ბს-616(კ-21) 21 ივლისი, 2022წ.

ქ. თბილისი

ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატამ

შემდეგი შემადგენლობით:

ნუგზარ სხირტლაძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მოსამართლეები: ქეთევან ცინცაძე, გიორგი გოგიაშვილი

საქმის განხილვის ფორმა - ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი (მოპასუხე) – საქართველოს მთავრობა

მოწინააღმდეგე მხარე (მოსარჩელე) – ვ. ა-ე, თ. ა-ე, მ. ა-ე, ნ. ა-ე, დ. ა-ე, ბ. მ-ე, ნ. მ-ე, თ. მ-ე, ც. ფ-ე, მ. მ-ე, მ.ღ-ი, დ. მ-ე, მ.მ-ე, რ. ღ-ი, ი. ღ-ი, ო.მ-ე, თ. მ-ე, ა. მ-ე, მ.ფ-ე, შ. მ-ე, ნ. ქ-ე, პ.მ-ე, ო. მ-ე, მ. ყ-ე, ნ. მ-ე, მ. მ-ე, ა. მ-ე, ე. მ-ე, ლ. მ-ე, ჯ. ა-ე, მ. დ-ი, ა.გ-ე, გ. შ-ე, ა. გ-ე, ჯ. გ-ე, რ. გ-ე, ნ. ს-ე, მ. ლ-ე, ე. ზ-ე, ნ. გ-ე, ჯ. ძ-ე, ფ. ძ-ე, ნ. ძ-ე, ი. შ-ე, გ. ძ-ე, ქ. ს-ე, ჰ. ბ-ე, ი. ბ-ე, ი. ხ-ე, ქ. ხ-ე, ზ. ხ-ე, ი. ბ-ე, რ. ხ-ე (სულ 53 პირი)

მესამე პირი – სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტო, საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო

დავის საგანი – ქმედების განხორციელების დავალება

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 01.03.2021წ. განჩინება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

ვ. ა-ემ, თ. ა-ემ, მ. ა-ემ და სხვებმა (სულ 53 პირი) 28.12.2017წ. სარჩელით მიმართეს თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას მოპასუხე საქართველოს მთავრობის მიმართ და მოითხოვეს საქართველოს მთავრობისთვის ქმედების განხორციელების დავალება, კერძოდ, მოსარჩელეთა 11 ოჯახისათვის ...ის რაიონის სოფელ ...ში მოსარჩელეთა საკუთრებაში არსებულ მიწის ნაკვეთზე შესაბამისი ფართის საცხოვრებელი სახლების აშენება სულადობის შესაბამისად.

