ბს-1107-1096 (კ-11) 3 აპრილი, 2012წ.

ქ. თბილისი

ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატამ

შემდეგი შემადგენლობით:

ლევან მურუსიძე, (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მაია ვაჩაძე, პაატა სილაგაძე

სხდომის მდივანი – ნ. გოგატიშვილი

კასატორი: ე. მ-ი, ნ. ხ-ი (მოსარჩელეები)

მოწინააღმდეგე მხარე _ საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო (მოპასუხე)

მოწინააღმდეგე მხარე _ საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო (მოპასუხე)

გასაჩივრებული განჩინება: თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2011 წლის 10 მაისის განჩინება

დავის საგანი: მორალური ზიანის სახით 50000 ლარის ანაზღაურება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

ე. მ-მა და ნ. ხ-მა 01.05.2003 წ სარჩელით მიმართეს თბილისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა კოლეგიას და მოითხოვეს მიყენებული ზიანის ანაზღაურება, იმ საფუძვლით, რომ მათი შვილი გ. ხ-ი 25.10.1992 წ. მოხალისედ წავიდა აფხაზეთში _ საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობისათვის საომარ მოქმედებებში მონაწილეობის მისაღებად, სადაც დაჭრილი ჩავარდა ტყვედ. ტყვეობიდან თავის დაღწევის შემდეგ გადაყვანილ იქნა ჰოსპიტალში, 04.11.1992 წ. იგი დაპატიმრებულ იქნა უკანონოდ, ხოლო 10.11.1992 წ. დახვრეტილ იქნა საქართველოს რეპუბლიკის აფხაზეთის რეგიონში იმ ხანად მოქმედი სამხედრო-საველე სასამართლოს 09.11.1992 წ. განაჩენით, სამშობლოს ღალატისათვის. მოსარჩელეებმა აღნიშნეს, რომ სამხედრო-საველე სასამართლო შექმნილი იყო უკანონოდ, საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს თანამშრომლების მიერ ხელისუფლების ბოროტად გამოყენებისა და ხელისუფლების გადამეტების საფუძველზე, ვინაიდან “საქართველოს რესპუბლიკაში სასამართლო წყობილების შესახებ” საქართველოს რესპუბლიკის კანონის სამოქმედოდ შემოღების თაობაზე” საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესი საბჭოს პრეზიდიუმის 28.12.1990 წ. დადგენილებით განსაზღვრულ სახეობებში არ იყო გათვალისწინებული. ამასთან, მოსარჩელეთა განმარტებით მათი შვილი გასამართლებული და დახვრეტილ იქნა ყოველგვარი გამოძიებისა და მტკიცებულებების მოპოვების გარეშე, მას არ მიეცა საშუალება სამართლებრივი გზით მის მიმართ გამოტანილი განაჩენის გასაჩივრებისა, რადგან მეორე დღესვე განაჩენი მოყვანილ იქნა სისრულეში. გ. ხ-ი თბილისის რეგიონალური სამხედრო პროკურატურის 04.04.2002 წ. დადგენილებით ცნობილი იქნა რეაბილიტირებულად.

მოსარჩელეები მიიჩნევენ, რომ მათ განიცადეს მორალური ზიანი, შვილის უკანონოდ დახვრეტის ფაქტი მათთვის ცნობილი გახდა მასმედიის საშუალებით, რის შემდეგაც ორჯერ ჩავიდნენ ქ. სოხუმში შვილის ცხედრის მოსაძებნად და ქ. თბილისში გადმოსასვენებლად. მიუხედავად ხანგრძლივი ძებნისა, შვილის ცხედარი ვერ მოიძიეს. შვილის სამშობლოს მოღალატედ გამოცხადების შემდეგ, ისინი ერიდებოდნენ საზოგადოებაში გამოჩენას, ნ. ხ-მა თავი დაანება სამსახურს, ხოლო ე. მ-ი განთავისუფლებულ იქნა სამუშაოდან.

მოსარჩელეებმა მოითხოვეს საქართველოს ფინანსთა სამინისტროსა და თავდაცვის სამინისტროსათვის სოლიდარულად სახელმწიფო მოსამსახურის განზრახი ქმედებით მათთვის მიყენებული მატერიალური ზიანის _ 20 000 აშშ დოლარის, მორალური ზიანის 1 000 000 ლარის, ადვოკატის ხარჯის _ სასარჩელო მოთხოვნის 4%-ის ოდენობით დაკისრება და წერილობითი ფორმით ბოდიშის მოხდა მასმედიის საშუალებით.

თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიის 05.05.03წ. განჩინებით სარჩელი განსახილველად გადაეგზავნა აფხაზეთის ა.რ. სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიას. აფხაზეთის ა.რ. უმაღლესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 21.07.03წ. განჩინებით საქმის მასალები სასამართლოს განსჯადობის შესახებ დავის გადასაწყვეტად გადაეგზავნა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატას, რომლის 10.10.03წ. განჩინებით საქმის მასალებით დარჩა განუხილველად. საკასაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიამ მიუთითა, რომ არ ჰქონდა სამართლებრივი უფლებამოსილება სასამართლოთა შორის წარმოშობილი დავის გადასაწყვეტად. აფხაზეთის ა.რ. უმაღლესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 17.11.03წ. განჩინებით სარჩელი და საქმის მასალები განსჯადობით განსახილველად გადაეგზავნა თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიას.

თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიის 20.12.2004წ. გადაწყვეტილებით ე. მ-ის და ნ. ხ-ის სარჩელი არ დაკმაყოფილდა მოთხოვნის ხანდაზმულობის გამო.

აღნიშნული გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრეს ე. მ-მა და ნ. ხ-მა, რომლებმაც მოითხოვეს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით მათი სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილება.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 29.06.2005წ. განჩინებით საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა, გაუქმდა თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიის 20.12.2004წ. გადაწყვეტილება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდა იმავე სასამართლოს. საკასაციო სასამართლომ მიუთითა, რომ კანონით გათვალისწინებული რეაბილიტაციის საფუძველი რეგიონალური სამხედრო პროკურორის 04.04.02წ. დადგენილების მიღებით წარმოიშვა, შესაბამისად, მოსარჩელეთა უფლება მოთხოვნაზე სწორედ მითითებული მომენტიდან წარმოიშვა, რაც თავის მხრივ, გამორიცხავს განსახილველი ურთიერთობების მიმართ ძველი სკ-ის ნორმების გამოყენებას, რის გამოც საკასაციო პალატამ მიიჩნია, რომ სახეზეა სსკ-ის 393.2 მუხლით გათვალისწინებული კასაციის საფუძველი. საქმე განსჯადობით გადაეგზავნა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 15.05.2006 წ. გადაწყვეტილებით სარჩელი არ დაკმაყოფილდა, ე. მ-სა და ნ. ხ-ს უარი ეთქვათ მოპასუხეებისათვის მორალური და მატერიალური ზიანის დაკისრებაზე.

აღნიშნული გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრეს მოსარჩელეებმა ე. მ-მა და ნ. ხ-მა და მოითხოვეს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით მათი სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილება. სააპელაციო სასამართლოში საქმის განხილვისას მოსარჩელეებმა დააზუსტეს სარჩელის მოთხოვნა და მოპასუხე მხარისათვის მატერიალური ზიანის _ 17 000 აშშ დოლარისა და მორალური ზიანის _ 250 000 ლარის დაკისრება მოითხოვეს.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 28.06.2008 წლის გადაწყვეტილებით სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ, გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმებით მიღებულ იქნა ახალი გადაწყვეტილება, სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ, საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს ე. მ-ის და ნ. ხ-ის სასარგებლოდ დაეკისრა 20 000 ლარის ოდენობით მატერიალური ზიანის ანაზღაურება, ხოლო მორალური ზიანის ანაზღაურების ნაწილში გასაჩივრებული გადაწყვეტილება დარჩა უცვლელი.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 26.06.2008წ. გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გასაჩივრდა როგორც საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს, ასევე ე. მ-ის და ნ. ხ-ის მიერ.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2009 წლის 5 აგვისტოს განჩინებით საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს საკასაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, შესაბამისად, უცვლელად დარჩა თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 26.06.08წ. გადაწყვეტილება იმ ნაწილში, რომლითაც საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს ე. მ-ისა და ნ. ხ-ის სასარგებლოდ დაეკისრა 20 000 ლარის ოდენობით მატერიალური ზიანის ანაზღაურება; ე. მ-ისა და ნ. ხ-ის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ. გაუქმდა თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 26.06.08წ. გადაწყვეტილება იმ ნაწილში, რომლითაც უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 15.05.06წ. გადაწყვეტილება, მოსარჩელეებს უარი ეთქვათ მორალური ზიანის ანაზღაურებაზე და ამ ნაწილში საქმე ხელახალი განხილვისათვის დაუბრუნდა სააპელაციო სასამართლოს.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2010 წლის 1 აპრილის განჩინებით ე. მ-ისა და ნ. ხ-ის სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; გაუქმდა საქალაქო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდა იმავე სასამართლოს.

სააპელაციო სასამართლოს განჩინება საკასაციო წესით გასაჩივრდა საქართველოს ფინანსთა სამინისტროსა და საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს მიერ და საკასაციო სასამართლოს 2010 წლის 27 ოქტომბრის განჩინებით საქართველოს ფინანსთა სამინისტროსა და საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს საკასაციო საჩივრები მიჩნეულ იქნა დაუშვებლად.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2011 წლის 28 თებერვლის გადაწყვეტილებით ე. მ-ისა და ნ. ხ-ის სარჩელი მორალური ზიანის ანაზღაურების თაობაზე არ დაკმაყოფილდა.

საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა ე. მ-მა და ნ. ხ-მა, რომლითაც მოითხოვეს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და სარჩელის დაკმაყოფილება.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2011 წლის 10 მაისის განჩინებით ე. მ-ისა და ნ. ხ-ის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, შესაბამისად უცვლელად დარჩა საქალაქო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება, რაც სააპელაციო სასამართლომ დაასაბუთა შემდეგნაირად:

აფხაზეთის რეგიონის ჯარების მთავარი შტაბის უფროსმა პოლკოვნიკმა პ. დათუაშვილმა უფლებამოსილების გადამეტებით 1992 წლის 26 ოქტომბრის ¹10 ბრძანებით, ერთპიროვნულად, ყოველგვარი სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე, შექმნა სამხედრო-საველე სასამართლო. 1992 წლის 4 ნოემბერს გ. ხ-ი დაპატიმრებულ იქნა სამშობლოს ღალატის ბრალდებით. გ. ხ-ს აფხაზეთის რეგიონში მოქმედმა უკანონოდ შექმნილმა სამხედრო-საველე სასამართლომ 1992 წლის 9 ნოემბრის განაჩენით, სამშობლოს ღალატისათვის მიუსაჯა სიკვდილით დასჯა, რაც მეორე დღესვე, 10 ნოემბერს მოყვანილ იქნა სისრულეში სოხუმის აეროპორტის მიდამოებში. თბილისის რეგიონალური სამხედრო პროკურორის 2001 წლის 18 მაისის დადგენილებით გ. ხ-ისა და სხვათა მიმართ სისხლის სამართლის საქმე სისხლის სამართლის კანონით გათვალისწინებული ქმედების არ არსებობის გამო არ აღიძრა. ამავე თარიღის დადგენილებით თბილისის რეგიონალური სამხედრო პროკურატურის წარმოებაში არსებულ ¹22594/004 საქმეზე ე. მ-ი ცნობილ იქნა სამოქალაქო მოსარჩელედ. თბილისის რეგიონალური სამხედრო პროკურორის 2002 წლის 4 აპრილის დადგენილებით გ. ხ-ი ცნობილ იქნა რეაბილიტირებულად. სამხედრო-საველე სასამართლოს წევრების მიმართ სისხლის სამართლის საქმეები არ იქნა განხილული სასამართლო წესით პირთა გარდაცვალების გამო. საქმის მასალებში წარდგენილი შრომის წიგნაკის ასლების მიხედვით, ე. მ-ი ლიცეუმის დირექტორის 1996 წლის 5 იანვრის ¹332 ბრძანებით გათავისუფლდა სამსახურიდან ჯგუფის დაუკომპლექტებლობის გამო (ტ. III. ს.ფ. 40).

სააპელაციო სასამართლომ განმარტა, რომ საქმის მასალების თანახმად, აპელანტები ითხოვდნენ როგორც სამოქალაქო კოდექსის ამოქმედებამდე _ 1997 წლის 25 ნოემბრამდე, ისე იმის შემდგომ პერიოდში მიყენებული მორალური ზიანის ანაზღაურებას აღნიშნული კოდექსის საფუძველზე. სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებით, სამოქალაქო კოდექსის ამოქმედებამდე სადავო პერიოდის მიმართ ვერ გავრცელდებოდა აღნიშნული კოდექსით დადგენილი მორალური ზიანის ანაზღაურების ნორმები. სამოქალაქო კოდექსის 1507-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, სამოქალაქო კოდექსი ვრცელდება მხოლოდ იმ ურთიერთობებზე, რომლებიც წარმოიშობა ამ კოდექსის ამოქმედების შემდეგ. ამავე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, იმ ურთიერთობათა მიმართ, რომლებიც წარმოიშვა სამოქალაქო კოდექსის ძალაში შესვლამდე. ამ კოდექსის ნორმები გამოიყენება 1997 წლის 25 ნოემბრიდან წარმოშობილი უფლებებისა და მოვალეობების მიმართ.

სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 207-ე მუხლი, რომლის თანახმად, თუ ამ კოდექსით სხვა რამ არ არის დადგენილი, ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ მიყენებული ზიანის ანაზღაურებისას გამოიყენება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით დადგენილი წესი. იმავე კოდექსის 208-ე მუხლის პირველი ნაწილით დადგენილია, რომ სახელმწიფო ადმინისტრაციული ორგანოს, აგრეთვე მისი თანამდებობის პირის ან სხვა სახელმწიფო მოსამსახურის მიერ სამსახურებრივი მოვალეობის განხორციელებისას მიყენებული ზიანისათვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო. სასამართლოს მითითებით, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლის თანახმად, არაქონებრივი ზიანისათვის ფულადი ანაზღაურება შეიძლება მოთხოვნილ იქნეს მხოლოდ კანონით ზუსტად განსაზღვრულ შემთხვევებში გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების სახით. სამოქალაქო კოდექსის ზემოთ მითითებული მუხლი ადგენს მორალური ზიანის ანაზღაურების საკანონმდებლო ფარგლებს. ამგვარი ზიანი ანაზღაურდება მხოლოდ კანონით განსაზღვრულ შემთხვევებში გონივრული და სამართლიანი ოდენობით. სამოქალაქო კოდექსის მე-18 მუხლის მე-6 ნაწილის თანახმად, პირადი არაქონებრივი უფლებების დაცვა ხორციელდება მიუხედავად ხელმყოფის ბრალისა, ხოლო თუ დარღვევა გამოწვეულია ბრალეული მოქმედებით, პირს შეუძლია მოითხოვოს ზიანის ანაზღაურებაც. ბრალეული ხელყოფის შემთხევევაში, უფლებამოსილ პირს უფლება აქვს მოითხოვოს არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურებაც. მორალური ზიანის ანაზღაურება შეიძლება ქონებრივი ზიანის ანაზღაურებისაგან დამოუკიდებლად.

სასამართლოს დასკვნით, მითითებული ნორმა ზუსტად განსაზღვრავდა მორალური ზიანის ანაზღაურების კონკრეტულ საფუძვლებს, კერძოდ, არაქონებრივი (მორალური) ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლება პირს იმ შემთხვევაში შეიძლება წარმოეშვას, როდესაც ხდება ამავე მუხლით დაცულ სიკეთეთა _ პატივის, ღირსების, საქმიანი რეპუტაციის, პირადი ცხოვრების საიდუმლოების ხელშეუხებლობის ხელყოფა.

სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ ნორმის სწორად შეფარდებისათვის გადამწყვეტია თანამდებობის პირის მიერ მასზე დაკისრებულ სამსახურებრივ მოვალეობათა შესრულებასა (ასევე მართლსაწინააღმდეგო ქმედებასა) და დამდგარ ზიანს შორის მიზეზ-შედეგობრიობის პირდაპირი, უშუალო ჯაჭვის არსებობა: პასუხისმგებლობა დგება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ზიანი იყო პირდაპირი და გარდაუვალი შედეგი ზიანის მიმყენებლის მოქმედებისა (უმოქმედობისა) და ზიანი ანაზღაურდება რეალურად არსებული, დამდგარი საზიანო შედეგისათვის, ამიტომაცაა აუცილებელი კონკრეტულ ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის მიზეზ-შედეგობრივი კავშირის არსებობის დადგენა, Gრაც კონკრეტულ შემთხვევაში არ დასტურდებოდა. შესაბამისად, ე. მ-ისა და ნ. ხ-ის სარჩელი მორალური ზიანის ანაზღაურების თაობაზე დაუსაბუთებელი იყო.

სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს დასკვნები და აღნიშნა, რომ საქმის მასალებით დასტურდებოდა, რომ ე. მ-ი სამსახურიდან გათავისუფლდა 1996 წელს ჯგუფის დაუკომპლექტებლობის გამო. შესაბამისად, მითითებულ მართლსაწინააღმდეგო ქმედებას არ გამოუწვევია ე. მ-ის სამსახურიდან გათავისუფლება. საქმეზე არ დასტურდებოდა, რომ სამხედრო მოსამსახურეთა მართლსაწინააღმდეგო ქმედებამ გამოიწვია ე. მ-ის ჯანმრთელობის მოშლა, რამდენადაც მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი მხოლოდ 2010 წლის 25 მარტს გაცემული ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ ცნობით დასტურდებოდა, რომ ე. მ-ი სტაციონარში მოთავსებული იყო გულის ქრონიკული უკმარისობისა და ჰიპერტონიული დაავადების გამო.

სააპელაციო სასამართლოს დასკვნით, მოსარჩელეებმა ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის მე-17 მუხლით განსაზღვრული ვალდებულების შესაბამისად, ვერ შეძლეს იმ გარემოებების დასაბუთება და შესაბამისი მტკიცებულებების წარმოდგენა, რომლითაც შესაძლებელი იქნებოდა იმ ფაქტის დადასტურება, რომ მოპასუხე ადმინისტრაციული ორგანოების უფლებამოსილ თანამდებობის პირთა ან სამხედრო პირთა მიერ მართლსაწინააღმდეგო ქმედების ჩადენის შედეგად, მოსარჩელეები გათავისუფლდნენ სამსახურიდან ან გაუარესდა მათი ჯანმრთელობის მდგომარეობა. Aამდენად, საქმის მასალებით არ დასტურდებოდა ზიანის ანაზღაურების პასუხისმგებლობის დაკისრებისათვის სამოქალაქო კანონმდებლობით დადგენილი ფაქტობრივი წანამძღვრების არსებობა.

სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრეს ე. მ-მა და ნ. ხ-მა და მოითხოვეს გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და სარჩელის დაკმაყოფილება.

