საქართველოს უზენაესი სასამართლო

გ ა ნ ჩ ი ნ ე ბ ა

საქართველოს სახელით

№ბს-265(2კ-20) 10 ივნისი, 2020 წელი

ქ. თბილისი

ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატამ

შემდეგი შემადგენლობით:

ნინო ქადაგიძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მოსამართლეები: მაია ვაჩაძე; ნუგზარ სხირტლაძე

საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლისა და 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის საფუძველზე, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 408-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, ზეპირი განხილვის გარეშე, შეამოწმა საქართველოს გენერალური პროკურატურისა და ო. ც-ის საკასაციო საჩივრების დასაშვებობის საფუძვლების არსებობა თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2019 წლის 29 ნოემბრის განჩინების გაუქმების თაობაზე.

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

ო. ც-ემ დაზუსტებული სარჩელით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას მოპასუხე საქართველოს მთავარი პროკურატურის მიმართ. მოსარჩელემ მოპასუხისთვის მატერიალური ზიანის - 9 684 ლარის ოდენობით და მორალური ზიანის - 50 000 ლარის ოდენობით ანაზღაურების დავალება მოითხოვა.

ადმინისტრაციული სამართალწარმოების მიმდინარეობისას თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2018 წლის 3 მაისის განჩინებით, საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის მე-16 მუხლის 1-ლი ნაწილის თანახმად, საქმეში მესამე პირად ჩაება საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო. იმავე სასამართლოს 2019 წლის 29 იანვრის (საოქმო) განჩინებით, საქართველოს მთავარი პროკურატურა შეიცვალა მისი უფლებამონაცვლით - საქართველოს გენერალური პროკურატურით.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2019 წლის 10 მაისის გადაწყვეტილებით სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; მოპასუხე საქართველოს გენერალურ პროკურატურას მოსარჩელე ო. ც-ის სასარგებლოდ მორალური ზიანის სახით - 15 000 (თხუთმეტი ათასი) ლარის, ხოლო მატერიალური ზიანის სახით - 3000 (სამი ათასი) ლარის ანაზღაურება დაეკისრა; დანარჩენ ნაწილში სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

პირველი ინსტანციის სასამართლოს ზემოაღნიშნული გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრეს ო. ც-ემ და საქართველოს გენერალურმა პროკურატურამ. პირველმა მათგანმა მოითხოვა, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩლის სრულად დაკმაყოფილება, ხოლო მეორემ - ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, ო. ც-ის მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა.

სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2019 წლის 29 ნოემბრის განჩინებით, უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2019 წლის 10 მაისის გადაწყვეტილება.

საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის საფუძველზე სააპელაციო სასამართლო დაეთანხმა პირველი ინსტანციის სასამართლოს შეფასებებსა და დასკვნებს და მიუთითა ზიანის ანაზღაურების მომწესრიგებელ როგორც ეროვნულ, ასევე საერთაშორისო სამართლებრივ ნორმებსა და შესაბამისი სასამართლოების მხრიდან მათ განმარტებებზე.

სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს შეფასება მოსარჩელის მიმართ გამოტანილი გამამართლებელი განაჩენის პირის მარეაბილიტირებელ გარემოებად უპირობოდ მიჩნევის თაობაზე. ამდენად, განჩინების მიღებისას, სასამართლომ მართებულად მიიჩნია მოცემულ საქმეზე საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის, ასევე 413-ე და მე-18 მუხლების გამოყენება.

მეორე ინსტანციის სასამართლოს ზემოაღნიშნული გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრეს ო. ც-ემ და საქართველოს გენერალურმა პროკურატურამ. პირველმა მათგანმა მოითხოვა, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, სარჩლის სრულად დაკმაყოფილება, ხოლო მეორემ - ახალი გადაწყვეტილების მიღებით, ო. ც-ის მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა.

კასატორი ო. ც-ე აღნიშნავს, რომ ორ წელზე მეტი ვადით უკანონოდ აღკვეთილი ჰქონდა თავისუფლება და დროის ამ მონაკვეთში პენიტენციურ დაწესებულებაში ყოფნისას გაუარესდა მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობა; დღემდე აქვს ძლიერი სტრესი, ესაჭიროება მთელი რიგი გამოკვლევები და მკურნალობა.