მოსარჩელეებმა აღნიშნეს, რომ არიან აჭარაში, 1989წ. აპრილში მომხდარი სტიქიის შედეგად დაზარალებული პირები. საქართველოს სსრ მინისტრთა საბჭოს 1989წ. N497 და 1990წ. N173 დადგენილებით ...ის რაიონის სოფ. ...ში სარგებლობაში გამოეყოთ მიწის ნაკვეთები, სადაც სახელმწიფო ბიუჯეტის სახსრებით უნდა აშენებულიყო ინდივიდუალური საცხოვრებელი სახლები, რაც არ განხორციელდა. 2009 წ. დაზარალებული ოჯახებიდან თითო წევრმა ერთობლივად მიმართეს ჯერ საქართველოს მთავრობას, ხოლო შემდეგ - სასამართლოს, საცხოვრებელი სახლების აშენების მოთხოვნით. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის კანონიერ ძალაში მყოფი 12.09.2013წ. გადაწყვეტილებით სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა და საქართველოს მთავრობას დაევალა ადმინისტრაციული წარმოების ჩატარება 49 ოჯახთან მიმართებით. ამ გადაწყვეტილების აღსრულების მიზნით საქართველოს მთავრობამ გამოსცა 03.11.2014წ. N1979 განკარგულება. აღნიშნული განკარგულებით გათვალისწინებული ღონისძიებების განხორციელების შესახებ მიღებულ იქნა მთავრობის 09.06.2017წ. N1182 განკარგულება, რომლითაც 36 ოჯახს აუნაზღაურდა შესაბამისი კომპენსაცია, მათ შორის არ იყვნენ მოსარჩელეები იმის მიუხედავად, რომ სააპელაციო პალატის კანონიერ ძალაში მყოფი გადაწყვეტილება მოსარჩელეთა ოჯახებსაც ეხებოდა. ამდენად, მოსარჩელეები მიიჩნევენ, რომ საცხოვრებელი სახლები უნდა გადაეცეთ: 1. ვ. ა-ეს, თ. ა-ეს, მ. ა-ეს, ნ. ა-ეს, დ. ა-ეს არასრულწლოვან შვილებთან ერთად - სულ 5 დაზარალებულზე; 2. ბ. მ-ეს, ნ. მ-ეს, თ. მ-ეს, ც. ფ-ეს არასრულწლოვან შვილებთან ერთად - სულ 5 დაზარალებულზე; 3. მ. მ-ეს, დ. მ-ეს, მ. მ-ეს, მ.მ-ეს, რ. ღ-ს, ი. ღ-ს არასრულწლოვან შვილებთან ერთად - სულ 7 დაზარალებულზე; 4. ო.მ-ეს, თ. მ-ეს, ა. მ-ეს, მ. ფ-ეს არასრულწლოვან შვილებთან ერთად - სულ 8 დაზარალებულზე; 5. შ. მ-ეს, პ. მ-ეს, ო. მ-ეს, ნ.