საქართველოს უზენაესი სასამართლო

გ ა დ ა წ ყ ვ ე ტ ი ლ ე ბ ა

საქართველოს სახელით

Nბს-222(კ-კს-20) 27 მაისი, 2021 წელი

ქ. თბილისი

ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატამ

შემდეგი შემადგენლობით:

ნინო ქადაგიძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მოსამართლეები: ქეთევან ცინცაძე, ნუგზარ სხირტლაძე

საქმის განხილვის ფორმა - ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორები (მოსარჩელეები) - ლ. ბ-ი, დ. გ-ა, ნ. ნ-ე, გ. რ-ა, რ. მ-ე, ლ. რ-ა, ვ. მ-ა, ზ. ხ-ა, ჯ. ს-ი, ლ. ჭ-ე, გ. კ-ი, რ. კ-ი, ბ. შ-ა

მოწინააღმდეგე მხარე (მოპასუხე) - საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო

მოწინააღმდეგე მხარე (მოპასუხე) - საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტი

მოწინააღმდეგე მხარეები (მოპასუხეები) - ნ. ძ-ე, თ. გ-ი, ბ. მ-ი, ნ. ნ-ე, ა. ს-ე, ბ. მ-ი, გ. მ-ი, დ. კ-ე, ნ. ნ-ი, გ. ა-ე, ვ. კ-ე, გ. ხ-ი, ლ. ხ-ა, დ. ჭ-ა, ვ. ს-ი, ფ. გ-ა, ვ. გ-ი

თავდაპირველი მოსარჩელეები - მ. ბ-ი, ჯ. ჯ-ე

დავის საგანი - მორალური ზიანის ანაზღაურება

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება - თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2018 წლის 27 დეკემბრის გადაწყვეტილება

გასაჩივრებული განჩინებები - თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2018 წლის 20 სექტემბრის საოქმო განჩინება, 2018 წლის 27 დეკემბრის განჩინება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

2017 წლის 12 ივნისს ლ. ბ-მა, დ. გ-ამ, მ. ბ-მა, ნ. ნ-ემ, გ. რ-ამ, ჯ. ჯ-ემ, რ. მ-ემ, ლ. რ-ამ, ვ. მ-ამ, ზ. ხ-ამ, ჯ. ს-მა, ლ. ჭ-ემ, გ. კ-მა, რ. კ-მა და ბ. შ-ამ სასარჩელო განცხადებით მიმართეს თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტის, ნ. ძ-ის, გ. მ-ის, თ. გ-ის, ბ. მ-ის, ნ. ნ-ის, ა. ს-ის, ბ. მ-ის, გ. მ-ის, დ. კ-ის, ნ. ნ-ის, გ. ა-ის, ვ. კ-ის, გ. ხ-ის, ლ. ხ-ას, დ. ჭ-ას, ვ. ს-ის, ფ. გ-ასა და ვ. გ-ის მიმართ, მორალური ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნით.

სარჩელის მიხედვით:

ლ. ბ-ის სასარგებლოდ მოთხოვნილია შინაგან საქმეთა სამინისტროს, შსს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტისა და ნ. ძ-ისათვის მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრება, 15 000 ლარის ოდენობით.

მ. ბ-ის სასარგებლოდ მოთხოვნილია შინაგან საქმეთა სამინისტროს, შსს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტისა და გ. მ-ისათვის მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრება, 5 000 ლარის ოდენობით.

ნ. ნ-ის სასარგებლოდ მოთხოვნილია შინაგან საქმეთა სამინისტროს, შსს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტისა და თ. გ-ისათვის მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრება, 5 000 ლარის ოდენობით.

ჯ. ჯ-ის სასარგებლოდ მოთხოვნილია შინაგან საქმეთა სამინისტროს, შსს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტისა და ბ. მ-ისათვის მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრება, 5 000 ლარის ოდენობით.

ლ. რ-ას სასარგებლოდ მოთხოვნილია შინაგან საქმეთა სამინისტროს, შსს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტისა და დ. კ-ისათვის მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრება, 5 000 ლარის ოდენობით.

ვ. მ-ას სასარგებლოდ მოთხოვნილია შინაგან საქმეთა სამინისტროს, შსს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტისა და ნ. ნ-ისათვის მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრება, 5 000 ლარის ოდენობით.

ჯ. ს-ის სასარგებლოდ მოთხოვნილია შინაგან საქმეთა სამინისტროს, შსს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტისა და დ. კ-ისათვის მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრება, 5 000 ლარის ოდენობით.

ლ. ჭ-ის სასარგებლოდ მოთხოვნილია შინაგან საქმეთა სამინისტროს, შსს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტისა და გ. ა-ისათვის მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრება, 5 000 ლარის ოდენობით.

გ. კ-ის სასარგებლოდ მოთხოვნილია შინაგან საქმეთა სამინისტროს, შსს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტისა და ვ. კ-ისათვის მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრება, 5 000 ლარის ოდენობით.

რ. კ-ის სასარგებლოდ მოთხოვნილია შინაგან საქმეთა სამინისტროს, შსს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტისა და გ. ხ-ისათვის მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრება, 5 000 ლარის ოდენობით.

ზ. ხ-ას სასარგებლოდ მოთხოვნილია შინაგან საქმეთა სამინისტროს, შსს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტისა და ლ. ხ-ასათვის მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრება, 5 000 ლარის ოდენობით. ასევე, შინაგან საქმეთა სამინისტროს, შსს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტისა და ფ. გ-ასათვის მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრება, 5 000 ლარის ოდენობით.

რ. მ-ის სასარგებლოდ მოთხოვნილია შინაგან საქმეთა სამინისტროს, შსს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტისა და დ. ჭ-ასთვის მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრება, 5 000 ლარის ოდენობით. ასევე, შინაგან საქმეთა სამინისტროს, შსს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტისა და ვ. გ-ისათვის მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრება, 5 000 ლარის ოდენობით.

ბ. შ-ას სასარგებლოდ მოთხოვნილია შინაგან საქმეთა სამინისტროს, შსს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტისა და დ. ჭ-ასთვის მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრება, 5 000 ლარის ოდენობით. ასევე, შინაგან საქმეთა სამინისტროს, შსს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტისა და ვ. ს-ისათვის მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრება, 5 000 ლარის ოდენობით.

გ. რ-ას სასარგებლოდ მოთხოვნილია შინაგან საქმეთა სამინისტროს, შსს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტისა და ბ. მ-ისათვის მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრება, 5 000 ლარის ოდენობით, ასევე შინაგან საქმეთა სამინისტროს, შსს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტისა და ა. ს-ისათვის მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრება, 5 000 ლარის ოდენობით.

დ. გ-ას სასარგებლოდ მოთხოვნილია შინაგან საქმეთა სამინისტროს, შსს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტისა და ნ. ნ-ისათვის მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრება, 5 000 ლარის ოდენობით. ასევე, შინაგან საქმეთა სამინისტროს, შსს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტისა და გ. მ-ისათვის მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრება, 5 000 ლარის ოდენობით.

მოსარჩელეთა განმარტებით, მათი ადმინისტრაციულ პასუხისგებაში უკანონოდ მიცემით, სამართლებრივი საფუძვლების გარეშე მათ მიმართ ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა საქმეების წარმოებით, პოლიციის ორგანოებში დაბარებით, გადაყვანით, იძულებითი წარდგენით, ღამის საათებში დაკითხვებით, ღამე საპატიმრო იზოლატორში გატარებით, თავისუფლებაშეზღუდულ პირობებში ყოფნით, ხელბორკოლებით დაკავებისა და საპატიმრო დაწესებულებაში მოთხოვნების შედეგად, განიცადეს უსამართლობის შიში, შეიგრძნეს მათ მიმართ უკანონო ფორმებით მიზანიმართული დევნის განცდა, განიცადეს სულიერი ტკივილი, დაეუფლათ უსამართლობის და დაუცველობის განცდა, უსაფუძვლოდ წარდგნენ მართლმსაჯულების ორგანოში, მათ წინაშე პოლიციელთა მხრიდან მტკიცებულებების წარუდგენლობით თავი იგრძნეს შეურაცხყოფილად, უსამართლო დევნილებად, შეელახათ საზოგადოებაში არსებული პატივი და ღირსება, საქმიანი რეპუტაცია, საინფორმაციო საშუალებებში მათი დაკავების შესახებ ინფორმაციის გავრცელებით საზოგადოების წინაშე წარმოჩნდნენ, როგორც კანონთან კონფლიქტში მყოფი პირები, ხულიგნები, კანონიერი მოთხოვნების არშემსრულებლები, აკრძალული საქმიანობის საჯარო სივრცეებში ჩამდენნი. საზოგადოებას პოლიციციამ მათი თავი წარუდგინა ასოციალური ქცევის მქონე პიროვნებებად. ყოველივე აღნიშნულით, მოსარჩელეებმა განიცადეს არაქონებრივი (მორალური) ზიანი, რომლის ანაზღაურებაც სოლიდარულად უნდა დაეკისროთ მოპასუხეებს.

მოსარჩელეები მნიშვნელოვნად მიიჩნევენ, რომ მათგან ერთ-ერთი - ლ. ბ-ი, დაკავებისას სარგებლობდა იმუნიტეტით, შესაბამისად, მის შემთხვევაში, ხელყოფილ იქნა საქართველოს პარლამენტის წევრის თავისუფლებისათვის დადგენილი კონსტიტუციური გარანტიები, მოპასუხეების მხრიდან არ იქნა უზრუნველყოფილი საქართველოს პარლამენტის წევრის უფლებამოსილებათა შეუფერხებელი განხორციელება, რეალურად პასუხისგებაში მიცემა განხორციელდა გამოთქმული აზრებისა და შეხედულებების საფუძვლით, კანონსაწინააღმდეგო დაკავების ფონზე. საქართველოს კონსტიტუციის 52.2 მუხლის თანახმად, პარლამენტის წევრის დაკავება ან დაპატიმრება, მისი ბინის, მანქანის, სამუშაო ადგილის ან პირადი გაჩხრეკა შეიძლება მხოლოდ პარლამენტის თანხმობით. გამონაკლისია დანაშაულზე წასწრების შემთხვევა, რაც დაუყოვნებლივ უნდა ეცნობოს პარლამენტს. თუ პარლამენტი არ მისცემს თანხმობას, პარლამენტის დაკავებული ან დაპატიმრებული წევრი დაუყოვნებლივ უნდა გათავისუფლდეს. საქართველოს კონსტიტუციის მე-4, მე-5 და მე-6 პუნქტების თანახმად, პარლამენტის წევრი პასუხისგებაში არ მიეცემა თავისი მოვალეობის შესრულებისას პარლამენტში თუ მის გარეთ გამოთქმული აზრებისა და შეხედულებებისათვის. უზრუნველყოფილია პარლამენტის წევრის უფლებამოსილებათა შეუფერხებელი განხორციელების პირობები. პარლამენტის წევრის განცხადების საფუძველზე შესაბამისი სახელმწიფო ორგანოები უზრუნველყოფენ მის პირად უსაფრთხოებას. დეპუტატის უფლებამოსილებათა განხორციელებისათვის დაბრკოლებათა შექმნა ისჯება კანონით. მოპასუხეთა ქმედებებით ლ. ბ-ს წაერთვა საქართველოს კონსტიტუციით მინიჭებული გარანტიები, რასაც შეუქცევადი ხასიათი აქვს.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს 15.06.2017წ. განჩინებით სარჩელი მიღებულ იქნა წარმოებაში. ამავე სასამართლოს 11.12.2017წ. საოქმო განჩინებით დაკმაყოფილდა მოსარჩელე მ. ბ-ის შუამდგომლობა და მისი სასარჩელო მოთხოვნა მოპასუხე გ. მ-ის ნაწილში დარჩა განუხილველად.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 19 მარტის გადაწყვეტილებით სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა; საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტს ლ. ბ-ის სასარგებლოდ დაეკისრა არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურება - 500 ლარის ოდენობით; დ. გ-ას სასარგებლოდ - 200 ლარის ოდენობით; მ. ბ-ის სასარგებლოდ - 200 ლარის ოდენობით; ნ. ნ-ის სასარგებლოდ - 200 ლარის ოდენობით; გ. რ-ას სასარგებლოდ - 400 ლარის ოდენობით; ჯ. ჯ-ის სასარგებლოდ - 200 ლარის ოდენობით. დანარჩენ ნაწილში სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 19 მარტის გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრეს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტმა, ლ. ბ-მა, დ. გ-ამ, მ. ბ-მა, ნ. ნ-ემ, გ. რ-ამ, ჯ. ჯ-ემ, რ. მ-ემ, ლ. რ-ამ, ვ. მ-ამ, ზ. ხ-ამ, ჯ. ს-მა, ლ. ჭ-ემ, გ. კ-მა, რ. კ-მა, ბ. შ-ამ.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2018 წლის 27 დეკემბრის გადაწყვეტილებით არ დაკმაყოფილდა ლ. ბ-ის, დ. გ-ას, მ. ბ-ის, ნ. ნ-ის, გ. რ-ას, ჯ. ჯ-ის, რ. მ-ის, ლ. რ-ას, ვ. მ-ას, ზ. ხ-ას, ჯ. ს-ის, ლ. ჭ-ის, გ. კ-ის, რ. კ-ის და ბ. შ-ას სააპელაციო საჩივრები; დაკმაყოფილდა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტის სააპელაციო საჩივარი; გაუქმდა მოცემულ საქმეზე თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 19 მარტის გადაწყვეტილება ლ. ბ-ის, დ. გ-ას, მ. ბ-ის, ნ. ნ-ის, გ. რ-ას, ჯ. ჯ-ის სასარგებლოდ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტისათვის არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურების დაკისრების ნაწილში; არ დაკმაყოფილდა ლ. ბ-ის, დ. გ-ას, მ. ბ-ის, ნ. ნ-ის, გ. რ-ას, ჯ. ჯ-ის სარჩელი; უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 19 მარტის გადაწყვეტილების მე-8 პუნქტი, რომლითაც არ დაკმაყოფილდა დანარჩენ მოსარჩელეთა სარჩელი; არ დაკმაყოფილდა სააპელაციო საჩივარი ადვოკატის ხარჯის ანაზღაურებისა და ტრანსპორტირების ხარჯის ანაზღაურებასთან დაკავშირებით.

სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლომ მოსარჩელეთა მოთხოვნის ნაწილობრივ დაკმაყოფილებისას გამოიყენა კანონი, რომელიც არ უნდა გამოეყენებინა და არასწორი სამართლებრივი შეფასება მისცა საქმეზე დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს.

სააპელაციო სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა იმ გარემოებაზე, რომ სახელმწიფო ორგანოთა და მოსამსახურეთა მიერ უკანონოდ მიყენებული ზიანის სახელმწიფო სახსრებიდან ანაზღაურების უფლება აღიარებული და გარანტირებულია როგორც საქართველოს კონსტიტუციით, ისე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის მე-5 მუხლით, რომლის პირველი პუნქტის თანახმად, ყველას აქვს თავისუფლებისა და პირადი ხელშეუხებლობის უფლება. არავის შეიძლება აღეკვეთოს თავისუფლება, გარდა ამ მუხლში ჩამოთვლილი შემთხვევებისა და კანონით განსაზღვრული პროცედურის შესაბამისად. იმავე მუხლის მე-5 პუნქტის შესაბამისად, ყველას, ვინც ამ მუხლის მოთხოვნათა დარღვევით არის დაკავების ან დაპატიმრების მსხვერპლი ამ მუხლის დებულებათა დარღვევის გამო აქვს კომპენსაციის მიღების უფლება.

სააპელაციო პალატამ მიუთითა, რომ „პოლიციის შესახებ“ საქართველოს კანონის 59.5 მუხლის თანახმად, სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას პოლიციელის მიერ მიყენებული ზიანის ანაზღაურებისათვის პასუხისმგებლობის საკითხი წესრიგდება საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის XIV თავით დადგენილი ნორმებით. საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 207-ე მუხლის თანახმად კი, თუ ამ კოდექსით სხვა რამ არ არის დადგენილი, ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ მიყენებული ზიანის ანაზღაურებისას გამოიყენება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით დადგენილი წესი. ამავე კოდექსის 208.1 მუხლის თანახმად, სახელმწიფო ადმინისტრაციული ორგანოს, აგრეთვე მისი თანამდებობის პირის ან ამ ორგანოს სხვა სახელმწიფო მოსამსახურის ან საჯარო მოსამსახურის (გარდა ამ მუხლის მე-2 ნაწილით განსაზღვრული საჯარო მოსამსახურისა) მიერ თავისი სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას მიყენებული ზიანისათვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო. სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, ზემოხსენებული სამართლებრივი ნორმებით განისაზღვრა კერძო სამართალში დადგენილი პასუხისმგებლობის ფორმებისა და პრინციპების გავრცელება სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის შემთხვევებზეც, რაც გამოიხატა პასუხისმგებლობის სახეების დადგენით სამოქალაქო კოდექსზე მითითებით, იმ გამონაკლისის გარდა, რაც თავად საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსით არის გათვალისწინებული.

სააპელაციო სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა იმ გარემოებაზე, რომ არაქონებრივი ზიანის ანაზღურების მოთხოვნის დაკმაყოფილების სამართლებრივი საფუძვლები იმპერატიულად არის განსაზღვრული საქართველოს მოქმედი კანონმდებლობით. სამოქალაქო კოდექსის 413.1 მუხლის თანახმად, არაქონებრივი ზიანისათვის ფულადი ანაზღაურება შეიძლება მოთხოვნილ იქნეს მხოლოდ კანონით ზუსტად განსაზღვრულ შემთხვევებში, გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების სახით. ამავე კოდექსის 18.6 მუხლი ფიზიკური პირის პირადი არაქონებრივი უფლებების მატერიალური სახით ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლების განხორციელების და დაცვის საშუალებას იძლევა მხოლოდ ბრალეული მოქმედებით მიყენებული ზიანის შემთხვევაში. ანაზღაურებას ექვემდებარება მხოლოდ ის ზიანი, რომელიც წარმოადგენს ზიანის გამომწვევი მოქმედების უშუალო შედეგს, ანუ უნდა არსებობდეს ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ განხორციელებულ ქმედებასა (მოქმედება ან უმოქმედობა) და დამდგარ შედეგს (ზიანი) შორის პირდაპირი და უშუალო მიზეზობრივი კავშირი. ამასთანავე, ადმინისტრაციული ორგანოს ქმედება, რომელმაც პირისათვის ზიანის მიყენება გამოიწვია, უნდა გამომდინარეობდეს ადმინისტრაციული ორგანოს უფლებამოსილებიდან და არსებობდეს ბრალეული, განზრახი ან უხეში გაუფრთხილებელი ბრალის სახით, რაც გამოიხატება ადმინისტრაციული ორგანოს მიზანმიმართულ უმოქმედობაში, ან უხეშ გაუფრთხილებლობაში. ადმინისტრაციული ორგანო შეგნებულად უნდა უშვებდეს პირისათვის ზიანის მიმყენებელი გარემოების დადგომას ან/და არ ახორციელებდეს მისთვის კანონით დაკისრებულ ვალდებულებებს ზიანის თავიდან აცილების მიზნით. ამდენად, მორალური ზიანი ანაზღაურდება მხოლოდ კანონით პირდაპირ გათვალისწინებულ შემთხვევაში, გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების სახით. ანაზღაურებას ექვემდებარება არა ყოველგვარი მორალური ზიანი (სულიერი ტანჯვა), თუნდაც ეჭვს არ იწვევდეს მისი ანაზღაურება, არამედ მხოლოდ ისეთი, რომლის ანაზღაურებასაც პირდაპირ ითვალისწინებს მოქმედი კანონმდებლობა. ამასთან, ზიანი ანაზღაურდება რეალურად არსებული, დამდგარი საზიანო შედეგისათვის, აუცილებელია ზიანის გამომწვევ კონკრეტულ ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის მიზეზ-შედეგობრივი კავშირის არსებობის დადგენა ანუ ქმედება უშუალო წინაპირობას უნდა წარმოადგენდეს დამდგარი შედეგისათვის (სუს 10.04.2014წ. Nბს-648-623(2კ-13) გადაწყვეტილება).