საქართველოს უზენესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2012 წლის 13 იანვრის განჩინებით ე. მ-ისა და ნ. ხ-ის საკასაციო საჩივარი მიჩნეულ იქნა დასაშვებად და განისაზღვრა მათი განხილვა მხარეთა დასწრებით.

საკასაციო პალატის სხდომაზე კასატორებმა მხარი დაუჭირეს თავიანთ საკასაციო საჩივარს, მოითხოვეს სააპელაციო სასამართლოს განჩინების გაუქმება და სარჩელის დაკმაყოფილება.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო საქმის მასალების გაცნობის, საკასაციო საჩივრის მოტივების საფუძვლიანობის შესწავლისა და გასაჩივრებული განჩინების კანონიერება-დასაბუთებულობის შემოწმების შედეგად მივიდა იმ დასკვნამდე, რომ ე. მ-ისა და ნ. ხ-ის საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ; გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციული საქმეთა პალატის 2011 წლის 10 მაისის განჩინება და საკასაციო სასამართლოს მიერ მიღებულ იქნეს ახალი გადაწყვეტილება; ე. მ-ისა და ნ. ხ-ის სარჩელი დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ; საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს ე. მ-ისა და ნ. ხ-ის სასარგებლოდ უნდა დაეკისროს მორალური ზიანის ­_ 4000 ლარის გადახდა შემდეგ გარემოებათა გამო:

საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ სააპელაციო სასამართლოს მიერ გასაჩივრებული განჩინების გამოტანისას დარღვეულია სსსკ-ის 393-ე და 394-ე მუხლების მოთხოვნები, სასამართლომ არ გამოიყენა კანონი, რომელიც უნდა გამოეყენებინა, არასწორად განმარტა კანონი და სადავო სამართალურთიერთობას სწორად არ შეუფარდა კანონის ნორმები.

საკასაციო სასამართლო სსსკ-ის 407-ე მუხლის მე-2 ნაწილის შესაბამისად, დადგენილად მიიჩნევს, რომ აფხაზეთის რეგიონის ჯარების მთავარი შტაბის უფროსმა პოლკოვნიკმა პ. დათუაშვილმა უფლებამოსილების გადამეტებით 26.10.1992 წ. ¹10 ბრძანებით, ერთპიროვნულად, ყოველგვარი სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე შექმნა სამხედრო-საველე სასამართლო. 04.11.1992წ. გ.ხ-ი დაპატიმრებულ იქნა სამშობლოს ღალატის ბრალდებით. გ. ხ-ს აფხაზეთის რეგიონში მოქმედმა უკანონოდ შექმნილმა სამხედრო-საველე სასამართლომ 09.11.1992 წ. განაჩენით სამშობლოს ღალატისათვის მიუსაჯა სიკვდილით დასჯა, რაც მეორე დღესვე, 10 ნოემბერს მოყვანილ იქნა სისრულეში სოხუმის აეროპორტის მიდამოებში. თბილისის რეგიონალური სამხედრო პროკურორის 18.05.2001 წ. დადგენილებით გ. ხ-ის და სხვათა მიმართ სისხლის სამართლის საქმე სისხლის სამართლის კანონით გათვალისწინებული ქმედების არ არსებობის გამო არ აღიძრა, ხოლო ამავე თარიღის დადგენილებით, თბილისის რეგიონალური სამხედრო პროკურატურის წარმოებაში არსებულ ¹22594/004 საქმეზე ე. მ-ი ცნობილ იქნა სამოქალაქო მოსარჩელედ. თბილისის რეგიონალური სამხედრო პროკურორის 04.04.2002 წ. დადგენილებით გ. ხ-ი ცნობილ იქნა რეაბილიტირებულად. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით დადგენილია, რომ მოსარჩელეთა შვილის _ გ. ხ-ის მიმართ უკანონოდ შექმნილი სამხედრო-საველე სასამართლოს მიერ განაჩენის დადგენა და სისრულეში მოყვანა მოხდა უკანონოდ, იმჟამად მოქმედი სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის ნორმათა სრული უგულებელყოფით. პ. დათუაშვილი ხელისუფლების ბოროტად გამოყენებისა და ხელისუფლების გადამეტებით სამხედრო-საველე სასამართლოს შექმნისათვის 12.01.1995წ. მიცემულ იქნა სისხლის სამართლებრივ პასუხისგებაში სსკ 274-ე მუხლის “გ” ქვეპუნქტით, მის მიმართ სისხლის სამართლებრივი დევნა 25.01.1995წ. შეწყდა გარდაცვალების გამო. ასევე, მოსარჩელეებს უარი ეთქვათ უკანონოდ შექმნილი სამხედრო საველე სასამართლოს თავმჯდომარის გ. ებიაშვილის მიმართ სისხლის სამართლის საქმის აღძვრაზე მისი გარდაცვალების გამო. გ. ხ-ის უდანაშაულობა და სამხედრო-საველე სასამართლოს მიერ უკანონოდ დახვრეტის განაჩენის გამოტანა დადასტურებულია საგამოძიებო ორგანოს კანონიერ ძალაში შესული დადგენილებით პირის რეაბილიტაციის შესახებ, რასაც სსკ-ის 106-ე მუხლის მიხედვით პრეიუდიციული მნიშვნელობა აქვს განსახილველი საქმის მიმართ. როგორც საქმის მასალებით ირკვევა, სამხედრო-საველე სასამართლოს შექმნის თაობაზე, ასევე გ. ხაჩირიშვილის სამშობლოს მოღალატედ მიჩნევის თაობაზე ცნობა გამოქვეყნდა მასმედიის საშუალებით /იხ.ს.ფ. 189, ტ. II/.