მ-ეს, ნ. ქ-ეს, მ. ყ-ეს არასრულწლოვან შვილებთან ერთად - სულ 10 დაზარალებულზე; 6. მ. მ-ეს, ა. მ-ეს, გ. მ-ეს, ლ. მ-ეს არასრულწლოვან შვილთან ერთად - სულ 5 დაზარალებულზე; 7. ჯ. ა-ეს, მ. დ-ს არასრულწლოვან შვილებთან ერთად - სულ 4 დაზარალებულზე; 8. ა. გ-ეს, ა. გ-ეს, ჯ. გ-ეს, რ. გ-ეს, ნ. გ-ეს, გ. შ-ეს, ნ. ს-ეს, მ. ლ-ეს, ე. ზ-ეს არასრულწლოვან შვილებთან ერთად - სულ 13 დაზარალებულზე; 9. ჯ. ძ-ეს, ფ. ძ-ეს, ნ. ძ-ეს, გ. ძ-ეებს, ი. შ-ეს და ქ. ს-ეს არასრულწლოვან შვილებთან ერთად - სულ 7 დაზარალებულზე; 10. ჰ. ბ-ეს და ი. ბ-ეს არასრულწლოვან შვილებთან ერთად - სულ 4 დაზარალებულზე; 11. ი. ხ-ეს, ქ. ხ-ეს, ზ. ხ-ეს, ი. ბ-ეს, რ. ხ-ეს არასრულწლოვან შვილებთან ერთად - სულ 9 დაზარალებულზე.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 08.05.2018წ. განჩინებით, სასკ-ის 16.2 მუხლის საფუძველზე, საქმეში ჩაბმულ იქნენ საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო, ასევე საქართველოს ოკუპირებული ტეიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტრო. თბილისის საქალაქო სასამართლოს 11.09.2018წ. განჩინებით ამ უკანასკნელის უფლებამონაცვლედ განისაზღვრა საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 28.12.2018წ. გადაწყვეტილებით სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა, მოპასუხე საქართველოს მთავრობას დაეკისრა საცხოვრებელი სახლების მშენებლობის სანაცვლოდ მოსარჩელეთა (ვ. ა-ე, თ. ა-ე, მ. ა-ე, ნ. ა-ე, დ. ა-ე, ბ. მ-ე, ნ. მ-ე, თ. მ-ე, ც. ფ-ე, მ. მ-ე, მ. ღ-ი, დ. მ-ე, მ.მ-ე, რ. ღ-ი, ი. ღ-ი, ო. მ-ე, თ. მ-ე, ა. მ-ე, მ. ფ-ე, შ. მ-ე, ნ. ქ-ე, პ. მ-ე, ო. მ-ე, მ. ყ-ე, ნ. მ-ე, მ. მ-ე, ა. მ-ე, ე. მ-ე, ლ. მ-ე, ჯ. ა-ე, მ. დ-ი, ა. გ-ე, გ. შ-ე, ა. გ-ე, ჯ. გ-ე, რ. გ-ე, ნ. ს-ე, მ. ლ-ე, ე. ზ-ე, ნ. გ-ე, ჯ. ძ-ე, ფ. ძ-ე, ნ. ძ-ე, ი. შ-ე, გ. ძ-ე, ქ. ს-ე, ჰ. ბ-ე, ი. ბ-ე, ი. ხ-ე, ქ. ხ-ე, ზ. ხ-ე, ი. ბ-ე, რ. ხ-ე) ოჯახების (სულ 13 ოჯახი) საკომპენსაციო თანხით უზრუნველყოფა, თითოეულ ოჯახზე (სულ 13 ოჯახი) 50 000 ლარის ოდენობით. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 28.05.2019წ. განჩინებით გასწორდა 28.12.2018წ. გადაწყვეტილებაში დაშვებული უსწორობა და ნაცვლად 13 ოჯახისა მიეთითა 11 ოჯახი.

