საქართველოს უზენაესი სასამართლო

გ ა ნ ჩ ი ნ ე ბ ა

საქართველოს სახელით

Nბს-117(კ-22) 16 მარტი, 2022 წელი

ქ. თბილისი

ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატამ

შემდეგი შემადგენლობით:

თამარ ოქროპირიძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მოსამართლეები: ქეთევან ცინცაძე, გენადი მაკარიძე

საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლისა და 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის საფუძველზე, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 408-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, ზეპირი განხილვის გარეშე, შეამოწმა საქართველოს გენერალური პროკურატურის საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საფუძვლების არსებობა, თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2021 წლის 4 ნოემბრის განჩინებაზე (მოწინააღმდეგე მხარე (მოსარჩელე) - ზ. ქ-ა, მესამე პირი - საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო).

აღწერილობითი ნაწილი:

2019 წლის 16 ოქტომბერს ზ. ქ-ამ სარჩელით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას, მოპასუხე საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიმართ. ზ. ქ-ამ მოითხოვა საქართველოს გენერალური პროკურატურისათვის უკანონო პატიმრობისა და მსჯავრდების შედეგად მიყენებული ზიანისათვის, მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრება, 30 000 (ოცდაათი ათასი) ლარის ოდენობით; მატერიალური ზიანის სახით ადვოკატებისთვის გადახდილი თანხის ანაზღაურების დაკისრება 4767 ლარის ოდენობით; დამოუკიდებელი ექსპერტიზის ბიუროსთვის გადახდილი თანხის ანაზღაურების დაკისრება 2800 ლარის ოდენობით; ავტომობილის სასესხო ვალდებულების დაფარვის გამო 8747 ლარის ანაზღაურების დაკისრება; ციხის საბარათე ანგარიშზე დარიცხული თანხის ანაზღაურების დაკისრება 12137 ლარის ოდენობით; ადვოკატ გ. ბ-ისათვის სააპელაციო სასამართლოში (სისხლის სამართლის კოლეგია) გადახდილი 4000 (ოთხი ათასი) ლარის ანაზღაურების დაკისრება.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 9 მარტის გადაწყვეტილებით ზ. ქ-ას სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა; საქართველოს გენერალურ პროკურატურას ზ. ქ-ას სასარგებლოდ დაეკისრა მორალური ზიანის ანაზღაურება 10 000 (ათი ათასი) ლარის ოდენობი; საქართველოს გენერალურ პროკურატურას ზ. ქ-ას სასარგებლოდ დაეკისრა მატერიალური ზიანის ანაზღაურება 8 767 (რვა ათას შვიდას სამოცდაშვიდი) ლარის ოდენობით, ადვოკატის მომსახურებისათვის და 2800 (ორი ათას რვაასი) ლარის ოდენობით, ექსპერტიზის ღირებულებისათვის. დანარჩენ ნაწილში ზ. ქ-ას სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 9 მარტის გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა საქართველოს გენერალურმა პროკურატურამ.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2021 წლის 4 ნოემბრის განჩინებით საქართველოს გენერალური პროკურატურის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 9 მარტის გადაწყვეტილება.

სააპელაციო პალატამ, წარდგენილი სააპელაციო საჩივრის ფარგლებში შეაფასა, არსებობდა თუ არა საქართველოს გენერალური პროკურატურისთვის ზ. ქ-ას სასარგებლოდ მორალური ზიანის - 10 000 (ათი ათასი) ლარის ოდენობით, მატერიალური ზიანის - 8767 (რვაათას შვიდას სამოცდაშვიდი) ლარის ოდენობით (ადვოკატის მომსახურებისათვის) და 2800 (ორი ათას რვაასი) ლარის ოდენობით (ექსპერტიზის ღირებულებისათვის) ანაზღაურების დაკისრების საფუძველი.

სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის მე-5 მუხლზე, საქართველოს კონსტიტუციის მე-4, მე-9 მუხლებზე, მე-18 მუხლის მე-4 პუნქტზე, სამოქალაქო კოდექსის მე-18 მუხლის მეორე ნაწილზე, 317-ე, 408-409-ე, 411-ე მუხლებზე, 1005-ე მუხლებზე, ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 207-208-ე მუხლებზე.

სააპელაციო პალატის მოსაზრებით, გასათვალისწინებელია ზ. ქ-ას მიმართ განხორციელებული იძულების ფორმები, ის ფაქტობრივი გარემოება, რომ ზ. ქ-ას თავისუფლება ჰქონდა აღკვეთილი ფაქტობრივად ერთი წლის, 5 თვის და 11 დღის განმავლობაში, რაც არ არის ჩვეულებრივი მოვლენა ადამიანის ცხოვრებაში. უკანონო პატიმრობაში ყოფნის პერიოდში ზ. ქ-ას დაერღვა ცხოვრების ჩვეული წესი, იყო ჩაკეტილი და ვერ ურთიერთობდა ოჯახის წევრებთან. იგი არ იყო ვალდებული, ეთმინა პატიმრობასთან დაკავშირებული დისკომფორტი, რაც გამოიხატებოდა თუნდაც მთელი რიგი უფლებებითა და თავისუფლებებით სარგებლობის შეუძლებლობაში ან შეზღუდვაში. ამდენად, სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებით, არსებობს საქართველოს გენერალური პროკურატურისთვის ზ. ქ-ას სასარგებლოდ მორალური ზიანის სახით 10 000 (ათი ათასი) ლარის ანაზღაურების დაკისრების საფუძველი.

მატერიალური ზიანის ანაზღაურების საკითხთან დაკავშირებით, სააპელაციო სასამართლომ სათანადო მტკიცებულებებით დადასტურებულად მიიჩნია მხარისთვის მიყენებული მატერიალური ზიანის არსებობა და ჩათვალა, რომ სახეზეა მისი სრულად ანაზღაურების საფუძველი.