კასატორმა ფიზიკურმა პირმა, წარმოადგინა საკასაციო პრეტენზია ფაქტობრივი გარემოების შესახებ და აღნიშნა, რომ არსებობს მიზეზობრივი კავშირი უკანონო შედეგსა და დამდგარ ზიანს შორის; სააპელაციო სასამართლომ სათანადოდ არ შეაფასა მატერიალური და მორალური ზიანი, ამ უკანასკნელის სიმძიმე, მისი ოჯახისთვის მიყენებული ფსიქოლოგიური და ფინანსური ზიანი და ასევე ის გარემოება, რომ ო. ც-ეს უკანონო სასჯელის შედეგად შეეზღუდა უმაღლესი განათლების მიღების უფლება.

კასატორის, საქართველოს გენერალური პროკურატურის შეფასებით, მისი საკასაციო საჩივარი დასაშვებია საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „ა“, „ბ“, „გ“, „ე“ და „ვ“ ქვეპუნქტების საფუძველზე. ამას გარდა, მისი მოსაზრებით, სააპელაციო სასამართლოს არ შეუფასებია აპელანტი სახელმწიფო ორგანოს პრეტენზია პირველი ინსტანციის სასამართლოს გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებაზე არც ფაქტობრივი და არც სამართლებრივი კუთხით მორალური და მატერიალური ზიანის ნაწილში.

სახელმწიფო ორგანოს შეფასებით, საქართველოს პროკურატურის მხრიდან ადგილი არ ჰქონია იმგვარ ქმედებებს, რაც წარმოადგენს ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების წარმოშობის წინაპირობას. კერძოდ, ზიანი გამოწვეულ უნდა იქნეს ქმედების განზრახი ან უხეში გაუფრთხილებლობის ბრალის ფორმით; იგი უნდა გამომდინარეობდეს მოხელის სამსახურებრივი მდგომარეობიდან და უნდა არსებობდეს პირდაპირი მიზეზობრივი კავშირი ქმედებასა და ზიანს შორის.

კასატორმა საქართველოს გენერალურმა პროკურატურამ ყურადღება გაამახვილა პენიტენციური დაწესებულების პაციენტის სამედიცინო დოკუმენტაციაზე, რომლიდანაც ირკვევა, რომ მოსარჩელემ ისარგებლა გეგმიური ვიზიტით და მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუარესებაზე არაფერია ნათქვამი; სახელმწიფო ორგანოს მოსაზრებით, არ არსებობს მიზეზობრივი კავშირი პროკურატურის მიერ სისხლისსამართლებრივ დევნასა და მოსარჩელის მიერ მითითებულ განათლების უფლების ხელყოფასთან დაკავშირებით.

კასატორი საქართველოს გენერალური პროკურატურა მიიჩნევს, რომ მოსარჩელის სასარგებლოდ მორალური ზიანის ანაზღაურების სახით 15 000 ლარის ოდენობით დაკისრება არ გამომდინარეობს გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების კრიტერიუმებიდან. ამას გარდა, უსაფუძვლოა სისხლის სამართალწარმოებისას ადვოკატის იურიდიული მომსახურების გამო ხარჯების ანაზღაურებაც, რადგან, სახელმწიფო ორგანოს მოსაზრებით, საქმეში ხელშეკრულების წარმოდგენის მიუხედავად, ხარჯების ფაქტობრივად გაწევის მტკიცებულება სახეზე არ გვაქვს.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2020 წლის 18 მარტის განჩინებით დასაშვებობის შესამოწმებლად წარმოებაში იქნა მიღებული საქართველოს გენერალური პროკურატურისა და ო. ც-ის საკასაციო საჩივრები.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო საქმის მასალების შესწავლისა და საკასაციო საჩივრების დასაშვებობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ საქართველოს გენერალური პროკურატურისა და ო. ც-ის საკასაციო საჩივრები არ აკმაყოფილებს საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის მოთხოვნებს და არ ექვემდებარება დასაშვებად ცნობას შემდეგ გარემოებათა გამო:

საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილი განსაზღვრავს საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის ამომწურავ საფუძვლებს, კერძოდ, აღნიშნული ნორმის თანახმად, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ საკასაციო საჩივარი დაიშვება, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრები არ არის დასაშვები საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებული არც ერთი ზემოთ მითითებული საფუძვლით.

