საქმე №ბს-680-672(კ-15) 10 მაისი, 2016 წელი

ქ. თბილისი

ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ვასილ როინიშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი)

მაია ვაჩაძე, ნუგზარ სხირტლაძე

საქმის განხილვის ფორმა - ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი - სსიპ შემოსავლების სამსახური

მოწინააღმდეგე მხარე - ნ. ჩ-ე

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება - ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2015 წლის 19 თებერვლის გადაწყვეტილება

კასატორების მოთხოვნა - გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება, ახალი გადაწყვეტილების მიღება

დავის საგანი - ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის ბათილად ცნობა, თანხის დაკისრება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

ნ. ჩ-ემ 2014 წლის 20 ნოემბერს სასარჩელო განცხადებით მიმართა ქუთაისის საქალაქო სასამართლოს, რომლითაც სსიპ შემოსავლების სამსახურის 2014 წლის 21 ოქტომბრის №43907 ბრძანების ბათილად ცნობა და მოპასუხე სსიპ შემოსავლების სამსახურისათვის ინდ. მეწარმე ,,ნუ. ჩ-ის’’ პირადი აღრიცხვის ბარათზე არსებული ზედმეტობის - 5 500 ლარის მოსარჩელის (მემკვიდრის) ნ. ჩ-ისთვის დაბრუნების დავალება მოითხოვა.

მოსარჩელემ აღნიშნა, რომ 2006 წლის 3 მარტს გარდაიცვალა ნუ. ჩ-ე (პ/ნ ...), რომელიც რეგისტრირებული იყო ინდ. მეწარმედ და მინიჭებული ჰქონდა საიდენტიფიკაციო კოდი - .... 2006 წლის 1 მაისს მოსარჩელემ განცხადებით მიმართა ქუთაისის საგადასახადო ინსპექციას და მოითხოვა აწ. გარდაცვლილი ნუ. ჩ-ის ამორიცხვა გადამხდელთა რეესტრიდან, ამასთან წარადგინა 2005 წლის დეკლარაცია. 2006 წლის 15 ივნისს წერილით მიმართა ქუთაისის საგადასახადო ინსპექციას და ნუ. ჩ-ის პირადი აღრიცხვის ბარათზე არსებული ზედმეტობის - 5500 ლარის დაბრუნება მოითხოვა, რაც რეაგირების გარეშე იქნა დატოვებული. ამის შემდეგ კვლავ მიმართა მოპასუხეს ზემოაღნიშნული მოთხოვნით, თუმცა სსიპ შემოსავლების სამსახურმა უარი უთხრა ფულადი თანხის დაბრუნებაზე.

ქუთაისის საქალაქო სასამართლოს 2015 წლის 19 თებერვლის გადაწყვეტილებით ნ. ჩ-ის სარჩელი არ დაკმაყოფილდა. აღნიშნული გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა ნ. ჩ-ემ.

ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2015 წლის 16 ივნისის გადაწყვეტილებით ნ. ჩ-ის სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა; გაუქმდა ქუთაისის საქალაქო სასამართლოს 2015 წლის 19 თებერვლის გადაწყვეტილება; ნ. ჩ-ის სარჩელი დაკმაყოფილდა - ბათილად იქნა ცნობილი სსიპ შემოსავლების სამსახურის 2014 წლის 21 ოქტომბრის №43907 ბრძანება და დაევალა სსიპ შემოსავლების სამსახურს ინდ.მეწარმე ,,ნუ. ჩ-ის“ დღგ-ს პირადი აღრიცხვის ბარათზე რიცხული ზედმეტად გადახდილი 5500 (ხუთი ათას ხუთასი) ლარის დაბრუნება ნ. ჩ-ის სასარგებლოდ.

სააპელაციო პალატამ მიუთითა შემდეგ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებზე: ნუ. ჩ-ე რეგისტრირებული იყო ინდ. მეწარმედ საიდენტიფიკაციო კოდით -