საქმეზე წარმოდგენილი თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2018 წლის 13 მარტის განაჩენით და თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2018 წლის 26 ნოემბრის განაჩენით სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ უსაფუძვლოდ დაწყებულ სისხლის სამართლის საქმის მიმდინარეობისას ზ. ქ-ა წარმოდგენილი იყო ადვოკატებით. კერძოდ, მითითებული განაჩენების მიხედვით, ზ. ქ-ას იცავდა რამდენიმე ადვოკატი, მათ შორის, ადვოკატები - მ. ჩ-ე, ლ. ქ-ი, ა. კ-ე და გ. ბ-ე. სააპელაციო პალატამ მიუთითა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2012 წლის 9 თებერვლის Nბს-1330-1315(კ-11) განჩინებაზე და აღნიშნა, რომ დადგენილი პრაქტიკის თანახმად, ადვოკატის მომსახურებისათვის გაწეული ხარჯი შეიძლება ანაზღაურდეს იმ პირობებშიც, როდესაც არ არის წარმოდგენილი ხარჯის გაწევის დამადასტურებელი დოკუმენტი, თუმცა ადვოკატის მომსახურება სადავო გარემოებას არ წარმოადგენს. ასეთ შემთხვევაში სასამართლო უფლებამოსილია თავად განსაზღვროს გაწეული ხარჯის ოდენობა გონივრულ ფარგლებში. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მიერ დადგენილი პრაქტიკა ადგენს კიდევ უფრო მაღალი დაცვის სტანდარტს და ხელმყოფ პირს მაშინაც აკისრებს ადვოკატის მიერ გაწეული შრომის ანაზღაურებას, როდესაც სამართალწარმოებაში მონაწილე პირს არ გადაუხდია ადვოკატის მომსახურებისათვის გათვალისწინებული თანხა ან თუნდაც წარმომადგენლობა განხორციელდა არასამთავრობო ორგანიზაციის მიერ, ქველმოქმედების სახით (სასამართლომ მიუთითა საქმეზე: „ფადეევა რუსეთის წინააღმდეგ“ (Fadeyeva v. Russia). სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, საერთაშორისო თუ ეროვნული სასამართლოს პრაქტიკის გათვალისწინებით, ანაზღაურებას ექვემდებარება ხარჯი, რომელიც გაწეულია, თუმცა კონკრეტული ოდენობით ხარჯის გაწევის დოკუმენტი ვერ იქნა წარმოდგენილი, ასევე ხარჯი,რომელიც ჯერ არ არის გაწეული, თუმცა დასტურდება საადვოკატო მომსახურება და არსებობს საფუძვლიანი მოლოდინი ხარჯის გაწევის შესახებ. აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით სასამართლომ მიუთითა სუს 2019 წლის 7 თებერვლის Nბს-432-429(2კ-17) გადაწყვეტილებაზე.

სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა საქმეზე წარმოდგენილ 2018 წლის პირველი აპრილის იურიდიული მომსახურების ხელშეკრულებაზე, რომლის თანახმად, ერთი მხრივ, გ. ბ-ეს (შემსრულებელი) და, მეორე მხრივ, მ. მ-ეს (დამკვეთი) შორის დაიდო იურიდიული მომსახურების ხელშეკრულება. ხელშეკრულებით გათვალისწინებული მომსახურეობა მოიცავდა შემსრულებლის მიერ ბრალდებულ ზ. ქ-ას უფლებების დაცვას მეორე ინსტანციის სასამართლოში. სასამართლომ მიუთითა, რომ საქმეში არსებული 2018 წლის 29 დეკემბრის მიღება-ჩაბარების აქტის თანახმად, აქტის გაფორმების დღეს ზ. ქ-ამ (თანხის გადამხდელმა) გ. ბ-ეს (თანხის მიმღებს) ნაღდი ანგარიშსწორების გზით გადაუხადა 2018 წლის პირველი აპრილის იურიდიული მომსახურების ხელშეკრულებით გათვალისწინებული საზღაური 4000 (ოთხი ათასი) ლარი, ხოლო თავის მხრივ, ,,თანხის მიმღებმა“ ,,თანხის გადამხდელისგან“ ნაღდი ანგარიშსწორებით მიიღო თანხა 4000 (ოთხი ათასი) ლარის ოდენობით. სასამართლომ ასევე მიუთითა საქმეზე წარმოდგენილ ინტერნეტ ბანკით გადახდის დამასტურებელ ქვითარზე (მომხმარებელში მითითებულია ა. კ.), რომლითაც დასტურდება 600 (ექვსასი) დოლარის გადარიცხვა.

სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის თავისებურებას წარმოადგენს ზიანი ანაზღაურება, მისი მიმყენებლის ბრალის მიუხედავად. ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის დაკმაყოფილებისთვის საკმარისია, დადგინდეს ქმედების უკანონობა და სახეზე იყოს პირის მარეაბილიტირებელი გარემოება, ხოლო პირს, რომლის მიმართაც დადგა გამამართლებელი განაჩენი, უნდა მიეცეს შესაბამისი კომპენსაცია სახელმწიფოს მხრიდან მისი უფლებებში გაუმართლებელი ან/და გადაჭარბებული ჩარევისთვის. სააპელაციო პალატამ სრულად გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მოსაზრება, რომ იმ პირობებში, როდესაც გამართლებულ პირს მორალური ზიანის სახით მიეცემა ფულადი კომპენსაცია, შესაბამისად, მის მიერ ადვოკატებისათვის გაწეული ხარჯები განხილულ უნდა იქნეს, როგორც მატერიალური ზიანი. ამდენად, რომ არა უკანონო ბრალდება, მას აღნიშნული თანხის გაღების აუცილებლობა არ ექნებოდა. სააპელაციო პალატის შეფასებით, დადასტურებულია მიზეზობრივი კავშირის არსებობა ფულად ზარალსა და საქართველოს გენერალური პროკურატურის ქმედებას შორის. ამდენად, კანონშესაბამისია საქართველოს გენერალური პროკურატურისთვის მოსარჩელის სასარგებლოდ მატერიალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრება გონივრულ ფარგლებში - 8767 ლარის ოდენობით (4000 ლარს + 4767 ლარი).

ექსპერტიზის ბიუროსათვის გადახდილი თანხის - 2800 ლარის ანაზღაურების მოთხოვნასთან დაკავშირებით, სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა დამოუკიდებელი სასამართლო ექსპერტიზის ცენტრის 2019 წლის 25 ივლისის N07/36 ცნობაზე, რომლის თანახმად, ზ. ქ-ას ინტერესების დამცველ ადვოკატს - მ. ჩ-ეს, N004140617002 სისხლის სამართლის საქმეზე დამოუკიდებელ სასამართლო ექსპერტიზის ცენტრ ,,...ში“ 2017 წელს დანიშნული ჰქონდა სასამართლო სამედიცინო და კომპლექსური ჰაბიტოსკოპიური და ვიდეოფონოსკოპიური ექსპერტიზები (ექსპერტის დასკვნა №01-04/13 და №06-01/05-06- 02/01). მითითებული ცნობის თანახმად, მ. ჩ-ის მიერ საექსპერტო მომსახურეობის ღირებულება 1000 (ათასი) და 1 800 (ათას რვაასი) ლარის ოდენობით ანაზღაურებულ იქნა სრულად, ნაღდი ანგარიშსწორებით, რასაც ადასტურებს დამოუკიდებელი სასამართლო ექსპერტიზის ცენტრ ,,...ის“ საბუღალტრო დოკუმენტაცია (სალაროს შემოსავლის ორდერი N02/1017 და N05/1017). სააპელააციო სასამართლოს განმარტებით, საქმეში არსებული მტკიცებულებებით დადგენილია ზ. ქ-ას წარმომადგენლის მიერ სწორედ ზ. ქ-ას სისხლის სამართლის საქმეზე ექსპერტიზის ჩატარებასთან დაკავშირებით 2800 ლარის გადახდის ფაქტი. შესაბამისად, არსებობს მოპასუხისათვის მატერიალური ზიანის სახით 2800 ლარის ანაზღაურების დაკისრების საფუძველი.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2021 წლის 4 ნოემბრის განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრა საქართველოს გენერალურმა პროკურატურამ. კასატორმა მოითხოვა გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღება, რომლითაც სარჩელი არ დაკმაყოფილდება.

