საქმე N:ბს-98(2კ-20)

საქმე №ბს-98(2კ-20) 29 ივლისი, 2020 წელი

ქ. თბილისი

ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ქეთევან ცინცაძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მოსამართლეები: ნინო ქადაგიძე, მაია ვაჩაძე

საქმის განხილვის ფორმა - ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორები - 1) შპს „...ი“ (მოსარჩელე)

2) სსიპ შემოსავლების სამსახური (მოპასუხე)

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება - თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2019 წლის 31 ოქტომბრის გადაწყვეტილება

დავის საგანი - ქმედების განხორციელების დავალება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

2016 წლის 30 სექტემბერს შპს „...მა“ სასარჩელო განცხადებით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას, მოპასუხის - სსიპ შემოსავლების სამსახურის მიმართ.

მოსარჩელემ სარჩელის დაზუსტების შემდეგ, საბოლოოდ, სსიპ შემოსავლების სამსახურისათვის საქართველოს საგადასახადო სახელმწიფო დეპარტამენტის 1999 წლის 27 მაისის №90 ბრძანების (რომლის საფუძველზეც განისაზღვრა შპს „კ...ის“ ბიუჯეტისადმი არსებული და შემდგომში წარმოშობილი დავალიანების გადაკისრება, შესაბამისად, 3,8 მილიონი ლარის ბიუჯეტში ამოღება სს „რ...ისაგან“) აღსრულების დავალება მოითხოვა.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2017 წლის 25 აპრილის გადაწყვეტილებით შპს „...ის“ სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2017 წლის 25 აპრილის გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა შპს „...მა“.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2017 წლის 24 ოქტომბრის გადაწყვეტილებით შპს „...ის“ სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; გაუქმდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2017 წლის 25 აპრილის გადაწყვეტილება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2017 წლის 24 ოქტომბრის გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრა სსიპ შემოსავლების სამსახურმა.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2018 წლის 5 აპრილის განჩინებით სსიპ შემოსავლების სამსახურის საკასაციო საჩივარი მიჩნეულ იქნა დაუშვებლად.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2019 წლის 16 აპრილის გადაწყვეტილებით შპს „...ის“ სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2019 წლის 16 აპრილის გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა შპს „...მა“.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2019 წლის 31 ოქტომბრის გადაწყვეტილებით შპს „...ის“ სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; გაუქმდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2019 წლის 16 აპრილის გადაწყვეტილება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას.

სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ რუსთავის საქალაქო სასამართლოს 1998 წლის 21 ოქტომბრის გადაწყვეტილებით შპს „კ...ის“ სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; სს „მ...ს“ დაეკისრა 3 842 193,70 ლარის შპს „კ...ის“ სასარგებლოდ გადახდა.

საქართველოს საგადასახადო სახელმწიფო დეპარტამენტის 1999 წლის 27 მაისის №90 ბრძანებით შპს „კ...ა“ საბურთალოს რაიონის საგადასახადო ინსპექციიდან საგადასახადო აღრიცხვაზე გადაყვანილ იქნა მსხვილ გადამხდელთა ინსპექციაში. მსხვილ გადამხდელთა ინსპექციას საგადასახადო კოდექსის 30-ე, 246-ე და 248-ე მუხლებზე დაყრდნობით შპს „კ...ის“ ბიუჯეტისადმი არსებული და შემდგომში წარმოშობილი დავალიანების გადაკისრება და შესაბამისად, 3,8 მილიონი ლარის (აშშ დოლართან მიმართებით) ბიუჯეტში ამოღება უნდა განეხორციელებინა სს რ...იდან.

საგადასახადო დეპარტამენტის 2000 წლის 10 აპრილის №68 ბრძანებით გაუქმდა საგადასახადო დეპარტამენტის 1999 წლის 21 მაისის №90 ბრძანება.

თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიის 2002 წლის 15 ივლისის გადაწყვეტილებით მოსარჩელეებს - შპს „კ...ასა“ და ფიზიკურ პირს ზ. ჟ-ას უარი ეთქვათ საგადასახადო დეპარტამენტის 2000 წლის 10 აპრილის №68 ბრძანების ბათილად ცნობის მოთხოვნაზე.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ და სხვა კატეგორიის საქმეთა პალატის 2003 წლის 14 თებერვლის განჩინებით, შპს „კ...ისა“ და ფიზიკური პირის ზ. ჟ-ას შუამდგომლობის საფუძველზე, საკასაციო საჩივარზე უარის თქმის გამო საქმეზე შეწყდა საკასაციო წარმოება; უცვლელად დარჩა თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიის 2002 წლის 15 ივლისის გადაწყვეტილება.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ და სხვა კატეგორიის საქმეთა პალატის 2004 წლის 18 ნოემბრის განჩინებით შპს „კ...ისა“ და ფიზიკური პირის ზ. ჟ-ას საკასაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა; უცვლელად დარჩა თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიის 2003 წლის 20 აგვისტოს გადაწყვეტილება საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს საგადასახადო დეპარტამენტის მიმართ ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის ნაწილში.

შპს „...ი“ არის შპს „კ...ის“ უფლებამონაცვლე საწარმოთა შერწყმის საფუძველზე.

რუსთავის საგადასახადო ინსპექციის 2007 წლის 17 მაისის №85/024-9/5-11-ს.ს „ლიკვ“ ბრძანებით განხორციელდა სს „რ...ის“ (რეგისტრირებული რუსთავის საქალაქო სასამართლოს მიერ 21.06.1996 წ, რეგ. N9/5-11) ლიკვიდაციის რეგისტრაცია სამეწარმეო რეესტრში და ამოიშალა იგი სამეწარმეო რეესტრიდან. რუსთავის საქალაქო სასამართლოს განჩინებით სს „მ...ის“ საბოლოო ცხრილის მიხედვით, შპს „...ის“ მოთხოვნა - 3 852 193 ლარი განცხადებულ იქნა დაგვიანებით.

სსიპ შემოსავლების სამსახურის 2016 წლის 12 თებერვლის №3463 ბრძანებით შპს „...ის“ საჩივარი, საქართველოს საგადასახადო სახელმწიფო დეპარტამენტის 1999 წლის 27 მაისის №90 ბრძანების (შპს „კ...ის“ ბიუჯეტისადმი არსებული და შემდგომში წარმოშობილი დავალიანების გადაკისრება, შესაბამისად, 3,8 მილიონი ლარის ბიუჯეტში ამოღება სს „რ...ისაგან“) შესრულების თაობაზე არ დაკმაყოფილდა.

სსიპ შემოსავლების სამსახურის დავების დეპარტამენტის 2018 წლის 8 ნოემბრის №125809-21-11 სამსახურებრივი ბარათის მიხედვით, საქართველოს საგადასახადო კოდექსის 309-ე მუხლის 37-ე მუხლის „ა“ ქვეპუნქტის შესაბამისად (01.08.2018 წლამდე მოქმედი რედაქციით) ჩამოწერილი იყო შპს „...ის“ (ს.ნ ...) დავალიანება, სულ 22 133 841,81 ლარი, მათ შორის, ძირითადი 5 853 751,68 ლარი, ჯარიმა - 720 255,60 ლარი, საურავი 15 559 834,53 ლარი.

სააპელაციო სასამართლომ განმარტა, რომ მოსარჩელის ინტერესს სსიპ შემოსავლების სამსახურისათვის საქართველოს საგადასახადო სახელმწიფო დეპარტამენტის 27.05.1999წ. №90 ბრძანების აღსრულების დავალება წარმოადგენდა, რომლის თანახმად, მსხვილ გადამხდელთა ინსპექციას, საგადასახადო კოდექსის 30-ე, 246-ე და 248-ე მუხლებზე დაყრდნობით, შპს „კ...ის“ ბიუჯეტისადმი არსებული და შემდგომში წარმოშობილი დავალიანების გადაკისრება და შესაბამისად, 3,8 მილიონი ლარის (აშშ დოლართან მიმართებით) ბიუჯეტში ამოღება სს „რ...იდან“ უნდა ეწარმოებინა. სააპელაციო სასამართლოს მითითებით უდავო იყო ის გარემოება, რომ თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2017 წლის 24 ოქტომბრის გადაწყვეტილებით საქმის ხელახლა განსახილველად დაბრუნების შემდეგ, საქალაქო სასამართლომ სწორედ აღნიშნული დაზუსტებული მოთხოვნის ფარგლებში იმსჯელა სარჩელის საფუძვლიანობაზე.

სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 24.10.2017წ. გადაწყვეტილებით საქმის ხელახლა განსახილველად თბილისის საქალაქო სასამართლოში დაბრუნების შემდეგ, საქალაქო სასამართლოს უნდა ემსჯელა 1999 წლის 27 მაისის №90 ბრძანების აღსრულების შესაძლებლობაზე, კერძოდ, სასამართლოს უნდა შეეფასებინა: მითითებული ბრძანების შინაარსი გულისხმობდა 3,8 მილიონი ლარის ფარგლებში შპს ,,კ...ის“ კუთვნილი საგადასახადო ვალდებულებისგან უპირობო გათავისუფლებას, თუ ასეთი გათავისუფლება დამოკიდებული იყო სს „რ...იდან“ ამ ოდენობის თანხების ბიუჯეტის სასარგებლოდ ამოღებაზე. სააპელაციო სასამართლოს 24.10.2017წ. გადაწყვეტილების შესაბამისად, საქალაქო სასამართლოს ასევე უნდა ემსჯელა, სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილების შემთხვევაში რამდენად აღსრულებადი იქნებოდა მიღებული გადაწყვეტილება, იმ პირობებში, როდესაც მოცემული მომენტისთვის სს „რ...ი“ იყო ლიკვიდირებული.

სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებით, ზემოაღნიშნული დავალებების მიუხედავად, საქალაქო სასამართლომ სათანადოდ არ შეაფასა დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები და შესაბამისად, იურიდიულად არასაკმარისად დაასაბუთა გადაწყვეტილება. საქალაქო სასამართლომ მიუთითა, რომ სს „რ...ის“ ლიკვიდაციის შემდეგ, აღარ არსებობდა შპს „...ის“ კუთვნილი საგადასახადო ვალდებულების მესამე პირისაგან ამოღების მოთხოვნის აღსრულების სამართლებრივი და ფაქტობრივი საფუძველი, თუმცა სასამართლოს სათანადო გარემოებებზე მითითებით არ გამოურიცხავს 1999 წლის 27 მაისის №90 ბრძანებით შპს ,,კ...ის“ კუთვნილი საგადასახადო ვალდებულებისგან უპირობოდ გათავისუფლების შესაძლებლობა. საქალაქო სასამართლოს დასკვნა, 1999 წლის 27 მაისის №90 ბრძანებით 3,8 მილიონი ლარის ფარგლებში შპს „კ...ის“ კუთვნილი საგადასახადო ვალდებულებისგან უპირობო გათავისუფლების შეუძლებლობის თაობაზე არ იყო გამყარებული სათანადო მტკიცებულებებით, იმ პირობებში, როდესაც საქმეზე წარმოდგენილი იყო სასამართლო ექსპერტ-ლინგვისტის 26.11.2018წ. დასკვნა, 1999 წლის 27 მაისის №90 ბრძანების ტექსტის ლინგვისტურ შინაარსთან დაკავშირებით. აღნიშნული დასკვნის თანახმად, შპს „კ...ის“ ბიუჯეტისადმი არსებული და შემდგომში წარმოშობილი დავალიანების გადაკისრების ქმედება წინ უნდა უსწრებდეს 3,8 მილიონი ლარის (აშშ დოლართან მიმართებით) ბიუჯეტში ამოღების ქმედების განხორციელებას სს „რ...იდან“. ამდენად, სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებით, საქალაქო სასამართლომ ვერ გააბათილა მოსარჩელის არგუმენტი, რომლის თანახმად, შპს „კ...ის“ ბიუჯეტისადმი არსებული და შემდგომში წარმოშობილი დავალიანების გადაკისრება არ უნდა ყოფილიყო დამოკიდებული ბრძანებაში დაფიქსირებული თანხის - 3,8 მილიონი ლარის (აშშ დოლართან მიმართებით) სს „რ...იდან“ ბიუჯეტში ამოღების შესაძლებლობასთან. გარდა ზემოაღნიშნულისა, საქალაქო სასამართლომ მიუთითა, რომ სსიპ შემოსავლების სამსახურის დავების დეპარტამენტის 2018 წლის 8 ნოემბრის №125809-21-11 სამსახურებრივი ბარათის მიხედვით, საქართველოს საგადასახადო კოდექსის 309.37-ე მუხლის „ა“ ქვეპუნქტის შესაბამისად (01.08.2018 წლამდე მოქმედი რედაქციით), ჩამოწერილი იყო შპს „...ის“ (ს/ნ ...), დავალიანება, სულ 22 133 841,81 ლარი. სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ 08.11.2018წ. №125809-21-11 სამსახურებრივი ბარათის შინაარსიდან გამომდინარე, შპს „...ისათვის“ საგადასახადო დავალიანების ჩამოწერა განხორციელებული იყო კანონით გათვალისწინებული საფუძვლით (საგადასახადო კოდექსის 309.37 მუხლის „ა“ ქვეპუნქტი). ამასთან, უდავო იყო ის გარემოება, რომ 1999 წლის 27 მაისის №90 ბრძანებით განსაზღვრული, შპს „კ...ის“ ბიუჯეტისადმი არსებული და შემდგომში წარმოშობილი დავალიანების სს „რ...ისათვის“ გადაკისრების შესახებ შეთანხმების წინაპირობას წარმოადგენდა მოსარჩელის წინაშე სს „რ...ის“ ფინანსური ვალდებულების (3 842 193,70 ლარი) არსებობა. ბრძანებით ასევე დგინდებოდა, რომ სს „რ...ისათვის“ შპს „კ...ის“ საგადასახადო დავალიანების გადაკისრება გულისხმობდა როგორც არსებულ, ისე შემდგომში წარმოშობილ დავალიანებასაც. სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებით, ვინაიდან, მოსარჩელის ინტერესს 1999 წლის 27 მაისის №90 ბრძანების აღსრულების აუცილებლობა წარმოადგენდა, საქალაქო სასამართლოს უნდა შეეფასებინა, გულისხმობდა თუ არა მოხსენებით ბარათში ასახული ქმედება - მოსარჩელისათვის დავალიანების ჩამოწერა, სწორედ, მითითებული ბრძანებით დადგენილი პირობების შესრულებას.

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებით თბილისის საქალაქო სასამართლოს უნდა ემსჯელა საგადასახადო დეპარტამენტის 1999 წლის 27 მაისის №90 ბრძანების აღსრულების შესაძლებლობაზე, უნდა გამოეკვლია სსიპ შემოსავლების სამსახურის დავების დეპარტამენტის 2018 წლის 8 ნოემბრის სამსახურებრივი ბარათის მიხედვით შპს ,,...ისათვის“ დავალიანების ჩამოწერა განხორციელდა 1999 წლის 27 მაისის №90 ბრძანების აღსრულების ფარგლებში, თუ ამას საგადასახადო ორგანოს ავალდებულებდა იმ დროისთვის მოქმედი საგადასახადო კანონმდებლობა. ამასთან, უნდა შეფასებულიყო 1999 წლის 27 მაისის №90 ბრძანების აღმჭურველი ბუნებიდან გამომდინარე, მიუხედავად იმისა, რომ რ...ი (რომლის 100% წილსაც ფლობდა სახელმწიფო) იყო ლიკვიდირებული, რამდენად არსებობდა №90 ბრძანების აღსრულების შესაძლებლობა, ვინაიდან ცალსახა იყო, რომ სახელმწიფოს მხრიდან რაიმე ქმედების განხორციელების ,,კანონიერი მოლოდინი“ ასევე ექცეოდა კონვენციის №1 დანართის პირველი მუხლის (საკუთრების უფლების) დაცვის ქვეშ.

ამდენად, სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებით, უნდა გაუქმებულიყო თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2019 წლის 16 აპრილის გადაწყვეტილება და საქმე ხელახლა განსახილველად უნდა დაბრუნებოდა იმავე სასამართლოს.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2019 წლის 31 ოქტომბრის გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრეს სსიპ შემოსავლების სამსახურმა და შპს „...მა“.