.... მისი როგორც გადასახადის გადამხდელის პირადი აღრიცხვის ბარათზე დამატებული ღირებულების გადასახადში ირიცხება ზედმეტობა თანხით - 5 500 ლარი, გადახდილი 2003 წლის 31 მაისს. ნუ. ჩ-ე გარდაიცვალა 2006 წლის 3 მარტს და მისი სამკვიდრო მიიღო პირველი რიგის მემკვიდრემ - ნ. ჩ-ემ, რომელმაც 2006 წლის 2 მაისს მიმართა ქუთაისის საგადასახადო ინსპექციას წარადგინა 2005 წლის დეკლარაცია და მოითხოვა ნუ. ჩ-ის ამორიცხვა გადამხდელთა რეესტრიდან . 2006 წლის 15 ივნისს კი ნ. ჩ-ემ წერილით მიმართა ქუთაისის საგადასახადო ინსპექციას და მოითხოვა მამკვიდრებლის, ინდ.მეწარმე „ნუ. ჩ-ის“ პირადი აღრიცხვის ბარათზე დღგ-ში ზედმეტად გადახდილი 5 500 ლარის მისთვის დაბრუნება. 2014 წლის 17 სექტემბერს ნ. ჩ-ემ კვლავ მიმართა სსიპ შემოსავლების სამსახურს და მოითხოვა დღგ-ში ზედმეტად ჩარიცხული 5500 ლარის დაბრუნება. განმცხადებელს უარი ეთქვა 2014 წლის 24 სექტემბრის №21-11/67530 წერილით ხანდაზმულობის ვადის გასვლის გამო, რაზეც საჩივარი იქნა წარდგენილი შემოსავლების სამსახურში. 2014 წლის 21 ოქტომბრის №43907 ბრძანებით საჩივარი არ დაკმაყოფილდა. სააპელაციო სასამართლომ არ გაიზიარა საქალაქო სასამართლოს დასაბუთება ხანდაზმულობის გამო სარჩელის უარყოფასთან დაკავშირებით და განმარტა, რომ 22/12/2004წ. საქართველოს საგადასახადო კოდექსის 145-ე მუხლის პირველი მუხლითა და მე-2 ნაწილის „ა“ პუნქტით, საგადასახადო დავის დაწყების მატერიალურ საფუძველს წარმოადგენდა საგადასახადო ორგანოს ან გადასახადის გადამხდელის /საგადასახადო აგენტის ან სხვა ვალდებული პირის მიერ ამ კოდექსით დადგენილი ვალდებულების დარღვევა. საგადასახადო დავის დაწყების ფორმალურ საფუძველს კი ქმნიდა საგადასახადო ორგანოს მიერ ამ კოდექსის 81-ე მუხლით განსაზღვრული „გადასახადის გადამხდელის მოთხოვნის“ შესრულებაზე უარი და შესაბამისი წერილობითი შესაგებლის წარდგენა ან ამ კარით განსაზღვრულ ვადაში მისი წარუდგენლობა. იმავე მუხლის მე-3 ნაწილით, ამ მუხლის მე-2 ნაწილით განსაზღვრული საფუძვლის არსებობისას გადასახადის გადამხდელს/საგადასახადო აგენტს ან სხვა ვალდებულ პირს უფლება ჰქონდა, სადავო საკითხი გაესაჩივრებინა ამ კარით დადგენილი წესით და აერჩია საგადასახადო დავის გადაწყვეტის ფორმა. იმავე კოდექსის 147-ე მუხლის პირველი ნაწილით, თუ საგადასახადო ორგანო მთლიანად ან ნაწილობრივ უარს აცხადებდა „გადასახადის გადამხდელის მოთხოვნის“ შესრულებაზე, იგი ვალდებული იყო, „გადასახადის გადამხდელის მოთხოვნის“ მიღებიდან 15 კალენდარული დღის ვადაში მოთხოვნის წარმდგენი პირისათვის ამ კოდექსის 46-ე მუხლით დადგენილი წესით გაეგზავნა წერილობითი შესაგებელი. ამ ვადაში შესაგებლის გაუგზავნელობა ნიშნავდა „გადასახადის გადამხდელის მოთხოვნის“ შესრულებაზე უარს. 81-ე მუხლის 1-ლი-მე-3 ნაწილებით „გადასახადის გადამხდელის მოთხოვნა“ განმარტებული იყო, როგორც გადასახადის გადამხდელის/საგადასახადო აგენტის ან სხვა ვალდებული პირის მიერ საგადასახადო ორგანოსათვის წარდგენილი მოთხოვნა, რომლის შესრულებაც სავალდებულო იყო ამ კოდექსით განსაზღვრულ შემთხვევებში და დადგენილი წესით. გადასახადის გადამხდელს/საგადასახადო აგენტს ან სხვა ვალდებულ პირს უფლება ჰქონდა, საგადასახადო ორგანოსათვის წარედგინა „გადასახადის გადამხდელის მოთხოვნა“, თუ დადგინდებოდა მისი წარდგენის საფუძვლის არსებობა. „გადასახადის გადამხდელის მოთხოვნის“ წარდგენის საფუძველს წარმოადგენდა გადასახადის ან/და საურავის ზედმეტად გადახდილი თანხა. მითითებული კოდექსის მე-5 მუხლის შესაბამისად, „საგადასახადო მოთხოვნის“ (გადასახადის ან/და სანქციის თანხის დარიცხვის შესახებ) და „გადასახადის გადამხდელის მოთხოვნის“ (ზედმეტად გადახდილი თანხის დაბრუნების ან/და ჩათვლის თაობაზე) წარდგენის ხანდაზმულობის ვადა შეადგენდა 6 წელს, თუ ამ კოდექსით სხვა რამ არ იყო გათვალისწინებული. ეს ვადა აითვლებოდა შესაბამისი ვალდებულების წარმოშობის კალენდარული წლის დასრულებიდან. სააპელაციო სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა 17/09/2010წ. საგადასახადო კოდექსის 2013 წლის 26 დეკემბრამდე მოქმედი რედაქციის 57-ე მუხლზეც, რომელიც განსაზღვრავდა გარდაცვლილი პირის საგადასახადო ვალდებულებების შესრულების წესს და მიუთითებდა, რომ გარდაცვლილი პირის საგადასახადო დავალიანებას გადაიხდის მისი მემკვიდრე სამკვიდრო ქონებაში მისი წილის პროპორციულად, სამკვიდრო მოწმობის მიღების დღიდან. საგადასახადო ორგანო ვალდებულია გარდაცვლილი პირის მემკვიდრეს გაუგზავნოს შეტყობინება, რომ გარდაცვლილი პირის მაგივრად გადაიხადოს საგადასახადო დავალიანება. გარდაცვლილი პირის მემკვიდრის არარსებობის ან მემკვიდრის მიერ მემკვიდრეობის მიღებაზე უარის თქმის შემთხვევაში, ან თუ გარდაცვლილი პირის საგადასახადო დავალიანების მოცულობა აღემატება მემკვიდრეობით მიღებული ქონების ღირებულებას, საგადასახადო დავალიანების დარჩენილი თანხა ითვლება უიმედო საგადასახადო დავალიანებად და ჩამოიწერება ამ კოდექსით დადგენილი წესით. თუ პირი აგრძელებს იმავე სამეწარმეო საქმიანობას, რომელსაც ახორციელებდა გარდაცვლილი მეწარმე ფიზიკური პირი, და ფაქტობრივად ფლობს მის ქონებას, იგი ვალდებულია ამის შესახებ აცნობოს საგადასახადო ორგანოს და გარდაცვლილი პირის მაგივრად გადაიხადოს საგადასახადო დავალიანება, მიუხედავად იმისა, მიიღებს თუ არა ამ ქონებას მემკვიდრეობით, აგრეთვე შეასრულოს გადასახადის გადამხდელის ამ კოდექსით გათვალისწინებული ყველა ვალდებულება. გარდა ამ მუხლის მე-4 ნაწილით გათვალისწინებული შემთხვევისა, გარდაცვლილი პირის საგადასახადო დავალიანება არის მისი გარდაცვალების თარიღის მიხედვით არსებული საგადასახადო დავალიანება. აღნიშნულ ნორმას 26.12.2013წ. ცვლილებით დაემატა მე-9 ნაწილი, რომლითაც მემკვიდრის მიერ გარდაცვლილი პირის ზედმეტად გადახდილი გადასახადის/სანქციის თანხის დაბრუნების ან მომავალი გადასახადის ანგარიშში ჩათვლის მოთხოვნის შემთხვევაში საგადასახადო ორგანო არაუგვიანეს გადასახადის გადამხდელის მოთხოვნის წარდგენიდან 3 თვისა: ა) ვალდებულია გარდაცვლილი პირის ზედმეტად გადახდილი გადასახადის/სანქციის თანხა ასახოს მემკვიდრის პირადი აღრიცხვის ბარათზე; ბ) უფლებამოსილია დაადგინოს პირის პირადი აღრიცხვის ბარათზე არსებული ზედმეტად გადახდილი თანხის საქართველოს კანონმდებლობასთან შესაბამისობა, მათ შორის, საგადასახადო შემოწმების ჩატარებით; გ) უფლებამოსილია გარდაცვლილი პირის შეუსრულებელი საგადასახადო ვალდებულებების გამოვლენის შემთხვევაში შესაბამისი გადასახადის დარიცხვა განახორციელოს: გ.ა) მემკვიდრის პირადი აღრიცხვის ბარათზე, თუ მემკვიდრე აგრძელებს გარდაცვლილი პირის ეკონომიკურ საქმიანობას; გ.