საქართველოს უზენაესი სასამართლო

გ ა ნ ჩ ი ნ ე ბ ა

საქართველოს სახელით

№ბს-641(კ-20) 23 დეკემბერი, 2020 წელი

თბილისი

ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატა

შემდეგი შემადგენლობა:

ალექსანდრე წულაძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მაია ვაჩაძე, ნინო ქადაგიძე

საქმის განხილვის ფორმა - ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი (მოპასუხე) - საქართველოს გენერალური პროკურატურა (საქართველოს მთავარი პროკურატურის უფლებამონაცვლე)

მოწინააღმდეგე მხარე (მოსარჩელე) - გ. გ-ი

მესამე პირი - საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო

დავის საგანი - ზიანის ანაზღაურება

გასაჩივრებული განჩინება - თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2019 წლის 29 ნოემბრის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა - გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღება

აღწერილობითი ნაწილი:

გ. გ-მა 2017 წლის 12 ოქტომბერს სარჩელით მიმართა თელავის რაიონულ სასამართლოს, მოპასუხის - კახეთის საოლქო პროკურატურის მიმართ, ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნით.

თელავის რაიონული სასამართლოს 2017 წლის 17 ოქტომბრის განჩინებით გ. გ-ის სარჩელი განსახილველად გადაეგზავნა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას. მოსარჩელემ მოპასუხედ მიუთითა საქართველოს მთავარი პროკურატურა და მოითხოვა მოპასუხისთვის მატერიალური ზიანის სახით - 11240 ლარის და მორალური ზიანის სახით - 5000 ლარის ანაზღაურების დაკისრება.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 25 ოქტომბრის გადაწყვეტილებით გ. გ-ის სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა და საქართველოს მთავარ პროკურატურას მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა მორალური ზიანის - 500 (ხუთასი) ლარის და მატერიალური ზიანის - 8 300 (რვა ათას სამასი) ლარის ოდენობით ანაზღაურება; დანარჩენ ნაწილში სარჩელი არ დაკმაყოფილდა. აღნიშნული გადაწყვეტილება საქართველოს მთავარმა პროკურატურამ სააპელაციო წესით გაასაჩივრა.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2019 წლის 29 ნოემბრის განჩინებით საქართველოს მთავარი პროკურატურის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა; უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 25 ოქტომბრის გადაწყვეტილება. დასახელებული განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრა საქართველოს მთავარი პროკურატურის უფლებამონაცვლემ - საქართველოს გენერალურმა პროკურატურამ.

კასატორი, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 207-ე, 208-ე მუხლებზე, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 992-ე, 1005-ე მუხლებზე მითითებით, აღნიშნავს, რომ ზიანის ასანაზღაურებლად პირს ზიანი უნდა მიადგეს ადმინისტრაციული ორგანოს თანამშრომლის უკანონო და ბრალეული ქმედებით და უნდა არსებობდეს მიზეზობრივი კავშირი ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის. კასატორის მოსაზრებით, სადავო შემთხვევაში ზიანის ანაზღაურების დასახელებული წინაპირობები არ არსებობს, ვინაიდან სისხლისამართლებრივი დევნა და ბრალდებულის მიმართ გამოყენებული იძულების ღონისძიებები ემსახურება სახელმწიფოს ლეგიტიმურ მიზანს - საზოგადოების, მისი წევრების უსაფრთხოების დაცვას. ამასთან, წინასწარ ვერ განისაზღვრება კონკრეტული საქმის შედეგი, ვინაიდან მტკიცებულებათა შეფასება გამამტყუნებელი განაჩენის გამოტანისთვის, საკმარისობის კუთხით, წარმოადგენს მხოლოდ სასამართლოს პრეროგატივას.

კასატორი მიუთითებს, რომ მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა ავტოსატრანსპორტო საშუალების საჯარიმო სადგომზე დგომის ხარჯის ანაზღაურება, თუმცა არ დასტურდება აღნიშნული ხარჯის მოსარჩელის მიერ გაწევა ან მისი კავშირი პირის მიმართ სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყებასთან.

საკასაციო საჩივრის მიხედვით, უსაფუძვლოა მოპასუხისთვის მოსარჩელის ტრანსპორტირების ხარჯის ანაზღაურების დაკისრება, რადგან გ. გ-ის სასამართლო სხდომაზე გამოცხადება არ ადასტურებს მსგავსი ხარჯის გაწევის რეალურობას. ანალოგიურად, კასატორი დაუსაბუთებლად მიიჩნევს მისთვის ექსპერტიზის ხარჯის ანაზღაურების დაკისრებას.