საკასაციო საჩივრები არ არის დასაშვები სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების საკასაციო სასამართლოს მიერ დამკვიდრებული პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით და ამასთან, არ არსებობს მათი განხილვის შედეგად მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღების ვარაუდი. სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება, ასევე არ ეწინააღმდეგება ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს. ამასთან, საქმის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს მიერ საქმეზე ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების თვალსაზრისით.

საკასაციო სასამართლო იზიარებს მოცემულ საქმეზე თბილისის სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს, ამ გარემოებებთან დაკავშირებით გაკეთებულ სამართლებრივ შეფასებებს და მიიჩნევს, რომ სააპელაციო სასამართლომ დავა გადაწყვიტა სწორად.

საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 32-ე მუხლის თანახმად, „პროკურატურა სისხლისსამართლებრივი დევნის ორგანოა. ამ ფუნქციის შესრულების უზრუნველსაყოფად პროკურატურა ახორციელებს გამოძიების საპროცესო ხელმძღვანელობას. პროკურატურა ამ კოდექსით გათვალისწინებულ შემთხვევებში და დადგენილი წესით, სრული მოცულობით ატარებს დანაშაულის გამოძიებას, სასამართლოში მხარს უჭერს სახელმწიფო ბრალდებას.“ ამავე კოდექსის 33-ე მუხლის 1-ლი მუხლის შესაბამისად, „პროკურორი თავის უფლებამოსილებებს ახორციელებს სახელმწიფოს სახელით. სასამართლოში პროკურორი არის სახელმწიფო ბრალმდებელი. მას ეკისრება ბრალდების მტკიცების ტვირთი.“ მოცემულ საქმეზე დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებას წარმოადგენს, რომ მოსარჩელე ცნობილ იქნა დამნაშავედ საქართველოს პროკურატურის მიერ მისთვის ბრალად შერაცხული ქმედებების ჩადენაში საქალაქო სასამართლოს განაჩენით და საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 59-ე მუხლის მე-2 ნაწილის, 67-ე მუხლის მე-2 ნაწილისა და 59-ე მუხლის მე-5 ნაწილის საფუძველზე ო. ც-ეს საბოლოო სასჯელის ზომად განესაზღვრა თავისუფლების აღკვეთა 5 (ხუთი) წლის ვადით. მას სასჯელის მოხდის ვადის ათვლა დაეწყო 2015 წლის 30 მარტიდან. აღნიშნული განაჩენი, თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2016 წლის 8 ივლისის განაჩენით საქმეზე N1ბ/1157-15, უცვლელად იქნა დატოვებული.

განსახილველ საქმეზე დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებას წარმოადგენს, რომ საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2017 წლის 17 მარტის განჩინებით საქმეზე N560აპ-16 მსჯავრდებულ ო. ც-ის ინტერესების დამცველის, ადვოკატ მ. ხ-ის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2016 წლის 8 ივლისის განაჩენში შევიდა ცვლილება: ო. ც-ე ცნობილ იქნა უდანაშაულოდ და გამართლდა საქართველოს პროკურატურის მიერ წარდგენილ ბრალდებებში. იგი დაუყოვნებლივ გათავისუფლდა პენიტენციური დაწესებულებიდან. გამამართლებელი განაჩენის მიღება კი განაპირობებს სახელმწიფოსთვის ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების დაკისრებას.

