საქართველოს უზენაესი სასამართლო

გ ა ნ ჩ ი ნ ე ბ ა

საქართველოს სახელით

№ბს-444(2კ-19) 23 სექტემბერი, 2020 წელი

თბილისი

ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატა

შემდეგი შემადგენლობა:

ალექსანდრე წულაძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მაია ვაჩაძე, ქეთევან ცინცაძე

საქმის განხილვის ფორმა - ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი (მოსარჩელე) - გ. გ-ი

კასატორი (მოპასუხე) - საქართველოს გენერალური პროკურატურა

მესამე პირი - საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო

დავის საგანი - ზიანის ანაზღაურება

გასაჩივრებული განჩინება - თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2018 წლის 27 ნოემბრის განჩინება

კასატორების მოთხოვნა - გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღება

აღწერილობითი ნაწილი:

გ. გ-მა 2017 წლის 30 ივნისს სარჩელით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას, მოპასუხის - საქართველოს მთავარი პროკურატურის (უფლებამონაცვლე - საქართველოს გენერალური პროკურატურა) მიმართ. მოსარჩელემ მოითხოვა მოპასუხისთვის მის სასარგებლოდ მორალური ზიანის სახით - 1 100 000 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარის, ხოლო მატერიალური ზიანის სახით - 51 861,21 ლარის, 636 554,81 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარისა და 81 556,47 ლარის ანაზღაურების დაკისრება.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 22 მაისის გადაწყვეტილებით გ. გ-ის სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; საქართველოს მთავარ პროკურატურას გ. გ-ის სასარგებლოდ დაეკისრა მორალური ზიანის ანაზღაურება 224 400 (ორას ოცდაოთხი ათას ოთხასი) ლარის ოდენობით, ხოლო მატერიალური ზიანის სახით - 55 440,71 ლარის (ორმოცდათხუთმეტი ათას ოთხას ორმოცი ლარი და სამოცდათერთმეტი თეთრი) ოდენობით; დანარჩენ ნაწილში სარჩელი არ დაკმაყოფილდა. აღნიშნული გადაწყვეტილება მხარეებმა სააპელაციო წესით გაასაჩივრეს.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2018 წლის 27 ნოემბრის განჩინებით გ. გ-ისა და საქართველოს მთავარი პროკურატურის სააპელაციო საჩივრები არ დაკმაყოფილდა; უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 22 მაისის გადაწყვეტილება. დასახელებული განჩინება გ. გ-მა და საქართველოს გენერალურმა პროკურატურამ საკასაციო საჩივრით გაასაჩივრეს.

გ. გ-ის საკასაციო საჩივარი ეფუძნება შემდეგ ფაქტობრივ გარემოებებსა და სამართლებრივ საფუძვლებს:

კასატორის მოსაზრებით, სასამართლომ არასწორად დაიანგარიშა გაკოტრების მმართველისთვის გადასახდელი გასამრჯელოს ოდენობა. კერძოდ, სასამართლოებმა მიუთითეს 2006 წლის 3 აგვისტოს განჩინებაზე, რომლის მიღების დროსაც გაკოტრების მასის 0,6% იყო 81 155 ლარი, თუმცა არ გაითვალისწინეს, რომ გაკოტრების მასა მოგვიანებით გაიზარდა და მისმა 0,6%-მა საბოლოოდ 132086,81 ლარი შეადგინა. ამასთანავე, აღნიშნულ ოდენობას არ უნდა გამოკლებოდა მოსარჩელის მიერ იქამდე ხელფასის სახით მიღებული თანხა, რადგან გასამრჯელოს განსაზღვრისას იგი გაკოტრების მმართველი აღარ იყო.

