საქმე Nბს-925-921(კ-17) 3 ივლისი, 2018 წელი

ქ. თბილისი

ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატა

შემდეგი შემადგენლობა:

ვასილ როინიშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მაია ვაჩაძე, ნუგზარ სხირტლაძე

საქმის განხილვის ფორმა - ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი - საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო (მოპასუხე)

მოწინააღმდეგე მხარე - მ. ქ-ი (მოსარჩელე)

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება - თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2017წლის 29 ივნისის გადაწყვეტილება

კასატორის მოთხოვნა - გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღება

დავის საგანი - სარჩოს დაკისრება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

მ. ქ-მა 2015 წლის 8 ივნისს სარჩელით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას მოპასუხე საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს მიმართ და მოითხოვა საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს დაეკისროს გარდაცვლილი რ. ქ-ის მეუღლის მ. ქ-ის სასარგებლოდ, 2014 წლის ივლისიდან, ყოველთვიური სარჩოს გადახდა თვეში 600 ლარის ოდენობით, მ. ქ-ის სიცოცხლის მანძილზე.

მოსარჩელემ მიუთითა, რომ რეგისტრირებულ ქორწინებაში იმყოფებოდა რ. ქ-თან. მისი მეუღლე 2012 წელს დაინიშნა საქართველოს შეირაღებული ძალების სახლმელეთო ჯარების საავიაციო ბრიგადის საავიაციო ტექნიკლური საექსპლუატაციო სარემონტო ნაწილის „სუ-25“ ტიპის თვითმფრინავების საექსპლუატაციო რგოლის თვითმფრინავებისა და ძრავების ტექნიკოსად. მეუღლის ხელფასი წარმოადგენდა ოჯახის შემოსავლის ერთადერთ წყაროს, თუმცა საუბედუროდ 2014 წლის 1 ივნისს სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულების დროს რ. ქ-ი გარდაიცვალა. ძლიერად ამოვარდნილმა ქარმა თვითმფრინავების სარემონტო იარაღების შესანახ სათავსოს მთლიანად გადახადა სახურავი და თუნუქის ფირფიტა თავის არეში დაეცა საბრძოლო მორიგეობაში მყოფ რ. ქ-ს. საქართველოს შეიარაღებული ძალების გენერალური შტაბის სამხედრო პოლიციის დეპარტამენტის მიერ 2014 წლის 26 აგვისტოს დაიდო დასკვნა, რომლის საფუძველზეც რ. ქ-ის გარდაცვალება ჩაითვალა სამსახურებრივ მოვალეობის შესრულების დამადასტურებელ პირობად. მოსარჩელემ ასევე მიუთითა, რომ აღიძრა სისხლის სამართლის საქმე მისი მეუღლის გარდაცვალების ფაქტთან დაკავშირებით, თუმცა პროკურორის დადგენილებით გამოძიება შეწყდა.

სასარჩელო მოთხოვნის საფუძვლად მოსარჩელემ მიუთითა საქართველოს შრომის კოდექსის 35-ე და სამოქალაქო კოდექსის 992-ე, 1006-ე მუხლებზე და იმის გათვალისწინებით, რომ აქვს ჯანმრთელობის არასახარბიელო მდგომარეობა და ესაჭიროება მუდმივი მკურნალობა, მოითხოვა მოპასუხისათვის - საქართველოს თავდაცვის სამინისტროსათვის სარჩოს დაკისრება.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2016 წლის 16 მაისის გადაწყვეტილებით, მ. ქ-ის სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

სასამართლომ საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით, მიიჩნია, რომ რ. ქ-ის სიცოცხლის მოსპობა არ წარმოადგენდა მართლსაწინააღმდეგო მოქმედებით მიყენებულ ზიანს, მოპასუხის მართლსაწინააღმდეგო ქმედება არ იქნა დადასტურებული და არ არსებობდა მიზეზობრივი კავშირი დამდგარ ზიანსა და სიცოცხლის მოსპობას შორის. ასევე სახეზე არ იყო სამოქალაქო კოდექსის მე-1000 მუხლის პირველი და მე-2 ნაწილებით გათვალისწინებული შემთხვევა, რაც ითვალისწინებს ბრალის გარეშე პასუხსიმგებლობის დაკისრების შესაძლებლობას, ნაგებობიდან გამომდინარე მომეტებული საფრთხით გამოწვეული ზიანისათვის.

აღნიშნული გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა მ. ქ-მა.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2017 წლის 29 ივნისის გადაწყვეტილებით მ. ქ-ის სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა, გაუქმდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2016 წლის 16 მაისის გადაწყვეტილება და საქმეზე მიღებულ იქნა ახალი გადაწყვეტილება, რომლითაც მ. ქ-ის სარჩელი დაკმაყოფილდა; საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს დაეკისრა გარდაცვლილი რ. ქ-ის მეუღლის - მ. ქ-ის სასარგებლოდ, 2014 წლის ივლისიდან, ყოველთვიური სარჩოს გადახდა თვეში 600 ლარის ოდენობით, მ. ქ-ის სიცოცხლის მანძილზე.