კასატორი მიუთითებს საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლზე, ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 207-208-ე მუხლებზე, სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლის პირველ ნაწილზე, მე-18 მუხლზე, 992-ე, 1005-ე მუხლებზე და აღნიშნავს, რომ პირს ზიანი უნდა მიადგეს ქმედების განზრახი ან უხეში გაუფრთხილებლობის ბრალის ფორმით. ამასთან, მიზეზობრივი კავშირი უნდა არსებობდეს განხორციელებულ ქმედებასა და დამდგარ შედეგს-ზიანს შორის. სახეზე უნდა იყოს მოხელის უკანონო ქმედება, რომელმაც პირისთვის ზიანი გამოიწვია. მოცემულ შემთხვევაში, საქართველოს პროკურატურის მხრიდან ამგვარ ქმედებებს ადგილი არ ჰქონია.

კასატორის განმარტებით, მორალური ზიანის ანაზღაურების თითოეული შემთხვევა ინდივიდუალურია, დამოკიდებულია მრავალ სხვადასხვა პირობაზე. ზიანის ოდენობის განსაზღვრისას მხედველობაში უნდა იქნას მიღებული ის გარემოება, რომ კომპენსაციის ოდენობა ვერ აღუდგენს დაზარალებულს ხელყოფამდე არსებულ მდგომარეობას, შესაბამისად ოდენობა უნდა გამომდინარეობდეს გონივრული და სამართლიანი განსჯის შედეგად. აუცილებელია შეფასდეს, როგორც კონკრეტული პიროვნება და მისი სუბიექტური დამოკიდებულება ზიანის სიმძიმის მიმართ, ისე ობიექტური გარემოებები. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლში არსებული ჩანაწერით, კანონმდებელმა სასამართლოს მიანდო მორალური ზიანის ანაზღაურების შესაძლებლობა გონივრულობისა და სამართლიანობის გათვალისწინებით.

კასატორი მიუთითებს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2009 წლის 8 აპრილის Nბს-972-936(37-08), 2014 წლის 10 აპრილის Nბს-648-623(3-13), 2019 წლის 26 ნოემბრის Nბს-890(კ-19) გადაწყვეტილებებზე, 2021 წლის 7 ოქტომბრის Nბს-20(კ-21) განჩინებაზე და მიიჩნევს, რომ თბილისის სააპელაციო სასამართლომ სათანადოდ არ შეაფასა საქმის ფაქტობრივი გარემოებები. ამასთანავე, სამართლებრივ საფუძვლებთან ერთად მხედველობაში არ იქნა მიღებული როგორც ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მიერ საქართველოსთან მიმართებით დადგენილი, ისე საქართველოს საერთო სასამართლოებში დამკვიდრებული პრაქტიკა ("კასრაძე საქართველოს წინააღმდეგ“ - საქმეზე აღიარებულ იქნა კონვენციის მე-3 და მე-6 მუხლების დარღვევა. კონვენციის მე-6 მუხლი ეხებოდა უკანონო განაჩენს, რის საფუძველზეც მსჯავრდებულმა პატიმრობაში გაატარა 7 წელი. კომპენსაციის სახით შეთავაზებულ იქნა 4 000 (ოთხი ათასი) ევრო; „კობიაშვილი საქართველოს წინააღმდეგ“ - საქმეზე დადგინდა კონვენციის მე-6 მუხლის პირველი პუნქტის დარღვევა, რისთვისაც ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ მომჩივანს მიაკუთვნა კომპენსაცია 3500 ევროს ოდენობით, (მომჩივანი პატიმრობაში იმყოფებოდა 6 წელი, საიდანაც გათავისუფლდა სასჯელის სრულად მოხდის შემდგომ).

კასატორი ასევე მიუთითებს თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2016 წლის 25 ივლისის N3/780-16, 2018 წლის 14 მარტის N3/4965-17, 2019 წლის 26 ივნისის N3/4289-18, 2020 წლის 16 დეკემბრის N3/6861-19, 2019 წლის ნოემბრის N3/2162-19 გადაწყვეტილებებზე, თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2019 წლის 29 მარტის N3ბ/164-19 გადაწყვეტილებაზე, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2014 წლის 10 აპრილის Nბს-648-623(2კ-13), 2019 წლის 26 ნოემბრის Nბს-890(კ-18) გადაწყვეტილებებზე.

კასატორის მოსაზრებით, მოცემულ შემთხვევაში, საქმის ფაქტობრივი გარემოებების, სამართლებრივი ნორმების, საქართველოს უზენაესი სასამართლო ზემოაღნიშნულ განჩინებებში ჩამოყალიბებული განმარტებების შესაბამისად, ასევე, მსგავს საქმეებზე სასამართლო პრაქტიკის ანალიზის საფუძველზე, საქართველოს გენერალური პროკურატურისთვის მორალური ზიანის სახით 10 000 ლარის დაკისრება არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურების მიზნების არაპროპორციულია, არ ექცევა გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურებს კრიტერიუმებში და უნდა გაუქმდეს.