საკასაციო საჩივრის მიხედვით, დაუსაბუთებელია მიუღებელ შემოსავალთან დაკავშირებით სასამართლოს განმარტებები. მოსარჩელე წლების განმავლობაში მუშაობდა ... მაღალ თანამდებობებზე, ჰქონდა მაღალი ანაზღაურება და პატიმრობიდან გათავისუფლების შემდეგ რამდენიმე თვეში დასაქმდა, რაც ადასტურებს, რომ იგი აუცილებლად იქნებოდა დასაქმებული. სავარაუდო შემოსავალი კი უნდა განისაზღვროს იმ გარემოების გათვალისწინებით, რა ოდენობის ხელფასი ჰქონდა გ. გ-ს დაკავებისას და რა შემოსავალს მიიღებდა ხელფასის ზრდასთან ერთად. ამავე მოთხოვნის ნაწილში სასამართლომ არასწორად გაანაწილა მტკიცების ტვირთი და უსაფუძვლოდ მიუთითა „გაკოტრების საქმისწარმოების შესახებ“ კანონის 33-ე მუხლზე, რადგან გაკოტრების მმართველად მუშაობა სხვა სამსახურის დაკავების შესაძლებლობას არ ზღუდავდა. სასამართლოს განმარტებები ეწინააღმდეგება ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებებს, მათ შორის, გადაწყვეტილებას საქმეზე „ასანიძე საქართველოს წინააღმდეგ“.

კასატორი ხაზს უსვამს იმ ფაქტს, რომ იგი ზიანის ანაზღაურებას ითხოვდა უცხოურ ვალუტაში, ხოლო სასამართლომ ასანაზღაურებელი ზიანის ოდენობა ლარში განსაზღვრა. მოცემული გადაწყვეტა, საკასაციო საჩივრის ავტორის მოსაზრებით, დისპოზიციურობის პრინციპს არღვევს.

კასატორი აღნიშნავს, სასამართლომ არ გაითვალისწინა, რომ კონკრეტულ შემთხვევაში მორალური ზიანის ანაზღაურების რამდენიმე საფუძველი არსებობს: შელახულია მოსარჩელის პატივი და ღირსება, მის ჯანმრთელობის მდგომარეობას მიადგა ზიანი, დარღვეულია პირადი ცხოვრების უფლება. სასამართლომ არ გაითვალისწინა მოსარჩელის პატიმრობის პერიოდი, მის მიმართ გამოყენებული სასჯელის სახე, დაპატიმრების გარემოებები, სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში არსებული გაუსაძლისი პირობები, მოსარჩელის მიმართ არაადამიანური მოპყრობა, ნერვიულობიდან გამომდინარე მამამისის გარდაცვალება. ამასთან, სასამართლომ არ მიუთითა, რა გარემოებებში დააკავეს მოსარჩელე. მისი დაკავება და გაშუქება არღვევდა საერთაშორისო სტანდარტებს. სასამართლომ არ დაადგინა, რომ მოსარჩელე ხშირად გადაჰყავდათ ერთი ციხიდან მეორეში, რათა მისი მდგომარეობა უფრო გაუსაძლისი ყოფილიყო. იგი იმყოფებოდა ლიკვიდაციის საფრთხის ქვეშ. სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში არსებული გაუსაძლისი პირობებიდან გამომდინარე, მოსარჩელეს უწევდა პირადი ფულადი სახსრების დახარჯვა, რამაც ჯამში 45815,30 ლარი შეადგინა. ამასთან, გაუარესდა მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობა და გ. გ-ი საჭიროებს მკურნალობას. ასევე, მოსარჩელეს დაგეგმილი ჰქონდა ოჯახის შექმნა, რაც ვერ განახორციელა, რადგან დააპატიმრეს 35 წლის ასაკში და წაერთვა პირადი ცხოვრების რეალიზაციის შესაძლებლობა.

საქართველოს გენერალური პროკურატურის საკასაციო საჩივარი ეფუძნება შემდეგ ფაქტობრივ გარემოებებსა და სამართლებრივ საფუძვლებს:

კასატორი, საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლის მე-4 პუნქტზე, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 207-ე, 208-ე მუხლებზე, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 992-ე, 1005-ე მუხლებზე მითითებით, აღნიშნავს, რომ ზიანის ასანაზღაურებლად პირს ზიანი უნდა მიადგეს ადმინისტრაციული ორგანოს თანამშრომლის უკანონო და ბრალეული ქმედებით და უნდა არსებობდეს მიზეზობრივი კავშირი ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის. მოცემულ შემთხვევაში კი, საგამოძიებო მოქმედების ჩატარება ეფუძნებოდა კანონს და კანონის საფუძველზე მიღებულ საპროცესო დოკუმენტებს. ამდენად, ჩატარებული საგამოძიებო მოქმედებები არ უნდა შეფასდეს განზრახი ან უხეში გაუფრთხილებელი ქმედებით ზიანის მიყენებად.