სააპელაციო სასამართლომ არ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მოსაზრება მიზეზობრივი კავშირის არარსებობასთან დაკავშირებით, მიუთითა საქართველოს კონსტიტუციის პრეამბულაზე, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო 2007 წლის 26 ოქტომბრის №2/2-389 გადაწყვეტილებაში, საქმეზე ,,საქართველოს მოქალაქე მაია ნათაძე და სხვები საქართველოს პარლამენტისა და საქართველოს პრეზიდენტის წინააღმდეგ“ განმარტებულ ,,შრომის“ ცნებაზე და აღნიშნა, რომ შრომისა და მისი შემადგენელი სოციალური უფლება სიცოცხლისუნარიანია ამ სიკეთეთა ხელმისაწვდომობის სრულყოფის ხარისხით, კონსტიტუციური ცვლილებების შედეგად საქართველოს შრომის კოდექსი ნორმატიულ აქტთა იერარქიაში ორგანული კანონის სტატუსით აღიჭურვა, რითაც კიდევ უფრო გამოიკვეთა ქვეყნის ძირითადი კანონით გაცხადებული ხალხის ნება დემოკრატიული, სამართლიანი და სოციალური სახელმწიფოს მშენებლობის მიზანში. აღნიშნული პოზიციიდან გამომდინარე, საბაზრო ურთიერთობებში მეწარმეთა მიერ პასუხისმგებელობების ტვირთის სამართლიანად ზიდვის საკუთარი მიხედულებით განსაზღვრა, ძირშივე ეწინააღმდეგება ხალხის ძირითად კანონში გაცხადებულ ნებას სახელმწიფობრივი პრიორიტეტების და ღირებულებების საკითხში, ამავე დროს აკნინებს ადამიანის, როგორც ასეთის, პრიორიტეტულ მნიშვნელობას და გულგრილობას ავლენს ადამიანის ყოფის და განვითარების აღიარებულ ღირებულებათა მიმართ. ეს ტვირთი კიდევ უფრო ფართოდ უნდა განიმარტოს, როცა საქმე ეხება საჯარო დაწესებულებაში დასაქმებულ მუშაკს.

სააპელაციო პალატამ საქართველოს შეიარაღებული ძალების გენერალური შტაბის სამხედრო პოლიციის დეპარტამენტის უფროსის მოვალეობის შემსრულებლის მიერ 2014 წლის 26 აგვისტოს დამტკიცებული დასკვნით დადგენილად მიიჩნია, საქართველოს შეიარაღებული ძალების გენერალური შტაბის სახმელეთო ჯარების საავიაციო ბრიგადის საავიაციო ტექნიკური საექსპლუატაციო სარემონტო ნაწილის ,,სუ-25“ ტიპის თვითმფრინავების საექსპლუატაციო რგოლის თვითმფრინავებისა და ძრავების ჯგუფის ტექნიკოსი, სამოქალაქო პირი, რ. ბ-ის ძე ქ-ი გაირდაიცვალა სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას, აღნიშნული დასკვნით სამსახურებრივი შემოწმების შედეგად დადგენილ იქნა, რომ N44763 სამხედრო ნაწილის მეთაურის 2014 წლის 30 მაისის N97 ბრძანებით რ. ქ-ი 2014 წლის 1 ივნისის 10:00 საათიდან, 2 ივნისის 10:00 საათამდე დაინიშნა საბრძოლო მორიგეობის საბრძოლო გათვლად. 2014 წლის 1 ივნისს მორიგეობაზე მყოფი რ. ქ-ი იმყოფებოდა სამხედრო ნაწილის ტერიტორიაზე მდებარე თვითმფრინავების სადგომზე და ასრულებდა საბრძოლო გათვლის ფუნქციას. დაახლოებით 21 საათსა და 45 წუთზე მოულოდნელად ამოვარდნილმა ძლიერმა ქარმა იქვე მდებარე თვითმფრინავების სარემონტო იარაღების შესანახ სათავსოს მთლიანად გადახადა სახურავი და თუნუქის ფირფიტა თავის არეში დაეცა საბრძოლო მორიგეობაზე მყოფ რ. ქ-ს, რომელიც წაიქცა და აღნიშნულის შედეგად მიიღო სიცოცხლისათვის შეუთავსებელი ჯანმრთელობის მრავლობითი დაზიანებები. გარდაცვალების მოწმობით დასტურდება, რომ რ. ქ-ი გარდაიცვალა 2014 წლის 1 ივნისს. მოქალაქეობრივი მდგომარეობის აქტების ჩამწერი განყოფილების მიერ 1981 წლის 31 იანვარს გაცემული ქონწინების მოწმობის თანახმად, სააპელაციო პალატამ დადგენილად მიიჩნია რ. ბ. ქ-ისა და მ. რ. რ-ის ქორწინება, ქორწინების შემდეგ მიეცათ გვარები: ქმარს - ქ-ი, ცოლს - ქ-ი საქართველოს თავდაცვის მინისტრის 2014 წლის 17 სექტემბრის N MOD 3 14 00001300 ბრძანების თანახმად, შეიარაღებული ძალების საავიაციო ბრიგადის ტექნიკური საექსპლოატაციო სარემონტო ნაწილის „სუ-25“ ტიპის თვითმფრინავების საექსპლოატაციო რგოლის თვითმფრინავებისა და ძრავების ჯგუფის ტექნიკოსის, სამოქალაქო პირის - რ. ქ-ის ოჯახის წევრს - მეუღლე მ. ქ-ს მიეცა ერთჯერადი ფულადი დახმარება 10 000 ლარის ოდენობით.