კასატორი, ასევე, არ ეთანხმება მოსარჩელისთვის ადვოკატის მომსახურებისთვის გაწეული ხარჯის ანაზღაურების დაკისრებას, რადგან, საკასაციო საჩივრის თანახმად, თანხის გადახდის დამადასტურებელი დოკუმენტები საქმეში წარმოდგენილი არ არის. კასატორი აღნიშნავს, რომ მოსარჩელემ წარმოადგინა 2014 წლის 11 მარტის ხელშეკრულებები და 2018 წლის გადახდის ქვითრები, რაც თანხის ჩარიცხვის ფორმალურ ხასიათზე მიუთითებს.

კასატორი დამატებით მიუთითებს, რომ მოსარჩელის მოთხოვნა იყო დელიქტით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურება, რომელიც მოიცავს სისხლისსამართლებრივი დევნის პერიოდს, თუმცა მხარის მიერ წარმოდგენილი დოკუმენტაციის უმრავლესობა თარიღდება 2018 წლით. შესაბამისად, უსაფუძვლოა მათი დაკავშირება სისხლისამართლებრივი დევნის მიმდინარეობასთან.

სამოტივაციო ნაწილი:

საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლისა და საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ საქართველოს გენერალური პროკურატურის საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით განსაზღვრულ საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის მოთხოვნებს, რაც გამორიცხავს განსახილველი საკასაციო საჩივრის დასაშვებად ცნობის შესაძლებლობას.

საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები, ვინაიდან:

- არ არსებობს საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღების ვარაუდი;

- არ არსებობს სააპელაციო სასამართლოს განჩინების საკასაციო სასამართლოს მიერ დამკვიდრებული პრაქტიკისაგან განსხვავების საფუძველი;

- სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება არ ეწინააღმდეგება ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს;

- საქმის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს მიერ საქმეზე ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების თვალსაზრისით;

- კასატორი ვერ ასაბუთებს სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვას მატერიალური ან საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით და საკასაციო საჩივარში მითითებული პოზიცია ვერ აქარწყლებს სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებსა და დასკვნებს.

შესაბამისად, საქმეზე არ იქმნება საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით განსაზღვრული საკასაციო საჩივრის განსახილველად დაშვების წინაპირობა. ამასთან, საკასაციო სასამართლო იზიარებს მოცემულ საქმეზე ქვედა ინსტანციის სასამართლოების მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს, ამ გარემოებებთან დაკავშირებით გამოთქმულ სამართლებრივ შეფასებებს და მიიჩნევს, რომ მოცემული დავა არსებითად სწორად არის გადაწყვეტილი.

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, მოცემულ საქმეში მთავარ სადავო საკითხს წარმოადგენს მოსარჩელის სასარგებლოდ მოპასუხისთვის მატერიალური და მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრების წინაპირობების არსებობა.

საკასაციო პალატა მიუთითებს საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 208-ე მუხლის პირველ ნაწილზე, რომლის თანახმად, სახელმწიფო ადმინისტრაციული ორგანოს, აგრეთვე მისი თანამდებობის პირის ან ამ ორგანოს სხვა სახელმწიფო მოსამსახურის ან საჯარო მოსამსახურის (გარდა ამ მუხლის მე-2 ნაწილით განსაზღვრული საჯარო მოსამსახურისა) მიერ თავისი სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას მიყენებული ზიანისათვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო. ამავე კოდექსის 207-ე მუხლის მიხედვით კი, თუ ამ კოდექსით სხვა რამ არ არის დადგენილი, ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ მიყენებული ზიანის ანაზღაურებისას გამოიყენება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით დადგენილი წესი.

საკასაციო სასამართლო ასევე მიუთითებს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილზე, რომლის თანახმად, რეაბილიტირებული პირისათვის უკანონო მსჯავრდების, სისხლის სამართლის პასუხისგებაში უკანონოდ მიცემის, აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის უკანონოდ გამოყენების, ადმინისტრაციული პატიმრობის ან გამასწორებელი სამუშაოების სახით ადმინისტრაციული სახდელის არასწორად დაკისრების შედეგად მიყენებულ ზიანს აანაზღაურებს სახელმწიფო, გამოძიების, პროკურატურის ორგანოებისა და სასამართლოს თანამდებობის პირთა ბრალის მიუხედავად. განზრახვისას ან უხეში გაუფრთხილებლობისას ეს პირები სახელმწიფოსთან ერთად სოლიდარულად აგებენ პასუხს.