საკასაციო სასამართლო საქართველოს კონსტიტუციის 42.9. მუხლის საფუძველზე განმარტავს, რომ სახელმწიფო და თვითმმართველობის ორგანოთა და მოსამსახურეთაგან მიყენებული ზარალის სასამართლო წესით სრული ანაზღაურების უფლება სახელმწიფო სახსრებიდან ყველასათვის გარანტირებულია.

სახელმწიფოს პასუხისმგებლობა მისი ორგანოების მიერ მიყენებული ზიანისათვის დადგენილია ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის XIV თავის დებულებებით. ადმინისტრაციული ორგანოს ზიანის მიმყენებელი ქმედება არსებითად არ განსხვავდება კერძო-პირის ანალოგიური ქმედებისაგან, შესაბამისად, კოდექსის 207-ე მუხლით განსაზღვრულ იქნა კერძო სამართალში დადგენილი პასუხისმგებლობის ფორმებისა და პრინციპების გავრცელება სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის შემთხვევებზეც, რაც გამოიხატა პასუხისმგებლობის სახეების დადგენით სამოქალაქო კოდექსზე მითითებით, იმ გამონაკლისის გარდა, რაც თავად ამ კოდექსით არის გათვალისწინებული.

სამოქალაქო კოდექსის მე-18 მუხლის მე-6 ნაწილის თანახმად, პირადი არაქონებრივი უფლებების დაცვა ხორციელდება მიუხედავად ხელმყოფის ბრალისა, ხოლო თუ დარღვევა გამოწვეულია ბრალეული მოქმედებით, პირს შეუძლია მოითხოვოს ზიანის ანაზღაურებაც. ბრალეული ხელყოფის შემთხვევაში, უფლებამოსილ პირს უფლება აქვს მოითხოვოს არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურებაც. ამასთან, მორალური ზიანის ანაზღაურება შეიძლება ქონებრივი ზიანის ანაზღაურებისგან დამოუკიდებლად.

საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ მოქმედი სამოქალაქო კანონმდებლობით, მორალური ზიანის ანაზღაურების შესახებ ვალდებულების წარმოშობისათვის აუცილებელია სამი ძირითადი კრიტერიუმის არსებობა, კერძოდ: 1) პირის პატივის, ღირსების ან საქმიანი რეპუტაციის შემლახველი ცნობები აშკარად არ უნდა შეესაბამებოდეს სინამდვილეს; 2) უნდა არსებობდეს მიზეზობრივი კავშირი მართლსაწინააღმდეგო ქმედებასა და დამდგარ ქონებრივ (მორალურ) ზიანს შორის; 3) სახეზე უნდა იყოს ხელმყოფი პირის ბრალი.

საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ მორალური ზიანი ანაზღაურდება მხოლოდ კანონით პირდაპირ გათვალისწინებულ შემთხვევაში, გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების სახით. ანაზღაურებას ექვემდებარება არა ყოველგვარი მორალური ზიანი (სულიერი ტანჯვა), თუნდაც ეჭვს არ იწვევდეს მისი ანაზღაურება, არამედ მხოლოდ ისეთი, რომლის ანაზღაურებასაც პირდაპირ ითვალისწინებს მოქმედი კანონმდებლობა. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ კანონმდებლობით გათვალისწინებული არ არის შვილის ან სხვა ახლობლის სიცოცხლის ხელყოფის გამო მიყენებული მორალური ზიანის ანაზღაურება ანუ მორალური ზიანი, რომელიც არ ატარებს რესტიტუციის მნიშვნელობას, ფულადი კომპენსაციით შეიძლება აუნაზღაურდეს მხოლოდ დაზარალებულს და არა მის უფლებამონაცვლეს, თუმცა აღნიშნული არ გამორიცხავს გარდაცვლილის მშობლებისათვის მორალური ზიანის ანაზღაურებას, თუ ზიანი მათ უშუალოდ დანაშაულით მიადგათ.