მორალური ზიანის ანაზღაურებასთან დაკავშირებით, კასატორი აღნიშნავს, რომ გარდა მოსარჩელის განმარტებისა და დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებებისა, სასამართლომ მხედველობაში უნდა მიიღოს როგორც ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მიერ საქართველოსთან მიმართებით მიღებული გადაწყვეტილებები, ასევე, საქართველოს საერთო სასამართლოების პრაქტიკა ანალოგიურ საქმეებზე. ამასთან, გასათვალისწინებელია, რომ საქართველოს მთავარმა პროკურატურამ მიმართა თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ახლად გამოვლენილ გარემოებათა გამო განაჩენის გადასინჯვის თაობაზე შუამდგომლობით, რაც გ. გ-ის სამართლებრივ უფლებებში აღდგენისა და მის მიმართ გამამართლებელი განაჩენის მიღების საფუძველი გახდა. შესაბამისად, კასატორის მოსაზრებით, მისთვის არაქონებრივი ზიანის ასანაზღაურებლად 224400 ლარის დაკისრება შეუსაბამოდ მაღალ ოდენობას წარმოადგენს.

კასატორი ასევე არ ეთანხმება მისთვის მატერიალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრებას, რამეთუ სს „...ის“ გაკოტრების მმართველად სხვადასხვა პერიოდში სხვადასხვა პირი დაინიშნა. შესაბამისად, საკასაციო საჩივრის მიხედვით, ის ფაქტი, რომ გ. გ-ი მომდევნო წლებში უდავოდ იმუშავებდა და მიიღებდა თანხას, საქმის მასალებით არ დგინდება.

სამოტივაციო ნაწილი:

საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლისა და საკასაციო საჩივრების დასაშვებობის შემოწმების შედეგად ასკვნის, რომ გ. გ-ისა და საქართველოს გენერალური პროკურატურის საკასაციო საჩივრები არ აკმაყოფილებს საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით განსაზღვრულ საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის მოთხოვნებს, რაც გამორიცხავს განსახილველი საკასაციო საჩივრების დასაშვებად ცნობის შესაძლებლობას.

საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ საკასაციო საჩივრები არ არის დასაშვები, ვინაიდან:

- არ არსებობს საკასაციო საჩივრების განხილვის შედეგად მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღების ვარაუდი;

- არ არსებობს სააპელაციო სასამართლოს განჩინების საკასაციო სასამართლოს მიერ დამკვიდრებული პრაქტიკისაგან განსხვავების საფუძველი;

- სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება არ ეწინააღმდეგება ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს;

- საქმის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს მიერ საქმეზე ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების თვალსაზრისით;

- კასატორები ვერ ასაბუთებენ სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვას მატერიალური ან საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით და საკასაციო საჩივრებში მითითებული პოზიცია ვერ აქარწყლებს სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებსა და დასკვნებს.

შესაბამისად, საქმეზე არ იქმნება საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით განსაზღვრული საკასაციო საჩივრების განსახილველად დაშვების წინაპირობა. ამასთან, საკასაციო სასამართლო იზიარებს მოცემულ საქმეზე ქვედა ინსტანციის სასამართლოების მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს, ამ გარემოებებთან დაკავშირებით გამოთქმულ სამართლებრივ შეფასებებს და მიიჩნევს, რომ მოცემული დავა არსებითად სწორად არის გადაწყვეტილი.

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, მოცემულ საქმეში მთავარ სადავო საკითხს წარმოადგენს მოსარჩელის სასარგებლოდ მოპასუხისთვის მატერიალური და მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრების წინაპირობების არსებობა, ასეთი წინაპირობების არსებობის დადასტურების შემთხვევაში კი - ასანაზღაურებელი ზიანის ოდენობა.

საკასაციო პალატა მიუთითებს საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 208-ე მუხლის პირველ ნაწილზე, რომლის თანახმად, სახელმწიფო ადმინისტრაციული ორგანოს, აგრეთვე მისი თანამდებობის პირის ან ამ ორგანოს სხვა სახელმწიფო მოსამსახურის ან საჯარო მოსამსახურის (გარდა ამ მუხლის მე-2 ნაწილით განსაზღვრული საჯარო მოსამსახურისა) მიერ თავისი სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას მიყენებული ზიანისათვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო. ამავე კოდექსის 207-ე მუხლის მიხედვით კი, თუ ამ კოდექსით სხვა რამ არ არის დადგენილი, ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ მიყენებული ზიანის ანაზღაურებისას გამოიყენება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით დადგენილი წესი.