სააპელაციო პალატამ ყურადღება გაამახვილა მსგავსი კატეგორიის საქმეებზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის მიერ დადგენილ ერთიან პრაქტიკაზე და მიუთითა, რომ „...ზიანის ანაზღაურების საფუძვლის არსებობისათვის მნიშვნელობა არ აქვს დაკავებულ პირთა მიერ სამართალდარღვევის ჩადენის ფაქტის არსებობას, რამდენადაც სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის პირველი ნაწილით ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის საფუძველს წარმოადგენს სახელმწიფო მოსამსახურის - პოლიციელის მიერ თავისი სამსახურებრივი მოვალეობის დარღვევის ფაქტის არსებობა, რაც უნდა შეფასდეს პოლიციელის უფლებამოსილების განმსაზღვრელი კანონმდებლობით დადგენილი წესით... „პოლიციის შესახებ“ კანონის მეორე თავით გათვალისწინებულია პოლიციის საქმიანობის ძირითადი პრინციპები: პოლიციის საქმიანობის ძირითად სახელმძღვანელო პრინციპები, ადამიანის ძირითადი უფლებებისა და თავისუფლებების დაცვისა და პატივისცემის პრინციპი, კანონიერების პრინციპი, თანაზომიერების პრინციპი, დისკრეციული უფლებამოსილების განხორციელების პრინციპი. მოცემულ შემთხვევაში დასტურდება, რომ აღნიშნული პრინციპების დაცვით ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 246-ე მუხლით განსაზღვრული უფლებამოსილი პირის - პოლიციელის მიერ „პოლიციის შესახებ“ კანონის მე-16 მუხლით გათვალისწინებული ფუნქციის შესრულების მიზნით, ამავე კანონის მე-13, მე-17 და მე-18 მუხლებით მინიჭებული უფლებამოსილების ფარგლებში მიღებულ იქნა გადაწყვეტილება საპოლიციო ღონისძიების გამოყენების - მოსარჩელეთა მიმართ ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 244-ე მუხლით გათვალისწინებული ადმინისტრაციული დაკავების გამოყენების შესახებ, რაც განხორციელდა ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 245-ე მუხლით გათვალისწინებული დაკავებისა და დაკავების ოქმის შედგენის პროცედურის დაცვით.. პოლიციელის საქმიანობის კონტროლის წესი დადგენილია „პოლიციის შესახებ“ კანონის IX თავით. აღნიშნული კანონის 56-ე მუხლი ითვალისწინებს პოლიციელის ქმედების გასაჩივრების პროცედურას, რომლის პირველი ქვეპუნქტით პირს, რომელიც მიიჩნევს, რომ პოლიციელის ქმედებით დაირღვა მისი უფლებები და თავისუფლებები, უფლება აქვს, საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით გაასაჩივროს ეს ქმედება ზემდგომ თანამდებობის პირთან, პროკურატურაში ან სასამართლოში. იმავე მუხლის მე-3 ქვეპუნქტით საპოლიციო ღონისძიება, რომელიც ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის ან სისხლის სამართლის ნორმების საფუძველზე ხორციელდება, საჩივრდება საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით. შესაბამისად, სამართლადარღვევათა კოდექსის 251-ე მუხლი ითვალისწინებს ადმინისტრაციული დაკავების, პირადი გასინჯვის, ნივთებისა და დოკუმენტების ჩამორთმევის გასაჩივრების შესაძლებლობას დაინტერესებული პირის მიერ ზემდგომ ორგანოებში (თანამდებობის პირთან) ან პროკურატურაში..(სუს 02.10.2018წ. Nბს-1143-1137(2კ-17) გადაწყვეტილება).

სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა, რომ საქმეში არსებული, ქ. თბილისის პროკურატურაში წარდგენილი ლ. ბ-ის, დ. გ-ას, მ. ბ-ის, ნ. ნ-ის, გ. რ-ას, ჯ. ჯ-ის, რ. მ-ის, ლ. რ-ას, ვ. მ-ას, ზ. ხ-ას, ჯ. ს-ის, ლ. ჭ-ის, გ. კ-ის, რ. კ-ისა და ბ. შ-ას ადმინისტრაციული საჩივრებით (19.06.2017წ. N56239 და 20.06.2017წ. N01/13-56530 წერილები) მოთხოვნილი იყო საჩივრის ავტორების ადმინისტრაციული წესით დაკავების, პირადი და ნივთების გასინჯვის და საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიერ უსაფუძვლოდ წარმოებული ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის წარმოების უკანონოდ ცნობა. ქ. თბილისის პროკურატურის 24.07.2017წ. N13/01-48614 წერილით საჩივრის ავტორებს ეცნობათ, რომ „საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის თანახმად, დანაშაულია სისხლის სამართლის კოდექსით გათვალისწინებული მართლსაწინაღმდეგო და ბრალეული ქმედება. განცხადებაში დაფიქსირებულ შემთხვევებში პოლიციელები მოქმედებდნენ საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსით მათთვის მინიჭებული უფლებამოსილების ფარგლებში. ამდენად, არ არსებობს პოლიციელთა მიმართ გამოძიების დაწყებისა და განცხადებაში დაფიქსირებული მოთხოვნების დაკმაყოფილების სამართლებრივი საფუძველი.“

სააპელაციო პალატამ გაითვალისწინა ერთ-ერთ ადმინისტრაციულ საქმეზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის გადაწყვეტილებაში ჩამოყალიბებული განმარტება, რომლის თანახმად, „..ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსითა და „პოლიციის შესახებ“ კანონით დადგენილია სახელმწიფო მოსამსახურის - პოლიციელის მიერ მოვალეობის დარღვევის შესახებ ფაქტის დადგენის შესაძლებლობა, ქმედების გასაჩივრების წესი და პროცედურა. აღნიშნული წესით პოლიციელის მიერ განხორციელებული ქმედებისა და მიღებული გადაწყვეტილების გასაჩივრების შედეგად მიღებული გადაწყვეტილება შესაძლოა საფუძვლად დაედოს ზიანის ანაზღაურების შესახებ მოთხოვნის დაკმაყოფილებას...".

სააპელაციო სასამართლომ ასევე მიუთითა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 02.10.2018წ. გადაწყვეტილებაზე (საქმე Nბს-1143-1137(2კ-17)) და აღნიშნა, რომ განსახილველ შემთხვევაში, მოსარჩელეებმა ვერ წარმოადგინეს მტკიცებულება, რომელიც დაადასტურებდა მოპასუხეების მხრიდან მოსარჩელეთა ადმინისტრაციული წესით დაკავებისას საქართველოს მოქმედი კანონმდებლობის მოთხოვნების დაუცველობას.

სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ მოცემულ შემთხვევაში, არ არსებობს მოსარჩელეების - ლ. ბ-ის, დ. გ-ას, მ. ბ-ის, ნ. ნ-ის, გ. რ-ას, ჯ. ჯ-ის სასარჩელო მოთხოვნების დაკმაყოფილების ფაქტობრივი და სამართლებრივი წინაპირობები.

სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის მოსაზრება მოსარჩელეების - რ. მ-ის, ლ. რ-ას, ვ. მ-ას, ზ. ხ-ას, ჯ. ს-ის, ლ. ჭ-ის, გ. კ-ის, რ. კ-ის და ბ. შ-ას სასარჩელო მოთხოვნების უსაფუძვლოდ მიჩნევის თაობაზე. სასამართლომ მიიჩნია, რომ საქმის მასალებით არ დასტურდება დ. გ-ას გ. მ-ის მიერ, ლ. რ-ას დ. კ-ის მიერ, ლ. ჭ-ის გ. ა-ის მიერ, გ. კ-ის ვ. კ-ის მიერ, რ. კ-ის გ. ხ-ის მიერ, ზ. ხ-ას ლ. ხ-ას ან ფ. გ-ას მიერ, რ. მ-ის დ. ჭ-ასა ან ვ. გ-ის მიერ, ბ. შ-ას დ. ჭ-ასა ან ვ. ს-ის მიერ, ვ. მ-ას ნ. ნ-ის, ჯ. ს-ის დ. კ-ის მიერ დაკავების ფაქტი. მოსარჩელეთა მხრიდან ვერ იქნა უზრუნველყოფილი მითითებული ფაქტობრივი გარემოების დამადასტურებელი დოკუმენტების წარმოდგენა.

პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ მოცემულ საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 105-ე მუხლის მეორე ნაწილის საფუძველზე ერთობლიობაში და ყოველმხრივ შემოწმება-შეფასების შედეგად, სააპელაციო პალტამ ჩათვალა, რომ ზემოაღნიშნულმა მოსარჩელეებმა, მათ მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოების დამადასტურებელი დოკუმენტები ვერ წარმოადგინეს, შესაბამისად, მათი სააპელაციო საჩივარი არ უნდა დაკმაყოფილდეს.

სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, რაც შეეხება თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 11.12.2017წ., 21.02.2018წ. განჩინებების გაუქმებისა და მოწინააღმდეგე მხარისთვის სასამართლოსგარეშე პროცესის ხარჯების ანაზღაურების დაკისრების შესახებ სააპელაციო საჩივრის მოთხოვნას: საქმის განხილვის გადადების საპროცესო შესაძლებლობას ითვალისწინებს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 216-ე მუხლი, რომლის პირველი ნაწილის პირველი წინადადების თანახმად, საქმის განხილვის გადადება დასაშვებია მხოლოდ კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევებში, გონივრული ვადით. მოცემულ შემთხვევაში, 2017 წლის 11 დეკემბერს ჩატარდა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მოსამზადებელი სხდომა, სადაც სასამართლომ იმსჯელა მტკიცებულებათა წარდგენისა და მხარეთა მორიგების თაობაზე. ამასთან, საქმის მთავარი სხდომა დაინიშნა 2018 წლის 21 თებერვალს, 14:00 საათზე. სააპელაციო პალატამ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 218-ე მუხლის პირველი ნაწილით, რომლის თანახმად, სასამართლომ ყოველნაირად უნდა შეუწყოს ხელი და უნდა მიიღოს კანონით გათვალისწინებული ყველა ზომა, რათა მხარეებმა საქმე მორიგებით დაამთავრონ. საქმის მორიგებით დამთავრების მიზნით, მოსამართლე უფლებამოსილია, თავისი ინიაციტივით ან მხარის შუამდგომლობით გამოაცხადოს შესვენება სასამართლო სხდომის მიმდინარეობისას და სხვა პირთა დასწრების გარეშე მოუსმინოს მხოლოდ მხარეებს ან მხოლოდ მათ წარმომადგენლებს. სააპელაციო პალატამ ჩათვალა, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლოს განსახილველ შემთხვევაში კანონის მოთხოვნა არ დაურღვევია.

სააპელაციო პალატამ ასევე დაუსაბუთებლად მიიჩნია სააპელაციო საჩივარი თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 21 თებერვლის განჩინების გაუქმების თაობაზე და აღნიშნა, რომ საქმის მასალების მიხედვით, თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 21 თებერვლის განჩინებით გადაიდო მოცემულ საქმეზე სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის გამოცხადება. სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 257-ე მუხლის პირველი ნაწილის დანაწესზე, რომლის თანახმად, საქმის ზეპირი განხილვის შემდეგ ცხადდება გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი. მოსამართლე უფლებამოსილია, სათათბირო ოთახში გაუსვლელად გამოაცხადოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი. თუ საქმე არსებითად რთული გადასაწყვეტია, გამონაკლის შემთხვევაში, მოსამართლე უფლებამოსილია, გადადოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის გამოცხადება გონივრული ვადით, მაგრამ არა უმეტეს ერთი თვისა. აღნიშნულის თაობაზე მოსამართლეს გამოაქვს მოტივირებული განჩინება, რის შესახებაც სხდომის დასრულებისთანავე აცნობებს მხარეებს, და განსაზღვრავს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის გამოცხადების თარიღს. სააპელაციო პალატამ მიუთითა, რომ დავის სირთულის განსაზღვრა მოსამართლის შესაფასებელ კატეგორიას წარმოადგენს. მოცემულ შემთხვევაში, პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის გამოცხადების გადადება გამართლებულია კონკრეტული დავის სირთულითა და საქმის სწორად გადაწყვეტის ინტერესით. ამდენად, არც ამ ნაწილში არსებობს აპელანტების მოთხოვნის დაკმაყოფილების ფაქტობრივი და სამართლებრივი წინაპირობები.

მოსარჩელეთა მოთხოვნების დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის გამო, სააპელაციო პალატამ ჩათვალა, რომ ასევე არ უნდა დაკმაყოფილდეს მათი სააპელაციო საჩივრის მოთხოვნა, სასამართლოსგარეშე პროცესის ხარჯების ნაწილში ანაზღაურების თაობაზე.

ყოველივე ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტის სააპელაციო საჩივარი საფუძვლიანია და უნდა დაკმაყოფილდეს.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2018 წლის 27 დეკემბრის გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრეს ლ. ბ-მა, დ. გ-ამ, ნ. ნ-ემ, გ. რ-ამ, რ. მ-ემ, ლ. რ-ამ, ვ. მ-ამ, ზ. ხ-ამ, ჯ. ს-მა, ლ. ჭ-ემ, გ. კ-მა, რ. კ-მა, ბ. შ-ამ და ჯ. ჯ-ემ. კასატორებმა მოითხოვეს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილება.

მითითებულმა კასატორებმა ასევე გაასაჩივრეს სააპელაციო სასამართლოში წარდგენილი მტკიცებულების დართვაზე უარის შესახებ 20.09.2018წ. საოქმო განჩინება და უსწორობის გასწორების შესახებ 27.12.2018წ. განჩინება, ამასთან, წარმოადგინეს შუამდგომლობები, საკასაციო ეტაპზე გაწეული სასამართლოსგარეშე პროცესის ხარჯების მოწინააღმდეგე მხარისათვის დაკისრების თაობაზე.

საკასაციო პრეტენზია თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2018 წლის 27 დეკემბრის შემაჯამებელი გადაწყვეტილების გაუქმების შესახებ:

კასატორების განმარტებით, მოცემულ შემთხვევაში, სადავოა როგორც ქვედა ინსტანციაში ფაქტების არასწორად დადგენა, ისე გასაჩივრებული გადაწყვეტილების კანონის დარღვევით მიღება. მოსარჩელეებთან მიმართებაში სასამართლომ დაადასტურა, რომ ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმეების წარმოება მიმდინარეობდა კანონის დარღვევით, არ არსებობდა შესაბამის ქმედებათა კანონსაწინააღმდეგოდ მიჩნევის საფუძვლები. აღნიშნულით, იმთავითვე დადასტურდა ხსენებულ პირთა მიმართ გამოყენებული დაკავების ფაქტის უკანონობა, თანმდევი იურიდიული შედეგით.

კასატორები აღნიშნავენ, რომ სახელმწიფო ორგანოთა და მოსამსახურეთა მიერ უკანონოდ მიყენებული ზიანის სახელმწიფო სახსრებიდან ანაზღაურება აღიარებული და გარანტირებულია როგორც საქართველოს კონსტიტუციის 18.4 მუხლით, ისე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა შესახებ ევროპული კონვენციის 5.5 მუხლით, ასევე კონვენციის N7 ოქმის მე-3 მუხლით (კომპენსაცია უსწორო მსჯავრდებისათვის). აღნიშნული პრინციპი განმტკიცებულია საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 92-ე მუხლშიც. კასატორები მიუთითებენ ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 207-ე-208-ე, სამოქალაქო კოდექსის 1005.1, 1005.3, 413.1 მუხლებზე და მიიჩნევენ, რომ სააპელაციო პალატის გასაჩივრებული გადაწყვეტილებით მოსარჩელეთა დაკავებისა და მათ მიმართ საქმის წარმოების დასრულების საკითხების ცალკ-ცალკე შეფასებით, მოსარჩელეთა დაკავება არ ჩაითვალა უკანონო მოქმედებად, თავად დაკავების ფაქტის (დაკავების საპოლიციო მოქმედების) კანონიერების გამო. მითითებული, ერთმანეთზე დამოკიდებული საკითხები, სააპელაციო სასამართლომ ცალკ-ცალკე შეაფასა საქმეზე უარყოფითი საპროცესო შედეგის განსაზღვრის მიზნით.

კასატორების მოსაზრებით, ფორმალურად კანონიერი საპროცესო აქტების საფუძველზე მათი დაკავება არ ადასტურებს მარეაბილიტირებელი გარემოებების არარსებობას. რეაბილიტაციის საფუძველს ქმნის არა ცალკეული საპროცესო დოკუმენტის კანონიერ საწყისებზე მიღება, არამედ დამდგარი შედეგი - პირის უკანონოდ ადმინისტრაციულ პასუხისგებაში მიცემის ფაქტი, რაც ამ შემთხვევაში, სახეზეა. სამოქალაქო კოდექსის 1005.3 მუხლის ნორმატიული დანაწესი ზიანის ანაზღაურების ვალდებულებას არ უკავშირებს ბრალის არსებობას, რაც ნიშნავს იმას, რომ ზიანის ანაზღაურების იურიდიულ საფუძველს ქმნის არა ცალკეული მოხელის ბრალეულობა, არამედ პირის გამამართლებელი შედეგის დამდგენი სასამართლო აქტი, რომელიც ადასტურებს, რომ პირმა სახელმწიფოსაგან გაუმართლებლად განიცადა ის ზემოქმედება, რაც უკავშირდება მის ადმინისტრაციულ პასუხისგებაში უკანონოდ მიცემას და ამგვარ პასუხისგებაში მიცემის თანმდევად -ადმინისტრაციულ დაკავებას. შესაბამისად, მითითებული მუხლის საფუძველზე, სახელმწიფო ვალდებულია, აანაზღაუროს ის ზიანი, რომელიც დაკავშირებულია რეაბილიტირებული პირისათვის უკანონოდ პასუხისგებაში მიცემასთან, მიუხედავად ზიანის მიმყენებლის ბრალისა. მორალური ზიანის შეფასებისას სასამართლომ მხედველობაში უნდა მიიღოს დაზარალებულის სუბიექტური დამოკიდებულება ასეთი ზიანის სიმძიმის მიმართ, ასევე, ობიექტური გარემოებები, რომლებითაც შეიძლება მისი ამ კუთხით შეფასება. მხოლოდ ამ შემთხვევაში შეიძლება დადგინდეს მორალური ზიანის არსებობა, მისი გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების კრიტერიუმებით.

კასატორების განმარტებით, მათ მიმართ ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის უკანონოდ დაწყება, ამგვარი წარმოების გამო, საქმის სასამართლოში განხილვამდე დაკავების, როგორც იძულების ღონისძიების გამოყენება, ერთმნიშვნელოვნად წარმოადგენს პირისთვის მინიმალური მორალური ზიანის ანაზღაურების საფუძველს, რამეთუ სახეზეა მიზეზობრივი კავშირი სახელმწიფო ორგანოს ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის. მოსარჩელეებმა მათი უკანონო დაკავება სათანადო წესით და ვადაში გაასაჩივრეს დადგენილი წესით, თუმცა დაკავების კანონიერებაზე საჩივრის განმხილველი ორგანოს უარყოფითი გადაწყვეტილება არ ნიშნავს იმას, რომ მათი დაკავება კანონიერი იყო. მთავარია, რომ სასამართლომ საბოლოოდ დაადგინა მოსარჩელეთა უკანონოდ მიცემა ადმინისტრაციულ პასუხისგებაში, რასაც შედეგად მოჰყვა უკანონო ადმინისტრაციული დაკავება, როგორც პირისათვის თავისთავად ზიანის მომტანი ქმედება. კასატორები უსაფუძვლოდ მიიჩნევენ სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებას, რომ უკანონოდ დაკავება არ წარმოშობს ზიანს დაკავებულისათვის.

კასატორების მოსაზრებით, მიუხედავად იმისა, რომ სადავო აქტებით მოსარჩელეთა ადმინისტრაციული დაკავება კანონიერად არის მიჩნეული, დაკავების გასაჩივრებასა და დაკავების უკანონოდ აღიარებას ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის მიზნებისათვის მხოლოდ მაშინ შეიძლება ჰქონდეს გადამწყვეტი მნიშვნელობა, როდესაც პირი ცნობილი იქნება ადმინისტრაციულ სამართალდამრღვევად, რაც იმთავითვე არ გამორიცხავს ადმინისტრაციული დაკავების უკანონობას. მოცემულ შემთხვევაში, მოსარჩელეთა მიმართ შეწყდა ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმეთა წარმოება, სამართალდარღვევის ფაქტების არარსებობის გამო, რაც ავტომატურად განაპირობებს ადმინისტრაციული დაკავების უკანონოდ მიჩნევას საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005.3 მუხლით გათვალისწინებული ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის მიზნებისათვის. სამართალდარღვევის საქმეთა წარმოების შეწყვეტის თანმდევი შედეგია ადმინისტრაციული დაკავების უკანონოდ მიჩნევა, რადგან ადმინისტრაციული დაკავების კანონიერებას განაპირობებს როგორც ადმინისტრაციული დაკავების კანონით დადგენილი წესების დაცვა, ისე იმ სამართალდარღვევის ფაქტის არსებობის დადასტურება, რომელზე რეაგირების მიზნითაც მოხდა უზრუნველყოფის ღონისძიების გამოყენება. ამდენად, პროკურატურისა და შსს-ს მიერ საჩივრების განხილვის შედეგად მიღებული გადაწყვეტილებების მიმართ, მოსარჩელეებს კანონიერი ინტერესი აღარ გააჩნიათ. მათი ინტერესი უკვე მიღწეული და რეალიზებულია - ადმინისტრაციული დაკავება უკანონოდ არის მიჩნეული ზიანის ანაზღაურების მიზნებისათვის (იხ. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 28.02.2017წ. განჩინება N3/128-16 საქმეზე).

კასატორების განმარტებით, ადმინისტრაციულ პასუხისგებაში მიცემა და მისგან გამომდინარე, დაკავების მომენტში ფორმალურად მართლზომიერი საპროცესო მოქმედებები, მარეაბილიტირებელი გარემოების დადგენისთანავე (გამართლებისთანავე), სკ-ის 1005.3 მუხლის მიზნებისთვის, მიიჩნევიან უკანონოდ, რადგან ხსენებული ნორმა მიზნად ისახავს დაზარალებულის დაცვას, კერძოდ, გამართლებული პირისათვის სახელმწიფო ორგანოების მოქმედებების შედეგად მიყენებული ზიანის ასანაზღაურებლად კომპენსაციის მიცემას. მოცემულ შემთხვევაში, დასტურდება კასატორებისათვის უკანონო დაკავებით, უკანონოდ პირადი და ნივთების გასინჯვით ზიანის მიყენება, შესაბამისად, მათ უნდა აუნაზღაურდეთ არაქონებრივი ზიანი, ბრალის მიუხედავად.

