საქმე #ბს-307(გ-22) 19 მაისი, 2022 წელი

ქ. თბილისი

ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

მაია ვაჩაძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მოსამართლეები: გოჩა აბუსერიძე, ბიძინა სტურუა

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

მოსარჩელე – ი. ი-ი

მოპასუხეები – 1. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო; 2. სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტო; 3. საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო

დავის საგანი – სასამართლოთა შორის განსჯადობა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი :

2019 წლის 16 მაისს ი. ი-იმა სასარჩელო განცხადებით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას, მოპასუხეების - საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს, სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოსა და საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს მიმართ.

მოსარჩელემ ი. ი-ის სასარგებლოდ სახელმწიფოს მოხელეთა მხრიდან დანაშაულებრივი გზით მიყენებული ზიანის 302 768 ლარის ოდენობით მოპასუხეებისათვის სოლიდარულად გადასახდელად დაკისრება მოითხოვა.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2019 წლის 20 მაისის განჩინებით სარჩელზე დადგენილ იქნა ხარვეზი. 2019 წლის 3 ივნისს თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას დაზუსტებული სარჩელით მიმართა მოსარჩელე ი. ი-იმა, მოპასუხეების საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს, სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოსა და საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს მიმართ. მოსარჩელემ ი. ი-ის სასარგებლოდ სახელმწიფოს მოხელეთა მხრიდან დანაშაულებრივი გზით მიყენებული მატერიალური ზიანის 302 768 (სამას ორი ათას შვიდა სამოცდარვა) ლარის ოდენობით მოპასუხეებისათვის სოლიდარულად გადასახდელად დაკისრება მოითხოვა.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2019 წლის 9 ივნისის განჩინებით ი. ი-ის სარჩელი ხარვეზის შევსების შედეგად მიღებულ იქნა წარმოებაში და დასაშვებად იქნა ცნობილი.

2021 წლის 18 მაისს მოსარჩელემ კვლავ მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას და წარადგინა დაზუსტებული სარჩელი, რომლითაც დააზუსტა მოპასუხეთა წრე და მოპასუხეებად მიუთითა საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტო და საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო. ამასთან, ამავე სარჩელით დაზუსტებულ იქნა სასარჩელო მოთხოვნაც, რის შედეგადაც, საბოლოოდ, მოსარჩელემ მოსარჩელე ი. ი-ის სასარგებლოდ სახელმწიფოს უსაფუძვლო გამდიდრების გამო მიყენებული ზიანის 316 088 (სამას თექვსმეტი ათას ოთხმოცდარვა) ლარის ოდენობით მოპასუხეებისათვის სოლიდარულად გადასახდელად დაკისრება მოითხოვა.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 10 მარტის განჩინებით ი. ი-ის სარჩელი განსჯადობით განსახილველად გადაეგზავნა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიას.

ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიამ მიუთითა საქართველოს კონსტიტუციის 31-ე მუხლის პირველ და მე-2 პუნქტებზე, „საერთო სასამართლოების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მე-3 მუხლის მე-2 პუნქტზე, მე-16 მუხლზე, საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის მე-2 მუხლის პირველ და მე-3 ნაწილებზე, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდეესის მე-11 მუხლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტზე და განმარტა, რომ განსჯადობის საკითხის გადაწყვეტისას ადმინისტრაციული საქმეების განსჯადობის მთავარ ასპექტს, გარდა იმისა, რომ ერთ-ერთი მხარე უნდა იყოს ადმინისტრაციული ორგანო, ასევე წარმოადგენს ადმინისტრაციული ორგანოს ქმედების საჯარო-სამართლებრივი ხასიათი. ამდენად, ამა თუ იმ დავის ადმინისტრაციულ-სამართლებრივად მიჩნევისათვის აუცილებელი პირობაა, რომ ერთ-ერთი მხარე იყოს ადმინისტრაციული ორგანო და მოსარჩელის მოთხოვნა იურიდიულად ეფუძნებოდეს საჯარო-ადმინისტრაციული სამართლის შესაბამის ნორმებს, კონკრეტული სამართლებრივი ურთიერთობები გამომდინარეობდეს ადმინისტრაციული სამართლის კანონმდებლობიდან, ანუ მოსარჩელის მიერ მითითებული საკუთარი უფლების (უფლებების) დარღვევა თავისი არსითა და შინაარსით განპირობებული უნდა იყოს მოპასუხე - ადმინისტრაციული ორგანოს მხრიდან საჯარო, მატერიალური სამართლის შესაბამისი საკანონმდებლო ნორმების დარღვევით.

ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიამ ასევე აღნიშნა, რომ ზიანის ანაზღაურების შესახებ დავებთან დაკავშირებით მხედველობაში იყო მისაღები აგრეთვე ის გარემოება, რომ საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 2.1 მუხლის თანახმად, დავა ადმინისტრაციულ-სამართლებრივად მიიჩნევა, უკეთუ ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა მიმართულია ადმინისტრაციული ორგანოს და არა ფიზიკური ან/და იურიდიული პირის მიმართ, ადმინისტრაციული სამართალწარმოების წესით საქმის განხილვისათვის დავის საგანს უნდა წარმოადგენდეს ადმინისტრაციული ორგანოს ვალდებულება ზიანის ანაზღაურების თაობაზე, ფიზიკური ან/და იურიდიული პირის მიმართ ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა განეკუთვნება არა ადმინისტრაციულ, არამედ სამოქალაქო საქმეთა კატეგორიას.

ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიამ მიუთითა, რომ განსახილველ შემთხვევაში, მოსარჩელის სამართლებრივ ინტერესს წარმოადგენდა მოპასუხეებს - საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს, სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნულ სააგენტოსა და საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს მოსარჩელე ი. ი-ის სასარგებლოდ სოლიდარულად გადასახდელად დაკისრებოდათ სახელმწიფოს უსაფუძვლო გამდიდრების გამო მიყენებული ზიანის ანაზღაურება 316 088 (სამას თექვსმეტი ათას ოთხმოცდარვა) ლარის ოდენობით. სასამართლომ აღნიშნა, რომ განსჯადობის სუბიექტთა თეორია, მიუხედავად იმისა, რომ აქტიურად გამოიყენება გამიჯვნის კრიტერიუმად, ფორმალურია და მოკლებულია სამართალურთიერთობის გაანალიზების, მისი არსის წვდომის უნარს. განსჯადობის საკითხში კანონმდებელმა გადამწყვეტი მნიშვნელობა მიანიჭა სადავო სამართალურთიერთობის ბუნებას და არა მის მონაწილეებს, ვინაიდან თავად საქართველოს სამოქალაქო კოდექსითვე განისაზღვრა, რომ კერძო სამართლის სუბიექტი შეიძლება იყოს სახელმწიფო ორგანოც. კერძოდ, მე-8 მუხლის მე-2 ნაწილის მიხედვით, სახელმწიფო ორგანოებისა და საჯარო სამართლის იურიდიული პირების კერძოსამართლებრივი ურთიერთობები სხვა პირებთან ასევე წესრიგდება სამოქალაქო კანონებით, თუკი ეს ურთიერთობები, სახელმწიფოებრივი ან საზოგადოებრივი ინტერესებიდან გამომდინარე, არ უნდა მოწესრიგდეს საჯარო სამართლით.

სასამართლომ დამატებით განმარტა, რომ ამა თუ იმ დავის ადმინისტრაციულ-სამართლებრივად მიჩნევისათვის აუცილებელი პირობაა, მოსარჩელის მოთხოვნა სამართლებრივად ეფუძნებოდეს საჯარო - ადმინისტრაციული სამართლის შესაბამის ნორმებს, კონკრეტული სამართლებრივი ურთიერთობები გამომდინარეობდეს ადმინისტრაციული სამართლის კანონმდებლობიდან, ანუ მოსარჩელის მიერ მითითებული ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა თავისი არსითა და შინაარსით განპირობებული უნდა იყოს მოპასუხის მხრიდან საჯარო, მატერიალური სამართლის შესაბამისი საკანონმდებლო ნორმების დარღვევით. ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატამ მიიჩნია, რომ განსახილველი დავის შემთხვევაში, მართალია, მოპასუხეს წარმოადგენდა ადმინისტრაციული ორგანო, თუმცა სადავო სამართალურთიერთობა არ გამომდინარეობდა ადმინისტრაციული სამართლის კანონმდებლობიდან. მოთხოვნა დაფუძნებული იყო სამოქალაქო სამართლის ნორმებზე, კერძოდ, მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძველს წარმოადგენდა სამოქალაქო კოდექსის 976-991 მუხლები (უსაფუძვლო გამდიდრება).