კასატორი - სსიპ შემოსავლების სამსახური აღნიშნავს, რომ შპს ,,კ...ას“ უფლებამონაცვლე შპს ,,...ისთვის“ ჯერ კიდევ 2007 წლის 17 მაისს იყო ცნობილი ის ფაქტობრივი გარემოება, რომ სს ,,რ...ის“ გაკოტრების პირობებში სადავო თანხის ამოღება შეუძლებელი იქნებოდა.

კასატორი მიუთითებს სადავო პერიოდში მოქმედ საგადასახადო კოდექსის 30-ე, 246-ე და 248-ე მუხლებზე და აღნიშნავს, რომ საქალაქო სასამართლომ სწორი შეფასება მისცა საქმეზე არსებულ მტკიცებულებებს და არ გაიზიარა ექსპერტ-ლინგვისტის დასკვნა, ვინაიდან, სადავო პერიოდში და ამჟამად მოქმედი საგადასახადო კანონის ნორმები იმპერატიულად კრძალავს/კრძალავდა კოდექსით გათვალისწინებული გადასახადის გადახდის ვალდებულების ვინმესთვის დაკისრებას, აგრეთვე, გადასახადების გადახდევინებას საგადასახადო კოდექსით დადგენილ ვადებზე ადრე. ამასთან, მესამე პირის ვალდებულებას წარმოადგენს შეასრულოს გადასახადის გადამხდელის წინაშე აღებული ვალდებულებები (გადასახადის გადამხდელის წინაშე არსებული ვალდებულების ოდენობით, მაგრამ არა უმეტეს გადასახადის გადამხდელის საგადასახადო ვალდებულების ოდენობისა). იმის გათვალისწინებით, რომ მოსარჩელეს სადავო პერიოდში ბიუჯეტის წინაშე რაიმე ვალდებულება არ გააჩნდა, სრულიად უსაფუძვლოა სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობა ექსპერტ ლინგვისტის დასკვნაში არსებული პოზიციის გაზიარებაზე და სადავო თანხების წინასწარ ბიუჯეტში ამოღებაზე.

კასატორი - სსიპ შემოსავლების სამსახური ყურადღებას ამახვილებს სააპელაციო სასამართლო გადაწყვეტილების იმ ნაწილზე, რომელიც შეეხება შპს „კ...ის“ კუთვნილი საგადასახადო ვალდებულებისგან უპირობოდ გათავისუფლების შესაძლებლობის საკითხის დამატებით განხილვას და აღნიშნავს, რომ საქართველოს საგადასახადო კოდექსის 60-ე მუხლის მე-4 ნაწილის თანახმად, აკრძალულია ინდივიდუალური ხასიათის საგადასახადო შეღავათის დაწესება და ცალკეული პირის გათავისუფლება გადასახადისგან. კონკრეტულ შემთხვევაში, როდესაც მესამე პირი სს ,,რ...ი“ 2007 წლიდან ლიკვიდირებულია, შეუძლებელია, სადავო ბრძანების აღსრულება ისე, როგორც მოსარჩელეს სურს.

კასატორი - სსიპ შემოსავლების სამსახური ასევე მიუთითებს მოთხოვნის ხანდაზმულობაზე და აღნიშნავს, რომ საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2003 წლის 28 იანვრის გადაწყვეტილების აღსრულების მოთხოვნა, ისეთ პირობებში, როდესაც სს ,,რ...ი“ ლიკვიდირებულია და სარჩელი სასამართლოში შეტანილია 2016 წლის 30 სექტემბერს, გაურკვეველი და ხანდაზმულია.

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, კასატორმა - სსიპ შემოსავლების სამსახურმა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა მოითხოვა.

კასატორი - შპს „...ი“ დაზუსტებულ საკასაციო საჩივარში აღნიშნავს, რომ 2020 წლის 27 იანვარს გარდაიცვალა მოსარჩელე - იურიდიული პირის დამფუძნებელი, პარტნიორი და დირექტორი ზ. ჟ-ა, რომელიც 20 წელზე მეტი იბრძოდა კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილების აღსრულებისათვის. ამ ბრძოლის პერიოდში ზ. ჟ-ა და მისი ერთ-ერთი შვილი უსაფუძვლოდ იქნენ დაპატიმრებულნი. 2013 წელს პარლამენტის მიერ ისინი ოფიციალურად ცნობილნი არიან პოლიტპატიმრებად.

კასატორი - შპს „...ი“ ეთანხმება სააპელაციო სასამართლოს მითითებას საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილების არასაკმარისად დასაბუთების შესახებ, თუმცა მიიჩნევს, რომ არც თავად სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილებაა საკმარისად დასაბუთებული, რაც მისი გაუქმების საფუძველს წარმოადგენს.

კასატორი - შპს „...ი“ მიუთითებს, რომ სახელმწიფოს მიერ მოსარჩელის წინაშე ნაკისრი საგადასახადო ვალდებულებისაგან გათავისუფლება არის თუ არა დამოკიდებული სს „რ...იდან“ ამ ოდენობის თანხების ბიუჯეტის სასარგებლოდ ამოღებაზე, მთავარ კითხვაზე სამართლებრივად სწორი პასუხის გასაცემად აუცილებელია საქმეში არსებულ ფაქტებს მიეცეს სწორი სამართლებრივი შეფასება.

კასატორი - შპს „...ი“ აღნიშნავს, რომ სახელმწიფოს მიერ მოსარჩელის წინაშე ნაკისრი საგადასახადო ვალდებულებისაგან გათავისუფლება არ არის (და არც იყო) დამოკიდებული სს „რ...იდან“ (ან სხვა პირისგან) ამ ოდენობის თანხების ბიუჯეტის სასარგებლოდ ამოღებაზე, ვინაიდან აღნიშნულის შესახებ საუბარი არ ყოფილა სამმხრივი შეთანხმების დროს. ცხადია, სხვა შემთხვევაში მოსარჩელე ასეთ მორიგებაზე არ წავიდოდა და რისკის ქვეშ არ დააყენებდა სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით დადასტურებული მოთხოვნის აღსრულების საკითხს. მით უმეტეს, რომ მოსარჩელეს დაწყებული ჰქონდა მისი თავდაპირველი მოვალის, სს „რ...ის“ გაკოტრების საქმის წარმოება, ხოლო რადგან სადავო არ არის ის გარემოება, რომ 1999 წელს სს „რ...ის“ ღირებულება მრავალჯერ აღემატებოდა მოსარჩელის მოთხოვნის ოდენობას, ცხადია ვალის რეალურად ამოღებას რაიმე დაბრკოლება არ შეექმნებოდა. შესაბამისად, ვალის ამოღებისა და საკუთარი მოთხოვნის დაკმაყოფილების პრაქტიკულად გარანტირებულ შესაძლებლობას, მოსარჩელე დამოკიდებულს არ გახდიდა იმაზე, თუ მომავალში რამდენად შეძლებდა სახელმწიფო გადაკისრებული ვალის ამოღებას სს „რ...იდან“.

საქართველოს საგადასახადო დეპარტამენტის №90 ბრძანების არსი ის იყო, რომ მრავალმხრივი შეთანხმების საფუძველზე მოსარჩელის მოთხოვნის დაკმაყოფილება უნდა მომხდარიყო ბიუჯეტში გადასახდელი თანხების გაქვითვის გზით და არა მოთხოვნის კვლავ სს „რ...ის“ მიმართ წარდგენის გზით. კასატორის მითითებით, ეს გარემოება პირდაპირ არის მითითებული საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2003 წლის 28 იანვრის გადაწყვეტილებაში (იხ. გვ. 7). შესაბამისად, აღნიშნული საკითხის მოსარჩელის მსჯელობის საწინააღმდეგოდ გადაწყვეტა წინააღმდეგობაში მოვა საკონსტიტუციო სასამართლოს მითითებულ გადაწყვეტილებასთან.