საკასაციო სასამართლო არ იზიარებს კასატორი სახელმწიფო ორგანოს მოსაზრებას ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების არარსებობის თაობაზე. საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლის მე-4 პუნქტის შესაბამისად, „ყველასთვის გარანტირებულია სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის ან ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოსაგან ან მოსამსახურისაგან უკანონოდ მიყენებული ზიანის სასამართლო წესით სრული ანაზღაურება შესაბამისად სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის ან ადგილობრივი თვითმმართველობის სახსრებიდან.“; მე-13 მუხლის მე-6 პუნქტის მეორე წინადადების მიხედვით, „უკანონოდ თავისუფლებაშეზღუდულ პირს აქვს კომპენსაციის მიღების უფლება.“ აღნიშნული მუხლების რედაქციებთან დაკავშირებით არსებობს სამართლებრივი განმარტება. კერძოდ, „საქართველოს კონსტიტუციის 42-ე მუხლის მე-9 პუნქტი (ამჟამად მოქმედი რედაქცია - მე-18 მუხლის მე-4 პუნქტი) ზარალის ანაზღაურების უფლებას რამდენიმე წინაპირობის არსებობას უკავშირებს: 1. უნდა არსებობდეს სახელმწიფოს, ავტონომიური რესპუბლიკებისა და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოთა სახელით მოქმედი პირის ქმედებით პირისათვის ზარალის მიყენების ფაქტი; 2. ხსენებულ პირთა ქმედების უკანონო ხასიათი დადგენილი უნდა იყოს სათანადო წესით; 3. პირისათვის მიყენებული ზარალი გამოწვეული უნდა იყოს საქართველოს კონსტიტუციის 42-ე მუხლის მე-9 პუნქტში მითითებული სუბიექტების უკანონო ქმედებით და უნდა არსებობდეს მიზეზობრივი კავშირი უკანონო ქმედებასა და დამდგარ ზარალს შორის“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2015 წლის 31 ივლისის №2/3/630 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქე თინა ბეჟიტაშვილი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-3).

თავისუფლების შეზღუდვით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურება, კონსტიტუციით გარანტირებული უფლებებიდან გამომდინარე, უზრუნველყოფილია საქართველოს კანონმდებლობის არაერთი სამართლებრივი ნორმით. საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 208-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, „სახელმწიფო ადმინისტრაციული ორგანოს, აგრეთვე მისი თანამდებობის პირის ან ამ ორგანოს სხვა სახელმწიფო მოსამსახურის ან საჯარო მოსამსახურის (გარდა ამ მუხლის მე-2 ნაწილით განსაზღვრული საჯარო მოსამსახურისა) მიერ თავისი სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას მიყენებული ზიანისათვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო.“ ვინაიდან „ადმინისტრაციული ორგანოს ზიანის მიმყენებელი ქმედება არსებითად არ განსხვავდება კერძო პირის ანალოგიური ქმედებისაგან, კოდექსის 207-ე მუხლით, განსაზღვრულ იქნა კერძო სამართალში დადგენილი პასუხისმგებლობის ფორმებისა და პრინციპების გავრცელება სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის შემთხვევებზეც, რაც გამოიხატა პასუხისმგებლობის სახეების დადგენით სამოქალაქო კოდექსზე მითითებით, იმ გამონაკლისის გარდა, რაც თავად ამ კოდექსით არის გათვალისწინებული“ (სუსგ №ბს-890(კ-19), 26.11.2019 წ.). საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, „რეაბილიტირებული პირისათვის უკანონო მსჯავრდების, სისხლის სამართლის პასუხისგებაში უკანონოდ მიცემის, აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის უკანონოდ გამოყენების, ადმინისტრაციული პატიმრობის, დისციპლინური პატიმრობის ან გამასწორებელი სამუშაოების სახით ადმინისტრაციული სახდელის არასწორად დაკისრების შედეგად მიყენებულ ზიანს აანაზღაურებს სახელმწიფო, გამოძიების, პროკურატურის ორგანოებისა და სასამართლოს თანამდებობის პირთა ბრალის მიუხედავად. განზრახვისას ან უხეში გაუფრთხილებლობისას ეს პირები სახელმწიფოსთან ერთად სოლიდარულად აგებენ პასუხს“. სსკ-ის 1005.3 მუხლთან დაკავშირებული საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამართლებრივი განმარტების მიხედვით, „პირის რეაბილიტაციის უმთავრესი იურიდიული საფუძველი გამამართლებელი განაჩენია, რომელიც პირის არაბრალეულობასა და უდანაშაულობას ადასტურებს“ (სუსგ №ბს-432-429(2კ-17) , 07.02.2019 წ.).