ზემოაღნიშნული ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით სააპელაციო პალატამ სამოქალქო კოდექსის 408-ე, 992-ე მუხლებზე და „შრომითი მოვალეობის შესრულებისას დასაქმებულის ჯანმრთელობისათვის ვნების შედეგად მიყენებული ზიანის ანაზღაურების დახმარების დანიშვნისა და გაცემის წესის დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის 2013 წლის 01 მარტის N45 დადგენილების მე-2 მუხლის „ა“ ქვეპუნქტზე, ამავე დადგენილების მე-4 მუხლის პირველი პუნქტის „გ“ ქვეპუნტზე მითითებით, მიიჩნია, რომ არსებობდა სააპელაციო საჩივრის დაკმაყოფილების საფუძველი. ზემოაღნიშნული მთავრობის დადგენილების მე-2 მუხლის „ა“ ქვეპუნქტით განმარტებულია, რომ ბენეფიციარი არის საქართველოს მოქალაქე, რომელსაც ამ წესის შესაბამისად, დანიშნული აქვს დახმარება, ამავე დადგენილების მე-4 მუხლით განსაზღვრულია ბენეფიციარის უფლება-მოვალეობები, კერძოდ ბენეფიციარს უფლება აქვს: ა) მიიღოს დახმარება ამ წესით დადგენილი პირობებით; ბ) დამატებით მიიღოს სხვა არაფულადი სარგებელი ან/და სხვა ფულადი გასაცემლები საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისად; გ) ისარგებლოს საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული სხვა უფლებებით. სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ ეს უკანასკნელი დანაწესი სწორედაც, აფართოებს სარჩოს დანიშვნასთან დაკავშირებით გადასახედ საკითხებს ბენეფიციარის უფლების რელიზაციის შემთხვევებში. სააპელაციო პალატამ მიუთითა, რომ ვინაიდან დადგენილია, რომ მ. ქ-ის მეუღლე დასაქმებული იყო საქართველოს თავდაცვის სამინისტროში და იღებდა ხელფასს _ ყოველთვიურად 600 ლარის ოდენობით, დაზარალებულს უნდა აუნაზღაურდეს ზიანი ყოველთვიური სარჩოს გადახდით. სააპელაციო პალატამ ასევე ყურადღება გაამახვილა საქართველოს ორგანული კანონის საქართველოს შრომის კოდექსის 35-ე მუხლის პირველ ნაწილზე, რომლის თანახმად, დამსაქმებელი ვალდებულია უზრუნველყოს დასაქმებული სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისათვის მაქსიმალურად უსაფრთხო სამუშაო გარემოთი, ამავე მუხლის მე-6 ნაწილის თანახმად, დამსაქმებელი ვალდებულია მიიღოს ყველა გონივრული ზომა საწარმოო შემთხვევის შედეგების დროული ლოკალიზაციისა და ლიკვიდაციისათვის, პირველადი დახმარების აღმოჩენისა და ევაკუაციისათვის. დამსაქმებელი ვალდებულია სრულად აუნაზღაუროს დასაქმებულს სამუშაოს შესრულებასთან დაკავშირებული, ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუარესებით მიყენებული ზიანი და აუცილებელი მკურნალობის ხარჯები.

დასახელებული ნორმებიდან გამომდინარე, სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ მოსარჩელე უფლებამოსილია სარჩოს სახით მიიღოს ზიანის ანაზღაურება იმ ოდენობით, რა ოდენობითაც მიიღებდა ხელფასს რ. ქ-ი, ზიანის ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოება რომ არ დამდგარიყო. პალატამ განმარტა, რომ სარჩოს მიღების უფლება წარმოადგენს პირის შესაძლებლობას, გარანტირებულ უფლებას შესაბამისი პირობების დადგომისას, აუნაზღაურდეს საწარმოო ტრავმით მიღებული ზიანი. აღნიშნული კი, გულისხმობს პირისათვის შემოსავლის მიღების უზრუნველყოფას საწარმოო ტრავმის არარსებობის პირობებში შესაძლო შრომის ანაზღაურების შესაბამისად. ამასთან, გამომდინარე იქიდან, რომ სარჩოს სახით გადასახდელი ზიანის ანაზღაურების საფუძველია პირის მდგომარეობა, კერძოდ, ჩვეულებრივ შრომის ანაზღაურების მიღების შეუძლებლობა, მისი ანაზღაურების შეწყვეტის ან ნაწილობრივ შეწყვეტის საფუძველი შეიძლება გახდეს, მხოლოდ პირის შრომის უნარის აღდგენა, შესაბამისად, აღნიშნული ვითარება უნდა კომპენსირდეს დაზარალებული მუშაკის სასარგებლოდ შესაბამისი პირობების დადგომისას სამართლიანი კომპენსირების თანაბარზომირების გამო გაზრდილი მოთხოვნილების (408.2მ) თანახმად.

აღნიშნული გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრა საქართველოს თავდაცვის სამინისტრომ, კასატორმა მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღება.

კასატორი მიუთითებს, რომ სამხედრო პოლიციის 2014 წლის 26 აგვისტოს დასკვნის თანახმად, რ. ქ-ის გარდაცვალება დადგა საბრძოლო მორიგეობაზე ყოფნის დროს სამსახურეობრივი მოვალეობის შესრულებისას და მისი გარდაცვალება ჩაითვალა სამსახურეობრივი მოვალეობის შესრულების დამადასტურებელ პირობად. შესაბამისად, თავდაცვის მინისტრის 2014 წლის 17 სექტემბრის N1300 ბრძანებით „საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს სამხედრო მოსამსახურეთა, სახელმწიფო სპეციალური წოდების მქონე და სამოქალქო პირთა შრომის ანაზღაურების, სოციალური დაცვისა და მატერიალური უზრუნველყოფის შესახებ“ საქართველოს თავდაცვის მინისტრის 2007 წლის 26 სექტემბრის N560 ბრძანების 40¹ მუხლის „დ“ ქვეპუნქტის და 41-ე პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტის თანახმად, რ. ქ-ის ოჯახის წევრს, მეუღლე მ. ქ-ს მიეცა ერთჯერადი დახმარება 10 000 ლარის ოდენობით. ამდენად, დამსაქმებელმა (სამინისტრომ) გარდაცვლილის ოჯახის მიმართ განახორციელა კანონმდებლობით დადგენილი ვალდებულება და გასცა კანონქვემდებარე აქტით დადგენილი კომპენსაცია.