საქალაქო სასამართლომ მიუთითა დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებზე და აღნიშნა, რომ სზაკ-ის მე-4 მუხლის თანახმად, კანონისა და ადმინისტრაციული ორგანოს წინაშე ყველა თანასწორია. საქმის გარემოებათა იდენტურობის შემთხვევაში დაუშვებელია სხვადასხვა პირის მიმართ განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება. იმ შემთხვევაშიც თუ ადმინისტრაციული ორგანო რაიმე კონკრეტულ გარემოებათა არსებობისას დისკრეციულ უფლებამოსილებას იყენებს, იგი ვალდებულია ყველა სხვა ანალოგიური საქმის გარემოებების არსებობისას მიიღოს იგივე გადაწყვეტილება, ორგანო ვალდებულია კანონი ერთნაირად გამოიყენოს ყველას მიმართ. განსახილველ შემთხვევაში მოსარჩელეებისათვის საცხოვრებელი სახლების აშენების ან მშენებლობის სანაცვლოდ კომპენსაციის გაცემაზე უარი განპირობებული იყო არა იმ გარემოებით, რომ სახელმწიფო არ აღიარებდა მათ წინაშე ნაკისრ ვალდებულებას, არამედ იმით, რომ მათ სახელმწიფოსაგან ბინები სიმბოლურ ფასად უკვე მიღებული ჰქონდათ. სასამართლომ მიიჩნია, რომ აღნიშნული გარემოება არ ქმნის საქმის გარემოებების იდენტურობის გამომრიცხველ საფუძველს, რამდენადაც სადავო არ არის, რომ ამ ოჯახებს/დაზარალებულ პირებს, როგორც ეკომიგრანტებს, საცხოვრებელი სახლები არ გადაცემიათ. სახელმწიფომ ყოველგვარი პირობის გარეშე აიღო ვალდებულება მათთვის, როგორც სტიქიური მოვლენებით დაზარალებულებისათვის, საცხოვრებელი ფართის გადაცემაზე, თავშესაფრით უზრუნველყოფის საჭიროების არსებობის მიუხედავად. ამდენად, ნაკისრი ვალდებულება უნდა შესრულებულიყო ყველა პირის მიმართ თანაბრად. სასამართლოს მოსაზრებით, დარჩენილ 11 ოჯახთან მიმართებით განსხვავებულ მოპყრობას არ ამართლებს ამ საკითხისგან დამოუკიდებლად სახელმწიფოს მიერ საცხოვრებელი სახლების სიმბოლურ ფასად საკუთრებაში გადაცემა. სადავო არ არის, რომ ეს ოჯახები სახელმწიფომ უზრუნველყო საცხოვრებელი ფართებით, თუმცა სახლების გადაცემა არ მომხდარა მათთვის, როგორც ეკომიგრანტებისათვის. ამასთანავე, კომპენსაციის მიმღები 36 ოჯახიდან 2 ოჯახსაც სხვა ვალდებულების ფარგლებში სახელმწიფოსგან მიღებული ჰქონდათ ბინები, რასაც მათთვის, როგორც ეკომიგრანტებისთვის, კომპენსაციის გადაცემა არ შეუფერხებია. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სასამართლომ მიიჩნია, რომ საქართველოს მთავრობამ საკითხის შეფასებისას დაარღვია კონსტიტუციით აღიარებული თანასწორობის პრინციპი, ვინაიდან საქმის მასალებით არ დგინდება დაზარალებული ოჯახებისათვის სიმბოლურ ფასად ბინების გადაცემის საფუძველი და მით უფრო ის ფაქტი, რომ მოსარჩელეებმა ეს ბინები მიიღეს სახელმწიფოს მიერ მათ მიმართ ნაკისრი სადავო ვალდებულების შესრულების სანაცვლოდ. სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა აგრეთვე იმ გარემოებაზე, რომ სახელმწიფომ ეკომიგრანტების წინაშე აიღო საცხოვრებელი სახლებით უზრუნველყოფის ვალდებულება, თუმცა მათთან შეთანხმებით და მათივე თანხმობით, თითოეულ დაზარალებულ ოჯახს გადაეცა კომპენსაცია 50 000 ლარის ოდენობით. მოსარჩელეებმა სასამართლო სხდომაზე ხაზგასმით დააფიქსირეს თანხმობა საცხოვრებელი სახლების სანაცვლოდ კომპენსაციის მიღებასთან დაკავშირებით.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 28.12.2018წ. გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გასაჩივრდა საქართველოს მთავრობის მიერ.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 01.03.2021წ. განჩინებით სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 28.12.2018წ. გადაწყვეტილება. სააპელაციო პალატამ გაიზიარა საქალაქო სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები, მათი სამართლებრივი შეფასება და დამატებით აღნიშნა, რომ სასარჩელო მოთხოვნა პირველი ინსტანციის სასამართლოში იყო საქართველოს მთავრობისათვის ქმედების განხორციელების დავალება, კერძოდ, ...