ზემოაღნიშნული ნორმებიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო არ იზიარებს კასატორის - საქართველოს გენერალური პროკურატურის მოსაზრებას სახელმწიფოს მხრიდან, მოსარჩელის სასარგებლოდ, ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების არარსებობის თაობაზე. ამასთან, აღნიშნავს, რომ რეაბილიტირებული პირის სასარგებლოდ ზიანის ანაზღაურების ვალდებულება არსებობს თანამდებობის პირთა ბრალის მიუხედავად, როგორც ეს პირდაპირაა გათვალისწინებული 1005.3. მუხლით. განსახილველ შემთხვევაში ო. ც-ის მიმართ დამდგარია გამამართლებელი განაჩენი - სახეზეა მარეაბილიტირებელი გარემოება. შესაბამისად, სკ-ის 1005.3 მუხლის მიზნებისთვის არსებობს იმ მატერიალური და მორალური ზიანის ანაზღაურების სამართლებრივი საფუძველი, რომელიც გამოწვეულია უშუალოდ უკანონო დაკავებით/დაპატიმრებით/ბრალდებით (სუსგ №ბს-648-623(2კ-13), 10/04/2014; №ბს-ბს-432-429(2კ-17), 07/02/2019; №ბს-890(კ-19), 26/11/2019).

სახელმწიფოს ორგანოს მხრიდან ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების არსებობის დადგენის შემდგომ უნდა განისაზღვროს ის მატერიალური და არაქონებრივი ზიანი, რომელიც ექვემდებარება ანაზღაურებას. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 412-ე მუხლის მიხედვით, „ანაზღაურებას ექვემდებარება მხოლოდ ის ზიანი, რომელიც მოვალისათვის წინასწარ იყო სავარაუდო და წარმოადგენს ზიანის გამომწვევი მოქმედების უშუალო შედეგს“. შესაბამისად, ქმედებასა და ზიანს შორის უნდა არსებობდეს პირდაპირი მიზეზ-შედეგობრივი კავშირი ანუ ქმედება უნდა წარმოადგენდეს უშუალო წინაპირობას დამდგარი შედეგისთვის (სუსგ №ბს-890(კ-19), 26.11.2019 წ.). „მიზეზობრივი კავშირი გულისხმობს, რომ დამდგარი შედეგი - ზარალი უნდა იყოს უშუალოდ სახელმწიფო ორგანოს უკანონო ქმედებით (აქტით) გამოწვეული და არ დადგებოდა, რომ არა შესაბამისი ორგანოს უკანონო ქმედება (აქტი) (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2017 წლის 21 ივლისის №2//4/735 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები - მ. გ-ე და ფ. მ-ი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-18).

მატერიალური ზიანის ანაზღაურების სახით მოსარჩელე ითხოვდა სისხლის სამართალწარმოების ფარგლებში ადვოკატის იურიდიული მომსახურებისათვის, პატიმრის სატელეფონო მომსახურებისათვის, ამანათებისა და ხანმოკლე პაემნებისათვის გაწეული ხარჯებისა და პატიმრის ანგარიშზე ჩარიცხული თანხების ანაზღაურებას.