საკასაციო სასამართლო ასევე მიუთითებს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილზე, რომლის თანახმად, რეაბილიტირებული პირისათვის უკანონო მსჯავრდების, სისხლის სამართლის პასუხისგებაში უკანონოდ მიცემის, აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის უკანონოდ გამოყენების, ადმინისტრაციული პატიმრობის ან გამასწორებელი სამუშაოების სახით ადმინისტრაციული სახდელის არასწორად დაკისრების შედეგად მიყენებულ ზიანს აანაზღაურებს სახელმწიფო, გამოძიების, პროკურატურის ორგანოებისა და სასამართლოს თანამდებობის პირთა ბრალის მიუხედავად. განზრახვისას ან უხეში გაუფრთხილებლობისას ეს პირები სახელმწიფოსთან ერთად სოლიდარულად აგებენ პასუხს.

ზემოაღნიშნულ ნორმათა საფუძველზე, საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სახელმწიფო მოსამსახურის მიერ მიყენებული ზიანი შესაბამისმა სახელმწიფო დაწესებულებამ უნდა აანაზღაუროს სრულად. ამასთან, ზიანის ანაზღაურების დაკისრებისთვის უნდა დადასტურდეს ნორმატიულად განსაზღვრული შემდეგი წინაპირობების კუმულატიურად არსებობა: 1. სახელმწიფო ორგანოს თანამშრომლის ქმედების უკანონობა; 2. პირისთვის ზიანის მიყენება; 3. მიზეზშედეგობრივი კავშირის არსებობა დამდგარ შედეგსა და სახელმწიფო ორგანოს მართლსაწინააღმდეგო ქმედებას შორის; 4. სახელმწიფო მოსამსახურის ბრალეულობა. ამასთან, თუკი ზიანის ანაზღაურების სამართლებრივ საფუძველს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილი ქმნის, ზიანი ანაზღაურდება ზიანის მიმყენებლის არაბრალეულობის პირობებშიც კი, თუკი დადასტურდება ქმედების უკანონობა და იარსებებს პირის მარეაბილიტირებელი გარემოება. პირის მარეაბილიტირებულ გარემოებად განხილულ უნდა იქნეს პირის მიმართ გამამართლებელი განაჩენის გამოტანა, რაც ადასტურებს, რომ პირს დანაშაული არ ჩაუდენია. ამასთან, გამამართლებელი განაჩენის გამოტანის შემთხვევაში პირის დაპატიმრება/მსჯავრდება ავტომატურად უკანონოდ მიიჩნევა.

განსახილველ შემთხვევაში დადგენილია, რომ გ. გ-ი ეჭვმიტანილის სახით დაკავებულ იქნა 2006 წლის 7 მარტს და იმავე დღეს წარედგინა ბრალდება. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 2006 წლის 8 მარტის ბრძანებით მოსარჩელის მიმართ აღკვეთის ღონისძიების სახით გამოყენებულ იქნა პატიმრობა. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 2006 წლის 15 აგვისტოს განაჩენით კი გ. გ-ი ცნობილ იქნა დამნაშავედ და სასჯელის სახედ განესაზღვრა უვადო თავისუფლების აღკვეთა. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2014 წლის 11 ივლისის განაჩენით ამავე სასამართლოს 2007 წლის 16 აპრილის განაჩენში შევიდა ცვლილება და გ. გ-ს სასჯელის სახედ და ზომად განესაზღვრა 20 წლით თავისუფლების აღკვეთა; მის მიმართ დამატებით გავრცელდა 2012 წლის 28 დეკემბრის „ამნისტიის შესახებ“ საქართველოს კანონი და დანიშნული სასჯელი შეუმცირდა ერთი მეოთხედით. ამასთან, თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2017 წლის 20 თებერვლის განაჩენით გ. გ-ი ცნობილ იქნა უდანაშაულოდ და გამართლდა წარდგენილ ბრალდებაში. ამდენად, დადასტურებულია სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებული მარეაბილიტირებელი გარემოების არსებობა და შესაბამისად, პროკურატურის, როგორც სისხლისსამართლებრივი დევნის განმახორციელებელი ორგანოს, ქმედების უკანონობა, რაც ქმნის მოსარჩელისთვის როგორც მორალური, ისე მატერიალური ზიანის ანაზღაურების სამართლებრივ საფუძველს.