ზემოაღნიშნულ ნორმათა საფუძველზე, საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სახელმწიფო მოსამსახურის მიერ მიყენებული ზიანი შესაბამისმა სახელმწიფო დაწესებულებამ უნდა აანაზღაუროს სრულად. ამასთან, ზიანის ანაზღაურების დაკისრებისთვის უნდა დადასტურდეს ნორმატიულად განსაზღვრული შემდეგი წინაპირობების კუმულატიურად არსებობა: 1. სახელმწიფო ორგანოს თანამშრომლის ქმედების უკანონობა; 2. პირისთვის ზიანის მიყენება; 3. მიზეზშედეგობრივი კავშირის არსებობა დამდგარ შედეგსა და სახელმწიფო ორგანოს მართლსაწინააღმდეგო ქმედებას შორის; 4. სახელმწიფო მოსამსახურის ბრალეულობა. ამასთან, თუკი ზიანის ანაზღაურების სამართლებრივ საფუძველს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილი ქმნის, ზიანი ანაზღაურდება ზიანის მიმყენებლის არაბრალეულობის პირობებშიც კი, თუკი დადასტურდება ქმედების უკანონობა და იარსებებს პირის მარეაბილიტირებელი გარემოება. პირის მარეაბილიტირებულ გარემოებად განხილულ უნდა იქნეს პირის მიმართ გამამართლებელი განაჩენის გამოტანა, რაც ადასტურებს, რომ პირს დანაშაული არ ჩაუდენია. ამასთან, გამამართლებელი განაჩენის გამოტანის შემთხვევაში პირის მიმართ სისხლისსამართლებრივი დევნის მიმდინარეობა ავტომატურად უკანონოდ მიიჩნევა.

განსახილველ შემთხვევაში დადგენილია, რომ კახეთის საოლქო პროკურატურის 2014 წლის 31 მარტის დადგენილებით გ. გ-ი ცნობილ იქნა ბრალდებულად, ავტომობილის მოძრაობის უსაფრთხოების წესების დარღვევისთვის. ამასთან, თელავის რაიონული სასამართლოს 2015 წლის პირველი დეკემბრის განაჩენით გ. გ-ი ცნობილ იქნა უდანაშაულოდ წარდგენილ ბრალდებაში და გამართლდა. გ. გ-ის მიმართ შეფარდებული აღკვეთის ღონისძიება -გირაო გაუქმდა და ყადაღა მოეხსნა უძრავ ქონებას. ამდენად, დადასტურებულია სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებული მარეაბილიტირებელი გარემოების არსებობა და შესაბამისად, პროკურატურის, როგორც სისხლისსამართლებრივი დევნის განმახორციელებელი ორგანოს, ქმედების უკანონობა, რაც ქმნის მოსარჩელისთვის როგორც მორალური, ისე მატერიალური ზიანის ანაზღაურების სამართლებრივ საფუძველს.

მორალური ზიანის ანაზღაურებასთან დაკავშირებით საკასაციო პალატა დამატებით აღნიშნავს, რომ პირის მიმართ სისხლისსამართლებრივი დევნის მიმდინარეობა ცალსახად იწვევს პირის ღირსებისა და რეპუტაციის შელახვას, რაც, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის მე-18, 413-ე მუხლებიდან გამომდინარე, ასევე, წარმოადგენს არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურების საფუძველს. ასანაზღაურებელი მორალური ზიანის ოდენობა კი განისაზღვრება საქმის ყველა გარემოების მხედველობაში მიღებით, მათ შორის, პირის მიმართ მიმდინარე სისხლისსამართლებრივი დევნის ხანგრძლივობის, წარდგენილი ბრალდების სიმძიმისა და გამოყენებული აღკვეთის ღონისძიების სახის გათვალისწინებით. შესაბამისად, ქვედა ინსტანციის სასამართლოთა მიერ მოპასუხეს მართებულად დაეკისრა მოსარჩელის სასარგებლოდ მორალური ზიანის ანაზღაურება და მისი ოდენობა განისაზღვრა გონივრული ოდენობით.