ამდენად, თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიამ მიუთითა საქართველოს ადმინისტრაციულ საპროცესო კოდექსის 26-ე მუხლის პირველ და მე-2 ნაწილებზე და მიიჩნია, რომ ი. ი-ის სარჩელი განსჯადობით განსახილველად უნდა გადასცემოდა ამავე სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიას.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 21 მარტის განჩინებით სამოქალაქო საქმე - ი. ი-ის სარჩელი მოპასუხეების - საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს, სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოსა და საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს მიმართ, განსჯადობის შესახებ დავის გადასაწყვეტად გადაეგზავნა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატას.

სამოქალაქო საქმეთა კოლეგია არ დაეთანხმა ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის მოსაზრებას დავის სამოქალაქო-სამართლებრივი კატეგორიისადმი მიკუთვნების შესახებ. სასამართლომ მიუთითა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-11 მუხლის პირველ და მე-2 ნაწილებზე და აღნიშნა, რომ განსახილველ შემთხვევაში, მოსარჩელე ი. ი-ის სარჩელი მიმართული იყო მოპასუხეების - საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს, სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოსა და საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს მიმართ, ხოლო სასარჩელო მოთხოვნას წარმოადგენდა ადმინისტრაციული ორგანოების ქმედებით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურება. მოსარჩელე დავის ფაქტობრივ გარემოებებად მიუთითებდა, რომ 2011 წლის ივნისში საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს საგამოძიებო სამსახურის მოხელეთა მხრიდან განხორციელებული იძულებისა და ფსიქოლოგიური ზეწოლის შედეგად, ი. ი-ი იძულებული გახდა 2011 წლის 13 ივნისს დაეწერა განცხადება მის საკუთრებაში არსებული უძრავი ნივთის (ს.კ. ...) სახელმწიფოს სასარგებლოდ უსასყიდლოდ მიტოვების შესახებ, რის საფუძველზეც, მოსარჩელის კუთვნილი უძრავი ნივთი აღირიცხა სახელმწიფო საკუთრებად. მითითებულ ფაქტზე საქართველოს მთავარ პროკურატურაში აღიძრა სისხლის სამართლის #074291118801 საქმე. საქართველოს მთავარი პროკურატურის 2018 წლის 4 დეკემბრის დადგენილების საფუძველზე, ი. ი-ი ცნობილ იქნა დაზარალებულად, კერძოდ, გამოძიებით დადგინდა, რომ ფინანსთა სამინისტროს საგამოძიებო სამსახურის საგამოძიებო დეპარტამენტის ქვემო ქართლის სამმართველოს ცალკეულ თანამშრომელთა მიერ განხორციელებული დანაშაულებრივი ქმედების შედეგად, ი. ი-ის მიადგა ქონებრივი და მორალური ზიანი. სწორედ ამ გარემოებებზე დაყრდნობით ითხოვდა მოსარჩელე ადმინისტრაციული ორგანოებისგან ზიანის ანაზღაურებას.

სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიამ განმარტა, რომ საქართველოს კონსტიტუციით დამკვიდრებულია პრინციპი, რომელიც სახელმწიფოს აკისრებს მისი ორგანოებისა და მოსამსახურეების უკანონო ქმედებით დამდგარი ზიანის ანაზღაურებას. კერძოდ, ყველასთვის გარანტირებულია სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის ან ადგილობრივ თვითმმართველობის ორგანოსგან ან მოსამსახურისგან უკანონოდ მიყენებული ზიანის სასამართლო წესით სრული ანაზღაურება შესაბამისად სახელმწიფო ავტონომიური რესპუბლიკის ან ადგილობრივი თვითმმართველობის სახსრებიდან. კონსტიტუციით აღიარებული ეს პრინციპი ასევე ასახულია ზოგად ადმინისტრაციულ კოდექსში, რომლის თანახმად, სახელმწიფო ადმინისტრაციული ორგანოს, აგრეთვე მისი თანამდებობის პირის ან ამ ორგანოს სხვა სახელმწიფო მოსამსახურის ან საჯარო მოსამსახურის მიერ თავისი სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას მიყენებული ზიანისთვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო. იმის გათვალისწინებით, რომ ადმინისტრაციული ორგანოს ზიანის გამომწვევი ქმედება არ განსხვავდება კერძო პირის ანალოგიური ქმედებისგან, ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 207-ე მუხლით განსაზღვრულ იქნა კერძო სამართალში დადგენილი პასუხისმგებლობის ფორმებისა და პრინციპების გავრცელება სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის შემთხვევებზეც, რაც გამოიხატა პასუხისმგებლობის სახეების დადგენით სამოქალაქო კოდექსზე მითითებით, იმ გამონაკლისის გარდა, რაც თავად ამ კოდექსით არის გათვალისწინებული.