მორალური ზიანის ანაზღაურებასთან დაკავშირებით საკასაციო პალატა დამატებით აღნიშნავს, რომ პირის მიმართ სისხლისსამართლებრივი დევნის მიმდინარეობა, მისი დამნაშავედ ცნობა, უკანონო პატიმრობაში ყოფნა ცალსახად იწვევს პირის ღირსებისა და რეპუტაციის შელახვას, რაც, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის მე-18, 413-ე მუხლებიდან გამომდინარე, ასევე, წარმოადგენს არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურების საფუძველს.

რაც შეეხება ასანაზღაურებელი მორალური ზიანის ოდენობას, იგი განისაზღვრება სასამართლოს მიერ საქმის ყველა გარემოების მხედველობაში მიღებით. კერძოდ, „მორალური ზიანი გულისხმობს ფიზიკურ და ზნეობრივ-ფსიქოლოგიურ ტანჯვას, რასაც პირი განიცდის ამა თუ იმ სიკეთის, უმეტესწილად არამატერიალურ ფასეულობათა ხელყოფით და მის ანაზღაურებას აკისრია სამი ფუნქცია: დააკმაყოფილოს დაზარალებული, ზემოქმედება მოახდინოს ზიანის მიმყენებელზე და თავიდან აიცილოს პიროვნული უფლების ხელყოფა სხვა პირების მიერ. მორალური ზიანის შეფასებისას სასამართლომ მხედველობაში უნდა მიიღოს დაზარალებულების სუბიექტური დამოკიდებულება ასეთი ზიანის სიმძიმის მიმართ, ასევე, ობიექტური გარემოებები, რითაც შეიძლება, მისი ამ კუთხით შეფასება. მხოლოდ ამ შემთხვევაში შეიძლება დადგინდეს მორალური ზიანის არსებობა და მისი გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების კრიტერიუმები“ (საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2017 წლის 30 ნოემბრის განჩინება საქმეზე №ბს-509-506(2კ-17)).

განსახილველ შემთხვევაში არაქონებრივი ზიანის ოდენობის შეფასებისას, საკასაციო პალატა ითვალისწინებს მოსარჩელის მიმართ მიმდინარე სისხლისსამართლებრივი დევნის ხანგრძლივობას, მისი უკანონო პატიმრობაში ყოფნის პერიოდს, პატივისა და ღირსების შელახვას, განსაკუთრებულ ყურადღებას მიაქცევს წარდგენილი ბრალდების სიმძიმესა და თავდაპირველად გამოყენებული სასჯელის სახეს (უვადო თავისუფლების აღკვეთას) და ვერ გაიზიარებს მოპასუხის პოზიციას დაკისრებული ზიანის ოდენობის შეუსაბამობის თაობაზე. ამასთან, ნიშანდობლივია, რომ მოსარჩელისთვის მიკუთვნებული თანხა ვერ მოახდენს მისთვის მიყენებული ზიანის სრულ კომპენსირებას, ემსახურება მხოლოდ მიყენებული უარყოფითი შედეგების შემსუბუქებას და შეუძლებელია თანხობრივად სრულად იქნეს გამოხატული ყველა ის ნეგატიური განცდა, რაც მოსარჩელეს სადავო შემთხვევაში მიადგა. სწორედ ამიტომ, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ ქვედა ინსტანციის სასამართლოთა მიერ მორალური ზიანის ოდენობის განსაზღვრა მოხდა გონივრულ ფარგლებში. ამასთან, ვინაიდან ზიანის ოდენობას განსაზღვრავს სასამართლო, რომელიც მოსარჩელის მიერ დასახელებული თანხის მაქსიმალური ოდენობის ზღვარს არ უნდა გასცდეს, თუმცა მოსარჩელის მითითებული თანხის ფარგლებში მოქმედებს სამოსამართლეო დისკრეციით, პალატა ვერ გაიზიარებს მოსარჩელის განმარტებებს დისპოზიციურობის პრინციპის დარღვევასთან დაკავშირებით ზიანის ლარში გამოხატვის გამო.