საკასაციო სასამართლო იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს შეფასებას იმის თაობაზე, რომ მოსარჩელეს უნდა აუნაზღაურდეს სისხლის სამართალწარმოების ფარგლებში ადვოკატისათვის მომსახურების ღირებულების თანხა. აღნიშნულს განაპირობებს უშუალო მიზეზობრივი კავშირის არსებობა ქმედებასა - სისხლისსამართლებრივ დევნასა და იურიდიული მომსახურების მიღების საჭიროებას შორის. რომ არა უკანონო ბრალდება/მსჯავრდება, მოსარჩელეს არ ექნებოდა სისხლის სამართალწარმოების ფარგლებში იურიდიული მომსახურებისათვის ხარჯის გაწევის საჭიროება. ასეთ დროს სახელმწიფოს ეკისრება ადვოკატის მიერ მოსარჩელისათვის გაწეული მომსახურების ღირებულების გადახდა მაშინაც კი, თუ არ დასტურდება ხარჯის ფაქტობრივად გაწევა. საკითხის გადაწყვეტისთვის არსებითი მნიშვნელობა აქვს იურიდიული მომსახურების გაწევის ფაქტს (სუსგ №ბს-432-429 (2კ-17) , 07.02.2019 წ.). განსახილველ საქმეზე წარმოდგენილი ხელშეკრულებების საფუძველზე დადგენლია, რომ ადვოკატის იურიდიული მომსახურების ღირებულებამ შეადგინა 3000 ლარი და დასტურდება ადვოკატის მიერ მოსარჩელის ინტერესების სისხლის სამართალწარმოების ფარგლებში დაცვის ფაქტი. აქედან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლოს შეფასებით, უსაფუძვლოა კასატორის - საქართველოს გენერალური პროკურატურის მოსაზრება, რომ სახელმწიფო ორგანოს არ უნდა დაეკისროს მოსარჩელის მიერ მიღებული იურდიული მომსახურების ღირებულების თანხის გადახდის ვალდებულება.

საკასაციო სასამართლო იზიარებს ქვედა ინსტანციის სასამართლოების მსჯელობას პატიმრის სატელეფონო მომსახურებისათვის, ამანათებისა და ხანმოკლე პაემნებისათვის გაწეული ხარჯებისა და პატიმრის ანგარიშზე ჩარიცხული თანხების ანაზღაურებაზე უარის თქმის შესახებ. განსახილველ საქმეზე სწორად შეფასდა, რომ არ დგინდება უშუალო მიზეზობრივი კავშირი ქმედებასა და საყოფაცხოვრებო პირობებთან დაკავშირებული ხარჯების გაწევას შორის, რადგან უშუალო კავშირი არსებობს მხოლოდ მაშინ, როდესაც ქმედების გარეშე გამორიცხული არის შედეგის (ზიანის) დადგომა (სუსგ №ბს-830-822(კ-16), 12.10.2017 წ.). მოცემულ შემთხვევაში, თავისუფლების შეზღუდვის არარსებობის შემთხვევაშიც კი, მოსარჩელეს მაინც ჰქონდა საყოფაცხოვრებო პირობებთან დაკავშირებული ისეთი ხარჯების გაწევის საჭიროება, როგორიცაა, მაგალითად კვება, ტელეფონზე საუბარი და მსგავსი ცხოვრებისეული მოვლენები. აღსანიშნავია, რომ მიზეზობრივი კავშირის არარსებობის პირობებში, ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა გამართლებულია ასევე საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შეფასებით (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2017 წლის 21 ივლისის №2//4/735 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები - მ. გ-ე და ფ. მ-ი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-22). აქედან გამომდინარე, ზემოხსენებული ხარჯების სახელმწიფოს მხრიდან ანაზღაურების ვალდებულების შესახებ კასატორ ო. ც-ის მოსაზრება არის უსაფუძვლო.