კასატორის განმარტებით, დადგენილი ფაქტია, რომ მოსამსახურის გარდაცვალების ფაქტთან დაკავშირებით საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 116-ე მუხლის პირველი ნაწილით (რაც სისხლისსამართლებრივ პასუხისმგებლობას ითვალისწინებს გაუფრთხილებლობით სიცოცხლის მოსპობას) მიმდინარეობდა გამოძიება, თუმცა საქმე შეწყდა დანაშაულის არ არსებობის გამო და დადგინდა, რომ რ. ქ-ის სიცოცხლის მოსპობა გამოწვეული იყო უბედური შემთხვევით. შესაბამისად, უდავოა, რომ არ დადგენილა და არ გამოკვეთილა არც სისხლის სამართლის საქმის და არც ადმინისტრაციული წესით საქმის წარმოებისას ვინმეს (თავდაცვის სამინისტროს ან/და რომელიმე კონკრეტული პასუხისმგებელი პირის) ბრალეულობა.

საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის დანაწესის თანახმად უნდა არსებობდეს დადგენილი ის პირი რომლის ბრალეულობითაც დადგა ფაქტი რათა მასზე გავრცელდეს ის პასუხიმგებლობა, რომელიც დადგა მისი ბრალეულობით. კონკრეტულ შემთხვევაში სამინისტროს მიმართ საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის არც 408-ე მუხლის მე-2 ნაწილის არც 992-ე, მე-1000 მუხლის მე-2 ნაწილის, 1004-ე მუხლის პირველი ნაწილის, 1005-ე მუხლებით დადგენილი ვალდებულება არ დგას. იმ მარტივი მიზეზით, რომ უდავოდ დადგენილი ფაქტია ის გარემოება, რომ პირის გარდაცვალება გამოწვეულია დაუძლეველი ძალით (უბედური შემთხვევა) და არა ვინმეს ბრალეულობით.

კასატორის განმარტებით, სააპელაციო სასამართლომ არ გაითვალისწინა ის ფაქტი, რომ მარჩენლის გარდაცვალების შემთხვევაში სწორედ კონსტიტუციური და საკანონმდებლო („სახელმწიფო კომპენსაციისა და სახელმწიფო აკადემიური სტიპენდიების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-5 მუხლის პირველი პუნქტის „დ“) ვალდებულებიდან გამომდინარე - სახელმწიფო, პირს უნიშნავს კომპენსაციას მარჩენლის გარდაცვალების გამო, რასაც კონკრეტულ შემთხვევაში აქვს ადგილი და ამ კომპენსაციით მოსარჩელე უკვე უზრუნველყოფილია. ასევე თავდაცვის სამინისტრომ გარდაცვლილის ოჯახის წევრს გადასცა ერთჯერადი დახმარებაც. შესაბამისად, სახელმწიფოს დავალდებულება (კონკრეტულ შემთხვევაში თავდაცვის სამინისტროს სახით) რაიმე დამატებითი კომპენსაციის გაცემის კუთხით ყოველგვარ სამართლებრივ საფუძველს მოკლებულია, მაშინ როდესაც არც სახელმწიფოს და არც კონკრეტული პირის (საჯარო მოხელის) ბრალეულობა სახეზე არ დგას.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2018 წლის 9 იანვრის განჩინებით საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს საკასაციო საჩივარი მიჩნეულ იქნა დასაშვებად და მიღებულ იქნა არსებითად განსახილველად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო საქმის მასალებისა და საკასაციო საჩივრის საფუძვლების შესწავლის შედეგად მიიჩნევს, რომ საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ, გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2017 წლის 29 ივნისის გაადწყვეტილება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს.

საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საკასაციო საჩივარი საფუძვლიანია სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების გაუქმების მოთხოვნის ნაწილში, რამდენადაც თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2017 წლის 29 ივნისის გადაწყვეტილებით საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს დაევალა სარჩოს დაკისრება, ისეთ პირობებში, როდესაც საქმეზე არ არის გამოკვლეული და დადგენილი რამდენად აკმაყოფილებს მ. ქ-ი სარჩოს მიმღები პირის კანონით დადგენილ მოთხოვნებს, ამასთან ბუნდოვანია მისაღები თანხა წარმოადგენს ზიანის ანაზღაურებას თუ სახელმწიფო კომპენსაციას, გარდა ამისა გასაჩივრებული გადაწყვეტილებიდან არ დგინდება რა მტკიცებულებაზე დაყრდნობით მიიღო სააპელაციო პალატამ 600 ლარის ოდენობით თანხის დაკისრების შესახებ გადაწყვეტილება.

საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ განსახილველ საქმეზე სასარჩელო მოთხოვნას წარმოადგენს მოპასუხისათვის მ. ქ-ის სასაგებლოდ სარჩოს სახით ყოველთვიურად 600 ლარის დაკისრება მეუღლის - რ. ქ-ის გარდაცვალებიდან მისი სიცოცხლის მანძილზე.