სასამართლომ მიუთითა საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 208-ე მუხლის პირველ ნაწილზე, 207-ე მუხლზე, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის პირველ ნაწილზე და აღნიშნა, რომ კანონმდებლობით ცალსახად არის დადგენილი სახელმწიფოს ვალდებულება, სრულად აანაზღაუროს მისი მოსამსახურის მიერ მიყენებული ზიანი, თუკი კუმულაციურად არსებობს ზიანის ანაზღაურების კანონმდებლობით გათვალისწინებული წინაპირობები. ამდენად, სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიამ მიიჩნია, რომ ი. ი-ის სარჩელი მოპასუხეების - საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს, სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოსა და საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს მიმართ - გამომდინარეობდა ადმინისტრაციული (საჯარო) კანონმდებლობიდან, ვინაიდან შესაძლოა სახეზე ყოფილიყო საჯარო მოხელეების ქმედებით გამოწვეული ზიანი.

რაც შეეხება თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის მითითებას, რომ მოთხოვნა დაფუძნებული იყო სამოქალაქო სამართლის ნორმებზე, კერძოდ, მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძველს წარმოადგენდა სამოქალაქო კოდექსის 976-991 მუხლები (უსაფუძვლო გამდიდრება), სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიამ მიუთითა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის მე-2 მუხლის პირველ და მე-3 ნაწილებზე და განმარტა, რომ დავაში ადმინისტრაციული ორგანოს მონაწილეობა თავისთავად არ წყვეტს საგნობრივი განსჯადობის საკითხს, არამედ დავის ადმინისტრაციულ-სამართლებრივად მიჩნევისთვის აუცილებელი პირობაა, მოსარჩელის მოთხოვნა სამართლებრივად ეფუძნებოდეს საჯარო ადმინისტრაციული სამართლის შესაბამის ნორმებს, კონკრეტული სამართლებრივი ურთიერთობები გამომდინარეობდეს ადმინისტრაციული სამართლის კანონმდებლობიდან, ანუ მოსარჩელის მიერ მითითებული საკუთარი უფლების (უფლებების) დარღვევა თავისი არსითა და შინაარსით განპირობებული უნდა იყოს მოპასუხის მხრიდან საჯარო, მატერიალური სამართლის შესაბამისი საკანონმდებლო ნორმების დარღვევით (სუსგ 16.04.2020 წ. საქმე #ბს-497(გ-19)).

მოცემული დავის განსჯადობის საკითხის გადაწყვეტის მიზნით, სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა ორ მნიშვნელოვან ასპექტზე, კერძოდ, სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიამ აღნიშნა, რომ დავის მონაწილეები (მოპასუხე) არიან ადმინისტრაციული ორგანოები და მოსარჩელეს მიადგა ზიანი ადმინისტრაციული ორგანოს (უფრო კონკრეტულად, სამმართველოს თანამშრომლების) ქმედებით, ანუ მოსარჩელის მიერ მითითებული საკუთარი უფლების დარღვევა თავისი არსითა და შინაარსით განპირობებული იყო მოპასუხის მხრიდან საჯარო, მატერიალური სამართლის შესაბამისი საკანონმდებლო ნორმების დარღვევით. სასამართლომ აღნიშნა, რომ სახელმწიფო მმართველობის სფეროში ძალაუფლების გამოყენება გამოხატულია მაგალითად, განკარგულებებში, რეგულაციების სახით მიღებულ ოფიციალურ გადაწყვეტილებებში ან მოხელეთა ფაქტობრივ ქმედებებში. მოცემულ შემთხვევაში, მოსარჩელე მიუთითებდა, რომ მოხელეებმა, მათთვის სამსახურის (ადმინისტრაციული ორგანო) მიერ მინიჭებული ძალაუფლების გამოყენების საშულებით, მიაღწიეს, რომ ი. ი-იმა თავისი ნების საწინააღმდეგოდ სახელმწიფოს სასარგებლოდ მიატოვა საკუთრება. ამდენად, სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიამ მიიჩნია, რომ დავა თავისი არსით შეეხებოდა ნეგატიური ვალდებულებების განუხორციელებლობით სახელმწიფო ორგანოების მხრიდან მოსარჩელისათვის საკუთრების უფლების შეზღუდვას, რაც ზემოხსენებულ სხვა გარემოებებთან ერთობლიობაში, დავის საჯარო ხასიათს უსვამდა ხაზს და ესადაგებოდა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის მე-2 მუხლით რეგლამენტირებულ, ადმინისტრაციული სამართალწარმოების წესით განსახილველ საქმეთა ჩამონათვალს.