მორალური ზიანის ანაზღაურებასთან დაკავშირებით, საკასაციო სასამართლო თვლის, რომ ქვედა ინსტანციის სასამართლოებმა ანაზღაურებას დაქვემდებარებული ზიანის ოდენობა განსაზღვრეს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ დადგენილი სამართლებრივი განმარტებების შესაბამისად. კერძოდ, მორალური (არაქონებრივი) ზიანის არსთან, მიზნებსა და მატერიალური გზით მის ანაზღაურებასთან დაკავშირებით გაკეთებულია შემდეგი განმარტებები: „არაქონებრივი უფლებები წარმოადგენს სამოქალაქო სამართლის იმ ობიექტს, რომელსაც გააჩნია მისთვის დამახასიათებელი თავისებურებები. არსებითი განსხვავება მდგომარეობს არაქონებრივი უფლების ხელყოფის შედეგად დამდგარი ზიანის შინაარსში. სამოქალაქო სამართლის აღნიშნული ობიექტის სპეციფიკის გათვალისწინებით მისი ხელყოფის შედეგად დამდგარ ზიანს ქონებრივი ეკვივალენტი არ გააჩნია. ამდენად, არაქონებრივი ზიანის მოთხოვნის წარმოშობისათვის საკმარისია არსებობდეს არაქონებრივი უფლების ხელყოფის ფაქტი, ... . მორალური ზიანის მოცულობას (რომელსაც არ გააჩნია მატერიალური გამოხატულება) განსაზღვრავს სასამართლო, გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების სახით“. „სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლში მითითება მორალური ზიანის გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების თაობაზე გულისხმობს ზიანის მიმყენებლის ბრალეულობის ხარისხის, დაზარალებულის განცდების სიღრმისა და ინდივიდუალური თავისებურების გათვალისწინებას. მორალური ზიანის ოდენობის განსაზღვრისას სასამართლო მხედველობაში იღებს, მოპასუხეების მიერ მატერიალური ზიანის ანაზღაურების ფაქტს, ასევე დაზარალებულის სუბიექტურ დამოკიდებულებას მორალური ზიანის მიმართ და ობიექტურ გარემოებებს. ამ გარემოებათა შორისაა დაზარალებულის ცხოვრების პირობები (საოჯახო, ყოფითი, მატერიალური, ჯანმრთელობის მდგომარეობა, ასაკი და ა.შ.), ბრალის ხარისხი, ქონებრივი მდგომარეობა და სხვა გარემოებები. მორალური ზიანის ანაზღაურების შემთხვევაში არ ხდება ხელყოფილი უფლების რესტიტუცია, რადგან მიყენებულ ზიანს ფულადი ეკვივალენტი არ გააჩნია. შეუძლებელია ფულადი ფორმით ჯანმრთელობის შეფასება, კომპენსაციის მიზანია მორალური ზიანით გამოწვეული ტკივილების, ნეგატიური განცდების შემსუბუქება, დადებითი ემოციების გამოწვევა, რომელიც ეხმარება დაზარალებულს სულიერი გაწონასწორების მიღწევაში, სოციალურ ურთიერთობებში ჩართვაში, რაც მორალური (არაქონებრივი) ზიანის ანაზღაურების სატისფაქციურ ფუნქციას შეადგენს“ (სუსგ №ბს-972-936(3კ-08), 08/04/2009 წ.).