საქმეზე დადგენილია, რომ 2014 წლის 1 ივნისს მორიგეობაზე მყოფი საქართველოს შეიარაღებული ძალების გაერთიანებული შტაბის სამხედრო-საჰაერო ძალების საავიაციო ბაზის სუ-25 ტიპის თვითმფრინავების საავიაციო ესკადრილის „D“ საავიაციო ტექნიკური რგოლის ტექნიკური ჯგუფის თვითმფრინავებისა და ძრავების ტექნიკოსი რ. ქ-ი იმყოფებოდა სამხედრო ნაწილის ტერიტორიაზე მდებარე თვითმფრინავების სადგომზე და ასრულებდა საბრძოლო გათვლის ფუნქციას. დაახლოებით 21 საათსა და 45 წუთზე მოულოდნელად ამოვარდნილმა ძლიერმა ქარმა იქვე მდებარე თვითმფრინავების სარემონტო იარაღების შესანახ სათავსოს მთლიანად გადახადა სახურავი და თუნუქის ფირფიტა თავის არეში დაეცა საბრძოლო მორიგეობაზე მყოფ რ. ქ-ს, რომელიც წაიქცა და აღნიშნულის შედეგად მიიღო სიცოცხლისათვის შეუთავსებელი ჯანმრთელობის მრავლობითი დაზიანებები და 2014 წლის 1 ივნისს გარდაიცვალა.

აღნიშნულ ფაქტთან დაკავშირებით, 2014 წლის 1 ივნისს, სამხედრო პოლიციის დეპარტამენტის გამოძიების მთავარი სამმართველოს აღმოსავლეთ საგამოძიებო სამმართველოს კახეთი - ქვემო ქართლის საგამოძიებო განყოფილებაში დაიწყო გამოძიება N103020614001 სისხლის სამართლის საქმეზე, დანაშაული გათვალისწინებული საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 116-ე მუხლის პირველი ნაწილით. დადგინდა, რომ რ. ქ-ის გარდაცვალება დადგა საბრძოლო მორიგეობაზე ყოფნის დროს სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას, რის გამოც მისი გარდაცვალება უნდა ჩაითვალოს სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულების დამადასტურებელ პირობად.

2014 წლის 26 სექტემბრის დადგენილებით N103020614001 სისხლის სამართლის საქმეზე შეწყდა გამოძიება სისხლის სამართლის კოდექსით გათვალისწინებული ქმედების არარსებობის გამო.

დადგენილია, რომ საქართველოს თავდაცვის მინისტრის 2014 წლის 17 სექტემბრის N MOD 3 14 00001300 ბრძანების თანახმად, საქართველოს თავდაცვის სამინისტროსგან რ. ქ-ის ოჯახის წევრს - მეუღლე მ. ქ-ს „საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს სამხედრო მოსამსახურეთა, სახელმწიფო სპეციალური წოდების მქონე და სამოქალაქო პირთა შრომის ანაზღაურების, სოციალური დაცვისა მატერიალური უზრუნველყოფის შესახებ“ საქარველოს თავდაცვის მინისტრის 2007 წლის 26 სექტემბრის N560 ბრძანების 40¹ პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტის თანახმად, მიეცა ერთჯერადი ფულადი დახმარება 10 000 ლარის ოდენობით, ამდენად მხარეთა შორის სადავო არ არის ის გარემოება, რომ რ. ქ-ის გარდაცვალება დადგა სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას.

მოცემულ შემთხვევაში, სადავოა თუ რამდენად წარმოადგენს საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო ვალდებულ პირს, (მარჩენალის გარდაცვალების ან ოჯახის წევრის გარდაცვალების გამო,) მოსარჩელეს მისი სიცოცხლის მანძილზე ყოველთვიურად აუნაზღაუროს სარჩოს სახით გარდაცვლილი მეუღლის ხელფასის ოდენობით მისაღები თანხა.

საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ თანხის ანაზღაურების შესახებ მოთხოვნის სამართლებრივი შეფასებისას, უპირველესად უნდა განისაზღვროს, სოციალური სფეროს მარეგულირებელ ნორმებს ეფუძნება ის, თუ დელიქტით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურების შესახებ სამოქალაქო კანონმდებლობას. მოთხოვნის უფლების ფაქტობრივი და სამართლებრივი საფუძვლების სათანადო შემოწმების შემთხვევაში სააპელაციო პალატას ჰქონდა შესაძლებლობა დაედგინა, რამდენად არსებობს ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ, მოსარჩელის სასარგებლოდ ყოველთვიურად თანხის გადახდის ვალდებულება, რაც პალატის მიერ არ იქნა განხორციელებული.