მოსარჩელეს სამმხრივი შეთანხმების შემდეგ, სამართლებრივად აღარ შეეძლო თავისი მოთხოვნა კვლავ დაეყენებინა სს „რ...ის“ მიმართ. შესაბამისად, სახელმწიფოს უარი შეთანხმების შესრულებაზე მოსარჩელეს უკარგავს შანსს მიიღოს ის სამართლებრივი სიკეთე, რაც მას კანონიერ ძალაში შესული სასამართლოს გადაწყვეტილებით ეკუთვნოდა.

კასატორის მითითებით, მხარეთა შორის არსებული მრავალმხრივი შეთანხმება, რომლის საფუძველზეც 1999 წელს გამოცემულ იქნა №90 ბრძანება, ანალოგიური იყო ვალის გადაკისრების სამოქალაქო სამართლებრივ ინსტიტუტთან. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 203-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, მოთხოვნის მფლობელთან დადებული ხელშეკრულებით ვალი შეიძლება თავის თავზე აიღოს მესამე პირმაც. ასეთ შემთხვევაში, მესამე პირი დაიკავებს თავდაპირველი მოვალის ადგილს. განსახილველ შემთხვევაში, მოთხოვნის მფლობელთან (მოსარჩელე) მიღწეული შეთანხმების საფუძველზე, სს „რ...ის“ ვალი თავის თავზე აიღო მესამე პირმა - სახელმწიფომ და შედეგად, სახელმწიფომ დაიკავა თავდაპირველი მოვალის ადგილი. მოსარჩელემ კეთილსინდისიერად შეასრულა მრავალმხრივი შეთანხმება და ვალი თავდაპირველ მოვალეს აღარ მოსთხოვა (როგორც 2003 წლის 28 იანვრის საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებაშია მითითებული, მოსარჩელეს №90 ბრძანების მიღების შემდეგ იურიდიულად აღარც შეეძლო სს „რ...ის“ მიმართ კვლავ დაეყენებინა ვალის გადახდის საკითხი). აღნიშნულის შემდეგ, სახელმწიფომ, რომელმაც დაიკავა თავდაპირველი მოვალის ადგილი, უარი თქვა ვალდებულების შესრულებაზე იმ მოტივით, რომ თავდაპირველი მოვალე ლიკვიდირებულია და სახელმწიფოს აღარ აქვს მისგან თანხის ამოღების შესაძლებლობა. სამოქალაქო კანონმდებლობით დადგენილი წესის თანახმად, ვალის გადაკისრების ინსტიტუტი თავდაპირველი მოვალის ლიკვიდაციის მოტივით არ ითვალისწინებს ვალის გადახდაზე უარს იმ მესამე პირის მხრიდან, რომელმაც მხარეთა შორის მიღწეული შეთანხმების შედეგად დაიკავა თავდაპირველი მოვალის ადგილი. მსგავსი შესაძლებლობა საქართველოს სამოქალაქო კანონმდებლობაში არ არსებობს და ცხადია, ეს გონივრული და სამართლიანია, ვინაიდან იცავს სამოქალაქო კანონმდებლობის უმთავრეს პრინციპებს - მხარეთა თავისუფლებისა და ხელშეკრულების სავალდებულოობის პრინციპებს. განსახილველ შემთხვევაში, სახელმწიფომ საკუთარი ნებით და საკუთარი ინტერესებიდან გამომდინარე აიღო ვალდებულება, რომელიც დღემდე შესრულებული არ არის.

კასატორი ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ საწარმო - სს „რ...ი“, რომლის ლიკვიდაციის მიზეზითაც სახელმწიფო უარს ამბობს მოსარჩელის წინაშე ნაკისრი ვალდებულებების შესრულებაზე, წარმოადგენდა სახელმწიფოს საკუთრებაში არსებულ საწარმოს. სადავო არ არის ის გარემოება, სახელმწიფო იყო აღნიშნული საწარმოს 100%-იანი წილის მესაკუთრე. შესაბამისად, კანონიერ ძალაში შესული სასამართლოს გადაწყვეტილებით დადასტურებული მოთხოვნის აღსრულება არ შეიძლება დამოკიდებული ყოფილიყო იმ გარემოებაზე ამოიღებდა თუ არა სახელმწიფო საკუთარი საწარმოდან აღნიშნულ ვალს. თუ არსებობდა იმის რისკი, რომ სს „რ...ის“ ლიკვიდაციის შემთხვევაში სახელმწიფოს შესაძლებელია ვეღარ ამოეღო რაიმე თანხა, ეს რისკი სამმხრივი შეთანხმების შედგენამდე უნდა გაეთვალისწინებინა თავად სახელმწიფოს. ცხადია, ამ რისკზე მოსარჩელეს აღარ უნდა ეფიქრა, ვინაიდან, როგორც 2003 წლის საკონსტიტუციო სასამართლოს ზემოაღნიშნულ გადაწყვეტილებაშია მითითებული, სამმხრივი შეთანხმების შემდეგ მოსარჩელეს აღარ შეეძლო იგივე მოთხოვნა კვლავ დაეყენებინა თავდაპირველი მოვალის მიმართ.

კასატორი მიუთითებს, რომ საქართველოს ადმინისტრაციული კანონმდებლობით სამართლებრივად უზრუნველყოფილი და გარანტირებულია დაინტერესებული მხარის მიერ აღმჭურველი ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტით განსაზღვრული სამართლებრივი სიკეთის მიღება. საქართველოს ზოგადი ადმიისტრაციული კოდექსი სამართლებრივი დაცვის მყარ გარანტიებს უქმნის აღმჭურველ აქტს იმ მიზნით, რომ დაინტერესებულმა მხარემ მიიღოს და არ დაკარგოს ის სამართლებრივი სიკეთე, რაც ასეთ აღმჭურველ აქტშია დადგენილი. აღმჭურველი აქტით განსაზღვრული სამართლებრივი სიკეთის მიღება განსაკუთრებით დაცული და უზრუნველყოფილია მაშინ, როდესაც დაინტერესებულ მხარეს აქვს კანონიერი ნდობა და ასეთმა მხარემ აღმჭურველი აქტის საფუძველზე განახორციელა იურიდიული მნიშვნელობის მოქმედება. №90 ბრძანება გამოცემულ იქნა 1999 წელს, ხოლო საქართველოს ზოგადი ადმიისტრაციული კოდექსი ამოქმედდა 2000 წლის პირველი იანვრიდან. თუმცა, კანონმდებელმა პირდაპირ და არაორაზროვნად დაადგინა საქართველოს ზოგადი ადმიისტრაციული კოდექსის დროში მოქმედების პრინციპი და წესი აღმჭურველ აქტებთან მიმართებით. კერძოდ, საქართველოს ზოგადი ადმიისტრაციული კოდექსის 218-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, არ შეიძლება ამ კოდექსის ამოქმედებამდე გამოცემული ან დადასტურებული აღმჭურველი ადმინისტრაციული აქტის ბათილად ან ძალადაკარგულად გამოცხადება, თუ პირმა განახორციელა იურიდიული მნიშვნელობის რაიმე ქმედება ამ აქტის საფუძველზე, გარდა ამ კოდექსის მე-60 მუხლის პირველი ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით და 61-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ა“, „ბ“ და „გ“ ქვეპუნქტებით გათვალისწინებული შემთხვევებისა“ განსახილველ შემთხვევაში კი სადავო არ არის და ვერ გახდება, რომ ადგილი არ აქვს ამ ნორმით განსაზღვრულ საგამონაკლისო შემთხვევებს. ამდენად, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსი სამართლებრივი დაცვის მყარ გარანტიებს უქმნის აღმჭურველ აქტს. კანონის ზოგადი დანაწესის თანახმად, აღმჭურველი აქტის გაუქმება დაუშვებელია. აღმჭურველი აქტის სამართლებრივი დაცულობის ხარისხი განსაკუთრებით იზრდება მაშინ, როდესაც დაინტერესებულ პირს ასეთი აქტის გამომცემი ადმინისტრაციული ორგანოსადმი ჰქონდა კანონიერი ნდობის უფლება. უკიდურეს შემთხვევაშიც კი, როდესაც საქართველოს ზოგადი ადმიისტრაციული კოდექსის 60¹და 61-ე მუხლები ითვალისწინებენ აღმჭურველი აქტის ბათილად ცნობის ან ძალადაკარგულად გამოცხადების შესაძლებლობას, აღნიშნული ნორმები იმავდროულად იმპერატიულად ადგენენ, რომ დაინტერესებულ მხარეს „უნდა აუნაზღაურდეს ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის ბათილად ცნობით მიყენებული ქონებრივი ზიანი“ .