რაც შეეხება მატერიალური ზიანის ანაზღაურებას, საკასაციო სასამართლო მიუთითებს სადავო პერიოდში მოქმედი საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის (1998წ.) 223-ე მუხლის პირველ ნაწილზე, რომლის მიხედვითაც, რეაბილიტირებულისათვის უკანონო ან დაუსაბუთებელი მოქმედების შედეგად მიყენებული ქონებრივი ზიანი სრული მოცულობით ანაზღაურდება. მოქმედი საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის (2009წ.) 92-ე მუხლი ასევე ადგენს, რომ პირს უფლება აქვს, სამოქალაქო/ადმინისტრაციული სამართალწარმოების წესით მოითხოვოს და მიიღოს უკანონოდ ჩატარებული საპროცესო მოქმედებისა და უკანონო გადაწყვეტილების შედეგად მიყენებული ზიანის ანაზღაურება.

საკასაციო სასამართლო დამატებით მიუთითებს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 408-ე მუხლის პირველ ნაწილზე, რომლის მიხედვითაც, იმ პირმა, რომელიც ვალდებულია აანაზღაუროს ზიანი, უნდა აღადგინოს ის მდგომარეობა, რომელიც იარსებებდა, რომ არ დამდგარიყო ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოება.

ამრიგად, საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სახელმწიფო ვალდებულია, სრულად აუნაზღაუროს პირს უკანონო მსჯავრდებით გამოწვეული მატერიალური ზიანი, თუკი მხარე დაადასტურებს, რომ ვერ მიიღო სარგებელი სწორედ უკანონო დაკავებიდან გამომდინარე ან ვერ განახორციელა კონკრეტული ქმედებები, რამაც მისთვის ზიანის მიყენება გამოიწვია.

განსახილველ შემთხვევაში მოსარჩელე მისთვის მატერიალური ზიანის ანაზღაურებას რამდენიმე ფაქტობრივი საფუძვლით ითხოვს, მათ შორის, იგი ითხოვს სამოქალაქო საქმეზე მიღებული დაუსწრებელი გადაწყვეტილებით მისთვის დაკისრებული თანხის ანაზღაურების მოპასუხისთვის დავალებას. კერძოდ, დადგენილია, რომ თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2008 წლის 13 ოქტომბრის დაუსწრებელი გადაწყვეტილებით (საქმე №2/3771-06) დაკმაყოფილდა სს „თ...ის“ სარჩელი და მოპასუხე გ. გ-ს სს „თ...ის“ სასარგებლოდ დაეკისრა 74 362 ლარისა და სახელმწიფო ბაჟის - 1 859 ლარის გადახდა. თანხის დაკისრების წინაპირობა კი გახდა 2003 წლის 6 მარტს სს „საქართველოს ბანკსა“ და გ. გ-ს შორის შორის დადებული სესხის ხელშეკრულების შეუსრულებლობა, რის გამოც ბანკმა სესხის თანხა ამოიღო თავდების - სს „ეი-ი-ეს თ...ის“ ქონებიდან.

საკასაციო პალატა უსაფუძვლოდ მიიჩნევს მოსარჩელის ზემოაღნიშნულ მოთხოვნას, ვინაიდან გ. გ-ი დააკავეს 2006 წლის 7 მარტს, ხოლო სესხის ხელშეკრულება დადებული იყო 2003 წლის 6 მარტს, სამი წლის ვადით. ამრიგად, არ დასტურდება, რომ მოსარჩელის დაკავება გახდა სასესხო ვალდებულების შეუსრულებლობის წინაპირობა. გარდა ამისა, დაუსწრებელი გადაწყვეტილების შესაბამისად, სასამართლო სხდომის თაობაზე გ. გ-ი ინფორმირებული იყო, ხოლო სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში ყოფნა არ გამორიცხავდა პროცესზე მის დასწრებას. თუკი იგი სასამართლო პროცესზე ვერ გამოცხადდა დაწესებულების უმოქმედობის გამო და ამით მიადგა მატერიალური ზიანი, ასეთი ზიანის ანაზღაურებაზე პასუხისმგებელ პირს პროკურატურა არ წარმოადგენს.