ამასთან, სასამართლომ დამატებით მოიხმო საკასაციო სასამართლოს განმარტება, რომლის თანახმად, საქმის განმხილველი სასამართლო შეზღუდულია მხოლოდ მხარის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებებით, რაც შეეხება სამართლის ნორმების გამოყენებას, სასამართლო, საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებით, ადგენს თუ რა სამართლებრივი ურთიერთობა არსებობს მხარეთა შორის და ამ ურთიერთობის მარეგულირებელი სამართლებრივი ნორმების საფუძველზე აკმაყოფილებს ან არ აკმაყოფილებს სარჩელს. მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობის შეფასება შედის სასამართლოს კომპეტენციაში, თუმცა საქმეზე გადაწყვეტილება მიღებულ უნდა იქნეს შეჯიბრებითობის პრინციპის დაცვის საფძველზე (სუსგ 22.02.2022წ., საქმე #ას-1190-2021). ამდენად, სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიამ აღნიშნა, რომ მოსარჩელის მიერ მითითებული სამართლებრივი ნორმები, სასამართლოსთვის არ წარმოადგენდა სავალდებულო ხასიათის გარემოებას, არათუ განსჯადობის განმსაზღვრელ საფუძველს.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლო ზეპირი მოსმენის გარეშე გაეცნო საქმის მასალებს, შეამოწმა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ და სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიების განჩინებების კანონიერება-დასაბუთებულობა, რის შემდეგაც მივიდა დასკვნამდე, რომ ი. ი-ის სარჩელი მოპასუხეების - საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს, სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოსა და საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს მიმართ, განსჯადობით განსახილველად უნდა დაექვემდებაროს თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიას.

საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ საქართველოს კონსტიტუციის 31-ე მუხლის მე-2 პუნქტის თანახმად, ყოველი პირი უნდა განსაჯოს მხოლოდ იმ სასამართლომ, რომლის იურისდიქციასაც ექვემდებარება მისი საქმე.

ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპული კონვენცია კანონიერ სასამართლოზე ადამიანის უფლებას სამართლიანი სასამართლოს ძირითადი უფლების შემადგენელ ნაწილად მოიაზრებს (მე-6 მუხ.). კანონიერი სასამართლოს უფლება კი სასამართლოს განსჯადობის ზუსტ განსაზღვრას მოითხოვს.

საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიამ არსებითად სწორად განსაზღვრა მოცემული დავის განსჯადობის საკითხი და მართებულად მიიჩნია საქმე თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის განსჯად სამოქალაქო დავად.

საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 26-ე მუხლი ცალსახად ადგენს სარჩელის წარდგენის ვალდებულებას განსჯად სასამართლოში. მითითებული ნორმის პირველი ნაწილის თანახმად, სარჩელი უნდა წარედგინოს იმ სასამართლოს, რომელიც უფლებამოსილია, განიხილოს და გადაწყვიტოს ადმინისტრაციული საქმე. ამასთან, ამავე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, არაგანსჯად სასამართლოში სარჩელის წარდგენის შემთხვევაში, სასამართლო სარჩელს გადაუგზავნის განსჯად სასამართლოს და ამის შესახებ აცნობებს მოსარჩელეს.

საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის მე-2 მუხლი განსაზღვრავს ადმინისტრაციული წესით სასამართლოთა განსჯად საქმეებს, კერძოდ, აღნიშნული მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, სასამართლოში ადმინისტრაციული დავის საგანი შეიძლება იყოს: ა) ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის შესაბამისობა საქართველოს კანონმდებლობასთან; ბ) ადმინისტრაციული ხელშეკრულების დადება, შესრულება ან შეწყვეტა; გ) ადმინისტრაციული ორგანოს ვალდებულება ზიანის ანაზღაურების, ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის გამოცემის ან სხვა რაიმე ქმედების განხორციელების თაობაზე; დ) აქტის არარად აღიარება, უფლების ან სამართალურთიერთობის არსებობა-არარსებობის დადგენა.