ბ) მემკვიდრის პირადი აღრიცხვის ბარათზე, არსებული ზედმეტად გადახდილი თანხის ფარგლებში, თუ მემკვიდრე არ აგრძელებს გარდაცვლილი პირის ეკონომიკურ საქმიანობას ; დ) ვალდებულია ამ ნაწილის „ა“ − „გ“ ქვეპუნქტებით განსაზღვრული პროცედურების განხორციელების შემდეგ გარდაცვლილი პირის მემკვიდრეს საგადასახადო კანონმდებლობით დადგენილი წესით დაუბრუნოს ან მომავალი გადასახადის ანგარიშში ჩაუთვალოს გარდაცვლილი პირის ზედმეტად გადახდილი თანხა. სააპელაციო სასამართლომ, ისევე, როგორც პირველი ინსტანციის სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა საგადასახადო კოდექსის ყველა იმ ნორმაზე, რომელიც გადასახადის გადამხდელის მიერ ბიუჯეტში ზედმეტად გადახდილი თანხის დაბრუნებას და ამ მოთხოვნით საგადასახადო ორგანოსათვის მიმართვის წესს ითვალისწინებს, თუმცა საქალაქო სასამართლოსაგან განსხვავებით მიიჩნია, რომ მათი ერთობლივი შინაარსობრივი ანალიზით არ დგინდება, რომ ისინი არეგულირებენ გარდაცვლილი გადასახადის გადამხდელის მემკვიდრის უფლებებს. ყველა ზემოაღნიშნული ნორმა მხოლოდ საგადასახადო ვალდებულებებზე აკეთებს აქცენტს და გადასახადის გადამხდელის, საგადასახადო აგენტის ან სხვა ვალდებული პირის, ხოლო მათი გარდაცვალების შემთხვევაში, მემკვიდრის საგადასახადო ვალდებულებებს არ განსაზღვრავს. საგადასახადო კანონმდებლობიდან გამომდინარე გადასახადის გადამხდელის მემკვიდრის უფლებების მიმართებით გარკვეული ნაბიჯი გადადგმულია მხოლოდ კანონში 26.12.2013წ. შეტანილი ცვლილებით. სააპელაციო სასამართლოს აზრით, გადასახადის გადამხდელის გარდაცვალების შემთხვევაში მის სამკვიდროში შემავალი ქონებრივი აქტივები (მათ შორის, საგადასახადო სამართალურთიერთობაში მოპოვებული უფლებები) მემკვიდრეზე გადადის სამკვიდროს მიღების ზოგადი წესების საფუძველზე, რაც დადგენილია საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით და ამ უფლებების განხორციელება საგადასახადო კანონმდებლობით დადგენილი ნორმებით ვერ შეიზღუდება, ვინაიდან მემკვიდრე, რომელსაც არ გაუგრძელებია გადასახადის გადამხდელის ეკონომიკური საქმიანობა, საგადასახადო სამართალურთიერთობის მონაწილე სუბიექტს (თავისი უფლებების განხორციელების მიმართებით, მათ შორის, იმ უფლებით, რომ სადავო გახადოს საგადასახადო ორგანოს მხრიდან მისი უფლების დარღვევა) არ წარმოადგენს. ამდენად, იმის მტკიცება, რომ ნ. ჩ-ემ გაუშვა ბიუჯეტში ზედმეტად გადახდილი თანხის მოთხოვნის, ასევე ამ თანხის დაბრუნებაზე საგადასახადო ორგანოს უარის გასაჩივრების საგადასახადო კანონმდებლობით განსაზღვრული ვადები - სააპელაციო სასამართლომ არასწორად მიიჩნია. „ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის“ მე-13 მუხლის თანახმად, ყველას ვისაც დაერღვა ამ კონვენციით გათვალისწინებული უფლებები და თავისუფლებები, უნდა ჰქონდეს სამართლებრივი დაცვის ეფექტიანი საშუალება ეროვნული ხელისუფლებისაგან, თუნდაც ეს დარღვევა ჩაიდინოს პირმა, რომელიც სამსახურებრივ უფლებამოსილებას ახორციელებს. მითითებული ნორმა წარმოადგენს შიდასახელმწიფოებრივ დონეზე სამართლებრივი დაცვის მიღების უფლების გარანტიას კონვენციით გათვალისწინებულ უფლებათა და თავისუფლებათა რეალურად უზრუნველსაყოფად, მიუხედავად იმისა თუ რა სამართლებრივი ფორმით ხდება უზრუნველყოფა ეროვნულ სამართლებრივ სისტემაში. მართალია, ხელშემკვრელ სახელმწიფოებს გააჩნიათ გარკვეული დისკრეცია, თუ რა წესით და ფორმით განახორციელებენ კონვენციის მე-13 მუხლით ნაკისრ ვალდებულებებს, თუმცა სახელმწიფომ უნდა უზრუნველყოს ქვეყნის შიდა სამართლებრივი დაცვის საშუალებების არსებობა, რომელიც შეძლებს „სადავო საჩივარი“ არსებითად გადაწყვიტოს. მე-13 მუხლით მოთხოვნილი დაცვის საშუალება უნდა იყოს ეფექტური როგორც პრაქტიკით, ისე კანონით. განსაკუთრებით თუკი გავითვალისწინებთ, რომ მის განხორციელებას არ უნდა შეექმნას გაუმართლებელი საფრთხე ხელისუფლების წარმომადგენელთა ქმედებებით ან უმოქმედობით (ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე - ბოილი და რაისი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ 27.04.1988წ). სასამართლო მიუთითებს, რომ კონვენციის დებულებებში მე-13 მუხლი ადგენს ზოგად უფლებას დაცვის ეფექტურ საშუალებაზე ეროვნული ხელისუფლების წინაშე, ამასთან არ არის აუცილებელი, რომ მე-13 მუხლში ნახსენები ორგანო იყოს სასამართლო, მაგრამ ამ ორგანოს უფლებამოსილება და მის მიერ წარმოდგენილი გარანტიები არის ერთ-ერთი ნიშანი, რომლის მიხედვითაც ხდება სამართლებრივი დაცვის საშუალებების ეფექტურობის შეფასება. ევროსასამართლომ არაერთ გადაწყვეტილებაში განმარტა, რომ არ არის სავალდებულო დაცვის ეფექტური საშუალებების უზრუნველყოფაზე ვალდებული ეროვნული ორგანო იყოს სასამართლო. მე-13 მუხლის თანახმად, ადმინისტრაციული ორგანოსათვის მიმართვაც საკმარისი უნდა იყოს. ამ ნაწილში მე-13 მუხლი განსხვავდება კონვენციის მე-5 მუხლის მე-4 ნაწილისა და მე-6 მუხლისაგან, რომლებიც ადგენენ სასამართლო ორგანოებისადმი მიმართვის ხელმისაწვდომობას. სააპელაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ევროკონვენციის დამატებითი პირველი ოქმის პირველი მუხლი იცავს პირის საკუთრების უფლებას. იმის მიუხედავად, რომ ზოგადად საგადასახადო სფეროში სახელმწიფო, საჯარო ინტერესიდან გამომდინარე, განსაკუთრებულად ფართო კომპეტენციას და ძალაუფლებას ფლობს, არსებობს შემთხვევები, როდესაც სახელმწიფო ჩარევა ადმინისტრაციული /საგადასახადო აქტების მეშვეობით ევროსასამართლოს მიერ მაინც მიიჩნევა საკუთრების უფლების ხელყოფად (case of Eko-Elda Avee v. Greece, application no. 10162/02, 09.03.2006). ვალი შესაძლოა, წარმოადგენდეს საკუთრებას/მფლობელობას ევროკონვენციის დამატებითი პირველი ოქმის პირველი მუხლის შესაბამისად იმ შემთხვევაში, როდესაც ის საკმარისად დადგენილი და აღსრულებადია. სასამართლომ ასევე მიუთითა მის პრაქტიკაზე, რომ კომპენსაციის ადეკვატურობა დაცული არ იქნება, თუ ის გადახდილი იქნება იმ ფაქტორების გაუთვალისწინებლად, რომელთაც შეუძლიათ, შეამცირონ მისი ღირებულება, მაგალითად, ისეთის, როგორიცაა უმიზეზო დაგვიანება. შესაბამისად, განმარტა, რომ ინტერესის გადახდა არსებითად და განუყოფლად უკავშირდება სახელმწიფოს ვალდებულებას, დაუბრუნოს კრედიტორს ნასესხები თანხა. როგორც სასამართლო განმარტავს, ზედმეტად/ შეცდომით გადახდილი თანხა წარმოადგენს გადამხდელის საკუთრებას, ხოლო სახელმწიფოს ვალდებულებაა, ხელი არ შეუშალოს პირს, საკუთრებით მშვიდობიან სარგებლობაში..., წინააღმდეგ შემთხვევაში, დაცული არ იქნება თანაზომიერების პრინციპი, კერძოდ, ბალანსი კერძო და საჯარო ინტერესებს შორის, რომლის დაცვა საკუთრების უფლების შეზღუდვის დროს აუცილებელია და წარმოადგენს გადამხდელზე ზედმეტი ტვირთის დაწესებას. სააპელაციო სასამართლოს აზრით, განსახილველ შემთხვევაში ნ. ჩ-ის სარჩელის დაკმაყოფილების საფუძველს ქმნის საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1421-ე მუხლი, რომლის მიხედვითაც, სამკვიდროს იღებს მემკვიდრე, იქნება იგი კანონით თუ ანდერძით მემკვიდრე. მემკვიდრის მიერ სამკვიდრო მიღებულად ითვლება, როდესაც იგი სანოტარო ორგანოში შეიტანს განცხადებას სამკვიდროს მიღების შესახებ ან ფაქტობრივად შეუდგება სამკვიდროს ფლობას ან მართვას, რაც უდავოდ მოწმობს, რომ მან სამკვიდრო მიიღო. თუ მემკვიდრე ფაქტობრივად შეუდგა სამკვიდროს ნაწილის ფლობას, ითვლება, რომ მან მთლიანად მიიღო სამკვიდრო, რაშიც უნდა გამოიხატებოდეს და სადაც უნდა იყოს იგი. (1421-ე მუხლის 1-ლი-მე-3 ნაწილები). საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1328-ე მუხლით, სამკვიდრო (სამკვიდრო ქონება) შეიცავს მამკვიდრებლის როგორც ქონებრივი უფლებების (სამკვიდრო აქტივი), ისე მოვალეობების (სამკვიდრო პასივი) ერთობლიობას, რომელიც მას ჰქონდა სიკვდილის მომენტისათვის. ინდ.მეწარმე ნუ. ჩ-ის გადამხდელის პირადი აღრიცხვის ბარათზე დამატებული ღირებულების გადასახადში ზედმეტად გადახდილი 5 500 ლარი შეადგენს მის სამკვიდროში შემავალ ქონებრივ უფლებას (სამკვიდრო აქტივს), რომელიც მიიღო მისმა მემკვიდრემ - აპელანტმა (მოსარჩელე) ნ. ჩ-ემ. შესაბამისად, სააპელაციო პალატის მოსაზრებით ნ. ჩ-ემ სახელმწიფოსაგან უნდა დაიბრუნოს კუთვნილი თანხა.

ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2015 წლის 16 ივნისის გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრა სსიპ შემოსავლების სამსახურმა.

კასატორმა აღნიშნა, რომ 2014 წლის 17 სექტემბერს ნ. ჩ-ემ მიმართა სსიპ შემოსავლების სამსახურს და მოითხოვა გარდაცვლილი მამის - ი/მ „ნუ. ჩ-ის“ პირადი აღრიცხვის ბარათზე არსებული ზედმეტად გადახდილი თანხის უკან დაბრუნება. შემოსავლების სამსახურში არსებული ინფორმაციით და ერთიანი ელექტრონული ბაზის მონაცემების შესაბამისად გაირკვა, რომ ი/მ „ნუ. ჩ-ეს“ 2014 წლის 2 ოქტომბრის მდგომარეობით ერიცხებოდა სალდირებული ზედმეტობა 4964 ლარის ოდენობით, მათ შორის, ზედმეტობა დღგ-ში 5 500 ლარი, ნარჩენი საშემოსავლო გადასახადში 150 ლარის ოდენობით და სოციალურ გადასახადში 386 ლარის ოდენობით. ნუ. ჩ-ის პირადი აღრიცხვის ბარათზე რიცხული ზედმეტობა, მეწარმის მიერ გადახდილი იყო 2003 წლის 31 მაისს. იმ პერიოდისათვის მოქმედი საქართველოს საგადასახადო კოდექსის 273-ე მუხლის მე-2 ნაწილის შესაბამისად, გადასახადი გადამხდელი უფლებამოსილი იყო საგადასახადო პერიოდის დამთავრებიდან 6 წლის განმავლობაში მოითხოვოს ზედმეტად გადახდილი გადასახადის დაბრუნება ან ჩათვლა. ანალოგიური დანაწესი მოქმედებდა 2004 წლის 2 დეკემბრის საგადასახადო კოდექსით, რომლის მე-5 მუხლის შესაბამისად „საგადასახადო მთხოვნის“ (გადასახადის ან/და სანქციის თანხის დარიცხვის შესახებ) და „გადასახადის გადამხდელის მოთხოვნის“ (ზედმეტად გადახდილი თანხის დაბრუნების ან/და ჩათვლის თაობაზე) წარდგენის ხანდაზმულობის ვადაა 6 წელი, თუ ამ კოდექსით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული. ეს ვადა აითვლება შესაბამისი ვალდებულების წარმოშობის კალენდარული წლის დასრულებიდან. აღნიშნული ფაქტობრივი გარემოებებისა და სამართლებრივი ნორმის საფუძველზე მომსახურების დეპარტამენტმა 2014 წლის 24 სექტემბრის №21-11/67350 წერილით ნ. ჩ-ეს უარი ეთქვა მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე, რადგან აწ. გარდაცვლილი ნუ. ჩ-ის გპაბ-ზე ზედმეტობა წარმოშობილია საგადასახადო კოდექსის მე-4 მუხლით განსაზღვრული ხანდაზმულობის პერიოდიდან. ამავე მუხლის მე-8 ნაწილის თანახმად, გასულია გადამხდელის მოთხოვნის წარდგენის ხანდაზმულობის ვადა, კერძოდ, საგადასახადო ორგანოსთვის გადასახადის გადამხდელის მოთხოვნის წარდგენის ხანდაზმულობის ვადაა 6 წელი, რომელიც აითვლება გადასახადის ან/და სანქციის ზედმეტად გადახდილი თანხის დაბრუნების უფლების წარმოშობის კალენდარული წლის დასრულებიდან. კასატორი მიიჩნევს, რომ უსაფუძვლოა და ხანდაზმული ნ. ჩ-ის მოთხოვნა აწ გარდაცვლილი ი/მ ,,ნუ. ჩ-ის“ ბარათზე არსებული ზედმეტობის დაბრუნების თაობაზე, რის გამოც ქუთაისის საქალაქო სასამართლოს მიერ საქმის ყოველმხრივი გამოკვლევის შედეგად საქმის ფაქტობრივი გარემოებებისა და სამართლებრივი ნორმების სრულყოფილი ანალიზის საფუძველზე სრულიად კანონიერად ეთქვა მოსარჩელეს უარი სარჩელის დაკმაყოფილებაზე, რაც სრულიად უსაფუძვლოდ არ იქნა გათვალისწინებული სააპელაციო სასამართლოს მიერ. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლომ ისევე, როგორც ქუთაისის საქალაქო სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა საგადასახადო კოდექსის ყველა იმ ნორმაზე, რომელიც გადასახადის გადამხდელის მიერ ბიუჯეტში ზედმეტად გადახდილი თანხის დაბრუნებას და ამ მოთხოვნის საგადასახადო ორგანოსათვის მიმართვის წესს ითვალისწინებს, თუმცა საქალაქო სასამართლოსგან განსხვავებით მიიჩნია, რომ მათი ერთობლივი ანალიზით არ დგინდება, რომ ისინი არეგულირებდნენ გარდაცვლილი გადასახადის მემკვიდრის უფლებებს. ამასთან მიუთითა, რომ ყველა ზემოთაღნიშნული ნორმა მხოლოდ საგადასახადო ვალდებულებებზე აკეთებს აქცენტს და გადასახადის გადამხდელის,საგადასახადო აგენტის ან სხვა ვალდებული პირის, ხოლო მათი გარდაცვალების შემთხვევაში მემკვიდრის საგადასახადო ვალდებულებებს განსაზღვრავს. სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა, რომ საგადასახადო კანონმდებლობიდან გამომდინარე გადასახადის გადამხდელის მემკვიდრის უფლებების მიმართებით გარკვეული ნაბიჯი გადადგმულია მხოლოდ კანონში 26.12.2013წ შეტანილი ცვლილებებით, რაც სრულიად უსაფუძვლოა მთელი რიგი სამართლებრივი ნორმების გათვალისწინებით. სააპელაციო სასამართლოს აზრით გადასახადის გადამხდელის გარდაცვალების შემთხვევაში მის სამკვიდროში შემავალი ქონებრივი აქტივები (მათ შორის, საგადასახადო სამართალურთიერთობაში მოპოვებული უფლებები) მემკვიდრეზე გადადის სამკვიდროს მიღების ზოგადი წესების საფუძველზე, რაც დადგენილია საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით და ამ უფლებების განხორციელება საგადასახადო კოდექსით დადგენილი ნორმებით ვერ შეიზღუდება, ვინაიდან მემკვიდრე, რომელსაც არ გაუგრძელებია გადასახადის გადამხდელის ეკონომიკური საქმიანობა, საგადასახადო სამართალურთიერთობის მონაწილე სუბიექტს არ წარმოადგენს. ამდენად იმის მტკიცება, რომ ნ. ჩ-ემ გაუშვა ბიუჯეტში ზედმეტად გადახდილი თანხის მოთხოვნის, ასევე ამ თანხის დაბრუნებაზე საგადასახადო ორგანოს უარის გასაჩივრების საგადასახადო კანონმდებლობით დადგენილი ვადები - სააპელაციო სასამართლომ უსწოროდ მიიჩნია. კასატორის მოსაზრებით ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის აღნიშნული განმარტება ყოველგვარ საფუძველსაა მოკლებული. ამდენად სააპელაციო სასამართლომ არ გაიზიარა ქუთაისის საქალაქო სასამართლოს დასაბუთება ხანდაზმულობასთან დაკავშირებით. თუმცა არანაირი განმარტება არ გაუკეთებია იმასთან დაკავშირებით, თუ რა დროს დაეწყო მაშინ ზედმეტად გადახდილი თანხის მოთხოვნის უფლება ი/მ „ნუ. ჩ-ის“ მემკვიდრეს ნ. ჩ-ეს და რომელი სასარჩელო ხადაზმულობის ვადა გაითვალისწინა სასამართლომ სარჩელის დაკმაყოფილებისას, საგადასახადო კოდექსით გათვალისწინებული, თუ სამოქალაქო კოდექსით გათვალისწინებული, მაშინ, როდესაც სასარჩელო ხანდაზმულობა არის დარღვეული უფლების იძულებითი დაცვის ვადით და იგი უშუალოდ უკავშირდება სარჩელის უფლებას. ხანდაზმულობა არის ვადა, რომლის განმავლობაშიც პირმა, რომლის უფლებაც დაირღვა, შეიძლება მოითხოვოს თავისი უფლების იძულებით განხორციელება ან დაცვა. თავისი ბუნებით ვადა იურიდიული ფაქტია, რომლის დადგომა ან გასვლა იწვევს უფლებისა და ვალდებულების წარმოშობას, შეცვლას ან შეწყვეტას. ამასთან ხანდაზმულობის ვადის სწორად ათვლისათვის უპირველეს ყოვლისა, აუცილებელია მოთხოვნის უფლების წარმოშობის მომენტის დადგენა. ამდენად, ქუთაისის სააპელაციო სასამართლომ არ გამოიყენა კანონი, რომელიც უნდა გამოეყენებინა; გამოიყენა კანონი, რომელიც არ უნდა გამოეყენებინა; არასწორად განმარტა კანონი საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 393-ე მუხლის მე-2 ნაწილი. ამასთან არასწორად იქნა დადგენილი საქმის ფაქტობრივი გარემოებები და არასწორი სამართლებრივი შეფასება მისცა მათ. გადაწყვეტილება არ არის საკმარისად დასაბუთებული. განჩინების დასაბუთება იმდენად არასრულია, რომ მისი სამართლებრივი საფუძვლიანობის შემოწმება შეუძლებელია, შესაბამისად, სახეზეა ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 394-ე მუხლის ,„ე“ და „ე“ პრიმა ქვეპუნქტით გათვალისწინებული გადაწყვეტილების გაუქმების საფუძვლები, ხოლო გასაჩივრებული ადმინისტრაციულ სამართლებრივი აქტი შემოსავლების სამსახურის მიერ მიღებულია კანონმდებლობის მოთხოვნათა სრული დაცვით საქმისათვის მნიშვნელოვანი გარემოებების გამოკვლევისა და შეფასების საფუძველზე, მისი მიღების დროისათვის არ მომხდარა კანონის ისეთი დარღვევა, რომლის არ არსებობის შემთხვევაში მიღებული იქნებოდა განსხვავებული გადაწყვეტილება და არ არსებობდა მათი ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის მე-60 პრიმა მუხლით გათვალისწინებული ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის ბათილად ცნობის საფუძველი.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო საქმის მასალების შესწავლის, გასაჩივრებული გადაწყვეტილებისა და საკასაციო საჩივრის საფუძვლიანობის შესწავლის შედეგად მიიჩნევს, რომ საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს, მოცემულ საქმეზე უნდა გაუქმდეს სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება და საკასაციო სასამართლოს მიერ მიღებულ იქნეს ახალი გადაწყვეტილება შემდეგ გარემოებათა გამო:

საქმის მასალებით დასტურდება, რომ ი/მ „ნუ. ჩ-ემ“ 2003 წლის 31 მაისს ქუთაისის ეროვნულ ბანკში გადარიცხა დღგ წყალთა მელიორაციის გადასახადი თანხით - 5500 ლარი, რომელიც უნდა შეეტანა ზესტაფონის სამელიორაციო სისტემების ანგარიშზე, მაგრამ შეცდომით შეიტანა თერჯოლის საგადასახადო ინსპექციის ანგარიშზე. აღნიშნული თანხა ი/მ „ნუ. ჩ-ის“ პირადი აღრიცხვის ბარათზე აისახა ზედმეტობის გრაფაში. 2006 წლის 3 მარტს გარდაიცვალა ნუ. ჩ-ე. 2006 წლის 1 მაისს ნუ. ჩ-ის მემკვიდრემ ნ. ჩ-ემ განცხადებით მიმართა ქუთაისის საგადასახადო ინსპექციას და მოითხოვა აწ. გარდაცვლილი ნუ. ჩ-ის ამორიცხვა გადამხდელთა რეესტრიდან, ამასთან წარადგინა 2005 წლის დეკლარაცია. ნ. ჩ-ემ 2006 წლის 15 ივნისს წერილით მიმართა ქუთაისის რეგიონალურ ცენტრს და მამკვიდრებლის ი/მ „ნუ. ჩ-ის“ პირადი აღრიცხვის ბარათზე არსებული ზედმეტობის - 5500 ლარის დაბრუნება მოითხოვა, რაზეც ნ. ჩ-ეს საგადასახადო ორგანოსგან პასუხი არ მიუღია. 2014 წლის 17 სექტემბერს ნ. ჩ-ემ განმეორებით მიმართა შემოსავლების სამსახურს მისი მამკვიდრებლის მიერ ზედმეტად გადახდილი თანხის დაბრუნების მოთხოვნით, რაზეც სსიპ შემოსავლების სამსახურის 2014 წლის 24 სეტემბრის წერილით უარი ეთქვა გადასახადის გადამხდელის მოთხოვნის წარდგენის ხანდაზმულობის ვადის გასვლის გამო.

საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ მოცემულ საქმეზე დავის საგანს წარმოადგენს სსიპ შემოსავლების სამსახურის 2014 წლის 21 ოქტომბრის №43907 ბრძანება, რომლითაც ნ. ჩ-ის 2014 წლის 30 სექტემბრის საჩივარი არ დაკმაყოფილდა გადასახადი გადამხდელის მოთხოვნის წარდგენის ხანდაზმულობის ვადის გასვლის გამო.

საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის კანონიერების შემოწმებისას სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება არ შეიცავს სადავო აქტის მთავარი არგუმენტის - ხანდაზმულობის ვადაზე მსჯელობას, გაურკვეველია თუ რომელი ვადა გამოიყენა სასამართლომ გადაწყვეტილების მიღებისას ი/მ ,,ნუ. ჩ-ის“ მემკვიდრის - ნ. ჩ-ის ზედმეტად გადახდილი თანხის მოთხოვნის უფლებასთან მიმართებაში და რომელი ნორმატიული აქტით გათვალისწინებული, მოთხოვნის ხადაზმულობის ვადა გაითვალისწინა სასამართლომ სარჩელის დაკმაყოფილებისას. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ხანდაზმულობის ვადა არის პერიოდი, რომლის განმავლობაში უფლებამოსილ სუბიექტს შეუძლია მოახდინოს თავისი მოთხოვნის იძულებითი რეალიზაცია. შესაბამისად, სწორედ მოთხოვნის ხანდაზმულობის ვადაში არის შესაძლებელი დაიბრუნოს ან/და მომავალი გადასახადების ვალდებულებათა ანგარიშში ჩაითვალოს ზედმეტად გადახდილი გადასახადის ან/და სანქციის თანხა, რადგან ხანდაზმულობა არის ვადა, რომლის განმავლობაშიც პირმა, რომლის უფლებაც დაირღვა, შეიძლება მოითხოვოს თავისი უფლების იძულებით განხორციელება ან დაცვა. ვადაში იგულისხმება დროის განსაზღვრული პერიოდი, რომელსაც კანონმდებელი უკავშირებს ამა თუ იმ იურიდიული შედეგის დადგომას. თავისი ბუნებით ვადა იურიდიული ფაქტია, რომლის დადგომა ან გასვლა იწვევს უფლებისა და ვალდებულების წარმოშობას, შეცვლას ან შეწყვეტას. იმის გათვალისწინებით, რომ ვადის გასვლით იფარება პირის მოთხოვნის იძულებით განხორციელების შესაძლებლობა, კანონმდებელი სხვადასხვა სახის მოთხოვნებისათვის ითვალისწინებს ხანდაზმულობის განსხვავებულ ვადებს. საქართველოს საგადასახადო კოდექსი საგადასახადო სფეროში წარმოშობილი საზოგადოებრივი ურთიერთობების მომწესრიგებელი სამართლებრივ ნორმათა სისტემატიზებული ნორმატიული აქტია. ისევე როგორც არაერთი საკანონმდებლო თუ კანონქვემდებარე აქტი, საგადასახადო კოდექსიც შეიცავს დარღვეული თუ სადავოდ ქცეული უფლების იძულებით განხორციელების ან დაცვის მოთხოვნისათვის გათვალისწინებულ ვადებს, რომელთა დაუცველობის შემთხვევაში შესაბამისი პირი კარგავს საჩივარში მითითებული მოთხოვნის დაკმაყოფილების სამართლებრივ შესაძლებლობას.

სადავო პერიოდში, 2003-2004 წლებში მოქმედი საქართველოს საგადასახადო კოდექსის 237-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, გადასახადის გადამხდელი უფლებამოსილი იყო საგადასახადო პერიოდის დამთავრებიდან 6 წლის განმავლობაში მოეთხოვა ზედმეტად გადახდილი გადასახადის დაბრუნება ან ჩათვლა. ანალოგიური საკანონმდებლო დანაწესი მოქმედებდა 2004 წლის 22 დეკემბრის საგადასახადო კოდექსით, რომლის მე-5 მუხლის შესაბამისად, საგადასახადო მოთხოვნის (გადასახადის ან/და სანქციის თანხის დარიცხვის შესახებ) და გადასახადის გადამხდელის მოთხოვნის (ზედმეტად გადახდილი თანხის დაბრუნების ან/და ჩათვლის თაობაზე) წარდგენის ხანდაზმულობის ვადა იყო 6 წელი... ეს ვადა აითვლებოდა შესაბამისი ვალდებულების წარმოშობის კალენდარული წლის დასრულებიდან. იგივე წესი მოქმედებს დღეისათვის მოქმედი 2010 წლის 17 დეკემბერს მიღებული საგადასახადო კოდექსით, კერძოდ, მე-4 მუხლის მე-8 ნაწილის შესაბამისად, საგადასახადო ორგანოსათვის გადასახადის გადამხდელის მოთხოვნის წარდგენის ხანდაზმულობის ვადაა 6 წელი, რომელიც აითვლება გადასახადის ან/და სანქციის ზედმეტად გადახდილი თანხის დაბრუნების უფლების წარმოშობის კალენდარული წლის დასრულებიდან.

საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ საგადასახადო ურთიერთობებში ხანდაზმულობის 6 - წლიანი ვადა წარმოადგენს საერთო ვადას, რა პერიოდშიც როგორც საგადასახადო ორგანოს, ისე თავად გადასახადის გადამხდელს შეუძლია გადასახდელ თუ უკვე გადახდილ გადასახადებთან დაკავშირებით წარადგინონ შესაბამისი მოთხოვნები. საგადასახადო კოდექსის მე-3 მუხლის მე-9 პუნქტით დადგენილია, რომ კალენდარული წელი არის დროის მონაკვეთი ერთი წლის 1 იანვრიდან 31 დეკემბრის ჩათვლით, ხოლო ახლად რეგისტრირებული გადასახადის გადამხდელისათვის – რეგისტრაციის თარიღიდან იმავე წლის 31 დეკემბრის ჩათვლით, თუ ამ კოდექსით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული. ამდენად, ი/მ „ნუ. ჩ-ისათვის“ 2003 წლის 31 მაისს ზედმეტად განხორციელებული გასახადის დაბრუნების მოთხოვნის უფლების ვადის ათვლა დაიწყო საგადასახადო წლის დასრულებიდან და განისაზღვრა 6 წლით.