კასატორი აღნიშნავს, რომ განსახილველ შემთხვევაში, მართალია, არ დგას №90 ბრძანების, როგორც აღმჭურველი აქტის ბათილად ცნობის ან ძალადაკარგულად გამოცხადების საკითხი და სადავო არ არის, რომ ეს აქტი კვლად იურიდიული ძალის მქონეა, თუმცა სასამართლო იხილავს ამ აქტის აღსრულების საკითხს. ცხადია მოსარჩელის იურიდიული ინტერესი მდგომარეობს სწორედ ამ აქტის აღსრულებაში და არა ამ აქტის ფიზიკურად არსებობაში. ცხადია, მოსარჩელის თვითმიზანი არ არის და არც შეიძლება იყოს მხოლოდ №90 ბრძანების იურიდიული ძალმოსილების დადგენა. თუ ეს ბრძანება არ აღსრულდა, შედეგობრივი თვალსაზრისით მოსარჩელისთვის ეს ფაქტობრივად იგივე იქნება, როგორც მისი ბათილად ცნობა ან ძალადაკარგულად გამოცხადება. იმ შემთხვევაშიც კი, თუ სახელმწიფო რაიმე არგუმენტით აცხადებს, რომ №90 ბრძანება არ უნდა აღსრულდეს, კანონი მოითხოვს მოსარჩელისათვის ზიანის სრულად ანაზღაურებას. ზიანი კი, მოცემულ შემთხვევაში მინიმუმ იქნება ის ქონებრივი სიკეთე, რასაც მოსარჩელე მიიღებდა აქტის აღსრულების შემთხვევაში. შესაბამისად, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ აქტის აღსრულების ან არაღსრულებისა და ზიანის ანაზღაურების შემთხვევაში, სახელმწიფოსთვის შედეგობრივი თვალსაზრისით პრაქტიკულად არაფერი იცვლება. სახელმწიფომ ორივე შემთხვევაში უნდა გაიღოს და მოსარჩელემ უნდა მიიღოს ერთი და იგივე ქონებრივი სიკეთე.

კასატორის მითითებით, მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული ის გარემოება, რომ აღმჭურველი აქტის - №90 ბრძანების საფუძველზე, მოსარჩელემ განახორციელა იურიდიული მნიშვნელობის მქონე ქმედება - უარი თქვა სასამართლოს მიერ გაცემული სააღსრულებო ფორცლის აღსრულებაზე მისი მოვალის მიმართ. როგორც საკონსტიტუციო სასამართლოს 2003 წლის 28 იანვრის გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილშია მითითებული, მოსარჩელემ „ხელიდან გაუშვა მისი არსებობისათვის უკიდურესად აუცილებელი დავალიანების ამოღების რეალური შესაძლებლობა.“ ამასთან, №90 ბრძანების, როგორც აღმჭურველი აქტის სამართლებრივ ბუნებაზე მსჯელობისას, ხაზგასმით უნდა აღინიშნოს, რომ №90 ბრძანება გამოცემულია არა სახელმწიფოს კეთილი ნების საფუძველზე, არამედ სწორედ მოსარჩელის კეთილი ნების გამოჩენისა და საკუთარი ინტერესების დათმობის საფუძველზე. ეს გარემოება კი კიდევ უფრო მეტ სამართლებრივ და მორალურ ვალდებულებას აკისრებს სახელმწიფოს, რომ ამ აქტის გამოცემის ზუსტად 20 წლის შემდეგ, კეთილსინდისიერად შეასრულოს საკუთარი ვალდებულება და აღასრულოს №90 ბრძანება.

კასატორის განმარტებით, საკონსტიტუციო სასამართლოს 2003 წლის 28 იანვრის გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილში არსებული მსჯელობიდან ნათელია, რომ მოსარჩელეს ზიანი მიადგებოდა არამხოლოდ №90 ბრძანების გაუქმებით, არამედ, ამ ბრძანების რაიმე ნებისმიერ მიზეზით არ შესრულებით. ცხადია, მოსარჩელის იურიდიულ ინტერესს წარმოადგენდა და დღესაც წარმოადგენს არა ამ ბრძანების ფიზიკურად არსებობა ან მოქმედის სამართლებრივი სტატუსის ქონა, არამედ, ბრძანებით გასაზღვრული სამართლებრივი სიკეთის რეალურად მიღება. №90 ბრძანების ძალაში დატოვებით, საკონსტიტუციო სასამართლომ სწორედ ეს იურიდიული ინტერესი დაიცვა.

კასატორი მიუთითებს, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის მე-9 მუხლზე (კანონიერი ნდობა) და აღნიშნავს, რომ განსახილველ შემთხვევაში, მხარეთა შორის არსებული მრავალმხრივი შეთანხმება და ამ შეთანხმების საფუძველზე 1999 წელს გამოცემული №90 ბრძანება, მოსარჩელეს, როგორც დაინტერესებულ მხარეს, უქმნიდა კანონიერი ნდობის საფუძველს. ნორმით დადგენილია ის საგამონაკლისო შემთხვევები, როდესაც არ შეიძლება არსებობდეს კანონიერი ნდობა. მითითებული ნორმის მეორე ნაწლის „ა“ ქვეპუნქტით დადგენილ საფუძველს მოპასუხე საკონსტიტუციო სასამართლოში საქმის განხილვის დროსაც ხაზს უსვამდა, თუმცა საკონსტიტუციო სასამართლომ ნათლად და არაორაზროვნად დაადგინა, რომ №90 ბრძანება არ შეიცავდა რაიმე უკანონო დაპირებას. საკონსტიტუციო სასამართლომ გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილში საკუთარი სამართლებრივი შეფასება ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტებითაც გაამყარა („გარდა ამისა, საქართელოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის მე-9 მუხლის საფუძველზე მოსარჩელე კანონიერად ელოდებოდა სადავო აქტით გაუქმებული ვალდებულების გადაკისრების განხორციელებას, ანუ მას გააჩნდა კანონიერი ნდობის უფლება საგადასახდო დეპარტამენტის მხრიდან. ევროპულმა სასამართლომ საქმეზე „ფაინ დეველოფანი ირალანდიის წინააღმდეგ“ დაადგინა, რომ სახელმწიფოს მხრიდან რაიმე ქმედების განხორციელების „კანონიერი მოლოდინი“ ასევე ექცევა კონვენციის 1 დანართის პირველი მუხლის (საკუთრების უფლების) დაცვის ქვეშ”). რაც შეეხება მე-9 მუხლის მე-2 ნაწილის „ბ“ და „გ“ ქვეპუნქტებით დადგენილ საფუძვლებს, განსახილველ შემთხვევაში, ეს გარემოებები სადავო არ არის, ხოლო კანონიერი ნდობის არარსებობის სხვა საფუძველს საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსი არ იცნობს. ზემოაღნიშნული მსჯელობიდან ცალსახად გამომდინარეობს, რომ მოცემულ შემთხვევაში, მოსაჩელეს ჰქონდა და დღემდე აქვს კანონიერი ნდობა სახელმწიფოს მიმართ, რაც საქალაქო სასამართლოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილებით უგულებელყოფილია. ეს კი სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის თანახმად, გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმების საფუძველია.

აღნიშნულიდან გამომდინარე, კასატორის მითითებით ცალსახაა, რომ სახელმწიფოს მიერ მოსარჩელის წინაშე ნაკისრი საგადასახადო ვალდებულებებისაგან გათავისუფლება არ იყო, არ არის და შემდგომშიც არ უნდა იყოს დამოკიდებული სს „რ...იდან“ (ან სხვა მესამე პირისგან) ამ ოდენობის თანხების ბიუჯეტის სასარგებლოდ ამოღებაზე.