რაც შეეხება კასატორის (მოსარჩელის) მოთხოვნას ციხეში გაწეულ და მკურნალობის ხარჯებთან მიმართებით, საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ, ერთი მხრივ, ასეთი ხარჯის გაწევის დამადასტურებელი სათანადო მტკიცებულებები საქმეში წარმოდგენილი არ არის, მეორე მხრივ კი, პატიმრობის კოდექსის მე-14 მუხლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტიდან გამომდინარე, მოსარჩელე სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში უზრუნველყოფილი უნდა ყოფილიყო ყველა აუცილებელი ნივთითა და სამედიცინო მომსახურებით. შესაბამისად, თუკი მოთხოვნილი ხარჯის გაწევა სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში არსებულმა არასათანადო პირობებმა ან არაადამიანურმა მოპყრობამ გამოიწვია, ასეთი ზიანის ანაზღაურებაზე პასუხისმგებელ პირს პროკურატურა არ წარმოადგენს, არამედ შესაბამისი ვალდებულების მქონე ადმინისტრაციულმა ორგანომ უნდა აანაზღაუროს.

სარჩელით ასევე მოთხოვნილი იყო მიუღებელი შემოსავლის ანაზღაურება. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 411-ე მუხლის თანახმად კი, ზიანი უნდა ანაზღაურდეს არა მხოლოდ ფაქტობრივად დამდგარი ქონებრივი დანაკლისისთვის, არამედ მიუღებელი შემოსავლისთვისაც. მიუღებლად ითვლება შემოსავალი, რომელიც არ მიუღია პირს და რომელსაც იგი მიიღებდა, ვალდებულება ჯეროვნად რომ შესრულებულიყო. ამდენად, ანაზღაურებას ექვემდებარება არა მხოლოდ ფაქტობრივად არსებული ზიანი, არამედ მიუღებელი შემოსავალიც. ამასთან, „მიუღებელი შემოსავალი სავარაუდო შემოსავალია. ყურადღება უნდა მიექცეს იმას, რამდენად მოსალოდნელი იყო მისი მიღება. მიუღებელი შემოსავალი თავისი ბუნებით გულისხმობს „წმინდა ეკონომიკურ დანაკარგს“... მიუღებელი შემოსავლის ანაზღაურების საკითხის გადაწყვეტისას, ზიანის ანაზღაურება უნდა განისაზღვროს მხოლოდ ობიექტური კრიტერიუმებით, ისე, რომ ამას არ მოჰყვეს დაზარალებულის უსაფუძვლო გამდიდრება“ (იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2016 წლის 14 მარტის განჩინება საქმეზე №ას-945-895-2015; 2011 წლის 24 ოქტომბრის განჩინება საქმეზე №ას-307-291-2011).

სადავო შემთხვევაში დადგენილია, რომ თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2005 წლის 12 ოქტომბრის განჩინებით გახსნილ იქნა სს „...ის“ გაკოტრების საქმის წარმოება და გაკოტრების მმართველად დაინიშნა გ. გ-ი. ამასთან, თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2006 წლის 13 მარტის განჩინებით სს „...ის“ გაკოტრების მმართველი გ. გ-ი გათავისუფლდა დაკავებული თანამდებობიდან, მის მიმართ აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის გამოყენების გამო. ამრიგად, დადასტურებულია მოსარჩელის დანიშვნა გაკოტრების მმართველის პოზიციაზე და ამ თანამდებობიდან მისი გათავისუფლება დაპატიმრებიდან გამომდინარე. სწორედ ამიტომ, უსაფუძვლოა კასატორის - საქართველოს გენერალური პროკურატურის პრეტენზია, რომ მოსარჩელეს არ უნდა აუნაზღაურდეს გაკოტრების მმართველისთვის გათვალისწინებული გასამრჯელო, ვინაიდან სწორედ სისხლისსამართლებრივი დევნა გახდა გ. გ-ის მიერ გაკოტრების მმართველად მუშაობის გაგრძელების შეუძლებლობისა და შესაბამისი ანაზღაურების მიუღებლობის მიზეზი.

რაც შეეხება ანაზღაურებული გასამრჯელოს ოდენობას, სადავო პერიოდში მოქმედი „გაკოტრების საქმეთა წარმოების შესახებ“ საქართველოს კანონის 33-ე მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, გაკოტრების მმართველის გასამრჯელო გამოითვლება გაკოტრების მასის იმ ღირებულებიდან, რომელიც მოცემულია სასამართლოს მიერ დამტკიცებულ საბოლოო ანგარიშში. გასამრჯელოს ოდენობა განისაზღვრება შესაბამისი კანონით დადგენილი პროპორციით. კრედიტორთა კრების გადაწყვეტილებით გაკოტრების მმართველს შეიძლება მიეცეს დამატებითი გასამრჯელო მისი საქმიანობის შედეგების გათვალისწინებით.