კასატორი ასევე არ ეთანხმება სასამართლო გადაწყვეტილებას მოპასუხისათვის მატერიალური ზიანის სახით 11 567 ლარის დაკისრების ნაწილში. კასატორი მიუთითებს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-ე, 105-ე მუხლებზე და სუს Nბს-776-768(2კ-4კს-15) საქმეზე გაკეთებულ განმარტებაზე ("მართლმსაჯულების განხორციელება დაკავშირებულია სასამართლო ხარჯებთან და სასამართლოს გარეშე ხარჯებთან. ამგვარი ხარჯების ოდენობა უნდა განისაზღვროს მხარის მიერ სასამართლოში წარდგენილ ფაქტობრივად გაწეული ხარჯების ოდენობის დამადასტურებელი მტკიცებულებების საფუძველზე..“). კასატორის განმარტებით, სისხლის სამართლის საქმეში ადვოკატის მონაწილეობის ფაქტი არ წარმოადგენს საკმარის მტკიცებულებას ადვოკატის მომსახურებისთვის გაწეული ხარჯის დასადასტურებლად და შემდგომ ასანაზღაურებლად. რაც შეეხება სასამართლოს მითითებას ხარჯის გაწევის საფუძვლიან მოლოდინზე, აღნიშნული კერძო-სამართლებრივი ურთიერთობაა ხელშეკრულების მხარეებს შორის და ვალდებულება, რომელიც სამომავლოდ უნდა შესრულდეს (ან შესაძლოა ვერც შესრულდეს) ვერ იქნება აბსტრაქტულად მიმართული მესამე პირთან, რომელიც არ არის ხელშეკრულების მხარე. შესაბამისად, ამ მოცემულობით ვერ ჩაითვლება, რომ მხარის მიერ გაღებულია ხარჯი, რომელიც შესაძლოა დაეკისროს საქართველოს გენერალურ პროკურატურას. კასატორი საადვოკატო ხარჯებთან დაკავშირებით ასევე ყურადღებას ამახვილებს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს განმარტებებზე, რომლის თანახმად, წარმომადგენლისათვის გაწეული ხარჯის ოდენობის განსაზღვრისას მოქმედებს გონივრული და სამართლიანი შეფასების სტანდარტი, რა დროსაც მხედველობაში უნდა იქნას მიღებული დავის საგანი (საქმის კატეგორია), საქმის სირთულე, განხილვის ხანგრძლივობა და ა.შ. განმცხადებელი უფლებამოსილია მოითხოვოს ხარჯებისა და დანახარჯების ანაზღაურება, მხოლოდ იმის გათვალისწინებით, იყო თუ არა იგი რეალური და აუცილებელი, ასევე, იყო თუ არა მათი ოდენობა გონივრული. იმისათვის, რათა განმცხადებელი უფლებამოსილი იყოს ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის 41-ე მუხლის მიხედვით აუნაზღაურდეს ხარჯები, მას რეალურად და აუცილებლობის გამო უნდა ჰქონდეს ეს ხარჯები დაკისრებული ("ჭანკოტაძე საქართველოს წინააღმდეგ", საქმე N15256/05). დამატებითი ფინანსური დოკუმენტაციის არარსებობის პირობებში, რომლებიც დაადასტურებდა, რომ შესაბამისი ფინანსური ტრანზაქციები მართლაც რეალურად განხორციელდა, მხოლოდ ადვოკატების მიერ წარმოდგენილი ბილინგის ინფორმაცია ოდნავადაც ვერ ჩაითვლება იმის მტკიცებულებად, რომ მოთხოვნილი იურიდიული მომსახურების ხარჯები რეალურად და აუცილებლობის გამო დაეკისრათ თავად განმცხადებლებს ("დადიანი და მაჩაბელი საქართველოს წინააღმდეგ" საქმე 8252/08) გარდა ამისა, სასამართლო არ ექვემდებარება შიდა იურიდიული მომსახურების საფასურის შკალას და პრაქტიკას და თავისუფლად შეუძლია არ დაადასტუროს საშინაო ადვოკატების ისეთი ტარიფები, რომლებიც გადაჭარბებული ჩანს („ასანიძე საქართველოს წინააღმდეგ“, N71503/01).

კასატორი თვლის, რომ მოცემულ შემთხვევაში, დავის საგნის, საქმის სირთულისა და განხილვის ხანგრძლივობის გათვალისწინებით, ასევე იმ გარემოების მხედველობაში მიღებით, რომ სისხლის სამართლის საქმე რამდენიმე პირის მიმართ მიმდინარეობდა და საადვოკატო მომსახურების ხარჯის გაწევის დამადასტურებელი მტკიცებულებები საქმეზე წარმოდგენილი არ არის, საქართველოს გენერალური პროკურატურისათვის საადვოკატო მომსახურებასთან დაკავშირებით გაწეული ხარჯის დაკისრება უსაფუძვლოა.

ექსპერტიზის ღირებულებისათვის გაწეული ხარჯის - 2800 (ორი ათას რვაასი) ლარის ანაზღაურების დაკისრების შესახებ მოთხოვნასთან მიმართებაში, კასატორი აღნიშნავს, რომ გაწეული ხარჯების ანაზღაურებასთან მიმართებით, მოსარჩელემ უნდა უზრუნველყოს, ერთი მხრივ, ხარჯების გაწევის ნამდვილობის დადასტურება, ხოლო მეორე მხრივ, მათი გაწევის აუცილებლობა. ანაზღაურებას ექვემდებარება არა ნებისმიერი გაწეული ხარჯი, არამედ მხოლოდ ის, რომელიც გაღებულია სასამართლოს წინაშე დარღვევის თავიდან ასაცილებლად ან უფლების აღსადგენად. კასატორის მოსაზრებით, სააპელაციო სასამართლოს არ შეუფასებია მტკიცებულებები, მათი სარწმუნოობისა თუ არასარწმუნოობის თვალსაზრისით, ასევე იმის მიხედვით, თუ საქმის სწორად გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე რომელ ფაქტს ადასტურებდა ესა თუ ის მტკიცებულება.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის პირველი თებერვლის განჩინებით, საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად წარმოებაში იქნა მიღებული საქართველოს გენერალური პროკურატურის საკასაციო საჩივარი.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საქმის მასალების შესწავლის და საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის შემოწმების შედეგად, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის მოთხოვნებს და არ ექვემდებარება დასაშვებად ცნობას, შემდეგ გარემოებათა გამო:

საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილი განსაზღვრავს საკასაციო საჩივრის განსახილველად დასაშვებობის ამომწურავ საფუძვლებს, კერძოდ, აღნიშნული ნორმის თანახმად, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ საკასაციო საჩივარი დაიშვება, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებული არცერთი ზემოთ მითითებული საფუძვლით.

საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების საკასაციო სასამართლოს მიერ დამკვიდრებული პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით, ამასთან, არ არსებობს საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღების ვარაუდი. სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება ასევე არ ეწინააღმდეგება ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს. ამასთან, საქმის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს მიერ საქმეზე ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების თვალსაზრისით.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ კასატორი ვერ ასაბუთებს სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვას მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით. კასატორი საკასაციო საჩივარში ვერ აქარწყლებს სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს და დასკვნებს.

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლის პირველი პარაგრაფი ავალდებულებს სასამართლოს, დაასაბუთოს თავისი გადაწყვეტილება, რაც არ უნდა იქნეს გაგებული თითოეულ არგუმენტზე დეტალური პასუხის გაცემად (იხ. ჯღარკავა საქართველოს წინააღმდეგ, N7932/03; Van de Hurk v. Netherlands, par.61, Garcia Ruiz v. Spain [GC] par.26; Jahnke and Lenoble v France (dec.); Perez v France [GC], par. 81).

საკასაციო სასამართლო თავდაპირველად იმ გარემოებაზე მიუთითებს, რომ განსახილველი საკასაციო საჩივრის ფარგლები მოიცავს მოპასუხე ადმინისტრაციული ორგანოსათვის მორალური ზიანის სახით 10 000 (ათი ათასი) ლარის, მატერიალური ზიანის სახით საადვოკატო მომსახურების თანხის - 8 767 (რვა ათას შვიდას სამოცდაშვიდი) ლარისა და ექსპერტიზის ხარჯის - 2 800 (ორი ათას რვაასი) ლარის დაკისრების კანონიერების შეფასებას.

საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ განსახილველ საქმეზე მოსარჩელის ინტერესს წარმოადგენს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის საფუძველზე, სახელმწიფოსათვის ზიანის ანაზღაურების დაკისრება. ამდენად, მოცემული დავის ფარგლებში, უნდა განიმარტოს - წარმოშობს თუ არა გამამართლებელი განაჩენი, როგორც მოსარჩელის მარეაბილიტირებელი გარემოება, სახელმწიფოსათვის ზიანის ანაზღაურების დაკისრების საფუძველს.