კასატორები მნიშვნელოვნად მიიჩნევენ, რომ მოსარჩელეთაგან ერთ-ერთის - ლ. ბ-ის დაკავებისას, იგი სარგებლობდა იმუნიტეტით, შესაბამისად, მის შემთხვევაში, ხელყოფილ იქნა საქართველოს პარლამენტის წევრის თავისუფლებისათვის დადგენილი კონსტიტუციური გარანტიები, მოპასუხეების მხრიდან არ იქნა უზრუნველყოფილი საქართველოს პარლამენტის წევრის უფლებამოსილებათა შეუფერხებელი განხორციელება, რეალურად პასუხისგებაში მიცემა განხორციელდა გამოთქმული აზრებისა და შეხედულებების საფუძვლით, კანონსაწინააღმდეგო დაკავების ფონზე. მოპასუხეთა ქმედებებით, მოსარჩელეს წაერთვა საქართველოს კონსტიტუციით მინიჭებული გარანტიები, რომელსაც შეუქცევადი ხასიათი აქვს. საგულისხმოა, რომ არც საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრომ და არც დამკავებელმა პოლიციელებმა, საქართველოს პარლამენტის წევრის - ლ. ბ-ის დაკავების შესახებ კონსტიტუციის შესაბამისად აცნობეს საქართველოს პარლამენტს. სააპელაციო სასამართლომ საერთოდ არ იმსჯელა, სწორი იყო თუ არა იმ ფორმებით დაკავების გამოყენება საქართველოს პარლამენტის წევრის მიმართ, როგორც ეს მოხდა ლ. ბ-ის შემთხვევაში, საბოლოოდ ისარგებლა თუ არა პირმა პარლამენტის წევრის სტატუსით და მისი სტატუსის კვალობაზე გამართლებული იყო თუ არა დაკავება, პირადი და ნივთების გასინჯვა, იძულებით გადაყვანა საპოლიციო ორგანოში. სასამართლომ აღნიშნულ, უმნიშვნელოვანეს საკითხზე საერთოდ არ იმსჯელა.

კასატორები ასევე ითხოვენ თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 20.09.2018 საოქმო განჩინების გაუქმებას, რომლითაც მათ უარი ეთქვათ საქმის სააპელაციო წესით განხილვის ეტაპზე წარდგენილი მტკიცებულების დართვაზე.

კასატორების მოსაზრებით, სააპელაციო ეტაპზე წარდგენილი მტკიცებულების დართვაზე უარის თქმით სააპელაციო პალატამ არასწორად დაადგინა ფაქტი იმასთან დაკავშირებით, რომ რ. მ-ე, ლ. რ-ა, ვ. მ-ა, ზ. ხ-ა, ჯ. ს-ი, ლ. ჭ-ე, გ. კ-ი, რ. კ-ი და ბ. შ-ა არ ყოფილან ადმინისტრაციული წესით დაკავებულნი. მითითებული მოსარჩელეები საპატრულო პოლიციის წარმომადგენლებმა ფაქტობრივად დააკავეს დაკავების ოქმის შედგენის გარეშე და მათ რეალურად შეეზღუდათ თავისუფლება. იმის გამო, რომ აღნიშნულზე არ შედგა შესაბამისი ოქმი, მხარემ პირველი ინსტანციის სასამართლოში ვერ წარადგინა დაკავების დამადასტურებელი მტკიცებულებები, თუმცა საქმის სააპელაციო ეტაპზე განხილვისას, მსოფლიოს გლობალურ ქსელში - youtube.com აიტვირთა მოსარჩელეთა დაკავების ამსახველი ვიდეოჩანაწერი, რომელიც წარდგენილ იქნა სააპელაციო სასამართლოს სხდომაზე. საკითხი მნიშვნელოვანი იყო - საქმე შეეხებოდა ადამიანის თავისუფლების შეზღუდვას პოლიციის მხრიდან, რაც საკმარისი გულმოდგინებით უნდა შეემოწმებინა სააპელაციო პალატას.

კასატორების განმარტებით, ასკ-ის მე-4 მუხლიდან გამომდინარე, ადმინისტრაციულ სამართალწარმოებაში მოქმედებს როგორც შეჯიბრებითობის, ისე სასამართლოს მიერ საქმის გარემოებათა ყოველმხრივი და ობიექტური გამოკვლევის პრინციპი. აღნიშნული გულისხმობს აქტიურ სასამართლოს, რომელიც ყოველმხრივ იკვლევს საქმის ფაქტობრივ გარემოებებს და უფლებამოსილია, თავისი ინიციატივით შეაგროვოს ფაქტობრივი გარემოებები და მტკიცებულებები. მოცემულ შემთხვევაში, დადასტურებულია, რომ საქმის განხილვის სხვა ეტაპზე მხარეს არ ჰქონდა საშუალება, წარედგინა დაკავების დამადასტურებელი და მოპასუხეთა უკანონობის მამხილებელი მტკიცებულებები, თუმცა სააპელაციო პალატამ, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 380-ე მუხლის ნამდვილი შინაარსის გაუცნობიერებლად უარი განაცხადა ახალი მტკიცებულების დაშვებაზე. ყოველივე აღნიშნულმა იმოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე და ხარისხზე. სააპელაციო სასამართლომ მოცემული საქმე განიხილა ფაქტობრივი გარემოებებისა და მტკიცებულებების ყოველმხრივი, სრული, ობიექტური გამოკვლევისა და შეფასების გარეშე. სასამართლოს, ასკ-ის მე-4 და მე-19 მუხლებით მინიჭებული უფლებამოსილების გამოყენებით უნდა მოეპოვებინა მტკიცებულებები და მათი შეფასების შემდეგ ემსჯელა მოსარჩელეთა დაკავების საკითხზე. სასამართლოს შეეძლო, საკუთარი ინიციატივით მტკიცებულების შეგროვების საპროცესო საშუალებით მაინც მიეღო და საქმეზე დაერთო მითითებული მტკიცებულება, რამდენადაც იგი უზრუნველყოფდა საქმისათვის საკვანძო საკითხის დადგენას.

კასატორები აღნიშნავენ, რომ სასამართლოს განსაკუთრებული როლის არსიდან გამომდინარე, შუამდგომლობის ინიციატორმა უნდა მოისმინოს შესაბამისი არგუმენტები მის მიერ დაყენებული საკითხის განხილვის შედეგებზე. საოქმო განჩინებას წაეყენება ის პრეტენზიები და მოთხოვნები, რაც ზოგადად, სასამართლო აქტს - იგი დასაბუთებული უნდა იყოს. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 285-ე მუხლის „ე“ ქვეპუნქტის შესაბამისად, სასამართლო განჩინებაში უნდა აღინიშნოს მოტივები, რომლითაც სასამართლო მივიდა თავის დასკვნამდე. მოცემულ შემთხვევაში, გასაჩივრებულ საოქმო განჩინებაში ვერ ვხვდებით ასეთ მსჯელობას, განჩინებით არ დასაბუთებულა ის არგუმენტები, რომლითაც სასამართლომ იხელმძღვანელა შუამდგომლობის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმისას. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 284.3 მუხლიდან გამომდინარე, დასაბუთებული სასამართლო აქტის მსგავსად, საოქმო განჩინება უნდა შეიცავდეს სასამართლო გადაწყვეტილების ყველა ნაწილს, მათ შორის -სამოტივაციო ნაწილს, რომელშიც უნდა აისახოს, თუ რატომ დააკმაყოფილა სასამართლომ ესა თუ ის მოთხოვნა ან რატომ უარყო მის წინაშე დაყენებული საკითხი. საოქმო განჩინების ბუნება, მისი დასაბუთებით ნაწილთან ერთად მიღებაში მდგომარეობს, მისი ადგილზე თათბირით გამოცხადებასთან ერთად, ადგილზე ცხადდება ის მოტივები, რამაც განაპირობა მისი მიღება. ამდენად, საოქმო განჩინება დასაბუთებული, მოტივირებული უნდა იყოს.

კასატორები მიიჩნევენ, რომ უნდა გაუქმდეს უსწორობის გასწორების შესახებ თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 27.12.2018წ. განჩინება.

კასატორების განმარტებით, მითითებული განჩინება შეეხება საქმეზე მიღებული შემაჯამებელი გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის პირველ პუნქტში მოსარჩელე ვ. მ-ას შესახებ არასწორად მითითებული მონაცემის (გვარის) გასწორებას, მაშინ, როდესაც თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2018 წლის 27 დეკემბრის გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი არ შეიცავს ამგვარ უსწორობას. თუ სასამართლო გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი შეიცავს უსწორობას, ის არ უნდა შესწორდეს დასაბუთებული გადაწყვეტილების მომზადებისას და მცდარი სახით უნდა დარჩეს დასაბუთებული აქტის სარეზოლუციო ნაწილში. მის შესწორებას უნდა ადგენდეს მხოლოდ უსწორობის გასწორების შესახებ განჩინება. ამდენად, ვინაიდან თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2018 წლის 27 დეკემბრის დასაბუთებული გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი არ შეიცავს უსწორობას მოსარჩელე ვ. მ-ას გვართან მიმართებაში, უსწორობის გასწორების შესახებ განჩინების მიღებასაც არ გააჩნდა სათანადო საფუძველი და იგი უნდა გაუქმდეს.

გარდა ზემოაღნიშნულისა, კასატორების მოსაზრებით, თანმდევი იურიდიული შედეგით უნდა დაკმაყოფილდეს მოთხოვნები ქვედა ინსტანციის სასამართლოში სასამართლოსგარეშე პროცესის ხარჯების ანაზღაურებაზე უარის თქმის შესახებ, რამდენადაც საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53.3 მუხლიდან გამომდინარე, თუ სააპელაციო ან საკასაციო სასამართლო შეცვლის გადაწყვეტილებას ან გამოიტანს ახალ გადაწყვეტილებას, იგი შესაბამისად შეცვლის სასამართლო ხარჯების განაწილებასაც.

კასატორები შუამდგომლობენ მოწინააღმდეგე მხარისათვის თითოეული კასატორის სასარგებლოდ, დამოუკიდებლად და ინდივიდუალურად, სასამართლოსგარეშე პროცესის ხარჯის ანაზღაურების დაკისრებას საკასაციო ინსტანციის სასამართლოში ადვოკატის დახმარებისათვის - 9000 ლარის ოდენობით.

კასატორები აღნიშნავენ, რომ სასამართლოსგარეშე პროცესის ხარჯის - ადვოკატის დახმარებისათვის გადასახდელი თანხის მოპასუხისათვის დაკისრებაზე უარი დაუშვებელია მისი გადაუხდელობისა და შესაბამისი ქვითრის საქმეში არარსებობის გამო. სუს 09.02.2012წ. Nბს-1330-1315(კ-11) გადაწყვეტილებაში ჩამოყალიბებული, ადვოკატების ხარჯების ანაზღაურების საკითხთან დაკავშირებული ხსენებული მიდგომა თავსებადია და გამომდინარეობს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს დამკვიდრებული ევროპული სტანდარტიდან.

კასატორები მიუთითებენ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს ადრე მოქმედი პირველი სექციის მიერ 09.06.2005წ. განხილულ საქმეზე - „ფადეევა, რუსეთის წინააღმდეგ“ , ასევე ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მესამე სექციის მიერ 27.12.2012წ. განხილულ საქმეზე - „გივი ჯანიაშვილი, საქართველოს წინააღმდეგ“, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 68-69-ე, 709-710-ე მუხლებზე, სუს 08.09.2006წ. Nას-39-489-06 განჩინებაზე და განმარტავენ, რომ ქართული საპროცესო სამართლის საფუძვლებით, ასევე შიდასახელმწიფოებრივი და ევროპული მყარი სასამართლო პრაქტიკის მხედველობაში მიღებით, გამართლებული და მხარდასაჭერია ადვოკატის ხარჯის ანაზღაურების მოთხოვნის სასამართლოს მხრიდან დაკმაყოფილება. ანალოგიური დასაბუთება სრულად გაზიარებულია თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 25.11.2014წ. N2/15800-2014 შემაჯამებელი გადაწყვეტილებით. ამავე საკითხზე საინტერესოა ასევე თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 19.06.2015წ. გადაწყვეტილება (საქმე N3ბ/698-2015 N190310015716798), რომელიც შესულია კანონიერ ძალაში.

კასატორები საგულისხმოდ მიიჩნევენ, რომ საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატა, წერილობითი მტკიცებულების გარეშე ადვოკატის ხარჯს აკუთვნებს მოწინააღმდეგე მხარეს მაშინაც, როდესაც კასატორის საკასაციო პრეტეზია განუხილველი რჩება დაუშვებლობის გამო (Nას-444-423-2015 საქმეზე 30.10.2015წ. მიღებული განჩინებები). ამასთან, კასატორების განმარტებით, მნიშვნელოვანია სუს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 14.07.2016წ. N776-768(2კ-4კს-15) განჩინებით დადგენილი პრაქტიკა.

კასატორების განმარტებით, ჯერ კიდევ გადაუხდელი საადვოკატო მომსახურების საფასური, კანონით გათვალისწინებული ოდენობის ფარგლებში, მოწინააღმდეგე მხარისათვის დაკისრებას ექვემდებარება (სუს 11.02.2008წ. Nას-792-1114-07 განჩინება). საადვოკატო მომსახურების ხელშეკრულების წერილობით დადების ვალდებულება კანონმდებელს არ დაუდგენია, სახელშეკრულებო თავისუფლების იდეიდან გამომდინარე, შესაბამისად, არ გამორიცხება მისი არსებობა ზეპირი გარიგების საფუძველზე. გარიგების არსებობა გარეგნული გამოხატულებით მინიმუმ უნდა დგინდებოდეს. სამივე ინსტანციის სასამართლოში ერთი და იგივე ადვოკატის მონაწილეობა და საადვოკატო ხარჯების მოთხოვნის ფაქტი, სხვა არაფერს ადასტურებს, თუ არა საადვოკატო მომსახურების გარიგების დადებისა და არსებობის ფაქტს.

კასატორები შუამდგომლობის სახით მიუთითებენ, რომ მოწინააღმდეგე მხარეს, კასატორების სასარგებლოდ, ინდივიდუალურად უნდა დაეკისროს მოცემულ საქმეზე მინდობილობების, დავალების ხელშეკრულების, იურიდიული მომოსახურების ხელშეკრულების, ადვოკატის სახელზე შედგენილი განცხადების და სხვა დოკუმენტების სანოტარო წესით დამოწმებისათვის გაღებული სასამართლოსგარეშე პროცესის ხარჯის ანაზღაურება - 70 ლარის ოდენობით, ასევე საკასაციო საჩივრის სასამართლოში წარდგენის, საქმის განხილვისას აპელანტებისა და მისი წარმომადგენლების სასამართლო სხდომაზე გამოცხადების უზრუნველსაყოფად, სასამართლო გადაწყვეტილების ჩაბარების მიზნით გადაადგილების გამო ტრანსპორტირებაზე გაღებული ხარჯის - 100 ლარის მოსარჩელისათვის ანაზღაურება, მტკიცებულებათა მოძიება-მოპოვებაზე გაღებული ხარჯების ანაზღაურება რაც აუცილებელი გახდა წერილობითი და სხვაგვარი მტკიცებულებების მისაღებად - 20 ლარის ოდენობით, საქმის განხილვის უზრუნველსაყოფად, მე-3 ინსტანციის სასამართლოში საკასაციო საჩივრის, წერილობითი განცხადებების, წერილობითი შუამდგომლობების მომზადებაზე დახარჯული ცელულოზის ქაღალდის ფურცლებისათვის - 70 ლარის, საკასაციო საჩივრისა და თანდართული დოკუმენტების, ასევე სხვა მტკიცებულებების ასლების მომზადებაზე გაღებული ხარჯებისათვის - 40 ლარის, მათ აკინძვაზე გახარჯული ლითონის ამკინძვით შეკვრაზე გაღებული ხარჯებისათვის - 0.10 ლარის, საქმის მასალების სასამართლოში გადაგზავნისას საფოსტო კავშირისათვის გაღებული დანახარჯის - 60 ლარის, საფოსტო კავშირისას მასალების საფოსტო კონვერტით შესაფუთად გაწეული დანახარჯის - 10 ლარის, ასევე აპელანტების და მისი წარმომადგენლის სასამართლოში გამოცხადებისას, მათი გამოცხადების პერიოდში აუცილებელ კვებაზე გაწეული გაზრდილი დანახარჯების ანაზღაურება - 100 ლარის, სასამართლოში მოცდენილი (დაკარგული) დროის ანაზღაურება - 4 000 ლარის ოდენობით, საქმეზე მიღებული სასამართლო გადაწყვეტილების სააღსრულებო ორგანოში აღსრულების უზრუნველსაყოფად სააღსრულებო ხარჯის ანაზღაურება - 500 ლარის ოდენობით. კასატორების განმარტებით, ხსენებული მოთხოვნები გაზიარებულია სუს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 30.09.2019წ. Nას-1054-2019, N330310018002614430 განჩინებით, ასევე სუს 07.05.2018წ. Nას-316-316-2018, N210210012000152909 განჩინებით.

მითითებული შუამდგომლობის დასაბუთების მიზნით, კასატორები მიუთითებენ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53.1 მუხლზე, სამოქალაქო კოდექსის 408-ე მუხლზე და მოცემულ საკითხთან დაკავშირებულ, 2012 წელს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ გამოქვეყნებულ განზოგადებულ სასამართლო პრაქტიკაზე.

კასატორები ასევე აღნიშნავენ, რომ საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 27.01.2014წ. გადაწყვეტილებით, Nას-165-158-2013 საქმეზე დადგინდა ერთიანი, განზოგადებული სასამართლო პრაქტიკა ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოების საპროცესო შეცდომათა გაანალიზების შედეგად. მითითებული გადაწყვეტილებაში საკასაციო პალატამ ყურადღება მიაქცია იმ გარემოებას, რომ საპროცესო კანონმდებლობა პროცესის ხარჯების საკითხის განხილვის თაობაზე რაიმე სპეციალური წარმოების სახეს არ იცნობს, გარდა კოდექსის 261-ე მუხლით დადგენილი შემთხვევებისა. ამასთან, სასამართლოს ყოველთვის შეუძლია გამოიტანოს გადაწყვეტილება პროცესის ხარჯების თაობაზე, თუკი ამას მხარეები მოითხოვენ და დაადასტურებენ სათანადო მტკიცებულებებით.

კასატორები მიუთითებენ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 37-ე,53-ე მუხლებზე, სამოქალაქო კოდექსის 408-ე მუხლზე და აღნიშნავენ, რომ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსით განსაზღვრული საპროცესო ნორმის საფუძველზე გამოუყენებელ საპროცესო უფლებაზე ცალკე სარჩელის აღძვრის შესაძლებლობას არ ითვალისწინებს კანონი, ანუ სამართლებრივად დაუშვებელია საპროცესო უფლების მატერიალურ უფლებასთან გათანაბრების სამართლებრივი შესაძლებლობის დაშვება და თანმდევ საპროცესო უფლებაზე სარჩელის წარდგენა (სუს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 02.06.2009წ. Nბს-1665-1619(კ-08) გადაწყვეტილება). საგულისხმოა მოცემულ საკითხთან დაკავშირებული მყარი, სტაბილური და 2012 წელს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ გამოქვეყნებული განზოგადებული სასამართლო პრაქტიკაც. ამასთან, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 27.01.2014წ. Nას-165-158-2013 გადაწყვეტილებით დადგინდა ერთიანი, განზოგადებული სასამართლო პრაქტიკა ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოთა საპროცესო შეცდომების გაანალიზების შედეგად. ხსენებული მოთხოვნები გაზიარებულია სუს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 30.09.2019წ. Nას-1054-2019, N330310018002614430 განჩინებით.

კასატორები ასევე შუამდგომლობენ საკასაციო საჩივრისათვის სახელმწიფო ბაჟის გადახდისას საბანკო სერვისით მომსახურებაზე გაწეული 1 ლარის დაკისრებას მოწინააღმდეგე მხარისათვის.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 01.04.2020წ. განჩინებით, საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, ხარვეზის შევსების შედეგად, დასაშვებობის შესამოწმებლად წარმოებაში იქნა მიღებული ლ. ბ-ის, დ. გ-ას, ნ. ნ-ის, გ. რ-ას, რ. მ-ის, ლ. რ-ას, ვ. მ-ას, ზ. ხ-ას, ჯ. ს-ის, ლ. ჭ-ის, გ. კ-ის, რ. კ-ის და ბ. შ-ას საკასაციო საჩივარი. ამავე თარიღის განჩინებით, საკასაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი ხარვეზის შეუვსებლობის გამო, წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი განუხილველად დარჩა კასატორ ჯ. ჯ-ის ნაწილში.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 10.06.2020წ. განჩინებით ლ. ბ-ის, დ. გ-ას, ნ. ნ-ის, გ. რ-ას, რ. მ-ის, ლ. რ-ას, ვ. მ-ას, ზ. ხ-ას, ჯ. ს-ის, ლ. ჭ-ის, გ. კ-ის, რ. კ-ის და ბ. შ-ას საკასაციო საჩივარი მიჩნეულ იქნა დასაშვებად. ამავე განჩინებით დადგინდა საქმის განხილვა მხარეთა დასწრების გარეშე.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საქმის მასალების და საკასაციო საჩივრის საფუძვლების შესწავლის შედეგად, საკასაციო სასამართლო თვლის, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ, შემდეგ გარემოებათა გამო:

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ განსახილველ საქმეზე მოსარჩელეთა ინტერესს წარმოადგენს სამოქალაქო კოდექსის 1005.3 მუხლის საფუძველზე, სახელმწიფოსათვის მათი ადმინისტრაციული წესით უკანონოდ დაკავებით გამოწვეული არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურების დაკისრება. ამდენად, მოცემული დავის ფარგლებში, უნდა განიმარტოს - წარმოშობს თუ არა ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის წარმოების შეწყვეტის შესახებ დადგენილება, როგორც პირის მარეაბილიტირებელი გარემოება, ადმინისტრაციული დაკავების უკანონოდ მიჩნევის საფუძველს და ვრცელდება თუ არა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005.3 მუხლით გათვალისწინებული ზიანის ანაზღაურების შესაძლებლობა ადმინისტრაციული წესით დაკავებულ პირზე, იმ პირობებში, როდესაც 1005.3 მუხლი პირდაპირ არ შეიცავს მითითებას რეაბილიტირებული პირისათვის ადმინისტრაციული წესით უკანონოდ დაკავების შედეგად მიყენებული ზიანის სახელმწიფოს მხრიდან ანაზღაურების შესაძლებლობაზე. გარდა აღნიშნულისა, სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების ძირითადი მოტივებიდან გამომდინარე, უნდა განიმარტოს, რელევანტურია თუ არა სამოქალაქო კოდექსის 1005.3 მუხლის მიზნებისათვის ადმინისტრაციული დაკავების კანონიერება/უკანონობის დადგენა მისი ამსახველი აქტის გასაჩივრების შედეგების გათვალისწინებით.