საკასაციო პალატა მიუთითებს, ვინაიდან ზემოაღნიშნულ ნორმაში მითითებული, გასამრჯელოს გამოთვლის მომწესრიგებელი სპეციალური კანონი არ არსებობდა, თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2006 წლის 3 აგვისტოს განჩინებით, გასამრჯელოდ განისაზღვრა კრედიტორთა კომიტეტის მიერ დადგენილი ოდენობა - გაკოტრების მასის 0,6%. ამასთანავე, ამავე განჩინების აღწერილობითი ნაწილის თანახმად, მმართველის შუამდგომლობის საფუძველზე, მმართველის გასამრჯელო განისაზღვრა გაკოტრების მასის 0,6%-ის ოდენობით, რაც შეადგენდა 81 155 ლარს (ტ. I, ს.ფ. 358-361). საკასაციო სასამართლო განსაკუთრებულ ყურადღებას მიაქცევს სს „...ის“ გაკოტრების მმართველის შალვა უგრეხელიძის 2010 წლის 10 მარტის ანგარიშს, რომლის მიხედვითაც, 2006 წლის 26 ივლისის კრედიტორთა კრების ოქმით გამოხატული თანხმობისა და გაკოტრების მმართველის განცხადების საფუძველზე მმართველს განესაზღვრა გასამრჯელო, გაკოტრების მასაში შესული ქონების რეალიზაციიდან მიღებული თანხის 0,6%-ის ოდენობით, რამაც 81 155 ლარი შეადგინა. (ტ. I, ს.ფ. 362-371). ასევე, დადასტურებულია, რომ გ. გ-ს, სს „...ის“ გაკოტრების წარმოების საქმის გახსნის დღიდან - 2005 წლის 12 ოქტომბრიდან ავანსის სახით მიღებული აქვს 25 714,29 ლარი. ამრიგად, ქვედა ინსტანციის სასამართლოთა მიერ მართებულად იქნა განმარტებული, რომ მოსარჩელეს უნდა აუნაზღაურდეს 55 440,71 ლარი, როგორც სხვაობა გაკოტრების მმართველის მიერ მისაღებ გასამრჯელოსა და მოსარჩელის მიერ უკვე მიღებულ თანხას შორის.

მოსარჩელის მოთხოვნას წარმოადგენს, ასევე, მიუღებელი ხელფასის ანაზღაურება იმ საფუძვლით, რომ იგი დაკავებამდე დასაქმებული იყო, გათავისუფლების შემდეგ კი მალევე დასაქმდა მაღალანაზღაურებად თანამდებობაზე. აღნიშნული მოთხოვნის საფუძვლიანობასთან დაკავშირებით, გასათვალისწინებელია, რომ შემოსავლის მიუღებლად მიჩნევისთვის, საქმეში არსებული მტკიცებულებები შემოსავლის მიღების რეალურ შესაძლებლობასთან დაკავშირებით ეჭვის საფუძველს არ უნდა ტოვებდეს (იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2015 წლის 7 ოქტომბრის გადაწყვეტილება საქმეზე №ას-459-438-2015). ვინაიდან მოსარჩელეს მიუღებელი შემოსავლის სახით აუნაზღაურდა გაკოტრების მმართველის გასამრჯელო, ხოლო სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყების გამო მის მიერ სხვა სამსახურის დაკარგვა არ დასტურდება, დაუსაბუთებელია მიუღებელი შემოსავლის ანაზღაურება მხოლოდ იმ საფუძვლით, რომ მოსარჩელე დასაქმებული იქნებოდა.

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სასამართლოების მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ კასატორების მიერ მითითებული გარემოებები არ ქმნის საკასაციო საჩივრების დასაშვებად ცნობის საფუძველს და არ არსებობს საკასაციო საჩივრების დასაშვებობის საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით რეგლამენტირებული არც ერთი საფუძველი, რის გამოც საკასაციო საჩივრები არ უნდა იქნეს დაშვებული განსახილველად.

სარეზოლუციო ნაწილი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლით, 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 401-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. გ. გ-ისა და საქართველოს გენერალური პროკურატურის საკასაციო საჩივრები მიჩნეულ იქნეს დაუშვებლად;

2. უცვლელად დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2018 წლის 27 ნოემბრის განჩინება;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე ა. წულაძე

მოსამართლეები: მ. ვაჩაძე

ქ. ცინცაძე