივლისიდან, რადგან შეთანხმების ძალაში შესვლის ამგვარი წესი დადგენილია მის მე-18 მუხლში. ვენის კონვენციის 24-ე მუხლის თანახმად კი ხელშეკრულების ძალაში შესვლის დათქმული წესის შესრულების შედეგად, შეთანხმება უნდა იქცეს იურიდიული ძალის მქონე საერთაშორისო სამართლებრივ აქტად, რომელიც კონვენციის 26-ე მუხლის შესაბამისად, სავალდებულოა მონაწილეთათვის და კეთილსინდისიერად უნდა შესრულდეს, რადგან 27-ე მუხლის მიხედვით, მონაწილეს არ შეუძლია დაეყრდნოს თავის შიდა სამართლის დებულებებს ხელშეკრულების შეუსრულებლობის გასამართლებლად;

2. საბაჟო უწყებას არ გააჩნია სახელმწიფოებრივი უფლებამოსილება სადავო გახადოს საქართველოს საერთაშორისო ხელშეკრულება;

3. თუ სახელმწიფო შიდა სამართლებრივი ნორმების დარღვევით დადებს საერთაშორისო ხელშეკრულებას, იგი ვალდებულია განახორციელოს ვენის კონვენციის 65-68-ე მუხლებით გათვალისწინებული მოქმედებები, მაგრამ საქართველომ შეთანხმება სადავოდ არ გახადა, 1997 წლის 16 აპრილს რატიფიკაცია გაუკეთა და ამდენად, მისთვის იურიდიული ძალის მქონე საერთაშორისო სამართლებრივი აქტია. აღნიშნულს ადასტურებს საქართველოს პრეზიდენტის 1998 წლის 29 დეკემბრის ¹991 განკარგულება, რომლითაც „თავისუფალი ვაჭრობის შესახებ“ შეთანხმებათა შესრულების მიზნით, შესაბამის სახელმწიფო ორგანოებს დაევალათ რეზიდენტი იმპორტიორებისათვის უკანონოდ გადახდევინებული თანხების დაბრუნება;

4. სასამართლომ ასევე არასწორად განმარტა კანონი „საერთაშორისო ხელშეკრულების“ შესახებ, რომლის I მუხლი განასხვავებს „სახელმწიფოთაშორის“ და „სამთავრობათაშორის“ ხელშეკრულებას და მე-9 მუხლით რატიფიკაციას ექვემდებარება სახელმწიფოთაშორისი ურთიერთობათა საერთაშორისო ხელშეკრულება, სამთავრობათაშორისი ხელშეკრულება კი ამ კანონით რატიფიკაციას არ საჭიროებს;

5. აზერბაიჯანთან შეთანხმება რატიფიკაციას იმიტომაც არ საჭიროებდა, რომ საქართველოს კონსტიტუციის 65-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ე“ პუნქტით მოითხოვს შიდასახელმწიფოებრივი კანონმდებლობის შეცვლას, ნაკისრ საერთაშორისო ვალდებულებათა შესასრულებლად აუცილებელი კანონებითა და აქტების მიღებას. აზერბაიჯანთან შეთანხმება კი არც ამგვარ მოთხოვნებს ითვალისწინებდა და არც რაიმე ცვლილება მომხდარა კანონმდებლობაში;

6. კასატორს სასამართლოს გადაწყვეტილება უკანონოდ მიაჩნია აქციზის გადასახადის ნაწილობრივ დაბრუნების ნაწილშიც, რადგან თუ დაბრუნებას ექვემდებარება აქციზის გადასახადის თანხა, მაშინ ასევე უნდა დაბრუნდეს დაბეგრილ იმპორტირებულ საქონელზე დარიცხული დამატებული ღირებულების გადასახადის თანხის შესაბამისი ნაწილიც, ვინაიდან დღგ დაერიცხება საქონლის საბაჟო ღირებულებას, რომელშიც ჩართული იყო უკანონოდ გადახდევინებული აქციზის თანხაც ამიტომ სრულად უნდა დაბრუნდეს „...სათვის“ უკანონოდ გადახდევინებული აქციზის გადასახადი 24634 40 ლარი.

მოწინააღმდეგე მხარის წარმომადგენელმა საკასაციო საჩივარი ცნო აქციზის ნაწილში და აღიარა კასატორის გაანგარიშების სისწორე, ხოლო სხვა ნაწილში კასაცია არ ცნო, საოლქო სასამართლოს გადაწყვეტილება მიიჩნია კანონიერად, დასაბუთებულად და მოითხოვა მისი ძალაში დატოვება.