საკასაციო პალატა დაუსაბუთებლად მიიჩნევს სააპელაციო პალატის მსჯელობას, რომ სამოქალაქო კოდექსის 992-ე მუხლის, 408-ე მუხლის პირველი და მეორე ნაწილების, დანაწესებიდან გამომდინარე მოსარჩელე უფლებამოსილი იყო სარჩოს სახით მიეღო ზიანის ანაზღაურება მოსარჩელის სიცოცხლის ხანგრძლოვობით, რამდენადაც მოსარჩელე თავის სასარჩელო მოთხოვნას ასაბუთებდა, იმ გარემოებაზე მითითებით, რომ მეუღლის ხელფასი წარმოადგენდა ოჯახის შემოსავლის ერთადერთ წყაროს რაც შეუწყდა მეუღლის გარდაცვალების გამო, მისი ჯანმრთელობის მძიმე მდგომარეობიდან გამომდინარე კი საჭიროებს მკურნალობას. აღნიშნული მოცემულობა, საკასაციო პალატის მოსაზრებით არ ქმნის ზემოაღნიშნული მუხლების საფუძველზე ზიანის ანაზღაურების პირობას. რამდენადაც, სასამართლოს შეფასების საგანია მოსარჩელის (გარდაცვლილი მარჩენალის მეუღლის) სასარგებლოდ მოპასუხისათვის სარჩოს დაკისრების მართლზომიერება, რა დროსაც უნდა განიზაღვროს მისაღები თანხის დაკისრების სამართლებრივი საფუძველი, რათა დადგინდეს მისაღები თანხა წარმოადგენს მიყენებული ზიანის ანაზღაურებას თუ სახელმწიფო კომპენსაციას, რამდენადაც მოსარჩელე არ არის შეზღუდული მიმართოს სასამართლოს როგორც კომპენსაცის ასევე ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნით, შესაბამისი წინაპირობების არსებობისას.

საკასაციო პალატა მიუთითებს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1006-ე მუხლზე რომელიც ადგენს სარჩოს დაკისრების სამართლებრივ საფუძველს, კერძოდ დაზარალებულის გარდაცვალების შემთხვევაში, ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლება აქვთ იმ პირებს, რომლებმაც, დაზარალებულის გარდაცვალებით, დაკარგეს მარჩენალი. სარჩოს დაკისრების სავალდებულო პირობას წარმოადგენს ზიანის მიმყენებლის მართლსაწინააღმდეგო ქმედებასა და დამდგარ ზიანს შორის მიზეზობრივი კავშირის არსებობა, რაც მოცემულ შემთხვევაში სააპელაციო პალატის მიერ დადგენილი არ არის. სარჩოს მიმღებ პირად მიიჩნევა დაზარალებულის კმაყოფაზე მყოფი პირი, რომელსაც დამოუკიდებლად საკუთარი რჩენის შესაძლებლობა შეზღუდული აქვს არასრულწლოვნობის ან შრომისუუნარობის გამო. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1182-ე მუხლი სარჩოს მიმღებ პირად უთითებს იმ შრომისუუნარო მეუღლეს, რომელიც მატერიალურ დახმარებას საჭიროებს; საქმეზე არ არის წარმოდგენილი მტკიცებულება, რომლითაც დადასტურდება, რომ მარჩენალის მეუღლე - მ. ქ-ი წარმოადგენს სწორედ იმ პირს, რომლის რჩენის ვალდებულებაც გააჩდა სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულების შედეგად გარდაცვლილ მარჩენალს - რ. ქ-ს, ასევე საქმეზე წარმოდგენილი მტკიცებულებებით, არ დგინდება, რომ მოსარჩელის ერთადერთ შემოსავალს წარმოადგედა მეუღლის ხელფასი, იმყოფებოდა მის კმაყოფაზე და მეუღლის გარდაცვალებით წაერთვა სარჩო.

საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ზიანი (სარჩოს სახით) გულისხმობს პირის სამართლებრივად დაცულ სიკეთეზე გარკვეული ზემოქმედებით გამოწვეული უარყოფით შედეგებს და ეს ზემოქმედება უნდა მომდინარეობდეს ბრალეული ქმედებით. სარჩოს დაკისრებისათვის აუცილებელია დადგინდეს მოპასუხის ბრალეული ქმედება შენობის (ფარდულის) სარემონტო სამუშაოების განუხორციელებლობასთან დაკავშირებით, აღნიშნული ფაქტის დადგენის გარეშე შეუძლებელია მიზეზ-შედეგობრივი კავშირის დადგენა რ. ქ-ის გარდაცვალებასა და თავდაცვის სამინისტროს მიერ შენობის სარემონტო სამუშაოების ბრალეულად შეუსრულებლობასთან დაკავშირებით. იმ შემთხვევაში, თუ დადგინდება ზიანის ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოებები და არსებობს სარჩოს დაკისრების წინაპირობები, ზემოაღნიშნული 1006-ე მუხლის აკეთებს მითითებას სარჩოს გადახდის ვალდებულების ვადაზე, კერძოდ განსაზღვარვს, რომ ეს ვალდებულება ძალაშია, ვიდრე დაზარალებული ვალდებული იქნებოდა, ეხადა სარჩო.

საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში მნიშვნელოვანია შეფასდეს, თუ რა დრომდეა ძალაში რჩენის ვალდებულება, რა დრომდე იქნებოდა ვალდებული მარჩენალი, ერჩინა მის კმაყოფაზე მყოფი პირები, რომ არ დამდგარიყო ზიანის ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოება. მოცემულ საქმეზე სამოქალაქო კოდექსის 1006-ე მუხლი განმარტებული უნდა იქნას იმგვარად, რომ პირის ვალდებულება, არჩინოს მის კმაყოფაზე მყოფი სხვა პირი, მოქმედებს სწორედ ამ უკანასკნელის საპენსიო ასაკამდე. ამდენად, გადაანგარიშებული სარჩო მომავლის პერიოდისათვის უნდა შემოიფარგლოს გარკვეული ჩარჩოთი - კონკრეტული ვადით, როდესაც მოპასუხის ვალდებულება - ეხადა სარჩო, უნდა შეწყვეტილიყო. ამასთან, მოცემული დავის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელოვანია სარჩოს ოდენობის სწორად დადგენა, რათა გარდაცვლილის კმაყოფაზე მყოფი პირისათვის შესაბამისი ოდენობის სარჩოს გადახდით მიღწეულ იქნეს პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენის მიზანი. ზიანის ოდენობა განისაზღვრება გარდაცვლილის ხელფასის (შემოსავლის) იმ წილის ოდენობით, რომელსაც პირი იღებდა ან უფლება ჰქონდა მიეღო სარჩოს სახით მარჩენალის გარდაცვალებამდე. სააპელაციო პალატის მიერ არ არის მითითებული და საქმეში არ მოიპოვება ის მტკიცემულება, რომლის საფუძველზეც დადგენილად მიიჩნია, რომ რ. ქ-ის ხელფასის ოდენობა შეადგენდა 600 ლარს.