ამავე მუხლის მე-3 ნაწილის თანახმად კი, ამ მუხლის პირველი და მე-2 ნაწილებით გათვალისწინებული საქმეების გარდა, სასამართლოში ადმინისტრაციული სამართალწარმოების წესით განიხილება სხვა საქმეებიც იმ სამართლებრივ ურთიერთობებთან დაკავშირებით, რომლებიც აგრეთვე გამომდინარეობს ადმინისტრაციული სამართლის კანონმდებლობიდან.

განსახილველ შემთხვევაში, თბილისის საქალაქო სასამართლოს ორ სხვადასხვა კოლეგიას შორის დავა საგნობრივ განსჯადობასთან დაკავშირებით არის წარმოშობილი. ამდენად, დასადგენია, მოცემული საქმე წარმოადგენს ადმინისტრაციული თუ სამოქალაქო სამართალწარმოების წესით განსახილველ დავას. შესაბამისად, შეფასებას საჭიროებს არსებული სამართლებრივი ურთიერთობის ხასიათი, რადგან განსჯადობის საკითხის განსაზღვრისას გადამწყვეტი მნიშვნელობა სწორედ დავის ბუნებას და არა სუბიექტურ შემადგენლობას ენიჭება. სახელმწიფო ორგანოებისა და საჯარო სამართლის იურიდიული პირების კერძო-სამართლებრივი ურთიერთობები საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის მე-8 მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, სამოქალაქო კანონმდებლობით წესრიგდება. ადმინისტრაციული ორგანო უფლებამოსილია გამოიყენოს საქმიანობის როგორც საჯარო-სამართლებრივი, ასევე კერძო-სამართლებრივი ფორმები.

საკასაციო სასამართლო, უპირველესად, ყურადღებას ამახვილებს იმ გარემოებაზე, რომ საწყის ეტაპზე მოსარჩელე ი. ი-ის მიერ სარჩელი აღძრულ იქნა საქართველოს იუსტიციის სამინისტროსა და საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს მიმართ ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნით, კერძოდ, მოსარჩელე მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად მიუთითებდა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 992-ე, 998-ე და 1005-ე მუხლებს. 2021 წლის 18 მაისს წარდგენილი დაზუსტებული სარჩელით დაზუსტდა მოპასუხეთა წრე, კერძოდ, ი. ი-იმა თანამოპასუხეებად მიუთითა საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო და სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტო. ამასთან, მოსარჩელემ დააზუსტა მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველი, უფრო კონრეტულად, მან სასარჩელო მოთხოვნა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით გათვალისწინებულ უსაფუძვლო გამდიდრების (976-991 მუხლები) მარეგულირებელ ნორმებს - 978-ე მუხლს, 979-ე მუხლის პირველ და მე-2 ნაწილებსა და 985-ე მუხლს დააყრდნო. დაზუსტებულ სარჩელში მოსარჩელე აღნიშნავს, რომ ქონების უკანონოდ ჩამორთმევის შედეგად, სახელმწიფომ უსაფუძვლოდ მიიღო მნიშვნელოვანი ქონება, რის შედეგადაც ადგილი აქვს უსაფუძვლო გამდიდრებას სახელმწიფოს მხრიდან.

საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ არსებითია შეფასდეს ყველა ის მნიშვნელოვანი ასპექტი, რომელიც გადამწყვეტ მნიშვნელობას იძენს განსჯადი სასამართლოს განსაზღვრის პროცესში. ამ კუთხით საგულისხმოა, რომ დავის ადმინისტრაციულ საქმეთა კატეგორიისათვის მიკუთვნებისთვის არ კმარა საქმეში ადმინისტრაციული ორგანოს მონაწილეობა. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის მე-8 მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, კერძოსამართლებრივი ურთიერთობის სუბიექტი შეიძლება იყოს ნებისმიერი ფიზიკური ან იურიდიული პირი. ეს წესი გამოიყენება როგორც სამეწარმეო, ასევე არასამეწარმეო, საქართველოსა თუ სხვა ქვეყნის პირების მიმართ. ამავე მუხლის მე-2 ნაწილის მიხედვით კი, სახელმწიფო ორგანოებისა და საჯარო სამართლის იურიდიული პირების კერძოსამართლებრივი ურთიერთობები სხვა პირებთან ასევე წესრიგდება სამოქალაქო კანონებით, თუკი ეს ურთიერთობები, სახელმწიფოებრივი ან საზოგადოებრივი ინტერესებიდან გამომდინარე, არ უნდა მოწესრიგდეს საჯარო სამართლით. ამასთან, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 65¹ მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, კერძოსამართლებრივ ურთიერთობებში ადმინისტრაციული ორგანო მოქმედებს, როგორც სამოქალაქო სამართლის სუბიექტი.