საკასაციო სასამართლო არ ეთანხმება მოსარჩელის მითითებას მოპასუხისთვის მორალური ზიანის სახით 50000 ლარის ოდენობით ანაზღაურებასთან დაკავშირებით. განსახილველ შემთხვევაში, სასამართლოებმა გაითვალისწინეს მოსარჩელის მიმართ განხორციელებული იძულების ფორმების სიმძიმე. კერძოდ, მოსარჩელეს აღკვეთილი ჰქონდა თავისუფლება, რაც არ არის ჩვეულებრივი და რიგითი მოვლენა ადამიანის ცხოვრებაში. ის დაკავშირებული არის გარკვეულ ნეგატიურ განცდებთან, სტრესთან ცხოვრების ხარისხის ობიექტურ გაუარესებასთან. მოსარჩელე არ იყო ვალდებული, ეთმინა პატიმრობასთან დაკავშირებული, თავისუფლების შეზღუდვიდან გამომდინარე დისკომფორტი, რაც წარმოადგენს ზიანის ანაზღაურების საფუძველს (სუსგ №ბს-648-623(2კ-13), 10.04.2014). დამატებით მხედველობაში იქნა მიღებული სხვადასხვა გარემოებები, მათ შორის მოსარჩელის ჯანმრთელობის მდგომარეობა, ასევე ის, რომ 2015 წლის ერთიან ეროვნული გამოცდებზე რეგისტრაციის მიუხედავად, მოსარჩელემ გამოცდებზე გასვლა ვერ შეძლო, რადგან იმ დროისათვის იყო პატიმარი და მისი განმარტებით, ემოციური მდგომარეობიდან გამომდინარე, არ სურდა ბადრაგის თანხლებით მისულიყო გამოცდაზე. ამავდროულად, საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ კომპენსაციის ოდენობა არ უნდა იყოს უსაშველოდ გაზრდილი და არ უნდა მოწყდეს რეალობას. მორალური ზიანის ანაზღაურების მოცულობას განსაზღვრავს სასამართლო მოსარჩელის მოთხოვნის საფუძველზე, მაგრამ ეს მოთხოვნა მხოლოდ მოსარჩელის მოსაზრებაა და ანაზღაურების მოცულობის განსაზღვრა სასამართლოს მიხედულებით უნდა გადაწყდეს (სუსგ №ბს-890(კ-19), 26.11.2019 წ.; №ბს-239-237(2კ-16), 01/11/2016 წ.). მსგავსი კატეგორიის საქმეების განხილვის დროს მნიშვნელობა ენიჭება ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუარესების ხარისხს, რამდენად არის იგი მკვეთრად გაუარესებული (სუსგ №ბს-648-623(2კ-13), 10/04/2014; №ბს-890(კ-19), 26/11/2019). საკასაციო სასამართლო, მორალური ზიანის ოდენობის შეფასების პროცესში, ყურადღებას ამახვილებს მოპასუხის ბრალეულობაზე და აღნიშნავს, რომ საქმეში წარმოდგენილი მასალებით არ დასტურდება ამ უკანასკნელის მხრიდან განზრახ ან უხეში გაუფრთხილებლობით დარღვევის ჩადენის ფაქტი, მოსარჩელემ საკუთარი კერძო ავტონომიიდან გამომდინარე თავად განაცხადა უარი ესარგებლა შესაძლებლობით, ბადრაგის თანხლებით მისულიყო ერთიან ეროვნულ გამოცდებზე. საქართველოს კანონმდებლობა რომ არ ითვალისწინებდეს შესაძლებლობას და თავისუფლებაშეზღუდულ პირს ეკრძალებოდეს ეროვნულ გამოცდებში მონაწილეობის მიღება, იარსებებდა ანაზღაურებას დაქვემდებარებული მორალური ზიანის ოდენობის მეტად გაზრდის საფუძველი, რაც ამ შემთხვევაში სახეზე არ არის. ზემოთქმულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ ქვედა ინსტანციების სასამართლოებმა სწორად განსაზღვრეს ანაზღაურებას დაქვემდებარებული მორალური ზიანის ოდენობა 15 000 ლარით.

საკასაციო პალატა თვლის, რომ კასატორებს არ წარმოუდგენიათ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 407-ე მუხლის მე-2 ნაწილით გათვალისწინებული, დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). შესაბამისად, იმავე ნორმიდან გამომდინარე და სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით, საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ კასატორების მიერ მითითებული გარემოებები არ ქმნის საკასაციო საჩივრების დასაშვებად ცნობის საფუძველს, მოცემულ საქმეს არ გააჩნია პრინციპული მნიშვნელობა სასამართლო პრაქტიკისათვის, ხოლო საკასაციო საჩივრებს - წარმატების პერსპექტივა.

კასატორები საკასაციო საჩივრებში ვერ აქარწყლებენ სააპელაციო სასამართლოს მიერ მითითებულ სამართლებრივ დასკვნებს. ამდენად, არ არსებობს საკასაციო საჩივრების დასაშვებობის საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით რეგლამენტირებული არც ერთი საფუძველი, რის გამოც საქართველოს გენერალური პროკურატურისა და ო. ც-ის საკასაციო საჩივრები არ უნდა იქნეს დაშვებული განსახილველად.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლით, 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 401-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. საქართველოს გენერალური პროკურატურისა და ო. ც-ის საკასაციო საჩივრები მიჩნეულ იქნეს დაუშვებლად;

2. უცვლელად დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2019 წლის 29 ნოემბრის განჩინება;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე ნ. ქადაგიძე

მოსამართლეები: მ. ვაჩაძე

ნ. სხირტლაძე