2006 წელს ნუ. ჩ-ის გარდაცვალების დროს მოქმედი საქართველოს საგადასახადო კოდექსის 57-ე მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად საგადასახადო ვალდებულებად ითვლებოდა გადასახადის გადამხდელის/საგადასახადო აგენტის, სხვა ვალდებული პირის ვალდებულება გადაიხადოს ამ კოდექსით დაწესებული და შემოღებული გადასახადი, აგრეთვე ამ კოდექსით დაწესებული და ადგილობრივი თვითმმართველობის წარმომადგენლობითი ორგანოს ნორმატიული აქტით შემოღებული გადასახადი. ამავე კოდექსის 62-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად გარდაცვლილი ფიზიკური პირის საგადასახადო ვალდებულებას ასრულებდა მისი მემკვიდრე (მემკვიდრეები) მემკვიდრეობით მიღებული ქონების ღირებულების ფარგლებში და სამკვიდრო ქონებაში მისი (მათი) წილის პროპორციულად მემკვიდრეობის მიღების დღიდან. 71-ე მუხლის პირველი ნაწილის ,,გ’’ ქვეპუნქტის შესაბამისად, თუ გადასახადების გადახდილი თანხების ჯამი აღემატებოდა დარიცხული თანხების ჯამს, გადასახადის გადამხდელს/საგადასახადო აგენტის, სხვა ვალდებული პირის მოთხოვნის შემთხვევაში საგადასახადო ორგანო მოთხოვნიდან არა უგვიანეს 6 თვისა გადასახადის გადამხდელს/საგადასახადო აგენტს, სხვა ვალდებულ პირს უბრუნებდა დარჩენილ თანხას სახელმწიფო ხაზინის ბიუჯეტის შემოსულობების ერთიანი ანგარიშის საგადასახადო შემოსავლის ზედმეტად გადახდილი თანხის დაბრუნების ქვეანგარიშიდან მასზედ რიცხული ნაშთის ფარგლებში.

საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ გარდაცვლილი მამის სამკვიდრო ქონების მიღებით 2006 წლის 1 მაისიდან ნ. ჩ-ე გახდა ვალდებული შეესრულებინა გარდაცვლილი ნუ. ჩ-ის საგადასახადო ვალდებულებები. ანუ ნ. ჩ-ე წარმოადგენდა საგადასახადო კოდექსის 57-ე მუხლით გათვალისწინებულ ,,ვალდებულ პირს’’. შესაბამისად, იგი სარგებლობდა უფლებით მიეღო ზედმეტად გადახდილი თანხა. ამასთან, ვინაიდან ამ თანხის გადახდა განხორციელებულია 2003 წლის 31 მაისს, მოთხოვნის ხანდაზმულობის ვადის ათვლა ნ. ჩ-ისათვის განსაზღვრული იყო 2003 წლის საგადასახადო პერიოდის დამთავრებიდან 2003 წლის 31 დეკემბრიდან - 6 წლით. სადავო პერიოდში მოქმედი საქართველოს საგადასახადო კოდექსი 81-ე მუხლის შესაბამისად, „გადასახადის გადამხდელის მოთხოვნა“ იყო გადასახადის გადამხდელის/საგადასახადო აგენტის ან სხვა ვალდებული პირის მიერ საგადასახადო ორგანოსათვის წარდგენილი მოთხოვნა, რომლის შესრულებაც სავალდებულო იყო ამ კოდექსით განსაზღვრულ შემთხვევებში და დადგენილი წესით. ამავე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, „გადასახადის გადამხდელის მოთხოვნის“ წარდგენის საფუძველი იყო გადასახადის ან/და საურავის ზედმეტად გადახდილი თანხა. ამდენად ნ. ჩ-ის, როგორც ,,ვალდებულ პირის’’ მოთხოვნის შესრულება ზედმეტად გადახდილი თანხის დაბრუნების თაობაზე სავალდებულო იყო საგადასახადო ორგანოსათვის. საგულისხმოა, რომ 2006 წლის 15 ივნისს ნ. ჩ-ემ წერილით მიმართა ქუთაისის საგადასახადო ინსპექციას და მოითხოვა დღგ-ს ბარათზე არსებული ზედმეტობის 5500 ლარის უკან დაბრუნება, რაც საგადასახადო ორგანოს მიერ რეაგირების გარეშე იქნა დატოვებული. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სადავო პერიოდში მოქმედი საქართველოს საგადასახადო კოდექსი 145-ე მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად, საგადასახადო დავის დაწყების მატერიალური საფუძველი იყო საგადასახადო ორგანოს ან გადასახადის გადამხდელის/საგადასახადო აგენტის ან სხვა ვალდებული პირის მიერ ამ კოდექსით დადგენილი ვალდებულების დარღვევა. ხოლო ამავე მუხლის მე-2 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის შესაბამისად, საგადასახადო დავის დაწყების ფორმალური საფუძველი იყო საგადასახადო ორგანოს მიერ ამ კოდექსის 81-ე მუხლით განსაზღვრული „გადასახადის გადამხდელის მოთხოვნის“ შესრულებაზე უარი და შესაბამისი წერილობითი შესაგებლის წარდგენა ან ამ კარით განსაზღვრულ ვადაში მისი წარუდგენლობა. ამდენად, თუ საგადასახადო ორგანომ ამავე კოდექსის 81-ე მუხლით განსაზღვრული მოთხოვნისას კანონით დადგენილ ვადაში არ აცნობა პირს წერილობითი სახით მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე უარი, ეს წარმოადგენდა საგადასახადო დავის დაწყების ფორმალურ საფუძველს. ამავე კოდექსის 147-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, თუ საგადასახადო ორგანო მთლიანად ან ნაწილობრივ უარს აცხადებდა „გადასახადის გადამხდელის მოთხოვნის“ შესრულებაზე, იგი ვალდებული იყო, „გადასახადის გადამხდელის მოთხოვნის“ მიღებიდან 15 კალენდარული დღის ვადაში მოთხოვნის წარმდგენი პირისათვის ამ კოდექსის 46-ე მუხლით დადგენილი წესით გაეგზავნა წერილობითი შესაგებელი. ამ ვადაში შესაგებლის გაუგზავნელობა ნიშნავდა „გადასახადის გადამხდელის მოთხოვნის“ შესრულებაზე უარს. ნ. ჩ-ის მოთხოვნა ზედმეტად დარიცხული თანხის დაბრუნების თაობაზე საგადასახადო ორგანოს მიმართ გამომდინარეობდა 2006 წელს მოქმედი საგადასახადო კოდექსის 81-ე მუხლიდან და სავალდებულო იყო შესასრულებლად. ვინაიდან 2006 წლის 15 ივნისის განცხადებაზე 147-ე მუხლით დადგენილი 15 კალენდარული დღის ვადაში ნ. ჩ-ეს არ ეცნობა პასუხი, მას გაუჩნდა საგადასახადო დავის დაწყების ფორმალური საფუძველი, თუმცა აღნიშნული უფლება მან არ გამოიყენა, რითაც დაკარგა 2006 წლის 15 ივნისის მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის შესახებ საგადასახადო ორგანოს გადაწყვეტილების გასაჩივრების შესაძლებლობა. ამდენად, მოცემულ დავის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელოვანია გაირკვეს საკითხი იმის შესახებ, რამდენად კანონიერად ეთქვა ნ. ჩ-ეს 2014 წლის 17 სექტემბრის განცხადების დაკმაყოფილებაზე უარი ხანდაზმულობის ვადის გასვლის გამო.

საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ სამოქალაქო კოდექსის 1328-ე მუხლის შესაბამისად, მემკვიდრეზე უფლებები გადადის ისეთივე ფორმით და მოცულობით, როგორც ეს ჰქონდა მამკვიდრებელს, ამდენად, იმ შემთხვევაშიც კი თუ ნ. ჩ-ის მოთხოვნას განვიხილავთ, როგორც აწ/გარდაცვლილი მამის მემკვიდრის მოთხოვნას, ასეთ შემთხვევაში გათვალისწინებული უნდა იქნეს, რომ თავად ნუ. ჩ-ეს (მამკვიდრებელს) საგადასახადო ორგანოდან ზედმეტად გადახდილი თანხის მოთხოვნის უფლება წარმოეშვა 2003 წლის საგადასახადო პერიოდის დასრულებიდან 2003 წლის 31 დეკემბრიდან და შეადგენდა 6 წელს, რომელიც ამოიწურა 2009 წლის 31 დეკემბერს, რა დროისთვისაც გადასახადის გადამხდელის მოთხოვნის წარდგენის უფლება 2006 წლის 1 მაისის სანოტარო აქტის საფუძველზე უკვე გადასული იყო ნ. ჩ-ეზე, რომელმაც კანონით განსაზღვრულ ვადაში არ განახორციელა უფლების რეალიზება, ვინაიდან 2014 წლის 17 სექტემბერს - ხანდაზმულობის ვადის დასრულებიდან 4 წლისა და 8 თვის შემდეგ მიმართა საგადასახადო ორგანოს მამკვიდრებლის მიერ ზედმეტად გადახდილი თანხის დაბრუნების მოთხოვნით.

საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ დღეისათვის მოქმედი საგადასახადო კოდექსის მე-40 მუხლის შესაბამისად, „გადასახადის გადამხდელს უფლება აქვს, ისარგებლოს საგადასახადო შეღავათებით, მათ შორის, გათავისუფლდეს გადასახადებისაგან, საქართველოს საგადასახადო კანონმდებლობით დადგენილი საფუძვლებითა და წესით, ასევე, საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილ ვადაში დაიბრუნოს ან/და მომავალი გადასახადების ვალდებულებათა ანგარიშში ჩაითვალოს ზედმეტად გადახდილი გადასახადის ან/და სანქციის თანხა“, ხოლო საგადასახადო ორგანო ვალდებულია გადასახადის გადამხდელს დაუბრუნოს ზედმეტად გადახდილი თანხა ამ კოდექსით დადგენილი წესით. 63-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, თუ გადასახადის გადამხდელის გადასახადების ან/და სანქციების გადახდილი თანხა აღემატება დარიცხული გადასახადების ან/და სანქციების თანხას, საგადასახადო ორგანო: ა) ზედმეტად გადახდილ თანხას ჩაუთვლის მომავალი საგადასახადო ვალდებულების ანგარიშში; ბ) გადასახადის გადამხდელის მოთხოვნის წარდგენის საფუძველზე ამ მოთხოვნის წარდგენიდან არა უგვიანეს 3 თვისა უბრუნებს გადასახადის გადამხდელს ზედმეტად გადახდილ თანხას. ამავე კოდექსის 65-ე მუხლის პირველი ნაწილის შესაბამისად, გადასახადის გადამხდელის მოთხოვნა არის პირის მიერ საგადასახადო ორგანოსათვის წარდგენილი მოთხოვნა გადასახადების ან/და სანქციების ზედმეტად გადახდილი თანხის დაბრუნების შესახებ, რომლის შესრულებაც სავალდებულოა საგადასახადო ორგანოსათვის ამ კოდექსით განსაზღვრულ შემთხვევებში და დადგენილი წესით.

საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის მე-60¹ მუხლში ჩამოთვლილია ის საფუძვლები, რომელთა არსებობის შემთხვევაშიც შესაძლებელია ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის ბათილად ცნობა, კერძოდ, აღნიშნული მუხლის პირველი ნაწილი ადგენს, რომ ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი ბათილია, თუ იგი ეწინააღმდეგება კანონს, ან არსებითად დარღვეულია მისი მომზადებისა ან გამოცემის კანონმდებლობით დადგენილი სხვა მოთხოვნები. ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის მომზადების ან გამოცემის წესის არსებით დარღვევად ჩაითვლება ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის გამოცემა ამ კოდექსის 32-ე ან 34-ე მუხლებით გათვალისწინებული წესის დარღვევით ჩატარებულ სხდომაზე ან კანონით გათვალისწინებული ადმინისტრაციული წარმოების სახის დარღვევით, ანდა კანონის ისეთი დარღვევა, რომლის არარსებობის შემთხვევაში მოცემულ საკითხზე მიღებული იქნებოდა სხვაგვარი გადაწყვეტილება.

სადავო ინდივიდუალურ ადმინისტრაციულ-სამსართლებრივ აქტში ასახული სამართლებრივი შეფასებისა და დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით, საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ არ არსებობს გასაჩივრებული ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის ბათილად ცნობის საფუძველი, ამდენად, ნ. ჩ-ის სარჩელი არ უნდა დაკმაყოფილდეს.

სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 411-ე მუხლის თანახმად, საკასაციო სასამართლო თვითონ მიიღებს გადაწყვეტილებას საქმეზე, თუ არ არსებობს ამ კოდექსის 412-ე მუხლით გათვალისწინებული გადაწყვეტილების გაუქმებისა და საქმის სააპელაციო სასამართლოში ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საფუძვლები. ვინაიდან საქმეში არ არსებობს მტკიცებულებები, რომლებიც სააპელაციო სასამართლოს არ შეუფასებია, დავის ფაქტობრივი გარემოებები კი დამატებით დადგენას არ საჭიროებს, საკასაციო სასამართლო უფლებამოსილია, თავად მიიღოს გადაწყვეტილება.

რადგან სარჩელი არ კმაყოფილდება, ხოლო კასატორი სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან გათავისუფლებულია, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53-ე მუხლის შესაბამისად, სასამართლო ხარჯების განაწილების საფუძველი არ არსებობს.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლის მე-2 ნაწილით, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 411-ე მუხლით და

გ ა დ ა წ ყ ვ ი ტ ა :

1. საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს სსიპ შემოსავლების სამსახურის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს;

2. გაუქმდეს ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2015 წლის 16 ივნისის გადაწყვეტილება და საქმეზე მიღებულ იქნეს ახალი გადაწყვეტილება;

3. ნ. ჩ-ის სარჩელი არ დაკმაყოფილდეს;

4. ნ. ჩ-ის მიერ პირველ და სააპელაციო ინსტანციის სასამართლოებში გადახდილი სახელმწიფო ბაჟი დარჩეს სახელმწიფო ბიუჯეტში;

5. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე ვ. როინიშვილი

მოსამართლეები: მ. ვაჩაძე

ნ. სხირტლაძე