ამდენად, საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ადმინისტრაციული ორგანოს საქმეში მონაწილეობა არის ერთ-ერთი, თუმცა არა ერთადერთი კრიტერიუმი იმისათვის, რათა დავა ადმინისტრაციული სამართალწარმოების წესით განსახილველ საქმეთა კატეგორიას მიეკუთვნოს. ადმინისტრაციული სამართალწარმოების წესით საქმის განხილვისათვის არსებითია, თავად სამართლებრივი ურთიერთობა გამომდინარეობდეს ადმინისტრაციული სამართლის კანონმდებლობიდან. ამ თვალსაზრისით გადამწყვეტ მნიშვნელობას იძენს არა დავის განხილვის პროცესში გამოსაყენებელ ნორმათა მდებარეობა ერთიან საკანონმდებლო სისტემაში, არამედ იმ სამართლებრივი ურთიერთობის შინაარსი, რომლიდანაც წარმოშობილ იქნა სადავო სამართალურთიერთობა. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სამართლის სისტემა ეფუძნება ერთიანობის პრინციპს, ხოლო მისი კატეგორიებად დაყოფა არის ფორმალური და მას პრაქტიკული მნიშვნელობა შესაძლოა მხოლოდ პროცესუალურ-სამართლებრივი გაგებით მიენიჭოს. უფრო კონკრეტულად, განსახილველ დავათა გადანაწილებას, მათ სხვადასხვა წესით განსახილველ საქმეებად კლასიფიცირებას ამართლებს უშუალოდ სამართალწარმოების თავისებურება, კერძოდ, საქმის სპეფიციკა, მისი შინაარსი მოითხოვს სხვადასხვა პროცესუალური მექანიზმების დანერგვასა და ქმედით მოქმედებას სამართალწარმოებაში. თუმცა მატერიალურ-სამართლებრივი თვალსაზრისით, სამართლის სფეროთა კლასიფიცირება და აღნიშნულის საფუძველზე, დავათა სხვადასხვა სამართალწარმოების წესის განსახილველ საქმეებად დიფერენციაცია არ ზღუდავს სასამართლოს, გამოიყენოს სამართლის ნებისმიერი სფეროს მომწესრიგებელი საკანონმდებლო სისტემის შემადგენელი სამართლის ნორმა და განმარტოს იგი განსახილველი საქმის გადაწყვეტისათვის.

საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სამოქალაქო და ადმინისტრაციული საქმეების განმხილველი სასამართლოები არ ქმნიან ერთმანეთისგან იზოლირებულ, ცალკე სასამართლო სისტემებს, მართლმსაჯულების ნებისმიერი განშტოება სასამართლო დავის გადაწყვეტისას უფლებამოსილია გამოიყენოს და განმარტოს ნებისმიერი ნორმატიული, როგორც ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი, ასევე კერძო-სამართლებრივი აქტი, მათი რეგულირების საგნის და გამომცემი ორგანოს მიუხედავად. დავის კომპლექსური ხასიათი და გამოსაყენებელი ნორმების სიმრავლე ართულებს საჯარო და კერძო-სამართლებრივ საკითხებს შორის მკვეთრი ზღვრის გავლებას, ასეთ შემთხვევაში მნიშვნელობა აქვს დავის მთავარი კომპონენტის დადგენას, განსჯადობის განსაზღვრისას მთავარი საკითხის გადამწყვეტ სასამართლოს აქვს უფლება გადაწყვიტოს დავის ყველა კომპონენტი. ამდენად, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ მხოლოდ ნორმათა მდებარეობა გავლენას ვერ მოახდენს განსჯადი სასამართლოს განსაზღვრაზე, რამდენადაც ასეთ დროს არსებითი მნიშვნელობა ენიჭება თავად იმ სამართალურთიერთობის შინაარსს, რომლის საფუძველზეც წარმოშობილ იქნა დავა.