ამასთან, კასატორი ხაზგასმით მიუთითებს იმ გარემოებაზე, რომ შემოსავლების სამსახურის 13.11.18 წლის შესაგებლით (შესაგებლის მე-6 გვ.) შემოსავლების სამსახურის მომსახურების დეპარტამენტის 2017 წლის 11 ოქტომბრის №12319-11 დასკვნის თანახმად, შპს „...ს“ შესრულებული აქვს სსკ-ის 309-ე მუხლის 37-ე ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის პირობები, რომლის თანახმად ჩამოწერას ექვემდებარება 2011 წლის 1 იანვრამდე წარმოშობილი და ამ ქვეპუნქტის ამოქმედებამდე - 01.06.2016 წლამდე გადაუხდელი საგადასახადო დავალიანება და მასზე დარიცხული საურავი. ამდენად, დადგენილია, რომ შპს „...ს“ დავალიანება ჩამოეწერა სსკ-ის 309-ე მუხლის 37-ე ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის საფუძველზე, რაც დასტურდება საქმეში არსებული სხვა მტკიცებულებებით (შემოსავლების სამსახურის 11.10.2017 წ. წერილი ID:... შტრიხ კოდე ...).

კასატორი მიიჩნევს, რომ სახელმწიფოს უარი, შეასრულოს მის მიერ გამოცემული და საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ იურიდიული ძალის მქონე აქტად მიჩნეული №90 ბრძანებით დადგენილი ვალდებულება, არღვევს სამართლებრივი სახელმწიფოს კონსტიტუციურ პრინციპს. სამართლებრივ სახელმწიფოში სახელმწიფო უსამართლოდ არ ექცევა, ზიანს არ აყენებს არავის, მით უმეტეს იმ პირებს, ვინც იქცევა კეთილსინდისიერად, მაღალი სამოქალაქო შეგნებით, ითვალისწინებს როგორც სახელმწიფოს, ასევე სხვათა ინტერესებს, მიუხედავად იმისა, რომ შეეძლო არ გაეთვალისწინებინა. სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპების დარღვევასთან ერთად, გასაჩივრებული გადაწყვეტილება ასევე ეწინააღმდეგება ეკონომიკური თავისუფლების კონსტიტუციურ პრინციპს.

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, კასატორმა - შპს „...მა“ გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება მოითხოვა.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2020 წლის 31 იანვრის განჩინებებით, საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად წარმოებაში იქნა მიღებული შპს „...ისა“ და სსიპ შემოსავლების სამსახურის საკასაციო საჩივრები.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2020 წლის 29 აპრილის განჩინებით, საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის ,,ა“ ქვეპუნქტის შესაბამისად, შპს „...ისა“ და სსიპ შემოსავლების სამსახურის საკასაციო საჩივრები მიჩნეულ იქნა დასაშვებად და მათი განხილვა დაინიშნა ზეპირი მოსმენის გარეშე.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო საქმის მასალების გაცნობის, საკასაციო საჩივრების საფუძვლიანობის და გასაჩივრებული გადაწყვეტილების კანონიერება-დასაბუთებულობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ შპს „...ის“ და სსიპ შემოსავლების სამსახურის საკასაციო საჩივრები უნდა დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ შემდეგ გარემოებათა გამო:

საკასაციო სასამართლო სრულად იზიარებს კასატორების - შპს „...ის“ და სსიპ შემოსავლების სამსახურის კასაციების ძირითად მოტივს, იმის თაობაზე, რომ სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 385-ე მუხლის მე-2 ნაწილის შესაბამისად, შესაძლებლობა ჰქონდა თავად გადაეწყვიტა დავა და საქმე ხელახლა განსახილველად არ დაებრუნებინა საქალაქო სასამართლოსათვის, ვინაიდან, საქალაქო სასამართლოს მიერ გადაწყვეტილების მიღებისას სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 385-ე მუხლის პირველი ნაწილით განსაზღვრულ საპროცესო დარღვევებს ადგილი არ ჰქონია, რაც უპირობოდ შექმნიდა საქალაქო სასამართლოს მიერ საქმის ხელახლა განხილვის პროცესუალურ წინაპირობას. სააპელაციო სასამართლომ საქმის კვლავ (მესამედ) საქალაქო სასამართლოს მიერ განხილვის საჭიროება დაასაბუთა იმ გარემოებით, რომ საქმის ფაქტობრივი გარემოებები საჭიროებდა სასამართლოს მხრიდან დამატებით სამართლებრივ შეფასებას, თუმცა, სააპელაციო სასამართლოს არ დაუსაბუთებია, თუ რატომ გახდა შეუძლებელი აღნიშნული საპროცესო მოქმედებების შესრულება თავად სააპელაციო სასამართლოს მიერ და რატომ დაუბრუნდა, უკვე მეორედ, საქმე საქალაქო სასამართლოს ხელახლა განსახილველად.

საკასაციო სასამართლო არ ეთანხმება სააპელაციო სასამართლოს დასკვნას და მითითებას საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 377-ე მუხლზე, რამდენადაც საქალაქო სასამართლოს მიერ დადგენილი იყო საქმის გადაწყვეტისათვის არსებითი მნიშვნელობის მქონე ფაქტობრივი გარემოებები, ხოლო მათი ურთიერთწინააღმდეგობის პირობებში სააპელაციო სასამართლოს პროცესის ეკონომიურობის პრინციპის გათვალისწინებით, თავად შეეძლო ესარგებლა ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის მე-4 და მე-19 მუხლების საფუძველზე მინიჭებული უფლებამოსილებით, შეეგროვებინა დამატებით ფაქტობრივი გარემოებები და მტკიცებულებები, ხოლო მათი შეფასების, ურთიერთშეჯერების შედეგად ემსჯელა სასარჩელო მოთხოვნის საფუძვლიანობაზე და თავად დაედგინა საქმეზე ობიექტური და კანონიერი გადაწყვეტილება.

მოცემულ შემთხვევაში დავის საგანს სსიპ შემოსავლების სამსახურისათვის საქართველოს საგადასახადო სახელმწიფო დეპარტამენტის 1999 წლის 27 მაისის №90 ბრძანების აღსრულების დავალება წარმოადგენს. ამასთან, განსახილველ საქმეზე სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა საქალაქო სასამართლოს მიერ დადგენილი შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

რუსთავის საქალაქო სასამართლოს 1998 წლის 21 ოქტომბრის გადაწყვეტილებით შპს „კ...ის“ სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; სს „მ...ს“ დაეკისრა 3 842 193,70 ლარის შპს „კ...ის“ სასარგებლოდ გადახდა (ტ. 1, ს.ფ. 214-231).

საგადასახადო დეპარტამენტის 2000 წლის 10 აპრილის №68 ბრძანებით გაუქმდა საგადასახადო დეპარტამენტის 1999 წლის 21 მაისის №90 ბრძანება (ტ. 1, ს.ფ. 17).

თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიის 2002 წლის 15 ივლისის გადაწყვეტილებით მოსარჩელეებს - შპს „კ...სა“ და ფიზიკურ პირს ზ. ჟ-ას უარი ეთქვათ საგადასახადო დეპარტამენტის 2000 წლის 10 აპრილის №68 ბრძანების ბათილად ცნობის მოთხოვნაზე (ტ. 2, ს.ფ. 419-429).

საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2003 წლის 28 იანვრის გადაწყვეტილებით უარყოფილ იქნა შპს “კ... ის“ დამფუძნებლის ზ. ჟ-ას და შპს “კ...ის“ კონსტიტუციური სარჩელი, საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს წინააღმდეგ, საგადასახადო დეპარტამენტის 2000 წლის 10 აპრილის №68 ბრძანების (რომლითაც გაუქმდა საქართველოს საგადასახადო სახელმწიფო დეპარტამენტის 1999 წლის 27 მაისის №90 ბრძანება) ბათილად ცნობის შესახებ იმის გამო, რომ სადავო 2000 წლის 10 აპრილის №68 ბრძანება არ იყო ნორმატიული აქტი. ამასთან, ამავე გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის მე-2 პუნქტში მიეთითა, რომ გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილში აღნიშნულ გარემოებათა გათვალისწინებით საქართველოს საგადასახადო სახელმწიფო დეპარტამენტის 1999 წლის 27 მაისის №90 ბრძანება ძალადაკარგულად ვერ ჩაითვლებოდა (ტ. 1, ს.ფ. 18-27).