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ზოგადად, საჯარო ხელისუფლების მიერ მიყენებული ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა წარმოადგენს კონსტიტუციური რანგის უფლებას. ეროვნული თუ ევროპის სასამართლოს არაერთი განმარტებიდან გამომდინარე, ეს უფლება მოიცავს მოთხოვნას როგორც ქონებრივი, ისე არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურების თაობაზე. საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლის მე-4 პუნქტის თანახმად, ყველასთვის გარანტირებულია სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის ან ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოსაგან ან მოსამსახურისაგან უკანონოდ მიყენებული ზიანის სასამართლო წესით სრული ანაზღაურება შესაბამისად სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის ან ადგილობრივი თვითმმართველობის სახსრებიდან. ამასთან, საქართველოს კონსტიტუციის მე-13 მუხლის მე-6 ნაწილი ხაზს უსვამს ადამიანის თავისუფლებისა და ხელშეუხებლობის უფლების განსაკუთრებულ მნიშვნელობას. ნორმა კონკრეტულად შეეხება უკანონოდ თავისუფლებაშეზღუდული პირის უფლებას, მოითხოვოს სახელმწიფო ორგანოებისა და მოსამსახურეთა უკანონო მოქმედებით მიყენებული ზიანის ანაზღაურება. კონსტიტუციის მე-13 მუხლთან კავშირშია ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის მე-5 მუხლი, რომლითაც აღიარებულია ადამიანის თავისუფლებისა და უსაფრთხოების უფლება. მე-5 მუხლის მე-5 პუნქტი ადგენს, რომ ყველა მსხვერპლს, ვინც ამ მუხლის მოთხოვნათა დარღვევით დააკავეს ან დააპატიმრეს, აქვს კომპენსაციის ქმედითი უფლება.

საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლის მე-4 პუნქტის დანაწესის დეტალური საკანონმდებლო მოწესრიგება მოცემულია ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის და სამოქალაქო კოდექსის შესაბამის ნორმებში. საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 208-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, სახელმწიფო ადმინისტრაციული ორგანოს, აგრეთვე მისი თანამდებობის პირის ან ამ ორგანოს სხვა სახელმწიფო მოსამსახურის ან საჯარო მოსამსახურის (გარდა ამ მუხლის მე-2 ნაწილით განსაზღვრული საჯარო მოსამსახურისა) მიერ თავისი სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას მიყენებული ზიანისათვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო. ამავე მუხლის მე-3 ნაწილის თანახმად კი, თუ კერძო პირი რაიმე საქმიანობას ახორციელებს სახელმწიფო ორგანოს ან მუნიციპალიტეტის ორგანოს მიერ დელეგირების ან დავალების საფუძველზე, ამ საქმიანობის განხორციელებისას მიყენებული ზიანისათვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო ან მუნიციპალიტეტი. ამასთან, კოდექსის 207-ე მუხლი ადგენს, რომ თუ ამ კოდექსით სხვა რამ არ არის დადგენილი, ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ მიყენებული ზიანის ანაზღაურებისას გამოიყენება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით დადგენილი წესი („ადმინისტრაციული ორგანოს ზიანის მიმყენებელი ქმედება არსებითად არ განსხვავდება კერძო პირის ანალოგიური ქმედებისაგან, შესაბამისად, კოდექსის 207-ე მუხლით განსაზღვრულ იქნა კერძო სამართალში დადგენილი პასუხისმგებლობის ფორმებისა და პრინციპების გავრცელება სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის შემთხვევებზეც, რაც გამოიხატა პასუხისმგებლობის სახეების დადგენით სამოქალაქო კოდექსზე მითითებით, იმ გამონაკლისის გარდა, რაც თავად ამ კოდექსით არის გათვალისწინებული..“(სუს 10.04.2014წ. Nბს-648-623(2კ13) გადაწყვეტილება).

ადმინისტრაციული ორგანოსათვის ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების დაკისრებას უკავშირდება სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლი (სახელმწიფოს (მუნიციპალიტეტის) პასუხისმგებლობა სახელმწიფო და საჯარო მოსამსახურეთა მიერ მიყენებული ზიანისათვის). 1005-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული ზიანის ანაზღაურების პრინციპი 992-ე მუხლის ზოგადი დანაწესიდან გამომდინარეობს და მოიაზრებს ადმინისტრაციული ორგანოსათვის ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების დაკისრების შესაძლებლობას მართლსაწინააღმდეგო და ბრალეული ქმედების არსებობის პირობებში, ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის მიზეზობრივი კავშირის დადგენით. გარდა ამისა, ზიანის გამომწვევი ქმედება კავშირში უნდა იყოს საჯაროსამართლებრივი უფლებამოსილების განხორციელებასთან და ყურადღება უნდა გამახვილდეს არა ქმედების ჩამდენ პირზე, არამედ ფუნქციაზე, რომლის შესრულებასაც შეიძლება ემსახურებოდეს სახელმწიფო ან საჯარო მოსამსახურის მიერ განხორციელებული საქმიანობა ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში. სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლი, თავის მხრივ, შეიცავს საგამონაკლისო შემთხვევას, დელიქტის ერთ-ერთი აუცილებელი ელემენტის - ბრალის გათვალისწინების გარეშე ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების წარმოშობის შესაძლებლობის თაობაზე. კერძოდ, 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, რეაბილიტირებული პირისათვის უკანონო მსჯავრდების, სისხლის სამართლის პასუხისგებაში უკანონოდ მიცემის, აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის უკანონოდ გამოყენების, ადმინისტრაციული პატიმრობის, დისციპლინური პატიმრობის ან გამასწორებელი სამუშაოების სახით ადმინისტრაციული სახდელის არასწორად დაკისრების შედეგად მიყენებულ ზიანს აანაზღაურებს სახელმწიფო, გამოძიების, პროკურატურის ორგანოებისა და სასამართლოს თანამდებობის პირთა ბრალის მიუხედავად. განზრახვისას ან უხეში გაუფრთხილებლობისას ეს პირები სახელმწიფოსთან ერთად სოლიდარულად აგებენ პასუხს. მნიშვნელოვანია, რომ 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილიდან გამომდინარე, ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლების წარმოშობისათვის, დამდგარი ზიანის, მართლწინააღმდეგობისა და მიზეზობრივი კავშირის არსებობასთან ერთად, სახეზე იყოს პირის მარეაბილიტირებელი გარემოება. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს არაერთი განმარტებიდან გამომდინარე, „..პირის რეაბილიტაციის უმთავრესი იურიდიული საფუძველი გამამართლებელი განაჩენია, რომელიც პირის არაბრალეულობასა და უდანაშაულობას ადასტურებს..“ (სუს 2019 წლის 7 თებერვლის Nბს-432-429 (2კ-17) გადაწყვეტილება და სხვ.).