მოცემულ შემთხვევაში, საკასაციო სასამართლო განსაკუთრებულ ყურადღებას ამახვილებს იმ გარემოებაზე, რომ სასარჩელო მოთხოვნა ეფუძნება იძულებით უძრავი ქონების სახელმწიფოს სასარგებლოდ დათმობის აქტს, რომელიც, თავისი შინაარსით, წარმოადგენს სამოქალაქო-სამართლებრივ გარიგებას. მოსარჩელე მოპასუხე სახელმწიფო უწყებებს ედავება მის მიმართ განხორციელებული იძულების სამართლებრივ შედეგებზე, ამასთან, მოსარჩელის მიერ მითითებული იძულება შესაძლოა გამოხატული იყოს სამოქალაქო-სამართლებრივი გარიგების - უძრავი ქონების დათმობის ხელშეკრულებით, რომელიც ძალაშია და არ გაუქმებულა. თავის მხრივ, მართალია, მოსარჩელე მხარე სარჩელის საფუძვლიანობას დაზარალებულად ცნობის შესახებ 2018 წლის 4 დეკემბრის დადგენილებაზე დაყრდნობით ამტკიცებს, თუმცა იმ პირობებში, როდესაც ამ საქმესთან მიმართებით არ არსებობს სისხლის სამართლის საქმეზე მიღებული კანონიერ ძალაში შესული განაჩენი, მხოლოდ პირის დაზარალებულად ცნობა და სავარაუდო დანაშაულთან დაკავშირებით გამოძიების მიმდინარეობა არ ადასტურებს საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 333-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული დანაშაულის (სამსახურებრივი უფლებამოსილების გადამეტება) ჩადენას.

საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ უსაფუძვლო გამდიდრების ნორმებზე, როგორც მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლებზე მითითებით, მოსარჩელე ცდილობს დაამტკიცოს სამოქალაქო-სამართლებრივი გარიგების წარმომშობ ნებაზე ზემოქმედება, ის, რომ მის მიერ დასახელებულ შესაძლო იძულებით დადებულ გარიგებას არ შეეძლო რეალურად წარმოეშვა უძრავი ქონების დათმობის ვალდებულება. იგი სწორედ ამგვარი ვალდებულების არარსებობის მოტივით ცდილობს დაადასტუროს სახელმწიფოს ყოველგვარი სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე გამდიდრება. ამდენად, სასამართლოს დავის გადაწყვეტის პროცესში უწევს უძრავი ქონების სახელმწიფოს სასარგებლოდ დათმობის განცხადების, როგორც სამოქალაქო-სამართლებრივი გარიგების სამართლებრივი შედეგების შეფასება, რაც ცხადია, სამოქალაქო სამართალწარმოების წესით უნდა განხორციელდეს.

საკასაციო პალატა ასევე განმარტავს, რომ ამ ეტაპისათვის ი. ი-ის სარჩელი თავისი შინაარსით სამოქალაქო-სამართლებრივია, რამდენადაც იგი მიზნად ისახავს სამოქალაქო-სამართლებრივი გარიგების საფუძველზე წარმოშობილი სამართლებრივი შედეგების უსაფუძვლობის მტკიცებას და ამ მოტივით მოპასუხეთა მხრიდან მოსარჩელის სათანადო ღირებულებით კომპენსირებას. თუმცა დავის სპეფიციკისა და მისი კომპლექსური ხასიათის გათვალისწინებით, საკასაციო სასამართლო არ გამორიცხავს, რომ სარჩელის სახეცვლილებამ (მოსარჩელის მხრიდან სასარჩელო მოთხოვნათა ტრანსფორმირების შემთხვევაში) დავა აქციოს ადმინისტრაციულ-სამართლებრივად და წარმოიშვას განსჯადი სასამართლოს ხელახლა განსაზღვრის საჭიროება.

ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 26-ე მუხლის მე-3 ნაწილის საფუძველზე, საქმე განსჯადობით განსახილველად უნდა დაექვემდებაროს თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიას.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლის მე-2 ნაწილით, 26-ე მუხლის მე-3 ნაწილით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 408-ე მუხლის მე-3 ნაწილით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. ი. ი-ის სარჩელი, მოპასუხეების - საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს, სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოსა და საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს მიმართ, განსჯადობით განსახილველად დაექვემდებაროს თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიას;

2. საქმე გადაეგზავნოს განსჯად სასამართლოს;

3. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე მ. ვაჩაძე

მოსამართლეები: გ. აბუსერიძე

ბ. სტურუა