ზიანის ანაზღაურების თვალსაზრისით, საკასაციო სასამართლო პირველ რიგში მიუთითებს შემდეგ მოსაზრებებზე: საჯარო ხელისუფლების მიერ მიყენებული ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა წარმოადგენს კონსტიტუციური რანგის უფლებას. ამასთან, ეროვნული თუ ევროპის სასამართლოს არაერთი განმარტებიდან გამომდინარე, ეს უფლება მოიცავს მოთხოვნას როგორც ქონებრივი, ისე არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურების თაობაზე.

საქართველოს კონსტიტუციის 18.4 მუხლის თანახმად, ყველასთვის გარანტირებულია სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის ან ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოსაგან ან მოსამსახურისაგან უკანონოდ მიყენებული ზიანის სასამართლო წესით სრული ანაზღაურება შესაბამისად სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის ან ადგილობრივი თვითმმართველობის სახსრებიდან. დაზარალებული პირის ინტერესების დაცვას და სახელმწიფოს სახსრებიდან მიყენებული ზარალის ანაზღაურებას ემსახურებოდა ასევე 13.10.2017წ. ცვლილებამდე მოქმედი კონსტიტუციის 42.9 მუხლი, რომლის მნიშვნელობაც ხაზგასმულია საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს არაერთი გადაწყვეტილებით, მათ შორის, საკონსტიტუციო სასამართლომ 31.07.2015წ. N2/3/630 გადაწყვეტილებით განმარტა, რომ „..სახელმწიფო რესურსის მასშტაბის, მოცულობის და ბუნების გათვალისწინებით, სახელმწიფოს მხრიდან არამართლზომიერ ქმედებათა განხორციელება ხშირ შემთხვევებში გაცილებით მეტი საფრთხის შემცველია კერძო სუბიექტების მხრიდან განხორციელებულ ანალოგიური სახის ქმედებასთან შედარებით. ამიტომ მიყენებული ზარალის ანაზღაურების ვალდებულების დაწესება ხელს უწყობს სახელმწიფოს, ავტონომიური რესპუბლიკების და თვითმმართველობის ორგანოთა და თანამდებობის პირთა თვითნებობის და ძალაუფლების უკანონოდ გამოყენების პრევენციას..“.

საქართველოს კონსტიტუციის 13.6 მუხლი ხაზს უსვამს ადამიანის თავისუფლებისა და ხელშეუხებლობის უფლების განსაკუთრებულ მნიშვნელობას. ნორმა კონკრეტულად შეეხება უკანონოდ თავისუფლებაშეზღუდული პირის უფლებას, მოითხოვოს სახელმწიფო ორგანოებისა და მოსამსახურეთა უკანონო მოქმედებით მიყენებული ზიანის ანაზღაურება (ამავე უფლებას შეეხებოდა კონსტიტუციის 13.10.2017წ. ცვლილებამდე მოქმედი რედაქციის მე-18 მუხლიც - 18.7 მუხლის შესაბამისად, უკანონოდ დაკავებულ ან დაპატიმრებულ პირს მინიჭებული ჰქონდა კომპენსაციის მიღების უფლება). ადამიანის თავისუფლებისა და ხელშეუხებლობის უფლების განსაკუთრებულობას შეეხო საკონსტიტუციო სასამართლოს 06.04.2009წ. N2/1/415 გადაწყვეტილება, რომლთაც სასამართლომ დაადასტურა ამ უფლებაში ჩარევის სიმძიმე სხვა უფლებებში ჩარევასთან შედარებით და კონსტიტუციურსამართლებრივი შემოწმების სიმკაცრის მაღალი ხარისხის საჭიროება. დემოკრატიულ საზოგადოებაში პიროვნების ფიზიკური თავისუფლებისა და უსაფრთხოების უფლების განსაკუთრებულ მნიშვნელობას, მისი ყოველმხრივ დაცვის აუცილებლობას ადასტურებს ასევე სუს დიდი პალატა და 24.03.2003წ. N3გ-ად-329-კ-02 გადაწყვეტილებით განმარტავს, რომ „..ეს უფლება ყველა იმ სახელმწიფოებრივი სისტემის ქვაკუთხედია, რომელიც კანონიერების პატივისცემისა და ადამიანის უფლებათა დაცვის პრიორიტეტულ მნიშვნელობას აღიარებს. კონვენცია ადგენს კომპენსაციის შესაძლებლობას მასში გათვალისწინებული უფლებებისა და თავისუფლებების ხელყოფისათვის..“. საქართველოს კონსტიტუციის მე-13 მუხლთან კავშირშია ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის მე-5 მუხლი, რომლითაც აღიარებულია ადამიანის თავისუფლებისა და უსაფრთხოების უფლება. 5.5 მუხლი ადგენს, რომ ყველა მსხვერპლს, ვინც ამ მუხლის მოთხოვნათა დარღვევით დააკავეს ან დააპატიმრეს, აქვს კომპენსაციის ქმედითი უფლება.

საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ საჯარო მმართველობის განმახორციელებელი სუბიექტების ლეგიტიმაციის ხარისხიდან გამომდინარე, განსაკუთრებული ინტერესის საგანს წარმოადგენს საჯაროსამართლებრივი უფლებამოსილების ფარგლებში მოქმედი ორგანოებისა თუ პირებისაგან მიყენებული ზიანის ეფექტიანი და ქმედითი ანაზღაურების მექანიზმის არსებობა. სწორედ ამ სამართლებრივი ინტერესის დაცვას ემსახურება საქართველოს კონსტიტუციის ზემოაღნიშნული 18.4 მუხლის ზოგადი დანაწესი ადმინისტრაციული ორგანოების მიერ უკანონოდ მიყენებული ზიანის სრულად ანაზღაურების სავალდებულოობის თაობაზე, რომლის დეტალური საკანონმდებლო მოწესრიგება მოცემულია ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის და სამოქალაქო კოდექსის შესაბამის ნორმებში.

საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 208.1 მუხლის თანახმად, სახელმწიფო ადმინისტრაციული ორგანოს, აგრეთვე მისი თანამდებობის პირის ან ამ ორგანოს სხვა სახელმწიფო მოსამსახურის ან საჯარო მოსამსახურის (გარდა ამ მუხლის მე-2 ნაწილით განსაზღვრული საჯარო მოსამსახურისა) მიერ თავისი სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას მიყენებული ზიანისათვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო. 208.3 მუხლის თანახმად კი, თუ კერძო პირი რაიმე საქმიანობას ახორციელებს სახელმწიფო ორგანოს ან მუნიციპალიტეტის ორგანოს მიერ დელეგირების ან დავალების საფუძველზე, ამ საქმიანობის განხორციელებისას მიყენებული ზიანისათვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო ან მუნიციპალიტეტი. ამასთან, ზაკ-ის 207-ე მუხლი ადგენს, რომ თუ ამ კოდექსით სხვა რამ არ არის დადგენილი, ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ მიყენებული ზიანის ანაზღაურებისას გამოიყენება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით დადგენილი წესი („ადმინისტრაციული ორგანოს ზიანის მიმყენებელი ქმედება არსებითად არ განსხვავდება კერძო პირის ანალოგიური ქმედებისაგან, შესაბამისად, კოდექსის 207-ე მუხლით განსაზღვრულ იქნა კერძო სამართალში დადგენილი პასუხისმგებლობის ფორმებისა და პრინციპების გავრცელება სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის შემთხვევებზეც, რაც გამოიხატა პასუხისმგებლობის სახეების დადგენით სამოქალაქო კოდექსზე მითითებით, იმ გამონაკლისის გარდა, რაც თავად ამ კოდექსით არის გათვალისწინებული. ამასთან, აღნიშნული კოდექსის 208-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, სახელმწიფო ადმინისტრაციული ორგანოს, აგრეთვე, მისი თანამდებობის პირის მიერ ან სხვა სახელმწიფო მოსამსახურის მიერ მისი სამსახურეობრივი მოვალეობის განხორციელებისას მიყენებული ზიანისათვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო“ (სუს 10.04.2014წ. Nბს-648-623(2კ13) გადაწყვეტილება)).

ადმინისტრაციული ორგანოსათვის ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების დაკისრებას უკავშირდება სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლი (სახელმწიფოს (მუნიციპალიტეტის) პასუხისმგებლობა სახელმწიფო და საჯარო მოსამსახურეთა მიერ მიყენებული ზიანისათვის). 1005-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული ზიანის ანაზღაურების პრინციპი 992-ე მუხლის ზოგადი დანაწესიდან გამომდინარეობს და მოიაზრებს ადმინისტრაციული ორგანოსათვის ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების დაკისრების შესაძლებლობას მართლსაწინააღმდეგო და ბრალეული ქმედების არსებობის პირობებში, ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის მიზეზობრივი კავშირის დადგენით. გარდა ამისა, ზიანის გამომწვევი ქმედება კავშირში უნდა იყოს საჯაროსამართლებრივი უფლებამოსილების განხორციელებასთან და ყურადღება უნდა გამახვილდეს არა ქმედების ჩამდენ პირზე, არამედ ფუნქციაზე, რომლის შესრულებასაც შეიძლება ემსახურებოდეს სახელმწიფო ან საჯარო მოსამსახურის მიერ განხორციელებული საქმიანობა ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში. სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლი, თავის მხრივ, შეიცავს საგამონაკლისო შემთხვევას, დელიქტის ერთ-ერთი აუცილებელი ელემენტის - ბრალის გათვალისწინების გარეშე ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების წარმოშობის შესაძლებლობის თაობაზე. კერძოდ, 1005.3 მუხლის შესაბამისად, რეაბილიტირებული პირისათვის უკანონო მსჯავრდების, სისხლის სამართლის პასუხისგებაში უკანონოდ მიცემის, აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის უკანონოდ გამოყენების, ადმინისტრაციული პატიმრობის, დისციპლინური პატიმრობის ან გამასწორებელი სამუშაოების სახით ადმინისტრაციული სახდელის არასწორად დაკისრების შედეგად მიყენებულ ზიანს აანაზღაურებს სახელმწიფო, გამოძიების, პროკურატურის ორგანოებისა და სასამართლოს თანამდებობის პირთა ბრალის მიუხედავად. განზრახვისას ან უხეში გაუფრთხილებლობისას ეს პირები სახელმწიფოსთან ერთად სოლიდარულად აგებენ პასუხს („დისციპლინური პატიმრობის“ შესახებ ჩანაწერი ნორმას დაემატა 01.06.2017წ. ცვლილებით).

ამდენად, სამოქალაქო კოდექსის 1005.3 მუხლით გათვალისწინებულ შემთხვევებში, ზიანი ანაზღაურდება სისხლის სამართლის ან ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა საქმეების მწარმოებელ ცალკეულ თანამდებობის პირთა ბრალეულობის დადგენის გარეშე. ამ მუხლის მიზნებისათვის, ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად საკმარისია პირის მარეაბილიტირებელი გარემოების არსებობა და შესაბამისი ქმედების უკანონობის დადგენა. ამ შემთხვევაში, რელევანტურია, დადგინდეს პირობა, ურომლისოდაც ზიანის გამომწვევი შედეგი არ დადგებოდა. შეფასების საგანს სცილდება ბრალეული მიზეზობრიობის (კონკრეტული პირის ბრალეული ქმედების არსებობის) დადგენა, რამაც გამოიწვია ზიანი. ბრალი არ წარმოადგენს უკანონო ბრალდების/მსჯავრდების ან ადმინისტრაციული პასუხისმგებლობის დაკისრების შედეგად მიყენებული ზიანის ანაზღაურების აუცილებელ წინაპირობას. „..დაუშვებელია დელიქტით მიყენებული ზიანის ანაზღაურების მომწესრიგებელი ზოგადი ნორმებით (სკ-ის 992, 1005.1 მუხ.) დადგენილი მოთხოვნების განვრცობა სპეციალური ნორმით (სკ-ის 1005.3 მუხ.) მოწესრიგებულ კონკრეტულ სამართალურთიერთობაზე, რომელსაც ადგილი აქვს უკანონო ბრალდებისა და უკანონო მსჯავრდების შემთხვევაში..“ (სუს 07.02.2019წ. Nბს-432-429 (2კ-17) გადაწყვეტილება). მნიშვნელოვანია, რომ სკ-ის 1005.3 მუხლიდან გამომდინარე, ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლების წარმოშობისათვის, დამდგარი ზიანის, მართლწინააღმდეგობისა და მიზეზობრივი კავშირის არსებობასთან ერთად, სახეზე იყოს პირის მარეაბილიტირებელი გარემოება, რომლის განსაზღვრებაც 1005.3 მუხლში არ არის მოცემული. კანონმდებელმა სასამართლოს მიანიჭა თავისუფლება ქმედების უკანონობისა და რეაბილიტაციის საფუძვლების შეფასებისას.

საკასაციო სასამართლო, იმავე სამოქალაქო კოდექსის 1005.3 მუხლზე მითითებით აღნიშნავს, რომ სამოქალაქო კოდექსის 1005.3 მუხლში ასახული, პირის მარეაბილიტირებელი გარემოებების არსებობის პირობებში „უკანონოდ შეფასებადი“ ქმედებების ჩამონათვალი უკავშირდება როგორც სისხლის სამართლის, ისე ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა სფეროს („მსჯავრდება“, „სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიცემა“, „აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის გამოყენება“, „ადმინისტრაციული პატიმრობა“, „დისციპლინური პატიმრობის ან გამასწორებელი სამუშაოების სახით ადმინისტრაციული სახდელის დაკისრება“). ამასთანავე, სისხლის სამართლის საქმეებზე გამოყენებად თავისუფლების შემზღუდავ ღონისძიებებთან მიმართებაში ნორმა უფრო დეტალიზებულია - შეიცავს მითითებას პირის სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიცემიდან მისთვის სასჯელის შეფარდების ჩათვლით, ხოლო რაც შეეხება ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსით გათვალისწინებულ ღონისძიებებს, სამოქალაქო კოდექსის 1005.3 მუხლი შეიცავს მხოლოდ ადმინისტრაციული სახდელების - „ადმინისტრაციული პატიმრობისა“ და „გამასწორებელი სამუშაოების“ შესახებ ჩანაწერს. „ადმინისტრაციული დაკავება“, როგორც სამართალდარღვევის საქმეზე რეაბილიტირებული პირისათვის უკანონოდ მისაჩნევი ზემოქმედების ღონისძიება, ნორმაში მითითებული არ არის.

საკასაციო პალატა თვლის, რომ მოცემულ შემთხვევაში, სადავო საკითხის სწორად გადაწყვეტის მიზნით, სამოქალაქო კოდექსის 1005.3 მუხლის განმარტება მნიშვნელოვანია არამარტო სიტყვასიტყვითი მნიშვნელობით, არამედ მასში გამოხატული ნამდვილი აზრის გათვალისწინებით.

რეაბილიტაცია, თავისი არსით, შელახული ღირსების აღდგენას, ჩამორთმეული უფლებების დაბრუნებას გულისხმობს. სამოქალაქო კოდექსის 1005.3 მუხლი წარმოადგენს გარანტიას ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა და სისხლის სამართლის საქმეებზე რეაბილიტირებული პირებისათვის, მიიღონ სახელმწიფოსაგან ზიანის ანაზღაურება მარეაბილიტირებელი გარემოების არსებობის დამადასტურებელი დოკუმენტის საფუძველზე (გამამართლებელი განაჩენი; დადგენილება, რომლითაც დასტურდება, რომ პირს სამართალდარღვევა არ ჩაუდენია), რაც თავის მხრივ, წარმოშობს მარეაბილიტირებელი გარემოების დადგომამდე პირის მიმართ განხორციელებული თავისუფლების შემზღუდავი ღონისძიების (დაკავება, დაპატიმრება, თავისუფლების აღკვეთა) უკანონოდ ცნობის წინაპირობას. სამოქალაქო კოდექსის 1005.3 მუხლი გამომდინარეობს კონსტიტუციის 13.6 მუხლში ასახული პრინციპიდან, რომელიც ადამიანის თავისუფლებისა და ხელშეუხებლობის უფლების განსაკუთრებული მნიშვნელობის გათვალისწინებით, ნებისმიერ უკანონოდ თავისუფლებაშეზღუდულ პირთან მიმართებაში ადგენს სახელმწიფო ორგანოებისა და მოსამსახურეთა უკანონო მოქმედებით მიყენებული ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლებას. ამასთანავე, ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის მე-5 მუხლი და ამ მუხლთან მიმართებაში ევროპული სასამართლოს მიერ ჩამოყალიბებული პრაქტიკა ადასტურებს, რომ ადამიანის თავისუფლებაში ამ მუხლის მოთხოვნათა დარღვევით ჩარევა და კომპენსაციის ქმედითი უფლების წარმოშობა უკავშირდება ნებისმიერ პირს, ვისაც ამ მუხლით გათვალისწინებულ შემთხვევებში, უკანონოდ შეეზღუდება თავისუფლება. საყურადღებოა, რომ კონვენციის მე-5 მუხლში მითითებული ტერმინი „თავისუფლების აღკვეთა“, ზოგადი მნიშვნელობისაა და მოიცავს ნებისმიერი სახის დაკავებას, დაპატიმრებას თუ სხვაგვარ თავისუფლების შეზღუდვას, ეროვნული კანონმდებლობის სპეციფიკის გათვალისწინებით. კონვენციის სხვა მუხლების მსგავსად, მე-5 მუხლთან მიმართებაშიც ევროპული სასამართლო გასცდა კონვენციის ტერმინების სიტყვასიტყვით განმარტებას. მე-5 მუხლით დაწესებულ შეზღუდვათა განმარტება ვიწრო ფარგლებში მიზანშეუწონლად იქნა მიჩნეული, რამდენადაც კონვენციის მიზანია, დაიცვას ადამიანის ნამდვილი უფლებები, მათი რეალური შინაარსის გათვალისწინებით და ფორმალური გარანტიის მინიჭების გამორიცხვით (მაგ.: დისციპლინური სახდელი, რომელიც უკავშირდება ჰაუპტვახტში მოთავსებას, სტრასბურგის სასამართლოს მიერ შემუშავებული სტანდარტებით ერთმნიშვნელოვნად ხვდება ევროპული კონვენციის მე-5 მუხლის მოქმედების არეში (იხ. „ენგელი და სხვები ნიდერლანდების წინააღმდეგ“ Engel and others v. the Netherlands, 08.06.1976), მიუხედავად იმისა, რომ ამგვარი შეზღუდვის ფორმაზე კონვენციის მე-5 მუხლში ჩანაწერი არ არსებობს).

საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ საქართველოს კონსტიტუციის მე-13 მუხლში გამოყენებული ტერმინები - „თავისუფლების აღკვეთა“, „პირადი თავისუფლების სხვაგვარი შეზღუდვა“, „დაკავებული“, „დაპატიმრებული“, ფიზიკური თავისუფლების შეზღუდვის განსხვავებულ შემთხვევებს და მიზნებს უკავშირდება. ამასთან, კონსტიტუციის მე-13 მუხლით გარანტირებული სტანდარტები არ იზღუდება სამართლის ერთი დარგით ან ერთი კონკრეტული საკანონმდებლო აქტით. 13.3 მუხლის მიხედვით, პირის დაკავება დასაშვებია კანონით განსაზღვრულ შემთხვევებში კანონით უფლებამოსილი პირის მიერ. ამ შემთხვევაში, ტერმინი „დაკავება“ კანონმდებლობით განსაზღვრულ ყველა სახის დაკავებას გულისხმობს, შესაბამისად, ამავე მუხლის საფუძველზე სასამართლოსადმი წარდგენის საპროცესო გარანტია ყველა სახის დაკავებულ თუ სხვაგვარად თავისუფლებაშეზღუდულ პირზე ვრცელდება. საქართველოს კონსტიტუციის ძველი რედაქციის მე-18 მუხლთან მიმართებაში (თავისუფლების უფლება) საკონსტიტუციო სასამართლომ განმარტა, რომ „..კონსტიტუციის მე-18 მუხლით გარანტირებული დაცვა ვრცელდება, როგორც სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსით გათვალისწინებულ დაკავებასა და დაპატიმრებაზე, ასევე ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსით მოწესრიგებულ იმავე ურთიერთობაზეც (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 06.04.2009წ. N2/1/415, 04.02.2005წ. N2/1/263 გადაწყვეტილებები).

საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსით გათვალისწინებული დაკავება, როგორც საქმის წარმოების უზრუნველყოფის ზომა, ადამიანის ფიზიკური თავისუფლების შეზღუდვის კანონით განსაზღვრულ შემთხვევას წარმოადგენს. მისი გამოყენება შესაძლებელია მხოლოდ კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევებში და მიზნებისათვის. ამასთანავე, ადმინისტრაციული დაკავება ექცევა კონვენციის მე-5 მუხლით დაცულ სფეროში, მისი ხანგრძლივობის სიმცირის მიუხედავად. აღსანიშნავია, რომ ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპული კონვენციის 5.1 მუხლის a-f ქვეპუნქტებით გათვალისწინებული საგამონაკლისო შემთხვევები, რომელთა დროსაც გამართლებულია თავისუფლების შეზღუდვა, ცალკე არ მიუთითებს ადმინისტრაციულსამართლებრივ ასპექტებზე, თუმცა ევროპული სასამართლოს მიერ დადგენილი პრაქტიკა ადასტურებს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა შემთხვევების თავსებადობას კონვენციის მე-5 მუხლთან. ამდენად, კონვენციის 5.1 მუხლის „c“ ქვეპუნქტში მითითებული ტერმინები: „პირის კანონიერი დაკავება ან დაპატიმრება“, „სამართალდარღვევის ჩადენის საფუძვლიანი ეჭვი“, „სამართალდარღვევის ჩადენის აღკვეთის აუცილებლობის საფუძვლიანად მიჩნევა“, კავშირშია ეროვნული კანონმდებლობით გათვალისწინებულ როგორც სისხლის, ისე ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა საქმეების წარმოებასთან (იხ. მაგ.: S., V. and A. v. Denmark [GC]). კონვენციის მე-5 მუხლის მიზნებისათვის, ტერმინები: „დაკავება“ და „დაპატიმრება“ მოიაზრებს ნებისმიერ ღონისძიებას, რომელიც პირს თავისუფლებას უზღუდავს - მნიშვნელობა არ აქვს, რა სახელი ეწოდება მას ეროვნულ კანონმდებლობაში.

ყოველივე ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, საკასაციო პალატა თვლის, რომ სამოქალაქო კოდექსის 1005.3 მუხლი აკმაყოფილებს განსაზღვრულობის მოთხოვნებს. აღნიშნული ნორმა თანაბრად ადგენს სისხლის და ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა საქმეებზე რეაბილიტირებულ პირთათვის კომპენსაციის გარანტიას, შესაბამისად, ნებისმიერ თავისუფლების შეზღუდვის ფორმას (მათ შორის - ადმინისტრაციულ დაკავებას) უნდა მიენიჭოს მნიშვნელობა, რომელიც გათვალისწინებულია სისხლის სამართლის და ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა სფეროში. საგულისხმოა, რომ „ადმინისტრაციული დაკავება“, როგორც საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსით გათვალისწინებული ზემოქმედების ღონისძიება, ნაკლები ინტენსივობით და ხარისხით განსხვავდება „ადმინისტრაციული პატიმრობისაგან“, რომელიც ამავე კოდექსით გათვალისწინებული ადმინისტრაციული სახდელის სახეა, თუმცა ორივე შემთხვევა ცალსახად უკავშირდება კონსტიტუციით გარანტირებული უფლების შეზღუდვას და მისგან გამომდინარე ნეგატიურ შედეგებს. ამდენად, საკასაციო პალატა თვლის, რომ ისევე, როგორც ადმინისტრაციული პატიმრობა, ადმინისტრაციული დაკავებაც თავის არსით ექცევა სამოქალაქო კოდექსის 1005.3 მუხლის შემადგენლობაში. ნორმის ფართოდ განმარტებით, არარელევანტურად უნდა ჩაითვალოს მასში მითითებული შეზღუდვის ფორმების ამომწურავი ხასიათი. 1005.3 მუხლში „ადმინისტრაციული დაკავების“ შესახებ ჩანაწერის არარსებობა არ ადასტურებს, რომ ადმინისტრაციულ დაკავებას, როგორც თავისუფლების შეზღუდვის ფორმას, არ გააჩნია მნიშვნელობა ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის მიზნებისათვის.

საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ადამიანის პირადი თავისუფლება არ არის აბსოლუტური ხასიათის, თუმცა, ის დაცულია უკანონო, უსაფუძვლო და თვითნებური შეზღუდვისგან. კანონმდებლის უფლება, კანონის საშუალებით დაადგინოს თავისუფლების შეზღუდვის შემთხვევები, თავის მხრივ შებოჭილია ადამიანის თავისუფლების ძირითადი უფლებით. „..ადამიანის თავისუფლება იმდენად წონადი ძირითადი უფლებაა, რომ მასში ჩარევა სახელმწიფო ხელისუფლების მხრიდან უნდა განიხილებოდეს, როგორც ultima ratio. თავისუფლების აღკვეთის ნებისმიერი ფორმა ექვემდებარება უმკაცრეს კონტროლს საკონსტიტუციო სასამართლოს მხრიდან ჩარევის პროპორციულობის კუთხით. ამასთან, რაც უფრო განგრძობადი და ინტენსიურია ჩარევა, მით უფრო იზრდება შეფასების სიმკაცრე მისი კონსტიტუციურობის განხილვისას..“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 06.04.2009წ. N2/1/415 გადაწყვეტილება). დაკავების სახით თავისუფლების ხანმოკლე შეზღუდვა, ბრალდებულისთვის წინასწარი პატიმრობის შეფარდება ან სასჯელის სახით თავისუფლების აღკვეთა, კონსტიტუციის მე-13 მუხლით დაცულ უფლებაში განსხვავებული სიმწვავით ჩარევის მაგალითებს წარმოადგენს.

ადამიანის ფიზიკური თავისუფლების შეზღუდვის ფორმებს შორის ზღვარის დასადგენად აუცილებელია კონკრეტული, ინდივიდუალური გარემოებების შეფასება. უნდა განისაზღვროს ჩარევის მიზანი და ამოცანა, განხორციელებული ჩარევის ინტენსივობა, შეფასდეს უფლებაში ჩარევის ხარისხი და ხანგრძლივობა. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ სივრცეში პირის გადაადგილების თავისუფლების შეზღუდვა ყველა შემთხვევაში არ განაპირობებს კონსტიტუციის მე-13 მუხლთან შემხებლობას. „..არასწორია პოლიციელის მიერ პირის გადაადგილების თავისუფლების ნებისმიერი ხანმოკლე შეზღუდვის დაკავებასთან გათანაბრება...საჭიროა, რომ უფლებაში ჩარევამ ინტენსივობის (სიმწვავის) გარკვეულ ხარისხს მიაღწიოს, როგორც მინიმუმ, თავისუფლების შეზღუდვის ვადა ხანგრძლივი უნდა იყოს..“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 11.04.2013წ. N1/2/503,513 გადაწყვეტილება).

საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ „დაკავება“ თავისი არსით, თავისუფლების შეზღუდვის შედარებით ნაკლებად მძიმე ფორმაა, რომელიც მოქცეულია კონსტიტუციურსამართლებრივ ჩარჩოებში, ექვემდებარება დამოუკიდებელ შემოწმებას და გათვალისწინებულია როგორც სისხლის სამართლის საპროცესო, ისე ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსით. საქართველოს კონსტიტუციის მე-13 მუხლი ადამიანის დაკავებას დასაშვებად მიიჩნევს მხოლოდ კანონით განსაზღვრულ შემთხვევებში („ადამიანის თავისუფლება არ არის აბსოლუტური და მასში ჩარევა შესაძლებელია მკაცრი კონსტიტუციურსამართლებრივი მოთხოვნების გათვალისწინებით, რომელიც იცავს ნებისმიერ ადამიანს შესაძლო სახელისუფლებლო თვითნებობისაგან..“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 06.04.2009წ. N2/1/415 გადაწყვეტილება)).

დაკავების შემთხვევა სახეზეა, თუ პირი ეჭვმიტანილია დანაშაულის ან სამართალდარღვევის ჩადენაში და აუცილებელია საზოგადოებისგან მისი დროებით იზოლირება, მართლმსაჯულების განხორციელების მიზნით, ან მისი დახურულ სივრცეში გადაყვანა აუცილებელია ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის წარმოების უზრუნველყოფის მიზნებისათვის. „..დაკავების განსაზღვრების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ასპექტს წარმოადგენს სივრცე, ანუ პირის განსაზღვრულ (როგორც წესი, დახურულ) სივრცეში მოთავსების ფაქტი, როდესაც მას ამ სივრცის დატოვების შესაძლებლობა არ აქვს..“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 11.04.2013წ. N1/2/503,513 გადაწყვეტილება). გარდა ამისა, დაკავების, ისევე, როგორც კონვენციის მე-5 მუხლში მოაზრებული თავისუფლების შემზღუდავი სხვა ღონისძიების აუცილებელ ელემენტს წარმოადგენს იძულების ელემენტის არსებობა. არ აქვს მნიშვნელობა, პირი თავისი ნებით ჩაბარდა თუ არა, ან პირმა იცის თუ არა თავისუფლების შეზღუდვის ფაქტის შესახებ. მთავარია, რომ ის აღარ არის თავისუფალი და აღარ შეუძლია საკუთარი სურვილისამებრ გადაადგილება დაკავების უფლებამოსილების მქონე პირის მოთხოვნისადმი დაუმორჩილებლობისას მის მიმართ ძალის/იძულების გამოყენების შიშით (De Wilde, Ooms and Versyp v. Belgium”).

ერთმანეთისაგან უნდა გაიმიჯნოს თავისუფლების აღკვეთა ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-5 მუხლის გაგებით და მიმოსვლის თავისუფლების შეზღუდვა, რომელსაც მოიცავს კონვენციის მე-4 დამატებითი ოქმის მეორე მუხლი (ადამიანის თავისუფლებას შეეხება საქართველოს კონსტიტუციის მე-13 მუხლი, ხოლო მიმოსვლის თავისუფლებას - მე-14 მუხლი). თავისუფლების უფლების შეზღუდვისას სახელმწიფოს მკაცრი მოთხოვნები წაეყენება. ამასთან, იგი მოიცავს გადაადგილების თავისუფლების აღკვეთასაც, თუმცა კონსტიტუციის მე-14 მუხლით დაცული სიკეთისაგან განსხვავებით, ხასიათდება ჩარევის მაღალი ინტენსივობით, ამასთან, მე-14 მუხლით გარანტირებული გადადგილების თავისუფლების შეზღუდვისას პირს არ აქვს აკრძალული გარესამყაროსთან კონტაქტის შესაძლებლობა, მაშინ, როდესაც თავისუფლების აღკვეთისას დაკავებულ ან დაპატიმრებულ პირს შეზღუდული აქვს გარეშე პირებთან ურთიერთობა.

მნიშვნელოვანია, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი, ადამიანის ფიზიკური თავისუფლების ძირითად უფლებას დაცულად მიიჩნევს პირის თავისუფლების ნებისმიერი ხანგრძლივობით აღკვეთის შემთხვევაში, რაოდენ ხანმოკლეც უნდა იყოს იგი (Krupko and Others v. Russia, no. 26587/07, 26.06.2014). ღონისძიების ხანგრძლივობის მიუხედავად, თავისუფლების აღკვეთად იქნა მიჩნეული პირის ნების საწინააღმდეგოდ მისი მიყვანა პოლიციის ოფისში, იზოლატორში მოთავსებით (Ostendorf v. Germany, no. 15598/08, 07.03.2013) ან იზოლატორში მოთავსების გარეშე (Krupko and Others v. Russia, no. 26587/07, 26.06.2014). თავისუფლების აღკვეთად იქნა მიჩნეული პირის პოლიციის განყოფილებაში 45 წუთის განმავლობაში ყოფნა (Shimovolos v. Russia, no. 30194/09, 21.06.2011), ასევე შემთხვევა, როდესაც პირის პოლიციის ოფისში მიყვანა, შემოწმება და იზოლატორში მოთავსება არ აღემატებოდა ერთ საათს (Novotka v. Slovakia (dec.), no. 47244/99, 04.11.2003).

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ დაკავება წარმოადგენს საპროცესო იძულების ღონისძიებას, რომლის ძირითადი მახასიათებელი და განმასხვავებელი სხვა შეზღუდვის ფორმებისაგან, არის მისი ხანმოკლე ხასიათი. ამასთან, „დაკავება“, როგორც თავისუფლების შეზღუდვის ხანმოკლე ფორმა, გათვალისწინებულია ასევე სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსით, იგი წინ უსწრებს ამავე კოდექსით გათვალისწინებული აღკვეთის ღონისძიების - წინასწარი პატიმრობის გამოყენების შესაძლებლობას და თავისი შინაარსით განსხვავდება თავისუფლების აღკვეთისგანაც, რომელიც სისხლის სამართლის კოდექსით გათვალისწინებულ სასჯელის სახეს წარმოადგენს. სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსით გათვალისწინებულ დაკავებას ადგილი აქვს მაშინ, როდესაც სისხლის სამართლის საქმეზე დაწყებული გამოძიების ფარგლებში, კონკრეტულ პირთან მიმართებით არსებობს იმ სახის ფაქტების და ინფორმაციის ერთობლიობა, რომელიც საკმარისია დასაბუთებული ვარაუდისთვის, რომ აღნიშნულმა პირმა ეს კონკრეტული დანაშაული ჩაიდინა (სისხლის სამართლის პროცესში, პირის მიმართ დაკავების ღონისძიების გამოყენების ეტაპზე მოქმედებს „გონივრული ეჭვის“ სტანდარტი, რომელიც ხაზს უსვამს მხოლოდ გამოძიების წარმოებაზე პასუხისმგებელი ორგანოს მცდელობას - სარწმუნო მტკიცებულებებით დაადასტუროს შესაძლო დანაშაულის არსებობა. გონივრული ეჭვის სტანდარტს ბრალდების მხარე იყენებს პირისათვის ბრალდების წარდგენის შესახებ გადაწყვეტილების მისაღებად).

რაც შეეხება ადმინისტრაციულ დაკავებას - საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსით გათვალისწინებული ქმედების სავარაუდო ჩადენის ფაქტზე პირველად რეაგირებას ადასტურებს უფლებამოსილი ორგანოს თანამშრომლის მიერ შედგენილი სამართალდარღვევის ოქმი, ხოლო პირის ადმინისტრაციული წესით დაკავების შესაძლებლობას საქართველოს კანონმდებლობით უფლებამოსილი ორგანოები (თანამდებობის პირები) იყენებენ მხოლოდ კანონით ზუსტად განსაზღვრული მიზნებისათვის. ასკ-ის 244.1 მუხლის შესაბამისად, პირის ადმინისტრაციული დაკავება დასაშვებია საქართველოს საკანონმდებლო აქტებით უშუალოდ გათვალისწინებულ შემთხვევებში, ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის აღსაკვეთად, როცა ამოწურულია ზემოქმედების სხვა ზომები, პიროვნების დასადგენად, ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა ოქმის შესადგენად, თუ ოქმის შედგენა აუცილებელია, მაგრამ მისი ადგილზე შედგენა შეუძლებელია, ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის დროულად და სწორად განხილვისა და ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმეზე მიღებული დადგენილების აღსრულების უზრუნველსაყოფად. საგულისხმოა თავისუფლების დაკარგვის მომენტის იდენტიფიცირება, რომელსაც მნიშვნელობა აქვს სასამართლოს წინაშე დაკავებული პირის წარდგენამდე დაკავების საერთო ხანგრძლივობის შეფასებისათვის. „..პირი დაკავებულად შეიძლება ჩაითვალოს იმ მომენტიდან, როდესაც დაკავებისათვის უფლებამოსილი პირი კანონით განსაზღვრულ შემთხვევებში და საფუძველზე, შეუზღუდავს ადამიანს საქართველოს კონსტიტუციით გარანტირებულ თავისუფლებას..“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 04.02.2005წ. N2/1/263 გადაწყვეტილება).

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კანონმდებლობის მიზნებისათვის, დაკავება წარმოადგენს სასამართლოში სამართალდარღვევის საქმის განხილვის დაწყებამდე და სახდელის დადების საკითხის გადაწყვეტამდე უფლებამოსილი პირის მიერ განხორციელებულ იძულებით ღონისძიებას, რომლითაც უზრუნველყოფილ უნდა იქნეს საზოგადოებისათვის საფრთხის შემცველი ქმედების გამოვლენა, მისი აღმოფხვრა და მართლმსაჯულების განხორციელება. აღნიშნული ღონისძიება ემსახურება კონკრეტულ მიზნებს. ამასთან, სხვა სახის შეზღუდვებისაგან ადმინისტრაციული დაკავების განსხვავებულობას ხაზს უსვამს მისი გამოყენების შესახებ გადაწყვეტილების იმწუთიერად მიღების შესაძლებლობა და თავად დაკავების ხანგრძლივობა.

საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ადმინისტრაციული დაკავების დროს პირი ახორციელებს სავარაუდო დარღვევის შემცველ ქმედებას, რომელიც გათვალისწინებულია ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსით ან/და სხვა საკანონმდებლო აქტებით. ამასთან, ხშირ შემთხვევაში, სამართალდამცავი ორგანოს უფლებამოსილი თანამშრომელი, სამართალდარღვევათა კოდექსით გათვალისწინებულ ქმედებათა გამოვლენის პროცესის უშუალო შემსწრეა, შესაბამისად, იგი ადგილზე იღებს გადაწყვეტილებას ადმინისტრაციული დაკავების ღონისძიების გამოყენების აუცილებლობის შესახებ, სხვა სახის ზემოქმედების ზომების ამოწურვის შემდეგ. ასეთ შემთხვევად შეიძლება ჩაითვალოს წვრილმანი ხულიგნობის (ასკ-ის 166-ე მუხლი) შემადგენლობის გამოვლენაზე რეაგირება, როდესაც უფლებამოსილი ორგანოს თანამშრომელი, ქმედების გამოვლენის პროცესში, მისი აღკვეთის მიზნით, სავარაუდო დამრღვევს თავდაპირველად მოუწოდებს სიმშვიდისაკენ, ქმედების შეწყვეტისაკენ და შესაბამისი მითითების დაუმორჩილებლობის შემთხვევაში, იყენებს ადმინისტრაციული დაკავების ღონისძიებას. ასკ-ით გათვალისწინებული ქმედების პროცესის აღკვეთაში უფრო მეტად ჩართულობას ადასტურებს 173-ე მუხლით გათვალისწინებული ქმედების შემადგენლობა, რომელიც უშუალოდ ქმედების აღმკვეთი პირისაკენ მიემართება და გულისხმობს სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულების დროს სამართალდამცავი ორგანოს თანამშრომლის კანონიერი განკარგულებისადმი ან მოთხოვნისადმი დაუმორჩილებლობას, ამ პირის სიტყვიერ შეურაცხყოფას, ან/და მის მიმართ სხვა შეურაცხმყოფელი ქმედების განხორციელებას. ასეთ შემთხვევაშიც, ადმინისტრაციული დაკავების ღონისძიების გამოყენების შესახებ გადაწყვეტილების მიღებამდე, ხდება პირის გაფრთხილება, მოწოდება ქმედების შეწყვეტისაკენ, პოლიციელის მოთხოვნისადმი დამორჩილებისაკენ.

მნიშვნელოვანია, რომ ადმინისტრაციული წესით თავისუფლების შეზღუდვის წინასწარ სანქცირებაში ან გადაუდებელ შემთხვევაში მისი გამოყენებისას - შემდგომში კანონიერად ცნობაში სასამართლო არ მონაწილეობს. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ზოგადად, სასამართლო კონტროლი ასრულებს თავისუფლების და უდანაშაულობის პრეზუმფციის გარანტიის, დაკავებულის მიმართ არასათანადო მოპყრობის, უფლებამოსილი ორგანოს მიერ სასამართლოს გარეშე დაკავებული პირის ბედის განსაზღვრის პრევენციის ფუნქციას, თუმცა ადმინისტრაციული წესით დაკავების სპეციფიკიდან გამომდინარე, მისი იმწუთიერად გამოყენების საჭიროებისა და ხშირად დაკავების მეტისმეტად მცირე დროის ხანგრძლივობის გათვალისწინებით, შეუძლებელი ხდება ადმინისტრაციული სახდელის დადების საკითხის გადაწყვეტამდე, მითითებულ პროცედურაში სასამართლოს ჩართულობა.

ადმინისტრაციული დაკავების საკანონმდებლო ფორმულირება ასევე არ შეიცავს მინიშნებას გონივრული ეჭვის თაობაზე, თუმცა უდავოა, რომ აღნიშნული თავისუფლების შეზღუდვის ფორმის გამოყენებისას დაკავებაზე უფლებამოსილი პირი არ უნდა მოქმედებდეს ინტუიციით, სუბიექტური განცდით. დაკავების ღონისძიების განხორციელებისას უნდა ივარაუდებოდეს, რომ შესაბამისი უფლებამოსილების მქონე სხვა პოლიციელს, მსგავს გარემოებებში, სამართალდარღვევის შესაძლო ჩადენასთან დაკავშირებით ასეთივე ეჭვი წარმოექმნებოდა და მისი აღკვეთის მიზნით, ამავე სახის გადაწყვეტილებას მიიღებდა. დაკავების მომენტში სამართალდამცავი ორგანოს წარმომადგენელი ადგენს გარკვეულ კავშირს გამოვლენილ ქმედებასა და თავისუფლებაშეზღუდულ პირს შორის. იგი ხდება სავარაუდო სამართალდარღვევის ჩადენის შემსწრე, რომელიც შემდგომ სასამართლოს გზით უნდა დამტკიცდეს ან გაქარწყლდეს.

საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ კანონით გათვალისწინებული თავისუფლების შეზღუდვის სხვა ფორმებისაგან განსხვავებით, ადმინისტრაციული დაკავება უფლებაში ჩარევის დაბალი ინტენსივობით ხასიათდება, თუმცა პირის ადმინისტრაციულ პასუხისგებაში მიცემამ, მისი ადმინისტრაციული წესით დაკავებამ, შესაძლოა წარმოშვას ნეგატიური განცდები, სტრესული მდგომარეობა, რეპუტაციის შელახვის საფრთხე, რაც თავის მხრივ, წარმოშობს სახელმწიფოს მხრიდან მორალური ზიანის ანაზღაურების ვალდებულებას რეაბილიტირებული პირისათვის, მიუხედავად ზიანის მიმყენებლის ბრალისა. „..არ დაიშვება ნორმის ისე განმარტება, რომ გამართლებულ პირს არ მიეცეს უფლების აღდგენის ეფექტური, ქმედითი შესაძლებლობა („ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის“ მე-13 მუხლი), საწინააღმდეგო ინტერპრეტაცია არ თავსდება საქართველოს კონსტიტუციით აღიარებულ ადამიანის უფლებების, როგორც უმაღლესი ფასეულობის პრიორიტეტულობასა და პატივისცემასთან..“ (სუს 07.02.2019წ. Nბს-432-429 (2კ-17) გადაწყვეტილება). ამასთანავე, მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული, რომ ამგვარი განცდებით გამოწვეული მორალური ზიანის მოცულობას სასამართლო ვერ განსაზღვრავს მხოლოდ სასარჩელო მოთხოვნაში ჩამოყალიბებული მოსაზრებების საფუძველზე. სამოქალაქო კოდექსის 413.1 მუხლით დადგენილი ზოგადი პრინციპიდან გამომდინარე, ასანაზღაურებელი მორალური ზიანის მოცულობა სასამართლომ უნდა განსაზღვროს გონივრულად და სამართლიანად.

საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის წარმოებისას და ადმინისტრაციულ პასუხისგებაში მიცემული პირის მიმართ იძულებითი ხასიათის ღონისძიებების გამოყენებისას, საქმის მწარმოებელ ორგანოს არ აქვს საქმის შედეგის წინასწარ განსაზღვრის შესაძლებლობა, რამდენადაც მტკიცებულებათა შეფასება წარმოადგენს სასამართლოს უფლებამოსილებას, დადგენილების გამოტანის ეტაპზე. ამდენად, ადმინისტრაციული დაკავების მომენტში, შესაძლოა პოლიციის თანამშრომელს შეექმნას დასაბუთებული ეჭვი, რომ პირმა ჩაიდინა სამართალდარღვევა და აუცილებელია მისი დაკავება, თუმცა სასამართლოში საქმის განხილვისას დადგინდეს, რომ ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევას ადგილი არ ჰქონია. აღნიშნულის მიუხედავად, სათანადო წინაპირობების არსებობის შემთხვევაში, კანონი არ გამორიცხავს სამართალდარღვევის საქმის მწარმოებელი ორგანოს მხრიდან ზიანის ანაზღაურების ვალდებულებას. მოცემულ შემთხვევაში, სასარჩელო მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლიდან გამომდინარე (სამოქალაქო კოდექსის 1005.3 მუხლი), თავისთავად იმ ფაქტის დადასტურება, რომ მოსარჩელეთა მიმართ გამოყენებულ იქნა ადმინისტრაციული ზემოქმედების ღონისძიება, წარმოშობს სახელმწიფოსათვის ზიანის ანაზღაურების დაკისრების უფლებას, შესაბამისი ღონისძიების გამოყენებაზე უფლებამოსილი პირის შესაძლო ბრალეულობის დადასტურების გარეშე. ამ შემთხვევაში წარმოიშობა მხოლოდ ზემოქმედების ღონისძიების შინაარსის, მისი ხასიათის და სიმძიმის კვლევის ვალდებულება, იმ მიზნით, რომ არაქონებრივი ზიანის მოცულობასთან დაკავშირებული დასკვნა არ გასცდეს გონივრულობის ფარგლებს.

როგორც აღინიშნა, მოცემულ შემთხვევაში, მოსარჩელეთა ინტერესს წარმოადგენს სახელმწიფოსთვის არაქონებრივი (მორალური) ზიანის ანაზღაურების დაკისრება, რაც გამომდინარეობს მათთან მიმართებაში მარეაბილიტირებელი გარემოებების დადგენიდან და ამ გარემოებების გათვალისწინებით, სამართალდარღვევის საქმეთა წარმოების მიმდინარეობისას გამოყენებული ადმინისტრაციული დაკავების ღონისძიებების უკანონოდ ჩათვლის აუცილებლობიდან.

საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ „არაქონებრივი ზიანის“ ლეგალურ დეფინიციას სამოქალაქო კოდექსი არ შეიცავს, თუმცა სამართლის თეორიაში და სასამართლო პრაქტიკაში დამკვიდრებული განმარტების შესაბამისად, აღნიშნული მოიაზრებს არაქონებრივი სიკეთისათვის მიყენებულ ზიანს, რომლის ფულადი სახით განსაზღვრა შეუძლებელია. არაქონებრივი ზიანის წარმოშობა შეიძლება დაუკავშირდეს როგორც ადამიანის სხეულებრივი ან სულიერი ტკივილის განცდას, ისე მისი პიროვნული უფლებების ხელყოფას. ამასთან, არამატერიალური ზიანის არსებობის დადასტურება, მისი ღირებულების ზუსტად განსაზღვრა, სირთულეს წარმოადგენს და კანონმდებლობით მისი ანაზღაურება უკავშირდება მხოლოდ განსაკუთრებით მნიშვნელოვან შემთხვევებს. სამოქალაქო კოდექსი არამატერიალური ზიანის ანაზღაურების შესაძლებლობას ადგენს კანონით მხოლოდ პირდაპირ გათვალისწინებულ შემთხვევებში, გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების სახით (413-ე მუხლი). თავის მხრივ, კანონით გათვალისწინებული შემთხვევები შეიძლება უკავშირდებოდეს პატივს, ღირსებას, საქმიან რეპუტაციას, სიცოცხლეს, ჯანმრთელობას, პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობას და სხვა.

საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ პირის თავისუფლების შეზღუდვის შედეგები შეიძლება დაუკავშირდეს სულიერ განცდებს და ფიზიკურ ტანჯვას. მნიშვნელოვანია, რომ საერთაშორისო და შიდა სახელმწიფოებრივი სამართლის ნორმები (კონვენციის მე-5 მუხლი, სამოქალაქო კოდექსის 1005.3 მუხლი) არ შეიცავენ პირდაპირ მითითებას, ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ უკანონო საპროცესო მოქმედებების განხორციელებისა და უკანონო გადაწყვეტილების მიღების შედეგად მიყენებული არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურების უფლების თაობაზე, თუმცა საკასაციო პალატის მოსაზრებით, სამოქალაქო კოდექსის 1005.3 მუხლით გათვალისწინებულ, ასანაზღაურებელ ზიანში მოაზრებულ უნდა იქნეს როგორც მატერიალური, ისე მორალური ზიანი, რამდენადაც პირის მიმართ სისხლის სამართლის ან ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის წარმოება უკავშირდება მისი საქმიანი რეპუტაციის და კანონით დაცული სხვა უფლებების შელახვას. ადმინისტრაციული დაკავების შემთხვევაში, შეიძლება შეილახოს სუბიექტის პატივი, ღირსება და საქმიანი რეპუტაცია, რომლის დაცვის შესაძლებლობაც კანონით არის გათვალისწინებული (სამოქალაქო კოდექსის 18.2 მუხლის თანახმად, პირს უფლება აქვს სასამართლოს მეშვეობით, კანონით დადგენილი წესით დაიცვას საკუთარი პატივი, ღირსება, პირადი ცხოვრების საიდუმლოება, პირადი ხელშეუხებლობა ან საქმიანი რეპუტაცია შელახვისაგან). „..პირის მიმართ იძულებითი ღონისძიებების გამოყენება, სისხლის სამართლებრივი დევნა და გამამტყუნებელი განაჩენის გამოტანა ქმნის ერთგვარ დისკომფორტულ, სტრესულ სიტუაციას. არაქონებრივი ზიანი ვლინდება პირის მორალურ განცდებში, რომელიც შესაძლოა დაკავშირებული იყოს აქტიური საზოგადოებრივი ცხოვრების წესის გაგრძელების შეუძლებლობასთან, პირის პატივის, ღირსებისა და საქმიანი რეპუტაციის შელახვასთან და სხვა..“(სუს 07.02.2019წ. Nბს-432-429 (2კ-17) გადაწყვეტილება). მნიშვნელოვანია, რომ კონვენციის მე-5 მუხლის მოთხოვნათა დარღვევით ფიზიკური თავისუფლების შეზღუდვის შემთხვევაში არამატერიალური ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლების არსებობას ადასტურებს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკაც (მაგ.: საქმეზე - „თეიმურაზიანი სომხეთის წინააღმდეგ“ (Teymurazyan v. Armenia), სასამართლოს განმარტებით, „..კონვენციის მე-5 მუხლის მე-5 პუნქტი არ უნდა იქნეს იმგვარად გაგებული, რომ ის მხოლოდ მატერიალური ზიანის ანაზღაურების უფლებას ითვალისწინებს, ის ასევე მოიცავს კომპენსაციის უფლებას ნებისმიერი შფოთვისა და გაბრაზებისთვის, რაც შეიძლება გამოწვეული იყოს კონვენციის მე-5 მუხლის სხვა დებულებების დარღვევით..“).

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ საქმეზე წარმოდგენილი მტკიცებულებებით, ასკ-ის 166-ე, 173-ე მუხლის საფუძველზე ადმინისტრაციული დაკავების ფაქტისა და მარეაბილიტირებელი გარემოების (დადგენილების) არსებობა უდავოდ დასტურდება მოსარჩელე ლ. ბ-ის შემთხვევაში. ამავე გარემოებების არსებობა დადასტურებულია ასევე დ. გ-ასთან, ნ. ნ-ესთან და გ. რ-ასთან მიმართებაშიც, ასკ-ის 173-ე მუხლის საფუძველზე მიმდინარე სამართალდარღვევის საქმის წარმოების ეპიზოდში, კერძოდ:

საქმის მასალების მიხედვით, თბილისის საქალაქო სასამართლოს ეზოში, 04.07.2014წ., 23:50 საათზე, შსს ქ. თბილისის საპატრულო პოლიციის თანამშრომელმა ადმინისტრაციული წესით დააკავა ლ. ბ-ი. ადმინისტრაციული დაკავების ოქმის თანახმად, ლ. ბ-ი იგინებოდა უმისამართოდ, არაერთგზის მოწოდების მიუხედავად, არ ემორჩილებოდა საპატრულო პოლიციის თანამშრომლის კანონიერ მოთხოვნას, შეეწყვიტა აღნიშნული ქმედება. ადმინისტრაციული დაკავების ოქმი შედგენილ იქნა 05.07.2014წ., 00:40 საათზე. დაკავებულმა განმარტა, რომ არის საქართველოს პარლამენტის წევრი, რის გამოც, ოქმის შედგენა დროებით შეჩერდა. ლ. ბ-ის მიმართ 05.07.2014წ. შედგენილ იქნა ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის ოქმი Nბბ142901, ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 166-ე და 173-ე მუხლებით გათვალისწინებული ქმედების ჩადენისათვის.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 07.07.2014წ. N4/4112-14 დადგენილებით ლ. ბ-ის მიმართ ადმინისტრაციული სამართალდარღვევათა კოდექსის 166-ე, 173-ე მუხლების საფუძველზე დაწყებული საქმის წარმოება შეწყდა, სამართალდარღვევის შემთხვევის არარსებობის გამო.

06.04.2016წ., 15:30 საათზე, შსს ქ. თბილისის საპატრულო პოლიციის თანამშრომლებმა ადმინისტრაციული წესით დააკავეს ნ. ნ-ე, დ. გ-ა და გ. რ-ა. ადმინისტრაციული დაკავების ოქმების მიხედვით, თბილისში, ...ის ქუჩა N7-ის მიმდებარე ტერიტორიაზე, საზოგადოებრივი თავშეყრის ადგილზე, ნ. ნ-ე, დ. გ-ა და გ. რ-ა იგინებოდნენ, ილანძღებოდნენ, არ ემორჩილებოდნენ პოლიციის თანამშრომელთა მოწოდებას, შეეწყვიტათ შესაბამისი ქმედება. აღნიშნულთან დაკავშირებით, 14.04.2016წ. ნ. ნ-ის, გ. რ-ას და დ. გ-ას მიმართ შედგა Nაკ000000874, №აკ000000876 და №აკ000000875 ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის ოქმები, საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 166-ე და 173-ე მუხლებით გათვალისწინებული ქმედებების ჩადენის ფაქტზე.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 18.04.2016წ. დადგენილებით ნ. ნ-ე, დ. გ-ა და გ. რ-ა ცნობილ იქნენ სამართალდამრღვევებად ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 166-ე მუხლით გათვალისწინებული ქმედების ჩადენისათვის და სახდელის სახით, თითოეულს დაეკისრა ჯარიმა - 100 ლარის ოდენობით. ამავე დადგენილებით, ნ. ნ-ის, დ. გ-ას და გ. რ-ას მიმართ ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 173-ე მუხლით დაწყებული ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის წარმოება შეწყდა, სამართალდარღვევის შემთხვევების არარსებობის გამო.

17.05.2017წ., 00:10 საათზე, ქ. თბილისში, ...ის ქუჩაზე, შსს ქ. თბილისის საპატრულო პოლიციის პატრულ-ინსპექტორმა ადმინისტრაციული წესით დააკავა გ. რ-ა, ასკ-ის 173- მუხლით გათვალისწინებული ქმედების ჩადენის ფაქტზე. ადმინისტრაციული დაკავების ოქმის მიხედვით, გ. რ-ა არ დაემორჩილა პოლიციელთა კანონიერ მოთხოვნას. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 17.05.2017წ. N4/4095-17 დადგენილებით გ. რ-ას მიმართ ასკ-ის 173-ე მუხლის საფუძველზე დაწყებული ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის წარმოება შეწყდა, სამართალდარღვევის შემთხვევის არარსებობის გამო.

საკასაციო პალატა თვლის, რომ მითითებული მოსარჩელეების მიმართ გამოტანილი, საქალაქო სასამართლოს კანონიერ ძალაში არსებული დადგენილებები (ლ. ბ-ის მიმართ გამოტანილი 07.07.2014წ. დადგენილება; ნ. ნ-ის, დ. გ-ას და გ. რ-ას მიმართ გამოტანილი 18.04.2016წ. დადგენილება, ასკ-ის 173-ე მუხლის ნაწილში; გ. რ-ას მიმართ გამოტანილი 17.05.2017წ. დადგენილება) წარმოადგენს ამ პირების რეაბილიტაციის საფუძველს. დადგენილებებით უტყუარად დასტურდება სამართალდარღვევის ჩადენის ფაქტების არარსებობა, შესაბამისად, მოსარჩელეების მიმართ ფორმალურად კანონიერად გამოყენებული ზემოქმედების ღონისძიება - დაკავება, მარეაბილიტირებელი გარემოების დადგენისთანავე, სამოქალაქო კოდექსის 1005.3 მუხლის მიზნებისთვის, უნდა ჩაითვალოს უკანონოდ. თავის მხრივ, დაკავების უკანონოდ მიჩნევა ადასტურებს, რომ მოსარჩელეებს კონსტიტუციით გარანტირებული უფლებების შემზღუდავი ზემოქმედების ატანა მოუწიათ შესაბამისი თმენის ვალდებულების დაკისრების დასაბუთებული სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე. შესაბამისად, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005.3 მუხლიდან გამომდინარე, მითითებულ მოსარჩელეებს უნდა აუნაზღაურდეთ მიყენებული არაქონებრივი ზიანი.

საკასაციო პალატა არ იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებას იმასთან დაკავშირებით, რომ ადმინისტრაციული დაკავების კანონიერების შემოწმების მიზნით, მოსარჩელეთა მხრიდან „პოლიციის შესახებ“ კანონით დადგენილი წესით საჩივრის წარუდგენლობა, გამორიცხავს ადმინისტრაციული წესით დაკავებისას კანონმდებლობის მოთხოვნათა დაუცველობას და შესაბამისად, უსაფუძვლოს ხდის მოთხოვნას ზიანის ანაზღაურების თაობაზე.

საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 251-ე მუხლის თანახმად, ადმინისტრაციული დაკავება, პირადი გასინჯვა, ნივთების გასინჯვა, ნივთებისა და დოკუმენტების ჩამორთმევა დაინტერესებულმა პირებმა შეიძლება გაასაჩივრონ ზემდგომ ორგანოში (თანამდებობის პირთან) ან პროკურორთან. ამასთან, „პოლიციის შესახებ“ კანონის 56.1 მუხლის თანახმად, პირს, რომელიც მიიჩნევს, რომ პოლიციელის ქმედებით დაირღვა მისი უფლებები და თავისუფლებები, უფლება აქვს, საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით გაასაჩივროს ეს ქმედება ზემდგომ თანამდებობის პირთან, პროკურატურაში ან სასამართლოში.

საკასაციო სასამართლო საქმის მასალებით დადგენილად მიიჩნევს, რომ ასკ-ის 166-ე, 173-ე მუხლების საფუძველზე მიმდინარე ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა საქმეების წარმოების პროცესში, მოსარჩელეების - ლ. ბ-ის, ნ. ნ-ის, დ. გ-ას და გ. რ-ას მიმართ დაკავების ღონისძიება განხორციელდა ფორმალურად კანონიერი საპროცესო აქტების საფუძველზე, თუმცა თბილისის საქალაქო სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული დადგენილებებით შეწყდა საქმეთა წარმოება, სამართალდარღვევის შემთხვევების არარსებობის გამო. ამდენად, დადგენილებებით დადასტურდა მოსარჩელეთა არაბრალეულობა და წარმოიშვა სამოქალაქო კოდექსის 1005.3 მუხლით გათვალისწინებული ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლება, საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სამოქალაქო კოდექსის 1005.3 მუხლის მიზნებისთვის მართლსაწინააღმდეგოდ მიიჩნევა ისეთი ქმედება, რომელიც ფორმალური მართლზომიერების მიუხედავად, დაუსაბუთებლად არღვევს პირის კონსტიტუციით დაცულ უფლებებსა და თავისუფლებებს. ამდენად, მოცემულ შემთხვევაში, მართლსაწინააღმდეგო შედეგის არსებობა (უკანონო დაკავება) განაპირობებს ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების წარმოშობას, ვინაიდან დადგენილების გამოტანამდე ფორმალურად მართლზომიერი საპროცესო მოქმედებები, მარეაბილიტირებელი გარემოების დადგენისთანავე, სკ-ის 1005.3 მუხლის მიზნებისთვის, მიიჩნევიან უკანონოდ. რაც შეეხება კანონმდებლობით გათვალისწინებულ ადმინისტრაციული დაკავების გასაჩივრების წესს, საკასაციო პალატის მოსაზრებით, დაკავების გასაჩივრებას და დაკავების უკანონოდ აღიარებას ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის მიზნებისათვის მხოლოდ მაშინ შეიძლება ჰქონდეს გადამწყვეტი მნიშვნელობა, როდესაც პირი ცნობილი იქნება ადმინისტრაციულ სამართალდამრღვევად, რაც იმთავითვე არ გამორიცხავს ადმინისტრაციული დაკავების უკანონობას, ან როდესაც სადავოდ არის ქცეული ადმინისტრაციული დაკავების პროცედურა და მისი უკანონობა დამოუკიდებლად წარმოადგენს დავის საგანს ისე, რომ არ უკავშირდება საქმეზე საბოლოოდ მიღებულ გადაწყვეტილებას - საქმის წარმოების შეწყვეტას.

მოცემულ შემთხვევაში, კონკრეტულ მოსარჩელეთა მიმართ სახეზეა სამოქალაქო კოდექსის 1005.3 მუხლით გათვალისწინებული მარეაბილიტირებლი გარემოებები. ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის წარმოების შეწყვეტით გამოირიცხა მათი მხრიდან იმ ქმედებების ჩადენა, რომელთა აღკვეთის მიზანსაც ემსახურებოდა ადმინისტრაციული დაკავება. აღნიშნული კი, საკმარისია ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნისათვის, შესაბამისი ორგანოს მიერ ადმინისტრაციული დაკავების უკანონოდ აღიარების აუცილებლობის გარეშე.