სააპელაციო პალატის მიერ სათანადო გამოკვლევასა და შეფასებას საჭორიებს კასატორის მიერ მითითებული ფაქტი, იმასთან დაკავშირებით, რომ „სახელმწიფო კომპენსაციისა და სახელმწიფო აკადემიური სტიპენდიების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-5 მუხლის პირველი პუნქტის „დ“ ქვეპუნქის ვალდებულებიდან გამომდინარე - კომპენსაციით მოსარჩელე უკვე უზრუნველყოფილია, რამდენაცად აღნიშნული ფაქტი არაერთხელ იქნა მითითებული ქვედა ინსტანციის სასამართლოში და სასარჩელო მოთხოვნის სწორად ჩამოყალიბებისა და დავის სწორად გადაწყვეტის მიზნით არსებითი მნიშვნელობა გააჩნია. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-3 მუხლის საფუძველზე მოსარჩელე თავად წყვეტს სარჩელის აღძვრის საჭიროებას, განსაზღვრავს მოპასუხეს, სასარჩელო მოთხოვნას და ფაქტებს, რომლის დადგენასაც უკავშირდება ყოველი კონკრეტული საქმის გადაწყვეტა სასამართლოში. ფაქტების დადგენის აუცილებლობა განპირობებულია იმით, რომ სასამართლომ სამართლებრივად უნდა შეაფასოს ფაქტობრივი გარემოებები. სააპელაციო პალატამ საქმის ხელახლა განხილვისას უნდა დაადგინოს სარჩელის მიზანი, სარჩელში გამოკვეთილი უნდა იყოს პირის კანონიერი ინტერესი რომელიც გამოხატული უნდა იყოს მატერიალურ-სამართლებრივ სივრცეში. სააპელაციო პალატამ სარჩელის მიზნისა და ფაქტობრივი გარემოებების შემდეგ უნდა განსაზღვროს გამოსაყენებელი სამართლებრივი ნორმა, რომელიც, დადგენილი ფაქტებიდან გამომდინარე, შესაძლებელია იყოს როგორც სოციალური სფეროს მარეგულირებელი, ასევე დელიქტით მიყენების შედეგად ზიანის ანაზღაურების მომწესრიგებელი კანონმდებლობა.

საკასაციო სასამართლო მიუთითებს საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 28¹ მუხლზე და განმარტავს, რომ სასამართლო არ არის უფლებამოსილი გასცდეს სასარჩელო მოთხოვნის ფარგლებს, თუმცა არ არის შეზღუდული მოთხოვნის ფორმულირებით და შეუძლია დაეხმაროს მხარეს მოთხოვნის ტრანსფორმირებაში. მოსამართლე ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში იღებს გადაწყვეტილებას – მიზანშეწონილი და შესაძლებელია თუ არა სარჩელის ტრანსფორმირება, რაც მოთხოვნის არა გაზრდად, არამედ დაზუსტებად უნდა ჩაითვალოს.

საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ დისპოზიციურობის პრინციპის საფუძველზე მოსარჩელეს მინიჭებული აქვს თავისუფლება საკუთარი სურვილისამებრ განკარგოს მისთვის მინიჭებული მატერიალური და საპროცესო უფლებები. სწორედ დისპოზიციურობის პრინციპიდან გამომდინარე მხოლოდ მოსარჩელეა უფლებამოსილი განსაზღვროს დავის საგანი და მიუთითოს სასარჩელო მოთხოვნის რა ფარგლებით მიმართავს იგი საქმის განმხილველ სასამართლოს. ამასთან საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის მე-19 მუხლის დანაწესიდან გამომდინარე, ადმინისტრაციულ პროცესში მოქმედი ინკვიზიციურობის პრინციპის გათვალისწინებით, სასამართლოს აქვს შესაძლებლობა ფაქტობრივი გარემოებების სრულყოფილად გამოკვლევის მიზნით შეაგროვოს დამატებითი მტკიცებულებები, (რაც არ ანაცვლებს ადმინისტრაციულ ორგანოში განსახორციელებელ წარმოებას,) აღნიშნული უზრუნველყოფს ადმინისტრაციული წარმოების ფარგლებში დაშვებული ხარვეზების აღმოფხვრას და საქმეზე სათანადო მტკიცებულებების მოძიების საფუძველზე საქმისათვის მნიშვნელოვანი ფაქტობრივი გარემოებების დადგენას.

საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ სარჩელის ტრანსფორმირება არის ადმინისტრაციულ პროცესში მოქმედი ინკვიზიციურობისა და დისპოზიციურობის პრინციპების შეჯერების ერთ-ერთი გამოხატულება. ერთი მხრივ, ადმინისტრაციული პროცესი გულისხმობს სასამართლოს აქტიურობას, ხოლო, მეორე მხრივ, სასამართლო, მიუხედავად მისი აქტიური როლისა, უფლებამოსილი არ არის, გასცდეს სასარჩელო მოთხოვნის ფარგლებს. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სასამართლოებმა ყურადღება უნდა გაამახვილონ იმ გარემოებაზე, რომ მიუხედავად ადმინისტრაციული სამართალწარმოებაში სარჩელის ტრანსფორმირების შესაძლებლობისა, სასამართლოები შეზღუდული არიან საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 248-ე და მე-3 მუხლების მოქმედებით, რომელთა მიხედვითაც, მხარეები თვითონ განსაზღვრავენ დავის საგანს და სასამართლოს უფლება არა აქვს, მიაკუთვნოს მხარეებს ის, რაც არ უთხოვია, ან იმაზე მეტი, ვიდრე ის მოითხოვდა. მაშინ როდესაც მხარე პროცესუალურად სწორად ვერ აყალიბებს თავის მოთხოვნას პროცესის მოსამართლემ სარჩელის ტრანსფორმირებისას სწორად უნდა დაადგინოს მოსარჩელის იურიდიული ინტერესი – რა უფლების დასაცავად მიმართა მან სასამართლოს და რა არის მისი საბოლოო ინტერესი. პროცესუალური უფლებები და მატერიალური მოთხოვნები არ უნდა იქნეს უარყოფილი, იმის გამო რომ სასარჩელო მოთხოვნა ვერ იქნა ჩამოყალიბებული, შესაბამისად, მოსამართლეს შეუძლია ხელი შეუწყოს მოთხოვნის ტრანსფორმირებას.

საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სარჩელი აღძრულია ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 24-ე მუხლის საფუძველზე, თუმცა საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით, დგინდება, რომ მოსარჩელის იურიდიულ ინტერესი ვერ იქნება მიღწეული სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილების შემთხვევაშიც კი, რამდენადაც არ არსებობს საქმეზე მოპასუხედ დასახელებული ორგანოსათვის თანხის დაკისრების სამართლებრივი საფუძველი, ამასთან გასათვალისწინებელია, რომ მისი მხრიდან შესრულებულია კანონით დაკისრებული ვალდებულება მოსარჩელის მიმართ, თანხის ერთჯერადად გადახდის სახით.

ყოველივე ზემოაღნიშნულის საფუძველზე, საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე განხილულია მნიშვნელოვანი პროცესუალური დარღვევით, რომელსაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; სააპელაციო სასამართლომ არ გამოიყენა ის შესაძლებლობები და მექანიზმები, რასაც მას კანონმდებლობა ანიჭებს. იგი ფორმალურად მიუდგა სადავო საკითხს და დავის საგანი არსებითი განხილვის გარეშე დატოვა. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 28¹ მუხლით გათვალისწინებული უფლებამოსილების დაუცველობის პირობებში დაუსაბუთებელია სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება, ამასთან, იგნორირებულია დავის საგანი და მოსარჩელის ინტერესი, საქმე განხილულია ფაქტობრივი გარემოებების დადგენისა და მტკიცებულებების ყოველმხრივი, სრული და ობიექტური გამოკვლევისა და შეფასების გარეშე, რაც საკასაციო სასამართლოს მოსაზრებით, გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმებისა და საქმის ხელახლა განსახილველად იმავე სასამართლოში დაბრუნების საფუძველს წარმოადგენს.

იქიდან გამომდინარე, რომ საკასაციო სასამართლო არ არის უფლებამოსილი გამოიკვლიოს ახალი მტკიცებულებები და დაადგინოს მითითებული სადავო გარემოებები, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 412-ე მუხლის საფუძველზე უნდა გაუქმდეს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება და საქმე ხელახლა განსახილველად უნდა დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს. სააპელაციო სასამართლომ, თავის მხრივ, საქმის ხელახლა განხილვისას, საქმეში სამართალურთიერთობის მონაწილე მხარეების ჩართვის, დავის საგნის დაზუსტებისა და ტრანსფორმირების მიზნით, უნდა გამოიყენოს საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 28¹ მუხლით მინიჭებული უფლებამოსილება, სასამართლო საქმის ხელახალი განხილვისას უნდა დაეხმაროს მოსარჩელეს განახორციელოს მოთხოვნის ტრანსფორმირება, დაზუსტდეს სასარჩელო მოთხოვნა, მოპასუხეთა წრე და მხოლოდ აღნიშნული პროცესუალური მოქმედებების განხორციელების შემდეგ იქნეს განხილული მ. ქ-ის სასარჩელო მოთხოვნის საფუძვლიანობა და საკასაციო სასამართლოს მითითებების გათვალისწინებით საქმეზე მიიღოს დასაბუთებული გადაწყვეტილება.

ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ საჭიროა სასარჩელო მოთხოვნის ტრანსფორმირება, საქმეში ყველა მხარის ჩართვა, დავის გადასაწყვეტად საჭირო მტკიცებულებათა დამატებითი გამოკვლევა და მათი სამართლებრივი შეფასება, რაც სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 412-ე მუხლის თანახმად, გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმებისა და საქმის ხელახალი განხილვისათვის დაბრუნების საფუძველს ქმნის.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლის მე-2 ნაწილით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 412-ე, მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ;

2. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2017 წლის 29 ივნისის გადაწყვეტილება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე ვ. როინიშვილი

მოსამართლეები: მ. ვაჩაძე

ნ. სხირტლაძე