საკასაციო პალატამ შეისწავლა საქმის მასალები, მოისმინა მხარეთა ზეპირი ახსნა-განმარტებანი, შეამოწმა გადაწყვეტილების კანონიერება და დასაბუთებულობა, წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრის საფუძვლიანობა და თვლის, რომ საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:

პალატა ეთანხმება კასატორის მოსაზრებას, რომ საბაჟო უწყებას არ გააჩნია სახელმწიფოებრივი უფლებამოსილება სადავო გახადოს საქართველოს საერთაშორისო ხელშეკრულება, მაგრამ ამ შემთხვევაში სასამართლო განხილვის საგანია ქვეყნის შიგნით წარმოშობილი კონკრეტული დავა საქართველოს საბაჟო უწყებასა და შპს „...ს“ შორის უკანონოდ გადახდილი ფიქსირებული გადასახადის თანხის უკან დაბრუნების თაობაზე. საერთაშორისო შეთანხმება სასამართლოსათვის მნიშვნელოვანია მხოლოდ იმის გადასაწყვეტად უკანონოდ გადაახდევინეს თუ არა კასატორს აზერბაიჯანიდან იმპორტირებულ ნავთობპროდუქტებზე ფიქსირებული გადასახადი და უნდა გავრცელებულიყო თუ არა მასზე შეთანხმების I მუხლით გათვალისწინებული შეღავათი ანუ სასამართლოსათვის მთავარია შპს „...ს“ მიერ იმპორტის განხორციელების დროს ჰქონდა თუ არა კონკრეტულ შეთანხმებას იურიდიული ძალა.

შეთანხმების მე-18 მუხლის მიხედვით შეთანხმება ძალაში შედის ყველა შიდასახელმწფოებრივი ფორმალობის შესრულების შესახებ საბოლოო წერილობითი შეტყობინების ურთიერთგაცვლის დღიდან. საქართველოს პრეზდენტის 1996წლის 24 ივნისის ¹408 ბრძანებულებით შეთანხმების დადასტურებისა და საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტროს მიერ 1996 წლის 10 ივლისს აზერბაიჯანის მხარისათვის ¹4/322 ნოტის გაგზავნის ამგვარ შიდასახელმწიფოებრივ პროცედურის დასრულებად ჩათვლა იქნებოდა ქვეყნის შიდა სამართლის განსაკუთრებული მნიშვნელობის ნორმათა აშკარა დარღვევა, ვინაიდან შეთანხმების I მუხლი ამ ქვეყნების ფიზიკურ-იურიდიული პირებისათვის იმპორტ-ექსპორტზე აწესებდა შეღავათებს და განბაჟების დროს ათავისუფლებდა საბაჟო გადასახადებისა და ექვივალენტური ქმედების ბეგარისაგან, ანუ შეთანხმება ცვლიდა შიდანსახელმწიფოებრი კანონმდებლობით დადგენილ დაბეგვრის წესს.

„საგადასახადო სისტემის საფუძვლების შესახებ“ 1993 წლის კანონის 21-ე მუხლის მიხედვით: „თუ საქართველოს რესპუბლიკის საერთაშორისო ხელშეკრულებით დადგენილია საქართველოს რესპუბლიკის საგადასახადო კანონმდებლობისაგან განსხვავებული წესები, მაშინ გამოიყენება საერთაშორისო ხელშეკრულებით დადგენილი წესები. აღნიშნული წესები მოქმედებს საქართველოს რესპუბლიკის პარლამენტის მიერ საერთაშროისო ხელშეკრულების რატიფიკაციის შემდეგ“. ხოლო საქართველოს რესპუბლიკის საერთაშორისო ხელშეკრულების დადების, რატიფიკაციის შესრულებისა და დენონსაციის შესახებ“ საქართველოს 1993 წლის კანონის მე-9 მუხლის თანახმად, რადგან აზერბაიჯანთან დადებული შეთანხმება „საქართველოს რესპუბლიკის კანონმდებლობით დადგენილი წესებისაგან განსხვავებულ სხვა წესებს (შეღავათებს) ადგენდა“, იგი აუცილებლად ექვემდებარებოდა რატიფიკაციას.

საკასაციო სასამართლო ვერ გაიზიარებს კასატორის მოსაზრებას, თითქოს კოლეგიამ არასწორად განმარტა „საერთაშორისო ხელშეკრულებების“ შესახებ კანონი, რომელიც განასხვავებს სახელმწიფოთაშორის და სამთავრობოათაშორის ხელშეკრულებებს და თითქოს მე-9 მუხლის მიხედვით რატფიკაციას ექვემდებარება მხოლოდ სახელმწიფოთაშორის ურთიერთობათა საერთაშორისო ხელშეკრულება, აზერბაიჯანთან კი დაიდო სამთავრობათაშორისო ხელშეკრულება, რომელიც რატიფიკაციას არ ექვემდებარებოდა.