რაც შეეხება ზემოაღნიშნულ პირთათვის ასანაზღაურებელი მორალური ზიანის მოცულობას: საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ არაქონებრივი ზიანის მოცულობას სასამართლო განსაზღვრავს სასარჩელო მოთხოვნის ფარგლებში, თუმცა მოთხოვნა მხოლოდ მოსარჩელის მოსაზრებას ასახავს. ანაზღაურების რეალური მოცულობა სასამართლოს შეხედულებით უნდა განისაზღვროს და მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული დაზარალებულის სუბიექტური დამოკიდებულება მორალური ზიანის მიმართ, ასევე ობიექტური გარემოებები. მნიშვნელოვანია, რომ ქონებრივი ზიანისაგან განსხვავებით, არაქონებრივი ზიანი ანაზღაურდება არა ეკვივალენტურობის პრინციპის, არამედ ინდივიდუალური თავისებურებების გათვალისწინებით. მორალური ზიანის ანაზღაურების შემთხვევაში, არ ხდება ხელყოფილი უფლების რესტიტუცია, რამდენადაც მიყენებულ ზიანს ფულადი ეკვივალენტი არ გააჩნია. „..კომპენსაციის მიზანია მორალური ზიანით გამოწვეული ტკივილების, ნეგატიური განცდების შემსუბუქება, დადებითი ემოციების გამოწვევა, რომელიც ეხმარება დაზარალებულს სულიერი გაწონასწორების მიღწევაში, სოციალურ ურთიერთობებში ჩართვაში, რაც მორალური (არაქონებრივი) ზიანის ანაზღაურების სატისფაქციურ ფუნქციას შეადგენს..“ (სუს 07.02.2019წ. Nბს-432-429 (2კ-17) გადაწყვეტილება). ამდენად, იმისათვის, რომ არ მოხდეს ფულადი ანაზღაურების მოთხოვნის დაუსაბუთებლად ხშირი გამოყენება და შენარჩუნდეს სამოქალაქო-სამართლებრივი ურთიერთობების სტაბილურობა, სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლი, როგორც არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურების მომწესრიგებელი ზოგადი ვალდებულებითსამართლებრივი ნორმა, შესაბამისი მოთხოვნის უფლებას გამონაკლისის სახით უშვებს მხოლოდ კანონით ზუსტად განსაზღვრული შემთხვევებისთვის. სასამართლომ არაქონებრივი ზიანისათვის ფულადი ანაზღაურების ოდენობა უნდა დაადგინოს შემთხვევასთან დაკავშირებული მნიშვნელოვანი გარემოებების გათვალისწინებით და სამართლიანობის პრინციპის დაცვით, ამასთან, როგორც წესი, კომპენსაცია ასეთ შემთხვევაში ატარებს სიმბოლურ ხასიათს.

საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურებას სამი ფუნქცია აქვს: დააკმაყოფილოს დაზარალებული, ზემოქმედება მოახდინოს ზიანის მიმყენებელზე და თავიდან აიცილოს პიროვნული უფლებების ხელყოფა სხვა პირების მიერ. ამასთან, როგორც აღინიშნა, არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურების ოდენობის მთავარი განმსაზღვრელი კრიტერიუმი ზიანის გამომწვევი ქმედების ხასიათი და სიმძიმეა. ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში მორალური ზიანის ოდენობის განსაზღვრა დამოკიდებულია საქმის ინდივიდუალურ გარემოებებთან.

მოცემულ შემთხვევაში, საქმეში არსებული მასალებით დასტურდება, რომ ლ. ბ-ი ადმინისტრაციული წესით დააკავეს 04.07.2014წ., 23:50 საათზე. ადმინისტრაციული დაკავების ოქმი შედგენილ იქნა 05.07.2014წ., 00:40 საათზე, თუმცა ოქმის შედგენა შეჩერდა მას შემდეგ, რაც გამორკვეულ იქნა, რომ პირი სარგებლობდა საპარლამენტო იმუნიტეტით. საქმის მასალებით ასევე დასტურდება, რომ უფლებამოსილი ორგანოს თანამშრომლებმა ნ. ნ-ე, დ. გ-ა და გ. რ-ა დააკავეს 06.04.2016წ., 15:30 საათზე. ამასთან, საქმეში არსებული თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 10.06.2016წ. N4ა/385-16 დადგენილებით დადასტურებულ გარემოებად არის მიჩნეული, რომ აღნიშნულ პირებთან მიმართებაში საქმეზე წარდგენილი იყო 2016 წლის 6 აპრილით დათარიღებული ხელწერილები, პირველივე გამოძახებისთანავე მათი საპატრულო პოლიციაში გამოცხადების შესახებ (ტ.1, ს.ფ. 45), რაც საკასაციო პალატის მოსაზრებით, ადასტურებს იმ გარემოებას, რომ სამივე პირთან მიმართებაში თავისუფლების შეზღუდვა მცირე დროის მონაკვეთით შემოიფარგლა. ასევე დაკავების პერიოდის ხანგრძლივობის სიმცირეს ადასტურებს გ. რ-ასთან მიმართებაში გამოვლენილი შემთხვევის მეორე ეპიზოდიც (დააკავეს 17.05.2017წ., 00:10 საათზე; დადგენილება ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის წარმოების შეწყვეტის შესახებ მიღებულ იქნა 17.05.2017წ.)

საკასაციო პალატა თვლის, რომ ზემოაღნიშნული მოსარჩელეების მიმართ გამოყენებული თავისუფლების შემზღუდავი ღონისძიების ნაკლებად ინტენსიური ხასიათის, ასევე თითოეულთან დაკავშირებულ ინდივიდუალური გარემოებების გათვალისწინებით (გ. რ-ასთან მიმართებაში დაკავების ღონისძიების გამოყენება სავარაუდო სამართალდარღვევის ფაქტის ორ ეპიზოდში; ლ. ბ-თან მიმართებაში - ადმინისტრაციული დაკავების ღონისძიების გამოყენება იმუნიტეტით სარგებლობის პირობებში), მორალური ზიანის გონივრულ და სამართლიან ანაზღაურებად მიჩნეულ უნდა იქნეს: ლ. ბ-ის შემთხვევაში - 150 (ას ორმოცდაათი) ლარი, დ. გ-ას და ნ. ნ-ის შემთხვევაში - 70 (სამოცდაათი) ლარი, ხოლო გ. რ-ას შემთხვევაში - 140 (ას ორმოცი) ლარი, რამდენადაც მას ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლება წარმოეშვა ორი დამოუკიდებელი ფაქტის საფუძველზე.

აღსანიშნავია, რომ ლ. ბ-ის მოთხოვნა არამატერიალური ზიანის ანაზღაურების თაობაზე, ემყარება არა მხოლოდ იმ ფაქტს, რომ მოხდა მისი უკანონო დაკავება (რასაც ადასტურებს მის მიმართ სამართალდარღვევის საქმის წარმოების შეწყვეტა), არამედ მისი, როგორც პარლამენტის წევრის იმუნიტეტის საკითხის უგულებელყოფა.

საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ზოგადად, იმუნიტეტის მქონე პირის დაკავებაც კი შესაძლებელია, თუ დაცულია საქართველოს კონსტიტუციით გათვალისწინებული პირობები (კონსტიტუციის 39.2 მუხლის თანახმად, პარლამენტის წევრის დაკავება ან დაპატიმრება, მისი საცხოვრებელი ან სამუშაო ადგილის, მანქანის ან პირადი გაჩხრეკა შეიძლება მხოლოდ პარლამენტის წინასწარი თანხმობით. გამონაკლისია დანაშაულზე წასწრების შემთხვევა, რაც დაუყოვნებლივ უნდა ეცნობოს პარლამენტს. თუ პარლამენტი 48 საათის განმავლობაში არ მისცემს თანხმობას, პარლამენტის დაკავებული ან დაპატიმრებული წევრი დაუყოვნებლივ უნდა გათავისუფლდეს), თუმცა განსახილველი დავის ფარგლებს სცდება იმ საკითხის შეფასება, თუ რამდენად იქნა დაცული აღნიშნული პირის დაკავებისას კონსტიტუციით განსაზღვრული წესი. ადმინისტრაციული დაკავების პროცედურის კანონშესაბამისობის გადამოწმება დამოუკიდებელი შეფასების საგანია, რომელიც უფლებამოსილი ადმინისტრაციული ორგანოსათვის მიმართვის გზით უნდა განხორციელდეს. განსახილველი დავის ფარგლებში სასამართლოს კომპეტენციას სცდება მითითებული პროცედურის მართლზომიერების შემოწმება, მით უფრო, იმ პირობებში, როდესაც განსახილველი დავის სპეციფიკიდან გამომდინარე, სადავო საკითხის სწორად გადაწყვეტისათვის რელევანტურია ლ. ბ-ის დაკავების უკანონოდ მიჩნევა მის მიმართ მიმდინარე სამართალდარღვევის საქმის წარმოების შეწყვეტის გამო.

საკასაციო პალატა საყურადღებოდ მიიჩნევს იმ გარემოებას, რომ მოსარჩელეები არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურებას ითხოვენ როგორც ადმინისტრაციული ორგანოებისაგან (საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო, შსს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტი), ისე იმ პირებისაგან, რომლებმაც უშუალოდ განახორციელეს მათ მიმართ ადმინისტრაციული დაკავების ღონისძიება.

საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ წვრილმანი ხულიგნობისა და პოლიციის მუშაკის კანონიერი განკარგულებისადმი ან მოთხოვნისადმი დაუმორჩილებლობის შემთხვევებში (166-ე, 173-ე მუხლები), სამართალდარღვევის ოქმისა და დაკავების ოქმის შედგენის უფლებამოსილება მინიჭებული აქვთ საქართველოს შინაგან საქმეთა ორგანოებს (ასკ-ის 239.13 მუხლი, 246-ე მუხლის „ა“ ქვეპუნქტი). ამასთან, „პოლიციის შესახებ“ კანონის მე-4 მუხლის თანახმად, პოლიცია ფუნქციონირებს სამინისტროს სისტემაში, სადაც დასაქმებულნი არიან საქართველოს კანონმდებლობით განსაზღვრული წოდებების მქონე პირები, აგრეთვე სხვა საჯარო მოხელეები. პოლიციის სამსახურები სამინისტროს სისტემაში ფუნქციონირებენ სტრუქტურული ქვედანაყოფების, ტერიტორიული ორგანოების, სამინისტროს მმართველობის სფეროში შემავალი სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულების სახით.

დადგენილია, რომ ლ. ბ-ის, დ. გ-ას, ნ. ნ-ის და გ. რ-ას ადმინისტრაციული დაკავება განახორციელეს საპატრულო პოლიციის თანამშრომლებმა, შესაბამისად, მათი მხრიდან სამსახურებრივი მოვალეობისას განხორციელებულ ქმედებაზე პასუხისმგებელია საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტი. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მხრიდან ადგილი არ ჰქონია მოსარჩელეთა დაკავებას, ასევე, რაიმე კანონსაწინააღმდეგო ქმედების განხორციელებას, რომელიც მოსარჩელეებს ზიანს მიაყენებდა.

რაც შეეხებათ მოპასუხედ დასახელებულ ფიზიკურ პირებს, მართალია, დაკავება უშუალოდ მათი მხრიდან განხორციელდა, თუმცა თავისი უფლებამოსილების განხორციელებისას, ისინი სახელმწიფოს სახელით მოქმედებდნენ. ამდენად, საქართველოს კონსტიტუციით და ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსით განმტკიცებული პრინციპებიდან გამომდინარე, შესაბამისი პასუხისმგებლობა უნდა დაეკისროს იმ სახელმწიფო ორგანოს, რომელშიც დასაქმებულია უშუალოდ ადმინისტრაციული დაკავების ოქმის შედგენაში მონაწილე თანამშრომელი. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ კანონმდებლობით ასევე გათვალისწინებულია საჯარო მოხელეთათვის პასუხისმგებლობის დაკისრების შესაძლებლობა, თუ ისინი მოქმედებდნენ განზრახ ან უხეში გაუფრთხილებლობით, თუმცა აღნიშნული თავად სახელმწიფოს აძლევს შესაძლებლობას, რომ სათანადო საფუძვლების არსებობისას ზიანის ანაზღაურებით გამოწვეული ზარალი რეგრესის წესით მიიღოს შესაბამისი საჯარო მოხელისაგან. ამდენად, ზიანის ანაზღაურება უნდა დაეკისროს შესაბამის ადმინისტრაციულ ორგანოს, რაც იმთავითვე უზრუნველყოფს დაზარალებული პირისათვის მიყენებული ზიანის კომპენსირებას და წარმოშობს რეგრესულ მოთხოვნას საჯარო მოხელის მიმართ, თუკი ეს უკანასკნელი მოქმედებდა განზრახ ან უხეში გაუფრთხილებლობით. ყოველივე აღნიშნულიდან გამომდინარე, მოცემულ შემთხვევაში, არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურება უნდა დაეკისროს მოპასუხე საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტს.

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-ე მუხლის თანახმად, თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზეც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს. ამასთან, ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 17.1 მუხლის თანახმად, მოსარჩელე ვალდებულია დაასაბუთოს თავისი სარჩელი და წარადგინოს შესაბამისი მტკიცებულებები, ხოლო მოპასუხე ვალდებულია წარადგინოს წერილობითი პასუხი (შესაგებელი) და შესაბამისი მტკიცებულებები. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ადმინისტრაციული საპროცესო კანონმდებლობა ადმინისტრაციულ სამართალწარმოებაში მტკიცების ტვირთს ადმინისტრაციულ ორგანოს აკისრებს, თუმცა მხარეთა თანასწორობისა და შეჯიბრებითობის პრინციპებიდან გამომდინარე, მეორე მხარე არ თავისუფლდება იმ გარემოებების მტკიცების ვალდებულებებისაგან, რომლებზეც იგი ამყარებს საკუთარ მოთხოვნას თუ შესაგებელს. ამდენად, კანონის მითითებული დანაწესი მოსარჩელეს არ ათავისუფლებს ვალდებულებისგან, ამტკიცოს მის მიერ წარდგენილი სასარჩელო მოთხოვნის საფუძვლიანობა/კანონშესაბამისობა.

საქმეში არსებული მასალებით დასტურდება, რომ მოსარჩელეების - რ. მ-ის, ლ. რ-ას, ვ. მ-ას, ზ. ხ-ას, ჯ. ს-ის, ლ. ჭ-ის, გ. კ-ის, რ. კ-ის, ბ. შ-ას და დ. გ-ას მიმართ საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტმა 21.05.2016წ. შეადგინა Nეი..., Nეი..., Nეი..., Nეი..., Nეი..., Nეი..., Nეი..., Nეი..., Nეი..., Nეი... საჯარიმო ქვითრები, საქართველოს ნარჩენების მართვის კოდექსის 31-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული ქმედების ჩადენისათვის. აღნიშნული საჯარიმო ქვითრები გაუქმდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს 22.07.2016წ. N4/4002-16 დადგენილებით, შესაბამისი ქმედების ჩადენის ფაქტის დაუდასტურებლობის გამო. ამასთან, სასამართლომ შეწყვიტა წარმოება ვ. მ-ას და ჯ. ს-ის საჩივარზე, მათი ადმინისტრაციული წესით დაკავების უკანონოდ ცნობის ნაწილში, იმ საფუძვლით, რომ აღნიშნული საკითხის განხილვა სხვა უწყების კომპეტენციაში შედის.

საქმის მასალებით ასევე დასტურდება, რომ 09.03.2017წ. შსს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტმა ბ. შ-ას მიმართ შეადგინა Nაკ000020961 ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის ოქმი, ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 174¹.4 მუხლით გათვალისწინებული ქმედების ჩადენის ფაქტზე. თბილისის საქალაქო სასამართლოს 13.04.2017წ. N4/1827-17 დადგენილებით ბესიკ გივის ძე შენგელიას მიმართ დაწყებული ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის წარმოება შეწყდა, სამართალდარღვევის შემთხვევის არარსებობის გამო.

12.07.2015წ. პატრულ-ინსპექტორმა რ. მ-ისა და ზ. ხ-ას მიმართ შეადგინა №აკ000004314, №აკ000004526 ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის ოქმები, საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 150.2 მუხლით გათვალისწინებული ქმედების ჩადენისთვის. გორის რაიონული სასამართლოს 25.08.2015წ. დადგენილებებით შეწყდა ზ. ხ-ას და რ. მ-ის მიმართ დაწყებული ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის წარმოება, ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის შემთხვევების დაუდასტურებლობის გამო.

საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ზემოაღნიშნულ მოსარჩელეებთან მიმართებაში დასტურდება სამართალდარღვევის ფაქტების გამოვლენა, ოქმის შედგენა და სასამართლოს დადგენილებების არსებობა, რომლებითაც არ დადასტურდა მათ მხრიდან სამართალდარღვევის ჩადენა, თუმცა საქმეს არ ერთვის მითითებულ ეპიზოდებში უფლებამოსილი ორგანოს თანამშრომლების მიერ მათი ადმინისტრაციული წესით დაკავების ამსახველი ოქმები.

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ მხარეთა შორის მტკიცების ტვირთის განაწილების ინსტიტუტს აქვს არა მარტო საპროცესო-სამართლებრივი, ისე მატერიალურ-სამართლებრივი მნიშვნელობაც. შესაბამისი ფაქტის დაუმტკიცებლობის არახელსაყრელი შედეგები უნდა დაეკისროს იმ მხარეს, რომელსაც ამ ფაქტის დამტკიცება ევალებოდა. მოცემულ შემთხვევაში, მითითებულმა მოსარჩელეებმა ვერ წარმოადგინეს შესაბამისი ფაქტობრივი გარემოებების დამადასტურებელი დოკუმენტები. მათი მოთხოვნა ემყარება უკანონო დაკავებიდან გამომდინარე არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურებას, თუმცა სათანადო მტკიცებულებებით არ დასტურდება შესაბამის ეპიზოდებში დაკავების ფაქტები. წარმოდგენილი არ არის დაკავების ამსახველი ოქმები. მოპასუხეთა მხრიდან უარყოფილ იქნა აღნიშნული მოსარჩელეების დაკავების ფაქტი. ამასთანავე, მათი დაკავების შესახებ მითითებას არ შეიცავს სასამართლოს დადგენილებები. ამდენად, მოსარჩელეების - რ. მ-ის, ლ. რ-ას, ვ. მ-ას ზ. ხ-ას, ჯ. ს-ის, ლ. ჭ-ის, გ. კ-ის, რ. კ-ის, ბ. შ-ას და დ. გ-ას (საქართველოს ნარჩენების მართვის კოდექსის 31-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული ქმედების ჩადენის ეპიზოდში) მოთხოვნა არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურების თაობაზე, უსაფუძვლოა და არ უნდა დაკმაყოფილდეს.

საკასაციო სასამართლო ასევე მიუთითებს, რომ განსახილველი საკასაციო საჩივრის ფარგლები არ მოიცავს არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის საფუძვლიანობის შეფასებას მოსარჩელეების - მ. ბ-ისა და ჯ. ჯ-ის ნაწილში (მ. ბ-ს საკასაციო პრეტენზია არ წარმოუდგენია, ხოლო საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 01.04.2020წ. განჩინებით ჯ. ჯ-ის ნაწილში საკასაციო საჩივარი განუხილველად დარჩა, დადგენილი ხარვეზის შეუვსებლობის გამო).

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 37.1 მუხლის თანახმად, პროცესის ხარჯებს შეადგენს სასამართლო ხარჯები და სასამართლოს გარეშე ხარჯები. ამავე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, სასამართლოსგარეშე ხარჯებს წარმოადგენს ადვოკატისათვის გაწეული ხარჯები, დაკარგული ხელფასი (განაცდური), მტკიცებულებათა უზრუნველსაყოფად გაწეული ხარჯები, აგრეთვე მხარეთა სხვა აუცილებელი ხარჯები.

ამავე კოდექსის 53.1 მუხლის თანახმად, იმ მხარის მიერ გაღებული ხარჯების გადახდა, რომლის სასარგებლოდაც იქნა გამოტანილი გადაწყვეტილება, ეკისრება მეორე მხარეს, თუნდაც ეს მხარე გათავისუფლებული იყოს სახელმწიფო ბიუჯეტში სასამართლო ხარჯების გადახდისაგან. თუ სარჩელი დაკმაყოფილებულია ნაწილობრივ, მაშინ მოსარჩელეს ამ მუხლში აღნიშნული თანხა მიეკუთვნება იმ სარჩელის იმ მოთხოვნის პროპორციულად, რაც სასამართლოს გადაწყვეტილებით იქნა დაკმაყოფილებული, ხოლო მოპასუხეს - სარჩელის მოთხოვნათა იმ ნაწილის პროპორციულად, რომელზედაც მოსარჩელეს ეთქვა უარი. იმ მხარის წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეულ ხარჯებს, რომლის სასარგებლოდაც იქნა გამოტანილი გადაწყვეტილება, სასამართლო დააკისრებს მეორე მხარეს გონივრულ ფარგლებში, მაგრამ არაუმეტეს დავის საგნის ღირებულების 4 პროცენტისა, ხოლო არაქონებრივი დავის შემთხვევაში - განსახილველი საქმის მნიშვნელობისა და სირთულის გათვალისწინებით, 2 000 ლარამდე ოდენობით.

მოცემულ შემთხვევაში, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 46.1 მუხლის „დ“ ქვეპუნქტისა და „სახელმწიფო ბაჟის შესახებ“ კანონის 5.1 მუხლის „უ“ ქვეპუნქტის შესაბამისად, მხარეები გათავისუფლებულნი არიან სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან. ამდენად, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 55.3 მუხლიდან გამომდინარე, ვინაიდან ორივე მხარე გათავისუფლებულია სახელმწიფო ბაჟისაგან, საქმეზე გაწეულ ხარჯებს სახელმწიფო აანაზღაურებს.