შპს „...ი“ არის შპს „კ...ის“ უფლებამონაცვლე საწარმოთაშერწყმის საფუძველზე (ტ. 1, ს.ფ. 29-30).

სსიპ შემოსავლების სამსახურის 2016 წლის 12 თებერვლის №3463 ბრძანებით შპს „...ის“ საჩივარი საქართველოს საგადასახადო სახელმწიფო დეპარტამენტის 1999 წლის 27 მაისის №90 ბრძანების (შპს „კ...ის“ ბიუჯეტისადმი არსებული და შემდგომში წარმოშობილი დავალიანების გადაკისრება, შესაბამისად, 3,8 მილიონი ლარის ბიუჯეტში ამოღება სს „რ...ისაგან“) შესრულების თაობაზე არ დაკმაყოფილდა (ტ. 1, ს.ფ. 55-57).

ზემოაღნიშნული ფაქტობრივი გარემოებების დადგენის მიუხედავად, სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ საქმის ხელახლა განხილვისას თბილისის საქალაქო სასამართლოს უნდა ემსჯელა საგადასახადო დეპარტამენტის 1999 წლის 27 მაისის №90 ბრძანების აღსრულების შესაძლებლობაზე, უნდა გამოეკვლია სსიპ შემოსავლების სამსახურის დავების დეპარტამენტის 2018 წლის 8 ნოემბრის სამსახურებრივი ბარათის მიხედვით შპს “...ისათვის“ დავალიანების ჩამოწერა განხორციელდა 1999 წლის 27 მაისის №90 ბრძანების აღსრულების ფარგლებში, თუ ამას საგადასახადო ორგანოს ავალდებულებდა იმ დროისთვის მოქმედი საგადასახადო კანონმდებლობა. ამასთან, უნდა შეეფასებინა 1999 წლის 27 მაისის №90 ბრძანების აღმჭურველი ბუნებიდან გამომდინარე, მიუხედავად იმისა, რომ რ...ი (რომლის 100% წილსაც ფლობდა სახელმწიფო) ლიკვიდირებული იყო, რამდენად არსებობდა №90 ბრძანების აღსრულების შესაძლებლობა, ვინაიდან ცალსახა იყო, რომ სახელმწიფოს მხრიდან რაიმე ქმედების განხორციელების “კანონიერი მოლოდინი“ ასევე ექცევოდა კონვენციის №1 დანართის პირველი მუხლის (საკუთრების უფლების) დაცვის ქვეშ.

ამდენად გარემოებები, რომლებიც სააპელაციო სასამართლომ საქმის უკან დაბრუნებას საფუძვლად დაუდო, არ განეკუთვნება იმგვარ ფაქტობრივ-სამართლებრივ საფუძვლებს, რაც სააპელაციო სასამართლოს შესაძლებლობას ართმევდა, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 385-ე მუხლის მე-2 ნაწილის საფუძველზე, თავად გადაეწყვიტა საქმე და არ დაებრუნებინა პირველი ინსტანციის სასამართლოსათვის ხელახლა განსახილველად.

ამასთან, საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ საქმის გონივრულ ვადაში, ეფექტიანად განხილვა ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლით გარანტირებული სამართლიანი სასამართლოს უფლების ერთ-ერთი ასპექტია (იხ. საქმე ქიძინიძე საქართველოს წინააღმდეგ, §39). საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ საპროცესო კანონმდებლობით დადგენილი საქმის განხილვის ვადების დაცვის გარდა, აუცილებელია, საქმეზე საბოლოო გადაწყვეტილების მისაღებად გამოყენებული ვადა იყოს გონივრული. საქმის განხილვის ვადის გონივრულობის შეფასებისას სასამართლოს მიერ მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული რამდენიმე ობიექტური კრიტერიუმი, მათ შორის საქმის სირთულე, მოდავე მხარეების და შესაბამისი კომპეტენტური უწყებების ჩართულობა, ასევე საქმის განხილვის შედეგი დაინტერესებული მხარეებისათვის (იხ. საქმე კრისი ჩეხეთის წინააღმდეგ, §72).

ამდენად, ყოველივე ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ სააპელაციო სასამართლომ საქმის ხელახლა განხილვისას თავად უნდა მისცეს სამართლებრივი შეფასება საქმეზე დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს.

ამასთან, საქმის ხელახლა განხილვისას სააპელაციო სასამართლომ განსაკუთრებული ყურადღება უნდა გაამახვილოს და მხედველობაში უნდა მიიღოს თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიის 2002 წლის 15 ივლისის კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილება, რომლითაც მოსარჩელეებს - შპს „კ...ასა“ და ფიზიკურ პირს ზ. ჟ-ას უარი ეთქვათ საგადასახადო დეპარტამენტის 2000 წლის 10 აპრილის №68 ბრძანების ბათილად ცნობის მოთხოვნაზე (საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ და სხვა კატეგორიის საქმეთა პალატის 2003 წლის 14 თებერვლის განჩინებით, შპს „კ...ისა“ და ფიზიკური პირის ზ. ჟ-ას შუამდგომლობის საფუძველზე, საქმეზე შეწყდა საკასაციო წარმოება; უცვლელად დარჩა თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიის 2002 წლის 15 ივლისის გადაწყვეტილება) და საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ და სხვა კატეგორიის საქმეთა პალატის 2004 წლის 18 ნოემბრის განჩინება, რომლითაც შპს „კ...ისა“ და ფიზიკური პირის ზ. ჟ-ას საკასაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა; უცვლელად დარჩა თბილისის საოლქო სასამართლოს ადმინისტრაციული სამართლისა და საგადასახადო საქმეთა კოლეგიის 2003 წლის 20 აგვისტოს გადაწყვეტილება საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს საგადასახადო დეპარტამენტის მიმართ ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის ნაწილში.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ ზემოაღნიშნულ ორ გადაწყვეტილებას გააჩნია არსებითი მნიშვნელობა განსახილველი დავის არსებითად სწორად გადასაწყვეტად, კერძოდ, პირველი დავის ფარგლებში მოსარჩელეებს უარი ეთქვათ საქართველოს საგადასახადო დეპარტამენტის 2000 წლის 10 აპრილის №68 ბრძანების ბათილად ცნობის მოთხოვნაზე, რომლითაც თავის მხრივ, ბათილად იქნა ცნობილი საგადასახადო დეპარტამენტის 1999 წლის 21 მაისის №90 ბრძანება, რომლის აღსრულებასაც ამჟამად ითხოვს მოსარჩელე (კასატორი) შპს „...ი“, ხოლო მეორე დავის ფარგლებში, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ და სხვა კატეგორიის საქმეთა პალატის 2004 წლის 18 ნოემბრის განჩინებით (რომელიც საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2003 წლის 28 იანვრის გადაწყვეტილების შემდეგ არის მიღებული), მოსარჩელეთა მოთხოვნა საგადასახადო დეპარტამენტის 1999 წლის 21 მაისის №90 ბრძანების უკანონოდ ბათილად ცნობის გამო მიყენებული ზიანის ანაზღაურების შესახებ არ დაკმაყოფილდა. აღნიშნულ განჩინებაში საკასაციო სასამართლომ სრულად გაიზიარა მოწინააღმდეგე მხარის მოსაზრება, რომ №90 ბრძანება იყო კანონსაწინააღმდეგო და იგი სწორად გაუქმდა საგადასახადო დეპარტამენტის 2000 წლის 10 აპრილის №68 ბრძანებით, ამასთან, №68 ბრძანების ბათილად ცნობაზე კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით კასატორებს უარი ეთქვათ სარჩელის დაკმაყოფილებაზე, რაც საკასაციო სასამართლოს მითითებით სავალდებულო იყო შესასრულებლად (ტომი 2, ს.ფ. 441).

საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-10 მუხლის თანახმად, კანონიერ ძალაში შესული სასამართლო გადაწყვეტილებები (განჩინებები, დადგენილებები), აგრეთვე თავისი უფლებამოსილების განსახორციელებლად სასამართლოს მიერ აღძრული მოთხოვნები და განკარგულებები სავალდებულოა საქართველოს მთელ ტერიტორიაზე ყველა სახელმწიფო, საზოგადოებრივი თუ კერძო საწარმოსათვის, დაწესებულებისათვის, ორგანიზაციისათვის, თანამდებობის პირისა თუ მოქალაქისათვის და ისინი უნდა შესრულდეს.

ამასთან, „საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის (12/02/2002-25/11/2004 პერიოდში მოქმედი რედაქცია) მე-19 მუხლის პირველი პუნქტის შესაბამისად, საკონსტიტუციო სასამართლო კონსტიტუციური სარჩელის ან კონსტიტუციური წარდგინების საფუძველზე უფლებამოსილი იყო განეხილა და გადაეწყვიტა: ა) საქართველოს კონსტიტუციასთან კონსტიტუციური შეთანხმების, საქართველოს კანონების, საქართველოს პარლამენტის ნორმატიული დადგენილებების, საქართველოს პრეზიდენტის, აფხაზეთისა და აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ხელისუფლების უმაღლეს ორგანოთა ნორმატიული აქტების შესაბამისობის, აგრეთვე საქართველოს საკანონმდებლო აქტებისა და საქართველოს პარლამენტის დადგენილებების მიღების/გამოცემის, ხელმოწერის, გამოქვეყნებისა და ამოქმედების შესაბამისობის საკითხები; ბ) დავა სახელმწიფო ორგანოებს შორის კომპეტენციის თაობაზე; გ) მოქალაქეთა პოლიტიკურ გაერთიანებათა შექმნისა და საქმიანობის კონსტიტუციურობის საკითხი; დ) დავა რეფერენდუმის ან არჩევნების კონსტიტუციურობის შესახებ; ე) საქართველოს კონსტიტუციის მეორე თავის საკითხებთან მიმართებით მიღებული ნორმატიული აქტების კონსტიტუციურობის საკითხი; ვ) საერთაშორისო ხელშეკრულებათა ან შეთანხმებათა კონსტიტუციურობის საკითხი; ზ) საქართველოს პარლამენტის წევრის უფლებამოსილების ცნობის ან უფლებამოსილების ვადამდე შეწყვეტის საკითხი; თ) საქართველოს პრეზიდენტის, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარის, საქართველოს მთავრობის წევრის, საქართველოს გენერალური პროკურორის, საქართველოს კონტროლის პალატის თავმჯდომარისა და საქართველოს ეროვნული ბანკის საბჭოს წევრების მიერ საქართველოს კონსტიტუციის დარღვევის საკითხი.

ამდენად, ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის კანონიერების შეფასება საკონსტიტუციო სასამართლოს კომპეტენციას არ წარმოადგენდა/წარმოადგენს და იგი საქართველოს საერთო სასამართლოების იურისდიქციის საკითხს მიეკუთვნება, რაც საკონსტიტუციო სასამართლოს 2003 წლის 28 იანვრის გადაწყვეტილებაშიც არის მითითებული. ამასთან, ამავე პერიოდში მოქმედი „საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 25-ე მუხლის შინაარსიდან გამომდინარე, საკონსტიტუციო სასამართლოს აღსრულებადი გადაწყვეტილება სახეზე იყო საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ კონკრეტული სამართლებრივი აქტის ან მისი ნაწილის ძალადაკარგულად ცნობის პირობებში, ხოლო საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ მის კომპეტენციას და უფლებამოსილებას მიუკუთვნებელ საკითხზე მსჯელობა და მითითება - შესაბამისი ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის ძალადაკარგულად ჩაუთვლელობის შესახებ, სცდება როგორც საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს ზოგადი კომპეტენციის, ისე უშუალოდ „საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის ფარგლებს.

საკასაციო სასამართლო ყურადღებას ამახვილებს იმ გარემოებაზე, რომ საერთო სასამართლოებსა და საკონსტიტუციო სასამართლოს შორის კომპეტენციის გამიჯვნის პრინციპი ეფუძნება საერთო სასამართლოებისა და საკონსტიტუციო სასამართლოს კომპენტენციას მიკუთვნებულ საკითხებს შორის მკვეთრი ზღვარის გავლებას და ორ დამოუკიდებელ ინსტიტუციას შორის კომპეტენციათა აღრევის დაუშვებლობას, რაც თავის მხრივ, გამორიცხავს საერთო სასამართლოების კომპეტენციას მიკუთვნებულ საკითხზე საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ მსჯელობას (მაგ. ინდივიდუალურ ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის ძალადაკარგულად არ მიჩნევის/მიჩნევის სახით) და პირიქით, საერთო სასამართლოების მიერ ნორმის არაკონსტიტუციურად ცნობას. ამასთან, უწყებრივ ქვემდებარეობას (კომპეტენციას) მიუკუთვნებელ საკითხზე მიღებული გადაწყვეტილება ცალსახად არ წარმოშობს რაიმე ფორმის სამართლებრივ შედეგს, წინააღმდეგ შემთხვევაში აზრს დაკარგავდა კომპეტენციათა გამიჯვნის და უწყებრივი ქვემდებარეობის დადგენის პრინციპი.

ამდენად, სააპელაციო სასამართლომ საქმის ხელახლა განხილვისას საერთო სასამართლოების მიერ მიღებული, კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებების ურთიერთშეჯერების შედეგად უნდა შეაფასოს - საგადასახადო დეპარტამენტის 1999 წლის 21 მაისის №90 ბრძანების (რომელიც ბათილად არის ცნობილი საგადასახადო დეპარტამენტის 2000 წლის 10 აპრილის №68 ბრძანებით) აღსრულების შესახებ სარჩელის საფუძვლიანობა და ასევე, იმსჯელოს სარჩელის ხანდაზმულობის საკითხზეც.

საკასაციო სასამართლო აბსოლუტურად იზიარებს ქვედა ინსტანციის სასამართლოების მითითებას, რომ სახელმწიფოს მხრიდან რაიმე ქმედების განხორციელების კანონიერი მოლოდინი ექცევა ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის პირველი დამატებითი ოქმის პირველი მუხლის (საკუთრების უფლების) ფარგლებში (საქმეზე „ფაინ დიველოფანი ირლანდიის წინააღმდეგ“), თუმცა აღნიშნული არ გამორიცხავს მოთხოვნის მიმართ ხანდაზმულობის ვადის გავრცელების შესაძლებლობას.

ამდენად, სააპელაციო სასამართლომ საქმის ხელახლა განხილვისას უნდა შეაფასოს, როგორც, 1999 წლის 27 მაისის №90 ბრძანების აღსრულების შესაძლებლობა (ორი კანონიერ ძალაში შესული სასამართლო გადაწყვეტილების არსებობის პირობებში), ისე, ამავე მოთხოვნის ხანდაზმულობის ვადის ფარგლები.

ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 412-ე მუხლის თანახმად, მოცემული საქმე ექვემდებარება სააპელაციო სასამართლოში დაბრუნებას, რა დროსაც სააპელაციო სასამართლომ უნდა იმსჯელოს საკასაციო სასამართლოს მიერ მითითებულ გარემოებებზე და მათი გამოკვლევისა და შეფასების შედეგად, საქმეზე დაადგინოს კანონიერი და სამართლიანი გადაწყვეტილება. ამასთან, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53-ე მუხლის მე-4 ნაწილის შესაბამისად, განსახილველ საქმეზე გაწეული სასამართლო ხარჯების განაწილების საკითხი უნდა გადაწყდეს საქმეზე საბოლოო გადაწყვეტილების მიღებისას.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლის მე-2 ნაწილით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53-ე და 412-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. შპს „...ის“ და სსიპ შემოსავლების სამსახურის საკასაციო საჩივრები დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ;

2. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2019 წლის 31 ოქტომბრის გადაწყვეტილება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს;

3. სასამართლო ხარჯების განაწილების საკითხი გადაწყდეს საქმეზე საბოლოო გადაწყვეტილების მიღებისას;

4. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე ქ. ცინცაძე

მოსამართლეები: ნ. ქადაგიძე

მ. ვაჩაძე