რაც შეეხება მატერიალური ზიანის ანაზღაურებას, საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 92-ე მუხლი ადგენს, რომ პირს უფლება აქვს, სამოქალაქო/ადმინისტრაციული სამართალწარმოების წესით მოითხოვოს და მიიღოს უკანონოდ ჩატარებული საპროცესო მოქმედებისა და უკანონო გადაწყვეტილების შედეგად მიყენებული ზიანის ანაზღაურება. საკასაციო სასამართლო დამატებით მიუთითებს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 408-ე მუხლის პირველ ნაწილზე, რომლის მიხედვითაც, იმ პირმა, რომელიც ვალდებულია აანაზღაუროს ზიანი, უნდა აღადგინოს ის მდგომარეობა, რომელიც იარსებებდა, რომ არ დამდგარიყო ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოება. იმავე კოდექსის 409-ე მუხლის შესაბამისად კი, თუ ზიანის ანაზღაურება პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენით შეუძლებელია ან ამისათვის საჭიროა არათანაზომიერად დიდი დანახარჯები, მაშინ კრედიტორს შეიძლება მიეცეს ფულადი ანაზღაურება. ამრიგად, საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ სახელმწიფო ვალდებულია, სრულად აუნაზღაუროს პირს უკანონო სისლისსამართლებრივი დევნის მიმდინარეობით გამოწვეული მატერიალური ზიანი, მათ შორის, გაწეული ხარჯების სახით.

განსახილველ შემთხვევაში დადგენილია, რომ გ. გ-მა სისხლისსამართლებრივი დევნის მიმდინარეობისას, სასამართლოში წარსადგენად ექსპერტიზის ჩატარებისთვის გადაიხადა 2340 ლარი, ხოლო ადვოკატის მომსახურებისთვის გადახდილი აქვს 4000 ლარი. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ვინაიდან ადვოკატის აყვანა მიზნად ისახავდა პირის უფლებების სრულყოფილად დაცვას, ხოლო ექსპერტიზის ჩატარება - პირის უდანაშაულობის დადასტურებას, მითითებული ხარჯების გაწევის აუცილებლობა სწორედ სისხლისსამართლებრივი დევნის მიმდინარეობამ გამოიწვია. ამრიგად, კასატორს მართებულად დაეკისრა მოსარჩელის სასარგებლოდ დასახელებული თანხის ანაზღაურება.

რაც შეეხება მოსარჩელის ტრანსპორტირების ხარჯის ანაზღაურებას, ვინაიდან დასტურდება სისხლის სამართლის საქმეზე სხდომის სულ 32-ჯერ დანიშვნა, ბუნებრივია, სხდომაზე გამოსაცხადებლად პირი გაიღებდა ტრანსპორტირების ხარჯს და ასეთი ხარჯის გაწევა დამატებით მტკიცებას არ საჭიროებს. ამასთან, ვინაიდან ხარჯის კონკრეტული ოდენობით გაწევის დამადასტურებელი მტკიცებულებები საქმეში არ მოიპოვება, მოსარჩელეს მართებულად აუნაზღაურდა ასეთი ხარჯი გონივრული ოდენობით - 500 ლარით.

გარდა ზემოაღნიშნულისა, დადგენილია, რომ სისხლის სამართლის საქმეზე მტკიცებულების შესანახად, მოსარჩელის კუთვნილი ავტოსატრანსპორტო საშუალება საქმის განხილვის დასრულებამდე გადაყვანილი იყო ფასიან საჯარიმო სადგომზე. ამრიგად, მოპასუხეს მართებულად დაეკისრა საჯარიმო სადგომზე ავტომანქანის დგომის ხარჯის ანაზღაურება 1460 ლარის ოდენობით, რადგან დასახელებული ხარჯიც სისხლისსამართლებრივი დევნის მიმდინარეობის გამო წარმოიშვა.

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სასამართლოების მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ კასატორის მიერ მითითებული გარემოებები არ ქმნის საკასაციო საჩივრის დასაშვებად ცნობის საფუძველს და არ არსებობს საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით რეგლამენტირებული არც ერთი საფუძველი, რის გამოც საკასაციო საჩივარი არ უნდა იქნეს დაშვებული განსახილველად.

სარეზოლუციო ნაწილი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლით, 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 401-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. საქართველოს გენერალური პროკურატურის საკასაციო საჩივარი მიჩნეულ იქნეს დაუშვებლად;

2. უცვლელად დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2019 წლის 29 ნოემბრის განჩინება;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე ა. წულაძე

მოსამართლეები: მ. ვაჩაძე

ნ. ქადაგიძე