რაც შეეხება მოთხოვნას სასამართლოს გარეშე ხარჯების ანაზღაურების თაობაზე:

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53.1 მუხლი განსაზღვრავს მხარის მიერ წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეული ხარჯების იმ ოდენობის მაქსიმუმს, რომელიც შეიძლება დაეკისროს მეორე მხარეს. ამ მაქსიმუმის ფარგლებში სასამართლოს შეუძლია, თავისი შეხედულებით, გონივრულ ფარგლებში განსაზღვროს წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეული ხარჯების ოდენობა, რომელიც მეორე მხარეს უნდა დაეკისროს. წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეული ხარჯების ოდენობის განსაზღვრისას მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული საქმის მოცულობა, მისი ფაქტობრივ-სამართლებრივი სირთულე, წარმომადგენლობითი ფუნქციის განხორციელების ინტენსივობა, ხანგრძლივობა და სხვა გარემოებები.

საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ მარწმუნებელსა და ადვოკატს შორის წარმოშობილი ურთიერთობის მატერიალური საფუძველია დავალების ხელშეკრულება (სკ-ის 709-ე მუხ.), მარწმუნებელი ვალდებულია გადაუხადოს რწმუნებულს გასამრჯელო ხელშეკრულებით ან კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევაში (სკ-ის 710-ე მუხ.). გაწეული მომსახურების ღირებულების ანაზღაურება მოცემულ შემთხვევაში პრეზიუმირებულია, ვინაიდან სასყიდლიანი დავალების ხელშეკრულება შეიძლება იყოს წერილობითი ან ზეპირი, ხოლო ადვოკატის მომსახურების ღირებულება საპროცესო კანონმდებლობის თანახმად წაგებულ მხარეს უნდა დაეკისროს. იურდიული მომსახურების გაწევის შემთხვევაში ივარაუდება მხარეთა შორის სასყიდლიანი დავალების ხელშეკრულების არსებობა, საწინააღმდეგო საჭიროებს დამტკიცებას. ამასთან, მინდობილობა და დავალების ხელშეკრულება ერთმანეთთან დაკავშირებული დოკუმენტებია, შესაბამისად, არ გამოირიცხება მათი ერთ დოკუმენტში - მინდობილობაში მოქცევა. საგულისხმოა, რომ დავალების ხელშეკრულების მომწესრიგებელი ნორმებით (სამოქალაქო კოდექსის 709-722 მუხლები) გათვალისწინებული არ არის სპეციალური მოთხოვნა ხელშეკრულების ფორმის თაობაზე, თუმცა დაცული უნდა იქნეს სამოქალაქო კოდექსის 709-ე მუხლის მოთხოვნა, მარწმუნებლის მიერ რაიმე მოქმედების განხორციელების მინდობილობის გაცემის შესახებ, რათა წარმომადგენელმა შეძლოს წარმომადგენლობითი ფუნქციის განხორციელება.

მოცემულ შემთხვევაში, საქმეს ერთვის 30.11.2015წ. სანოტარო წესით დამოწმებული, 5 წლის ვადით გაცემული რწმუნებულება, რომლითაც ივანე პეტრიაშვილს გ. რ-ასაგან მინიჭებული აქვს უფლებამოსილება, დაიცვას მისი ინტერესები ყველა ინსტანციის სასამართლოში. რწმუნებულება შეიცავს მითითებას, მინდობილი მოქმედების შესასრულებლად გაწეული აუცილებელი ხარჯების რწმუნებულისათვის ანაზღაურების ვალდებულების თაობაზე. საქმეზე ასევე წარმოდგენილია 23.03.2018წ. სანოტარო წესით დამოწმებული, განუსაზღვრელი ვადით გაცემული რწმუნებულება, რომლითაც ივანე პეტრიაშვილს დ. გ-ასაგან მინიჭებული აქვს უფლებამოსილება, დაიცვას მისი ინტერესები ყველა ინსტანციის სასამართლოში. რწმუნებულებაში მითითებულია, რომ დავალებების შესრულების სანაცვლოდ, მარწმუნებელი ვალდებულია გადაიხადოს გაწეული სამუშაოს საზღაური, შეთანხმებისამებრ.

ზემოაღნიშნული მტკიცებულებებიდან გამომდინარეობს, რომ ადვოკატის მომსახურების ღირებულების მოპასუხისათვის დაკისრების საკითხი, მოსარჩელე გ. რ-ას შემთხვევაში, სარჩელის აღძვრისთანავე დაისვა სასამართლოს წინაშე, ხოლო დ. გ-ას შემთხვევაში - საქმის სააპელაციო ინსტანციაში განხილვის ეტაპზე. საქმის მასალებით დასტურდება ადვოკატის მიერ მითითებული მოსარჩელეებისათვის იურიდიული მომსახურების გაწევა შესაბამისი ინსტანციის სასამართლოებში. ამდენად, საკასაციო სასამართლომ უნდა იმსჯელოს არა მარწმუნებლების მიერ ადვოკატისათვის გაწეული ხარჯის ანაზღაურების საკითხზე (რაც საქმის მასალებით არ დასტურდება), არამედ საქმის მასალებით დადასტურებულ, ადვოკატის მიერ მარწმუნებლისათვის გაწეული მომსახურების ღირებულების მოპასუხისათვის დაკისრების საკითხზე.

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ მართალია, ზოგადი წესის მიხედვით ხარჯების განსაზღვრა ხდება სასამართლოში მხარის მიერ წარდგენილი ფაქტობრივად გაწეული ხარჯების ოდენობის დამადასტურებელი მტკიცებულებების საფუძველზე, თუმცა ამგვარი მტკიცებულებების არარსებობის შემთხვევაში, მხარის მოთხოვნის საფუძველზე, სასამართლოს თავადაც შეუძლია განსაზღვროს იურიდიული დახმარებისათვის გაწეული ხარჯების ოდენობა (სუს 11.02.08წ. №ას-792-1114-07 განჩინება), თუკი აშკარაა, რომ პირის უფლების დარღვევის აღკვეთის მიზნით წარმომადგენლობითი მომსახურება გაწეულია. იურიდიული მომსახურების ანაზღაურების ამსახველი ქვითრის, საგადახდო დავალების შესრულების დოკუმენტაციის წარუდგენლობა, არ გამორიცხავს საქმის განხილვასთან დაკავშირებით გაწეული მომსახურების ღირებულების ანაზღაურების შესაძლებლობას (სუს 09.02.2012წ., №ბს-1330-1315 (კ-11); 30.10.15წ. №ას-444-423-2015; 25.03.2016წ. №ას-12-12-2016წ., 17.01.2019წ. Nბს-809-805(3კ-17) გადაწყვეტილებები).

საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ პროცესის ხარჯების განაწილების საკითხი უნდა გადაწყდეს სასამართლო გადაწყვეტილებით, რომლითაც საქმე წყდება არსებითად. ამასთან, საპროცესო ხარჯის ოდენობა უნდა განისაზღვროს საქმეზე დამდგარი საბოლოო შედეგის მიხედვით, სამივე ინსტანციის სასამართლოში წარმომადგენლობითი საქმიანობის შედეგის გათვალისწინებით. საკასაციო პალატა თვლის, რომ მოცემულ შემთხვევაში, ვინაიდან არსებობს საკასაციო საჩივრის და სარჩელის ნაწილობრივ დაკმაყოფილების სამართლებრივი საფუძველი, შესაბამის ნაწილში არსებობს ასევე წარმომადგენლობაზე გაწეული ხარჯის მოწინააღმდეგე მხარისათვის დაკისრების წინაპირობაც. ამდენად, საქმის სირთულისა და მნიშვნელობის, წარმომადგენლობის ინტენსივობის, ინსტანციურობის, დავის გადაწყვეტის შედეგის გათვალისწინებით, საკასაციო სასამართლოს მოსაზრებით, მოპასუხე შსს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტს უნდა დაეკისროს იურიდიული მომსახურების ანაზღაურება 500 (ხუთასი) ლარის ოდენობით.

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 103.1 მუხლის შესაბამისად, მტკიცებულებებს სასამართლოს წარუდგენენ მხარეები. თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზედაც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს. ამასთან, საქმის გარემოებები, რომლებიც კანონის თანახმად უნდა დადასტურდეს გარკვეული სახის მტკიცებულებებით, არ შეიძლება დადასტურდეს სხვა სახის მტკიცებულებებით (სსკ-ის 102-ე მუხლი).

საკასაციო პალატა დაუსაბუთებლად მიიჩნევს მოთხოვნას, რომელიც შეეხება მოწინააღმდეგე მხარისათვის მინდობილობების, დავალების ხელშეკრულების, იურიდიული მომსახურების ხელშეკრულების, ადვოკატის სახელზე შედგენილი განცხადების და სხვა დოკუმენტების სანოტარო წესით დამოწმებისათვის გაღებული ხარჯის ანაზღაურების დაკისრებას. კასატორების მიერ მთითებული დოკუმენტებიდან, საქმის მასალებით დასტურდება რამდენიმე მოსარჩელის მიერ ადვოკატებზე გაცემული რწმუნებულებების სანოტარო წესით დამოწმება, თუმცა არ დასტურდება, რომ მინდობილობები მხოლოდ ზიანის ანაზღაურების თაობაზე დავის წარმოების მიზნით არის გაცემული, შესაბამისად, აღნიშნული ხარჯი ვერ იქნება მიჩნეული უშუალოდ განსახილველ საქმეზე გაწეულ ხარჯად.

რაც შეეხება მოსარჩელეთა წარმომადგენლების გადაადგილების გამო ტრანსპორტირებისათვის გაწეული ხარჯების ანაზღაურებას - საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საქმის წარმოების ყველა ეტაპზე დ. გ-ას და გ. რ-ას წარმომადგენლის მონაწილეობა, ადასტურებს მისი გადაადგილებისათვის გარკვეული ხარჯის გაწევას, თუმცა ამ საფუძვლით საპროცესო ხარჯის სახით 100 ლარის ანაზღაურების მოთხოვნა დაუსაბუთებელია. საკასაციო სასამართლოს მოსაზრებით, მგზავრობის მანძილისა და ტრანსპორტის სავარაუდო სახეობის გათვალისწინებით, ამასთან, იმ გარემოების მხედველობაში მიღებით, რომ ობიექტური მტკიცებულებების წარმოუდგენლობის გამო, შეუძლებელია თანხის კონკრეტული ოდენობის დადგენა, მითითებული ხარჯის გონივრული ოდენობა უნდა განისაზღვროს 50 ლარით.

საკასაციო პალატა დაუსაბუთებლად მიიჩნევს კასატორების შუამდგომლობას, მტკიცებულებათა მოძიება-მოპოვებაზე (20 ლარი), საკასაციო სასამართლოში საკასაციო საჩივარზე, წერილობით განცხადებებზე, შუამდგომლობებზე დახარჯულ ქაღალდის ფურცლებზე (70 ლარის), მათ ასლებზე (40 ლარი), აკინძვაზე (0,10 ლარი) გაწეული ხარჯის, ასევე საფოსტო კავშირისათვის გაღებული დანახარჯის (60 ლარი), მასალების საფოსტო კონვერტით შესაფუთად გაწეული დანახარჯის (10 ლარის), აპელანტების და მისი წარმომადგენლის სასამართლოში გამოცხადებისთვის და მათი გამოცხადების პერიოდში აუცილებელ კვებაზე გაწეული გაზრდილი დანახარჯების (100 ლარი), სასამართლოში მოცდენილი (დაკარგული) დროის (4 000 ლარი), სასამართლო გადაწყვეტილების სააღსრულებო ხარჯის ( 500 ლარი) მოპასუხეებისათვის დაკისრების თაობაზე.

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ პროცესის ხარჯები, რომელიც შედგება სასამართლო და სასამართლოსგარეშე ხარჯებისაგან, წარმოადგენს მხარეთა მიერ მატერიალური უფლებების დასაცავად (აღსადგენად) გაწეულ (გასაწევ) ხარჯებს, რაც შესაძლებელია ანაზღაურდეს სარჩელზე დამდგარი შედეგის შესაბამისად და პროპორციულად, როგორც პროცესუალური მოთხოვნა. საკასაციო პალატა თვლის, რომ რამდენადაც მოცემული საქმე საკასაციო სასამართლომ განიხილა სსკ-ის 408.3 მუხლის საფუძველზე, ზეპირი მოსმენის გარეშე, უსაფუძვლოა მოთხოვნა ტრანსპორტის, კვების, სასამართლოში დროის დაკარგვის ხარჯების ანაზღაურების თაობაზე. რაც შეეხება ქაღალდის ფურცლებთან, მათ ასლებთან, მასალების აკინძვასთან და საფოსტო მომსახურებასთან დაკავშირებულ დანახარჯის ანაზღაურებას, კასატორს არ წარმოუდგენია ამ მიმართულებით დანახარჯების გაწევის დამადასტურებელი რაიმე დოკუმენტაცია. ასევე უსაფუძვლოა მოთხოვნა, სასამართლო გადაწყვეტილების აღსრულებასთან დაკავშირებული ხარჯის მოპასუხე მხარისათვის დაკისრების თაობაზე, რამდენადაც სასამართლოსგარეშე ხარჯის ანაზღაურების შესაძლებლობაზე მსჯელობა უშუალოდ უკავშირდება სასამართლოში საქმის წარმოების პერიოდში მარწმუნებლის სახელით განხორციელებულ მოქმედებათა ერთობლიობას.

გარდა ზემოაღნიშნულისა, გაურკვეველია კასატორების მოთხოვნა, საკასაციო საჩივარზე სახელმწიფო ბაჟის გადახდისას საბანკო სერვისით მომსახურებაზე გაწეული 1 ლარის მოწინააღმდეგე მხარისათვის დაკისრების თაობაზე, რამდენდაც განსახილველ საქმეზე, კასატორები კანონის საფუძველზე გათავისუფლებულნი არიან სახელმწიფო ბაჟის გადახდის ვალდებულებისაგან, შესაბამისად, საქმეზე არ არის წარმოდგენილი სახელმწიფო ბაჟის გადახდის დამადასტურებელი დოკუმენტი, რომელიც უნდა შეიცავდეს ინფორმაციას, შესაბამისი საბანკო მომსახურების გაწევისათვის გადახდილი თანხის თაობაზე.

საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 404.2 მუხლის თანახმად, საკასაციო სასამართლოს განხილვის საგანი შეიძლება იყოს აგრეთვე სასამართლოს ის განჩინებები, რომლებიც წინ უსწრებს სასამართლოს საბოლოო გადაწყვეტილებას, იმისგან დამოუკიდებლად, დასაშვებია თუ არა მათ მიმართ კერძო საჩივრის შეტანა.

კასატორები ითხოვენ თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 20.09.2018 საოქმო განჩინების გაუქმებას, რომლითაც მათ უარი ეთქვათ საქმის სააპელაციო წესით განხილვის ეტაპზე წარდგენილი მტკიცებულების დართვაზე.

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 380.1 მუხლის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოში საქმის განხილვისას შეიძლება მოყვანილ იქნეს ახალი ფაქტები და წარდგენილ იქნეს ახალი მტკიცებულებები. ამავე მუხლის მეორე ნაწილის შესაბამისად, სააპელაციო სასამართლო არ მიიღებს ახალ ფაქტებსა და მტკიცებულებებს, რომლებიც მხარეს შეეძლო წარედგინა პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის განხილვისას, მაგრამ არასაპატიო მიზეზით არ წარადგინა.

კასატორების განმარტებით, საქმის განხილვის სხვა ეტაპზე მათ არ ჰქონდათ შესაძლებლობა, წარედგინათ ადმინისტრაციული დაკავების დამადასტურებელი მტკიცებულებები, თუმცა აღნიშნულის შეუძლებლობის თაობაზე სათანადო დასაბუთებას არ შეიცავს არც სააპელაციო სასამართლოში წარდგენილი შუამდგომლობა მტკიცებულების დართვის შესახებ და არც საკასაციო საჩივრის ის ნაწილი, რომელიც შესაბამისი შუამდგომლობის დაკმაყოფილებაზე უარის შესახებ 20.09.2018 საოქმო განჩინების გაუქმებას შეეხება. რაც შეეხება კასატორების მითითებას, სააპელაციო სასამართლოს მხრიდან ასკ-ის მე-14, მე-19 მუხლების გამოყენების შესაძლებლობის თაობაზე - საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსი სასამართლოს ანიჭებს უფლებამოსილებას და არა ვალდებულებას, საჭიროებისამებრ, თავისი ინიციატივით შეაგროვოს დამატებითი ინფორმაცია და მტკიცებულებები. მოცემულ შემთხვევაში, არ დასტურდება, რომ 20.09.2018 განჩინების მიღებით სააპელაციო სასამართლომ დაარღვია კანონით დადგენილი მოთხოვნები. განჩინება მტკიცებულების დართვაზე უარის შესახებ დასაბუთებულია და არ არსებობს მისი გაუქმების საფუძველი.

საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ ასევე უსაფუძვლოა კასატორების მოთხოვნა უსწორობის გასწორების შესახებ თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 27.12.2018წ. განჩინების გაუქმების თაობაზე, შემდეგ გარემოებათა გამო:

საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 260.1 მუხლის თანახმად, სასამართლოს შეუძლია მხარეთა თხოვნით ან თავისი ინიციატივით გაასწოროს გადაწყვეტილებაში დაშვებული უსწორობანი ან აშკარა არითმეტიკული შეცდომები. გადაწყვეტილებაში შესწორების შეტანის შესახებ სასამართლოს განჩინებაზე შეიძლება კერძო საჩივრის შეტანა.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 27.12.2018წ. განჩინების მიხედვით, სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ უნდა გასწორდეს 27.12.2018წ. გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის პირველ პუნქტში დაშვებული უსწორობა და გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის პირველ პუნქტში, „ვ. გ-ას“ ნაცვლად, მითითებულ უნდა იქნეს „ვ. მ-ა“. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 27.12.2018წ. გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის პირველი პუნქტით დგინდება, რომ მასში რეალურად არ არის დაშვებული უსწორობა, მოსარჩელის - ვ. მ-ას სახელი და გვარი მითითებულია სწორად.

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ მხარისათვის სასამართლო აქტის გასაჩივრების უფლების მინიჭება მისი უშუალო ინტერესის დაცვის მიზანს ემსახურება. თავის მხრივ, მართლმსაჯულების საქმიანობა მიმართულია დარღვეული უფლების აღდგენისა და პირის კანონიერი ინტერესის დაცვისაკენ. საკასაციო პალატა თვლის, რომ მართალია, მოცემულ შემთხვევაში, არ დასტურდება სააპელაციო სასამართლოს მხრიდან უსწორობის გასწორების შესახებ განჩინების მიღების საჭიროება, თუმცა იმ პირობებში, როდესაც 27.12.2018წ. განჩინების არსებობა უშუალოდ არ ახდენს გავლენას კასატორების ინტერესებზე, არ ცვლის მათ სამართლებრივ მდგომარეობას, მხოლოდ ზოგადი ხასიათის მსჯელობა იმასთან დაკავშირებით, რომ სააპელაციო სასამართლოს განჩინების მიღებას არ გააჩნდა სათანადო საფუძველი, ვერ შექმნის მისი გაუქმების წინაპირობას.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლის მეორე ნაწილით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 410-ე, 411-ე მუხლებით და

გ ა დ ა წ ყ ვ ი ტ ა:

1. რ. მ-ის, ლ. რ-ას, ვ. მ-ას, ზ. ხ-ას, ჯ. ს-ის, ლ. ჭ-ის, გ. კ-ის, რ. კ-ის და ბ. შ-ას საკასაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდეს;

2. ლ. ბ-ის, დ. გ-ას, ნ. ნ-ის და გ. რ-ას საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ;

3. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2018 წლის 27 დეკემბრის გადაწყვეტილება ლ. ბ-ის, დ. გ-ას, ნ. ნ-ის და გ. რ-ას ნაწილში და ამ ნაწილში მიღებულ იქნეს ახალი გადაწყვეტილება;

4. ლ. ბ-ის, დ. გ-ას, ნ. ნ-ის და გ. რ-ას სარჩელი დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ;

5. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტს ლ. ბ-ის სასარგებლოდ დაეკისროს არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურება 150 (ას ორმოცდაათი) ლარის ოდენობით;

6. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტს გ. რ-ას სასარგებლოდ დაეკისროს არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურება 140 (ას ორმოცი) ლარის ოდენობით;

7. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტს ნ. ნ-ის სასარგებლოდ დაეკისროს არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურება 70 (სამოცდაათი) ლარის ოდენობით;

8. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტს დ. გ-ას სასარგებლოდ დაეკისროს არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურება 70 (სამოცდაათი) ლარის ოდენობით;

9. დანარჩენ ნაწილში თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2018 წლის 27 დეკემბრის გადაწყვეტილება დარჩეს უცვლელად;

10. უცვლელად დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2018 წლის 20 სექტემბრის და 2018 წლის 27 დეკემბრის განჩინებები;

11. შსს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტს დაეკისროს იურიდიული მომსახურებისათვის გაწეული საპროცესო ხარჯის ანაზღაურება 500 (ხუთასი) ლარის ოდენობით და ტრანსპორტირებისათვის გაწეული ხარჯის ანაზღაურება 50 (ორმოცდაათი) ლარის ოდენობით.

12. მხარეები გათავისუფლებულნი არიან სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან;

13. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე: ნ. ქადაგიძე

მოსამართლეები: ქ. ცინცაძე

ნ. სხირტლაძე