მოცემულ შემთხვევაში, საქმეში არსებული მასალებით დასტურდება, რომ თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2018 წლის 13 მარტის განაჩენით ზ. ქ-ა ცნობილ იქნა დამნაშავედ საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 179-ე მუხლის მეორე ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენისათვის და სასჯელის სახედ და ზომად განესაზღვრა 7 წლით თავისუფლების აღკვეთა. მსჯავრდებულს სასჯელის მოხდის ვადის ათვლა დაეწყო დაკავების მომენტიდან - 2017 წლის 15 ივნისიდან.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2018 წლის 26 ნოემბრის განაჩენით დაკმაყოფილდა მსჯავრდებულ ზ. ქ-ას და მისი ადვოკატის - გ. ბ-ის სააპელაციო საჩივარი, ზ. ქ-ა ცნობილ იქნა უდანაშაულოდ და გამართლდა საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 179-ე მუხლის მეორე ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით წარდგენილ ბრალდებაში. ზ. ქ-ა დაუყონებლივ გათავისუფლდა სხდომათა დარბაზიდან. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2019 წლის 17 ივლისის განაჩენით უცვლელად დარჩა თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2018 წლის 26 ნოემბრის განაჩენი ზ. ქ-ას გამართლების და ნივთმტკიცებების ნაწილში.

საკასაციო პალატა დადგენილად მიიჩნევს, რომ მოსარჩელის მიმართ გამოტანილი, კანონიერ ძალაში არსებული გამამართლებელი განაჩენი წარმოადგენს მისი რეაბილიტაციის საფუძველს. განაჩენით უტყუარად დასტურდება დანაშაულის ჩადენის ფაქტის არარსებობა, შესაბამისად, სისხლის სამართლის საქმის წარმოებისას მოსარჩელის მიმართ ფორმალურად კანონიერად გამოყენებული ზემოქმედების ღონისძიებები, მარეაბილიტირებელი გარემოების დადგენისთანავე, სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის მიზნებისთვის, უნდა ჩაითვალოს უკანონოდ. თავის მხრივ, აღნიშნული ადასტურებს, რომ მოსარჩელეს კონსტიტუციით გარანტირებული უფლებების შემზღუდავი ზემოქმედების ატანა მოუწია შესაბამისი თმენის ვალდებულების დაკისრების დასაბუთებული სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე. შესაბამისად, მართებულია ქვედა ინსტანციის სასამართლოების დასკვნა, რომ მითითებული მუხლის დანაწესიდან გამომდინარე, მოსარჩელეს უნდა აუნაზღაურდეს მიყენებული არაქონებრივი ზიანი.

საკასაციო სასამართლო უსაფუძვლოდ მიიჩნევს კასატორის მოსაზრებას იმასთან დაკავშირებით, რომ მოცემული დავის სწორად გადაწყვეტის მიზნებისათვის, მნიშვნელობა უნდა მიენიჭოს მოპასუხის ბრალეული ქმედების დადასტურებას, ასევე მიზეზობრივი კავშირის არსებობას, მის მიერ განხორციელებულ ქმედებასა და დამდგარ შედეგს - ზიანს შორის. როგორც აღინიშნა, სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებულ შემთხვევებში, ზიანი ანაზღაურდება სისხლის სამართლის საქმეების მწარმოებელ ცალკეულ თანამდებობის პირთა ბრალეულობის დადგენის გარეშე. „..ამ მუხლის მიზნებისათვის, ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად საკმარისია პირის მარეაბილიტირებელი გარემოების არსებობა და შესაბამისი ქმედების უკანონობის დადგენა. ამ შემთხვევაში, რელევანტურია, დადგინდეს პირობა, ურომლისოდაც ზიანის გამომწვევი შედეგი არ დადგებოდა. შეფასების საგანს სცილდება ბრალეული მიზეზობრიობის (კონკრეტული პირის ბრალეული ქმედების არსებობის) დადგენა, რამაც გამოიწვია ზიანი. ბრალი არ წარმოადგენს უკანონო ბრალდების/მსჯავრდების ან ადმინისტრაციული პასუხისმგებლობის დაკისრების შედეგად მიყენებული ზიანის ანაზღაურების აუცილებელ წინაპირობას..“(სუს 2021 წლის 27 მაისის Nბს-222(კ-კს-20) გადაწყვეტილება). „..დაუშვებელია დელიქტით მიყენებული ზიანის ანაზღაურების მომწესრიგებელი ზოგადი ნორმებით (სკ-ის 992, 1005.1 მუხ.) დადგენილი მოთხოვნების განვრცობა სპეციალური ნორმით (სკ-ის 1005.3 მუხ.) მოწესრიგებულ კონკრეტულ სამართალურთიერთობაზე, რომელსაც ადგილი აქვს უკანონო ბრალდებისა და უკანონო მსჯავრდების შემთხვევაში..“ (სუს 07.02.2019წ. Nბს-432-429 (2კ-17) გადაწყვეტილება).

საკასაციო პალატა ასევე მართებულად მიიჩნევს სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებას მორალური ზიანის ოდენობის განსაზღვრის ნაწილში.

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ პირის სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიცემამ, შესაბამისი საპროცესო ღონისძიებების გამოყენებამ, შესაძლოა წარმოშვას ნეგატიური განცდები, სტრესული მდგომარეობა, რეპუტაციის შელახვის საფრთხე, რაც თავის მხრივ, წარმოშობს სახელმწიფოს მხრიდან მორალური ზიანის ანაზღაურების ვალდებულებას რეაბილიტირებული პირისათვის, მიუხედავად ზიანის მიმყენებლის ბრალისა. ამასთან, მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული, რომ ამგვარი განცდებით გამოწვეული მორალური ზიანის მოცულობას სასამართლო ვერ განსაზღვრავს მხოლოდ სასარჩელო მოთხოვნაში ჩამოყალიბებული მოსაზრებების საფუძველზე. სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლის პირველი ნაწილით დადგენილი ზოგადი პრინციპიდან გამომდინარე, ასანაზღაურებელი მორალური ზიანის მოცულობა სასამართლომ უნდა განსაზღვროს გონივრულად და სამართლიანად. ამდენად, საკასაციო სასამართლოს მოსაზრებით, სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებული წინაპირობების არსებობისას, წარმოიშობა შესაბამისი პირის მიმართ გამოყენებული სისხლისსამართლებრივი ზემოქმედების ღონისძიების შინაარსის, მისი ხასიათის და სიმძიმის კვლევის ვალდებულება, იმ მიზნით, რომ არაქონებრივი ზიანის მოცულობასთან დაკავშირებული დასკვნა არ გასცდეს გონივრულობის ფარგლებს. მნიშვნელოვანია, რომ სამოქალაქო კოდექსი არამატერიალური ზიანის ანაზღაურების შესაძლებლობას ადგენს კანონით მხოლოდ პირდაპირ გათვალისწინებულ შემთხვევებში, გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების სახით (413-ე მუხლი). თავის მხრივ, კანონით გათვალისწინებული შემთხვევები შეიძლება უკავშირდებოდეს პატივს, ღირსებას, საქმიან რეპუტაციას, სიცოცხლეს, ჯანმრთელობას, პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობას და სხვა. ამასთანავე, საგულისხმოა, რომ მორალური ზიანის ანაზღაურების შემთხვევაში, არ ხდება ხელყოფილი უფლების რესტიტუცია, რამდენადაც მიყენებულ ზიანს ფულადი ეკვივალენტი არ გააჩნია.