საკასაციო პალატა არ ეთანხმება ამ არგუმენტს, ვინაიდან ამავე კანონის მე-2 მუხლის თანახმად: „საქართველოს რესპუბლიკის საერთაშორისო ხელშეკრულება უცხოეთის სახელმწიფოსთან და საეთრაშორისო ორგანიზაციებთან იდება საქართველოს რესპუბლიკის მთავრობის სახელით“. ამავე კანონის მე-12 მუხლის მე-3 პუნქტის თანახმად კი „საქართველოს რესპუბლიკის საერთაშორისო ხელშეკრულება, რომელიც საჭიროებს რატიფიკაციას და არ იქნება რატიფიცირებული პარლამენტის მიერ, ჩაითვლება იურიდიული ძალის არმქონედ“, რადგან რატიფიკაცია ნიშნავს ქვეყნის უმაღლესი საკანომდებლო ხელისუფლების მიერ საერთაშორისო ხელშეკრულების სავალდებულოდ აღიარებაზე თანხმობის გამოხატვას.

რატიფიკაციის ნაცვლად არაუფლებამოსილი ორგანოს მიერ შეთანხმების დადასტურება არ ჩაითვლება ხელშეკრულების სავალდებულოდ აღიარებაზე ქვეყნის თანხმობის გამოხატვად და შიდასახელმწიფოებრივი პროცედურის დასრულებად, ვინაიდან საერთაშორისო ხელშეკრულებათა რატიფიკაცია მხოლოდ საქართველოს პარლამენტის დისკრეციული უფლებაა.

საკასაციო პალატის აზრით, სასამართლო კოლეგიას კანონები არ დაურღვევია, სწორად განმარტა ისინი, როცა ჩათვალა, რომ „თავისუფალი ვაჭრობის შესახებ“ შეთანხმებას პარლამენტის მიერ მის რატიფიკაციამდე იურიდიული ძალა არ ჰქონდა, ამიტომ კასატორზე ვერ გავრცელდებოდა შეთანხმების I მუხლით გათვალისწინებული შეღავათები, რის გამოც ფიქსირებული გადასახადი გადახდევინება 1996 წლის აგვისტოდან 1997 წლის იანვრამდე აზერბაიჯანიდან იმპორტირებული ნავთოპროდუქტებზე კანონიერია და კასატორს არ უნდა დაუბრუნდეს.

გარდა ამისა, 1998 წლის 23 ოქტომბერს თბილისის რეგიონალურ საბაჟოსა და შპს „...ს“ მიერ ხელმოწერილი შედარების აქტით (ს.ფ. 102) კასატორი ადასტურებს, რომ თბითლისის რეგიონალურ საბაჟოს ზედმეტად გადაუხადა 304700, 45 ლარი. საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს სახაზინო დეპარტამენტის 1999 წლის 18 იანვრის ¹22 05/90 მითითებით (ს.ფ. 98), მას ქვეყნის ცენტრალური ბიუჯეტიდან დაბრუნებულად და იმავდროულად იანვარში გადახდილად ჩაეთვალა 280992, 02 ლარი (აქციზის გადასახადი 240 000 ლარი და დღგ-ის თანხა, რაც მან ზედმეტად გადახდილი აქციზის სახით მოითხოვა თბილისის საოლქო სასამართლოში. 2247821 ლარი საოლქო სასამართლოს კოლეგიამ დაუკმაყოფილა კასატორს, რაც შეეხება დარჩენილ თანხას, ვინაიდან მოწინააღმდეგე მხარემ ამ ნაწილში აღიარა მისი გაანგარიშების სისწორე, საკასაციო სასამართლო თვლის, რომ კასატორის მოთხოვნა ამ ნაწილში უნდა დაკმაყოფილდეს და მოწინააღმდეგე მხარეს დამატებით დაეკისროს აქციზის გადასახადში ზედმეტად შესული დღგ-ს გადასახადის თანხის – 2156, 19 ლარის უკან დაბრუნება.

ამდენად, საკასაციო პალატა თვლის, თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიის მიერ შპს „...ს“ სარჩელი ძირითადად სწორად არის განხილული, გადაწყვეტილებას საფუძვლად არ უდევს კანონის დარღვევა, კოლეგიამ სწორად გამოიყენა და განმარტა კანონი, რის გამოც არსებითად ძალაში უნდა დარჩეს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება.

საკასაციო პალატამ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 390-ე, 404-ე, 410-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. ნაწილობრივ დაკმაყოფილდეს შპს „...ს“ დირექტორის ბ. უ-ის საკასაციო საჩივარი;

2. დაეკისროს საბაჟო სახელმწიფო დეპარტამენტის თბილისის რეგიონალურ საბაჟოს შპს „...სათვის“ 22478, 21 ლარის აქციზის გადასახადთან ერთად უკანონოდ გადახდევინებული დღგ-ს გადასახადის თანხის – 2156, 19 ლარის დაბრუნება, სულ 24634, 40 ლარი.

გადახდევინება მოხდეს საქართველოს საბაჟო სახელმწიფო დეპარტამენტის თბილისის რეგიონალური საბაჟოს საქართველოს ეროვნულ ბანკში გახსნილი ანგარიშიდან ¹...;

3. თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიის 1999 წლის 20 სექტემბრის გადაწყვეტილება სხვა ნაწილში დარჩეს უცვლელი;

4. უზენაესი სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.