საკასაციო სასამართლო საქმეში არსებულ მასალებზე დაყრდნობით დადასტურებულად მიიჩნევს, რომ მოსარჩელეები მორალური ზიანის ანაზღაურების საფუძვლად უთითებდნენ არა მხოლოდ შვილის გარდაცვალებას, არამედ აგრეთვე სამხედრო-საველე სასამართლოს უკანონო შექმნითა და საქმიანობის შედეგად უშუალოდ მათთვის მიყენებულ ზიანს. მოსარჩელეები აღნიშნავდნენ, რომ შვილის სამშობლოს მოღალატედ გამოცხადება მათთვის პიროვნულად დამთრგუნველი იყო, შეიცვალა მათ მიმართ თანამშრომლებისა და მეზობლების დამოკიდებულება, ნ. ხ-ი, გარდაცვლილის მამა, ერიდებოდა საზოგადოებაში გამოჩენას, რის გამოც მოუხდა სამსახურისათვის თავის დანებება. საომარი მოქმედებების დროს, გარდაცვლილი შვილის ცხედრის მოსაძებნად და გადმოსასვენებლად, ე. მ-ს ორჯერ მოუხდა აფხაზეთის ტერიტორიაზე ჩასვლა, რაც დიდ რისკთან იყო დაკავშირებული, შვილის ცხედრის მოძებნის მიზნით, სამხედრო-საველე სასამართლოს თავჯდომარის მიერ მითითებულ ადგილას გათხარეს საფლავი, სადაც ნახეს თავმოჭრილი გვამი, რომელიც არ აღმოჩნდა მისი შვილი, ანუ მოსარჩელეებს სახელმწიფო მოხელეთა მიერ განხორციელებული დანაშაულებრივი ქმედების შედეგად უშუალოდ მიადგათ მორალური ზიანი.

საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ ზიანი ანაზღაურდება რეალურად არსებული, დამდგარი საზიანო შედეგისათვის, აუცილებელია პირდაპირი ზიანის არსებობის კონკრეტულ ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის მიზეზ-შედეგობრივი კავშირის არსებობის დადგენა ანუ ქმედება უშუალო წინაპირობას უნდა წარმოადგენდეს დამდგარი შედეგისათვის. საქმის მასალებით უტყუარად დგინდება სამხედრო პირთა მიერ მართლსაწინააღმდეგო ქმედების ჩადენით დამდგარმა შედეგმა გამოიწვია მოსარჩელეთა სამყაროსთან კონტაქტის შეზღუდვა, მათ ჩვეულ გარემოში ადაპტირების შეუძლებლობა, რამდენადაც ცნობა, მათი შვილის სამშობლოს მოღალატედ მიჩნევისა და დახვრეტის თაობაზე (რომელიც შემდგომ უდანაშაულოდ _ რეაბილიტირებულად იქნა ცნობილი) მასმედიის საშუალებებით იქნა გამოქყვეყნებული, მოსარჩელეები რამდენჯერმე გადაადგილდენ აფხაზეთის ტერიტორიაზე შვილის ცხედრის გადმოსასვენებლად, რაც ასევე მძიმე სულიერ განცდებთან და რისკთან იყო დაკავშირებული.

საკასაციო სასამართლო ეყრდნობა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 08.04.2009წ. ადმინისტრაციულ საქმეზე ბს-972-936(3კ-08) ჩამოყალიბებულ განმარტებას, შემდეგზე, რომ “არაქონებრივი უფლებები წარმოადგენს სამოქალაქო სამართლის იმ ობიექტს, რომელსაც გააჩნია მისთვის დამახასიათებელი თავისებურებები. არსებითი განსხვავება მდგომარეობს არაქონებრივი უფლების ხელყოფის შედეგად დამდგარი ზიანის შინაარსში. სამოქალაქო სამართლის აღნიშნული ობიექტის სპეციფიკის გათვალისწინებით მისი ხელყოფის შედეგად დამდგარ ზიანს ქონებრივი ეკვივალენტი არ გააჩნია. ამდენად, არაქონებრივი ზიანის მოთხოვნის წარმოშობისათვის საკმარისია არსებობდეს არაქონებრივი უფლების ხელყოფის ფაქტი, რაც მოცემულ შემთხვევაში სახეზეა. მორალური ზიანის მოცულობას (რომელსაც არ გააჩნია მატერიალური გამოხატულება) განსაზღვრავს სასამართლო გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების სახით”. “სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლში მითითება მორალური ზიანის გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების თაობაზე გულისხმობს ზიანის მიმყენებლის ბრალეულობის ხარისხის, დაზარალებულის განცდების სიღრმისა და ინდივიდუალური თავისებურების გათვალისწინებას. მორალური ზიანის ოდენობის განსაზღვრისას სასამართლო მხედველობაში იღებს, მოპასუხეების მიერ მატერიალური ზიანის ანაზღაურების ფაქტს, ასევე დაზარალებულის სუბიექტურ დამოკიდებულებას მორალური ზიანის მიმართ და ობიექტურ გარემოებებს. ამ გარემოებათა შორისაა დაზარალებულის ცხოვრების პირობები (საოჯახო, ყოფითი, მატერიალური, ჯანმრთელობის მდგომარეობა, ასაკი და ა.შ.), ბრალის ხარისხი, ქონებრივი მდგომარეობა და სხვა გარემოებები. მორალური ზიანის ანაზღაურების შემთხვევაში არ ხდება ხელყოფილი უფლების რესტიტუცია, რადგან მიყენებულ ზიანს ფულადი ეკვივალენტი არ გააჩნია. შეუძლებელია ფულადი ფორმით ჯანმრთელობის შეფასება, კომპენსაციის მიზანია მორალური ზიანით გამოწვეული ტკივილების, ნეგატიური განცდების შემსუბუქება, დადებითი ემოციების გამოწვევა, რომელიც ეხმარება დაზარალებულს სულიერი გაწონასწორების მიღწევაში, სოციალურ ურთიერთობებში ჩართვაში, რაც მორალური (არაქონებრივი) ზიანის ანაზღაურების სატისფაქციურ ფუნქციას შეადგენს”.

საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ ზიანის ანაზღაურების მოცულობას განსაზღვრავს სასამართლო მოსარჩელის მოთხოვნის საფუძველზე. მოსარჩელე უფლებამოსილია თავად განსაზღვროს თანხა, რომელსაც ის ითხოვს მიყენებული ტკივილის (სულიერი, ფიზიკური) კომპენსაციისათვის, მაგრამ ეს მოთხოვნა მოსარჩელის მხოლოდ მოსაზრებაა და მორალური ზიანის ანაზღაურების მოცულობის განსაზღვრა სასამართლოს შეხედულების საკითხს განეკუთვნება. სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, არაქონებრივი ზიანისათვის ფულადი ანაზღაურება, შეიძლება მოთხოვნილ იქნეს მხოლოდ კანონით ზუსტად განსაზღვრულ შემთხვევებში, გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების სახით. კანონი არ ადგენს მორალური ზიანის ოდენობას, რამდენადაც მორალური ზიანის ანაზღაურების კონკრეტული შემთხვევა ინდივიდუალურია, განპირობებულია მრავალი სხვადასხვა ფაქტორით. ამასთან, მორალური ზიანის ანაზღაურება სასამართლოს მიერ ფულადი ფორმით განისაზღვრება ქონებრივი ზიანის ანაზღაურებისაგან დამოუკიდებლად და მისი მოცულობა განისაზღვრება როგორც დამდგარი ზიანის სიმძიმის, ისე ბრალის ხარისხის მიხედვით.

საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ მოსარჩელეების შვილის _ გ. ხ-ის დამნაშავედ, სამშობლოს მოღალატედ ცნობა და მის მიმართ სამხედრო-საველე სასამართლოს მიერ უკანონოდ განაჩენის გამოტანა, განეკუთვნება მორალურ ზიანს, მითუფრო სახეზეა მიზეზობრივი კავშირი სამხედრო პირების მართლსაწინააღმდეგო ქმედებასა და დამდგარ მორალურ ზიანს შორის, ასევე, სახეზეა ხელმყოფი პირის ბრალი, რამდენადაც, გ. ხ-ის უდანაშაულობა და სამხედრო-საველე სასამართლოს მიერ უკანონოდ დახვრეტის განაჩენის გამოტანა დადასტურებულია საგამოძიებო ორგანოს კანონიერ ძალაში შესული დადგენილებით პირის რეაბილიტაციის შესახებ. ამასთან, საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ კომპენსაციის ოდენობის განსაზღვრისას მხედველობაშია მისაღები, რომ კომპენსაციის ოდენობა არ უნდა იყოს უსაშველოდ გაზრდილი. შესაბამისად, პროპორციულობის გათვალისწინებით, ე. მ-ისა და ნ. ხ-ის სასარგებლოდ საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს უნდა დაეკისროს მორალური ზიანის ­_ 4000 ლარის გადახდა.

ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ სსსკ-ის 411-ე მუხლის შესაბამისად სახეზეა თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის გასაჩივრებული განჩინების გაუქმებისა და საკასაციო სასამართლოს მიერ ახალი გადაწყვეტილების მიღების მატერიალურ-პროცესუალური წინაპირობები, რომლითაც ე. მ-ისა და ნ. ხ-ის სარჩელი უნდა დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 1-ლი მუხლის მე-2 ნაწილით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 257-ე, 411-ე მუხლებით და

გ ა დ ა წ ყ ვ ი ტ ა:

1. ე. მ-ისა და ნ. ხ-ის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ;

2. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციული საქმეთა პალატის 2011 წლის 10 მაისის განჩინება და საკასაციო სასამართლოს მიერ მიღებულ იქნეს ახალი გადაწყვეტილება;

3. ე. მ-ისა და ნ. ხ-ის სარჩელი დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ;

4. საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს ე. მ-ისა და ნ. ხ-ის სასარგებლოდ დაეკისროს მორალური ზიანის _ 4000 ლარის გადახდა;

5. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ საჩივრდება.