საკასაციო პალატა თვლის, რომ მოსარჩელესთან დაკავშირებული ინდივიდუალური გარემოებების გათვალისწინებით, სააპელაციო სასამართლოს მიერ განსაზღვრული თანხის ოდენობა მიჩნეულ უნდა იქნეს მორალური ზიანის გონივრულ და სამართლიან ანაზღაურებად. უსაფუძვლოა კასატორის მითითება სხვადასხვა სასამართლო გადაწყვეტილებაზე და მორალური ზიანის ოდენობის მხოლოდ თავისუფლების შეზღუდვის ხანგრძლივობაზე დაყრდნობით განსაზღვრის აუცილებლობაზე. სააპელაციო სასამართლომ სწორად მიუთითა ზ. ქ-ასთან დაკავშირებულ ინდივიდუალურ გარემოებებზე, რაც მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული მორალური ზიანის ოდენობის განსაზღვრისას, კერძოდ: გასათვალისწინებელია ზ. ქ-ას მიმართ განხორციელებული იძულების ფორმები, ის ფაქტობრივი გარემოება, რომ ზ. ქ-ას თავისუფლება აღკვეთილი ჰქონდა ფაქტობრივად ერთი წლის, 5 თვისა და 11 დღის განმავლობაში, რაც არ არის ჩვეულებრივი მოვლენა ადამიანის ცხოვრებაში. უკანონო პატიმრობაში ყოფნის პერიოდში ზ. ქ-ას დაერღვა ცხოვრების ჩვეული წესი, იყო ჩაკეტილი და ვერ ურთიერთობდა ოჯახის წევრებთან. იგი არ იყო ვალდებული, ეთმინა პატიმრობასთან დაკავშირებული დისკომფორტი, რაც გამოიხატებოდა მთელი რიგი უფლებებითა და თავისუფლებებით სარგებლობის შეუძლებლობაში ან შეზღუდვაში.

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53-ე მუხლის პირველი ნაწილი განსაზღვრავს მხარის მიერ წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეული ხარჯების იმ ოდენობის მაქსიმუმს, რომელიც შეიძლება დაეკისროს მეორე მხარეს. ამ მაქსიმუმის ფარგლებში სასამართლოს შეუძლია, თავისი შეხედულებით, გონივრულ ფარგლებში განსაზღვროს წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეული ხარჯების ოდენობა, რომელიც მეორე მხარეს უნდა დაეკისროს. წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეული ხარჯების ოდენობის განსაზღვრისას მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული საქმის მოცულობა, მისი ფაქტობრივ-სამართლებრივი სირთულე, წარმომადგენლობითი ფუნქციის განხორციელების ინტენსივობა, ხანგრძლივობა და სხვა გარემოებები. ამასთანავე, ხარჯების ოდენობა უნდა განისაზღვროს მხარის მიერ სასამართლოში წარდგენილი ფაქტობრივად გაწეული ხარჯების ოდენობის დამადასტურებელი მტკიცებულებების საფუძველზე. „..ამგვარი მტკიცებულების არარსებობის შემთხვევაში, სასამართლოს მხარის მოთხოვნის საფუძველზე თვითონაც შეუძლია გონივრულ ფარგლებში განსაზღვროს მხარის მიერ გაწეული ხარჯების ოდენობა, თუკი აშკარაა, რომ პირის უფლების დარღვევის აღკვეთის მიზნით ხარჯი გაღებულია..“ (სუს 2012 წლის 9 თებერვლის N1330-1315(კ-11) განჩინება).

საქმის მასალებით დადგენილია, რომ ზ. ქ-ა, სისხლის სამართლის საქმის მიმდინარეობისას, წარმოდგენილი იყო ადვოკატებით. საქმის საქმის განხილვის სხვადასხვა ეტაპზე, მის ინტერესებს იცავდნენ მ. ჩ-ე, ლ. ქ-ი, ა. კ-ე და გ. ბ-ე. 2018 წლის პირველი აპრილის იურიდიული მომსახურების ხელშეკრულების თანახმად, ერთი მხრივ, გ. ბ-ეს (შემსრულებელი) და მეორე მხრივ, მ. მ-ეს (დამკვეთი) შორის დაიდო იურიდიული მომსახურების ხელშეკრულება. ხელშეკრულებით გათვალისწინებული მომსახურეობა მოიცავდა ,,შემსრულებლის“ მიერ ,,დამკვეთისათვის“ იურიდიული მომსახურების გაწევას და გულისხმობდა ბრალდებულ ზ. ქ-ას უფლებების დაცვას მეორე ინსტანციის სასამართლოში. ხელშეკრულების თანახმად, წინამდებარე ხელშეკრულების პრველი მუხლით განსაზღვრული იურიდიული მომსახურებისათვის, სააპელაციო სასამართლოში გამამართლებელი განაჩენის დადგომის შემთხვევაში, „დამკვეთი“ ,,შემსრულებელს“ გადაუხდიდა 4000 (ოთხი ათას) ლარს. ამასთან, 2018 წლის 29 დეკემბრის მიღება-ჩაბარების აქტის თანახმად, აქტის გაფორმების დღეს ზ. ქ-ამ გ. ბ-ეს ნაღდი ანგარიშსწორების გზით გადაუხადა 2018 წლის პირველი აპრილის იურიდიული მომსახურების ხელშეკრულებით გათვალისიწინებული საზღაური 4000 (ოთხი ათასი) ლარის ოდენობით. თავის მხრივ, ,,თანხის მიმღებმა“ ,,თანხის გადამხდელისგან“ ნაღდი ანგარიშსწორებით მიიღო თანხა 4000 (ოთხი ათასი) ლარის ოდენობით.

ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, საკასაციო პალატა თვლის, რომ ქვედა ინსტანციის სასამართლოებმა სწორად მიუთითეს მოსარჩელის სასარგებლოდ, ადვოკატ გ. ბ-ისათვის სააპელაციო სასამართლოში (სისხლის სამართლის კოლეგია) გადახდილი 4000 (ოთხი ათასი) ლარის მოპასუხისათვის ანაზღაურების დაკისრების აუცილებლობის თაობაზე.

საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ მარწმუნებელსა და ადვოკატს შორის წარმოშობილი ურთიერთობის მატერიალური საფუძველია დავალების ხელშეკრულება. მარწმუნებელი ვალდებულია გადაუხადოს რწმუნებულს გასამრჯელო ხელშეკრულებით ან კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევაში (სამოქალაქო კოდექსის 709-710-ე მუხლები). გაწეული მომსახურების ღირებულების ანაზღაურება მოცემულ შემთხვევაში პრეზიუმირებულია, ვინაიდან სასყიდლიანი დავალების ხელშეკრულება შეიძლება იყოს წერილობითი ან ზეპირი, ხოლო ადვოკატის მომსახურების ღირებულება საპროცესო კანონმდებლობის თანახმად წაგებულ მხარეს უნდა დაეკისროს. იურიდიული მომსახურების გაწევის შემთხვევაში ივარაუდება მხარეთა შორის სასყიდლიანი დავალების ხელშეკრულების არსებობა, საწინააღმდეგო საჭიროებს დამტკიცებას. ამასთან, მინდობილობა და დავალების ხელშეკრულება ერთმანეთთან დაკავშირებული დოკუმენტებია, შესაბამისად, არ გამოირიცხება მათი ერთ დოკუმენტში - მინდობილობაში მოქცევა. საგულისხმოა, რომ დავალების ხელშეკრულების მომწესრიგებელი ნორმებით (სამოქალაქო კოდექსის 709-722 მუხლები) გათვალისწინებული არ არის სპეციალური მოთხოვნა ხელშეკრულების ფორმის თაობაზე, თუმცა დაცული უნდა იქნეს სამოქალაქო კოდექსის 709-ე მუხლის მოთხოვნა, მარწმუნებლის მიერ რაიმე მოქმედების განხორციელების მინდობილობის გაცემის შესახებ, რათა წარმომადგენელმა შეძლოს წარმომადგენლობითი ფუნქციის განხორციელება.

საკასაციო პალატა მართებულად მიიჩნევს სააპელაციო სასამართლოს დასკვნას, რომ მოცემულ შემთხვევაში, ანაზღაურებას უნდა დაექვემდებაროს ის ხარჯიც, რომელიც გაწეულია, თუმცა კონკრეტული ოდენობით ხარჯის გაწევის დოკუმენტი წარმოდგენილი არ არის. ასევე უნდა ანაზღაურდეს ხარჯი, რომელიც ჯერ არ არის გაწეული, თუმცა დასტურდება საადვოკატო მომსახურება და არსებობს საფუძვლიანი მოლოდინი ხარჯის გაწევის შესახებ.

საქმეში დაცულია სანოტარო წესით დამოწმებული მინდობილობები, რომლებითაც განისაზღვრა ადვოკატების უფლებამოსილება და ვალდებულება, დაიცვან მოსარჩელის ინტერესი განსახილველ საქმეზე, ყველა ინსტანციის სასამართლოში. შესაბამისი მინდობილობებით დასტურდება, რომ რომ მოსარჩელემ საკუთარი ინტერესების დაცვა მიანდო გ. ბ-ეს, ნ. თ-ეს და ნ. ხ-ეს. როგორც აღინიშნა, არ გამოირიცხება მინდობილობისა და დავალების ხელშეკრულების ერთ დოკუმენტში - მინდობილობაში მოქცევა. ამასთან, დავალების ხელშეკრულება შეიძლება იყოს როგორც უსასყიდლო, ისე სასყიდლიანი. „..გასამრჯელო ჩაითვლება უსიტყვოდ შეთანხმებულად, თუ გარემოებათა მიხედვით მოქმედების შესრულება მხოლოდ გასამრჯელოთი არის მოსალოდნელი..“(სუს 2016 წლის 14 ივლისის Nბს-776-768(2კ-4კს-15) გადაწყვეტილება). მოცემულ შემთხვევაში, საქმეში დაცული რწმუნებულებებით დასტურდება, რომ მარწმუნებლისათვის იურიდიული დახმარების გაწევა სასყიდლიანია. სწორედ აღნიშნული რწმუნებულებების საფუძველზე ხორციელდებოდა მოსარჩელის ინტერესის დაცვა სასამართლოში.

ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, საკასაციო პალატა თვლის, რომ მოცემულ შემთხვევაში, საქმის სირთულისა და მნიშვნელობის, წარმომადგენლობის ინტენსივობის, ინსტანციურობის, საქმეზე დამდგარი შედეგის გათვალისწინებით, სააპელაციო სასამართლომ სწორად გადაწყვიტა საქართველოს გენერალური პროკურატურისათვის ზ. ქ-ას სასარგებლოდ ადვოკატის ხარჯის ანაზღაურების დაკისრების საკითხი.

რაც შეეხება მოპასუხისათვის ექსპერტიზის ხარჯის - 2 800 ლარის ანაზღაურების დაკისრების საკითხს: საქმეში არსებული დამოუკიდებელი სასამართლო ექსპერტიზის ცენტრის 2019 წლის 25 ივლისის N07/36 ცნობის თანახმად, ზ. ქ-ას ინტერესების დამცველ ადვოკატს მ. ჩ-ეს N004140617002 სისხლის სამართლის საქმეზე დამოუკიდებელ სასამართლო ექსპერტიზის ცენტრ ,,...ში“ 2017 წელს დანიშნული ჰქონდა სასამართლო სამედიცინო, კომპლექსური ჰაბიტოსკოპიური და ვიდეოფონოსკოპიური ექსპერტიზები (ექსპერტიზის დასკვნა N01-04/13 და N06-01/05-06-02/01). აღნიშნული საექსპერტო მომსახურების ღირებულება - 1000 (ათასი) და 1800 (ათას რვაასი) ლარის ოდენობით, მ. ჩ-ემ სრულად აანაზღაურა, ნაღდი ანგარიშსწორებით, რაც დადასტურებულია დამოუკიდებელი სასამართლო ექსპერტიზის ცენტრ „...ის“ საბუღალტრო დოკუმენტაციით (03.10.17წ. N02/1017 და 18.10.17წ. N05/1017 სალაროს შემოსავლის ორდერები). საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მოცემულ შემთხვევაში, ექსპერტიზის ჩატარების მიზანს წარმოადგენდა პირის უდანაშაულობის დადასტურება. შესაბამისად, ექსპერტიზის ხარჯების გაწევის აუცილებლობა სწორედ სისხლისსამართლებრივი დევნის მიმდინარეობამ გამოიწვია. რის გამოც, მართებულია მოპასუხე საქართველოს გენერალურ პროკურატურისთვის მატერიალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრება 2 800 ლარის ოდენობით.

ყოველივე ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ კასატორის მიერ მითითებული გარემოებები არ ქმნის საკასაციო საჩივრის დასაშვებად ცნობის საფუძველს, მოცემულ საქმეს არ გააჩნია პრინციპული მნიშვნელობა სასამართლო პრაქტიკისათვის, ხოლო საკასაციო საჩივარს - წარმატების პერსპექტივა. ამდენად, საქართველოს გენერალური პროკურატურის საკასაციო საჩივარი მიჩნეულ უნდა იქნეს დაუშვებლად.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლით, 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. საქართველოს გენერალური პროკურატურის საკასაციო საჩივარი მიჩნეულ იქნეს დაუშვებლად;

2. უცვლელად დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2021 წლის 4 ნოემბრის განჩინება;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე: თამარ ოქროპირიძე

მოსამართლეები: ქეთევან ცინცაძე

გენადი მაკარიძე