ის რაიონის სოფელ ...ში მოსარჩელეთა საკუთრებაში არსებულ მიწის ნაკვეთზე შესაბამისი ფართის საცხოვრებელი სახლების აშენება, თუმცა 18.12.2018წ. სხდომაზე მოსარჩელეებმა ხაზგასმით დააფიქსირეს თანხმობა საცხოვრებელი სახლების სანაცვლოდ კომპენსაციის მიღებასთან დაკავშირებით. სსკ-ის 83.4 მუხლის მიხედვით, სარჩელის შეცვლად არ ჩაითვლება მოსარჩელის მიერ სარჩელში მითითებული გარემოებების დაზუსტება, დაკონკრეტება და დამატება, აგრეთვე სასარჩელო მოთხოვნების ოდენობის შემცირება, ან ერთი ნივთის ნაცვლად მეორე ნივთის მიკუთვნება მისთვის, ანდა ამ ნივთის ღირებულების ანაზღაურება. პალატამ მიიჩნია, რომ მოსარჩელეთა მოთხოვნა თავსდება პირვანდელი სასარჩელო მოთხოვნის ჩარჩოებში, ამდენად, პირველი ინსტანციის სასამართლოს არ დაურღვევია საპროცესო კანონმდებლობა, არ გასცდენია დავის საგანს, არ დარღვეულა სსკ-ს 248-ე მუხლის დანაწესი. სააპელაციო პალატამ არ გაიზიარა მოსაზრება მოსარჩელეთათვის კომპენსაციის გაცემის დაუშვებლობის შესახებ და აღნიშნა, რომ მოსარჩელეებისათვის საცხოვრებელი სახლების აშენების ან მათი თანხმობის პირობებში, მშენებლობის სანაცვლოდ კომპენსაციის გაცემაზე უარი განპირობებული იყო არა იმ გარემოებით, რომ სახელმწიფო არ აღიარებდა მათ წინაშე ნაკისრ ვალდებულებას, არამედ იმით, რომ მათ სახელმწიფოსაგან ბინები სიმბოლურ ფასად უკვე მიღებული ჰქონდათ. პალატამ მიიჩნია, რომ აღნიშნული გარემოება არ წარმოადგენს საქმის გარემოებების იდენტურობის გამომრიცხველ გარემოებას, რამდენადაც სადავო არ არის ის, რომ ამ ოჯახებს/დაზარალებულ პირებს, როგორც ეკომიგრანტებს, საცხოვრებელი სახლები არ გადაცემიათ. შესაბამისად, იმის გათვალისწინებით, რომ სახელმწიფომ ყოველგვარი პირობის გარეშე აიღო ვალდებულება მათთვის, როგორც სტიქიური მოვლენებით დაზარალებულებისათვის, საცხოვრებელი ფართის გადაცემაზე, მიუხედავად იმისა, თავშესაფრით უზრუნველყოფის საჭიროება იქნებოდა თუ არა სახეზე, მას უნდა შეესრულებინა ნაკისრი ვალდებულება ყველა პირის მიმართ თანაბრად. საქართველოს მთავრობას უნდა ემოქმედა სწორედ თანასწორობის პრინციპის დაცვით, რომელიც გარანტირებულია არა მხოლოდ სზაკ-ის მე-4 მუხლით, არამედ საქართველოს კონსტიტუციით აღიარებულ ძირითად უფლებას წარმოადგენს. სახელმწიფოს მხოლოდ ობიექტური საფუძვლით შეეძლო მოსარჩელისთვის კომპენსაციის ანაზღაურებაზე უარის თქმა, თუკი დაასაბუთებდა პირთა არაიდენტურ მდგომარეობაში ყოფნას ან განსხვავებული მოპყრობის გამართლების მიზეზებს დაასახელებდა. სააპელაციო პალატამ მიუთითა, რომ 13 ოჯახთან მიმართებით განსხვავებულ მოპყრობას არ ამართლებს ამ საკითხისგან დამოუკიდებლად სახელმწიფოს მიერ საცხოვრებელი სახლების სიმბოლურ ფასად საკუთრებაში გადაცემა. სადავო გარემოებას არ წარმოადგენს რომ ეს ოჯახები სახელმწიფომ უზრუნველყო საცხოვრებელი ფართებით, თუმცა სახლების გადაცემა არ მომხდარა მათთვის, როგორც ეკომიგრანტებისათვის იმ დროს, როდესაც 36 ოჯახიდან, რომელთაც კომპენსაცია მიიღეს, ორ ოჯახსაც სხვა საფუძვლით, სხვა ვალდებულების ფარგლებში სახელმწიფოსგან მიღებული ჰქონდათ ბინები, თუმცა ადმინისტრაციულმა ორგანომ კომპენსაცია მაინც გადასცა, როგორც ეკომიგრანტებს. აღნიშნულიდან გამომდინარე, უდავოა, რომ მოსარჩელეების საკითხის შეფასებისას საქართველოს მთავრობამ დაარღვია კანონით აღიარებული თანასწორობის პრინციპი, ვინაიდან საქმეში არსებული მასალებით არ დგინდება ამ ოჯახებისათვის სიმბოლურ ფასად ბინების გადაცემის საფუძველი და მით უფრო ის ფაქტი, რომ მოსარჩელეებმა ეს ბინები მიიღეს სახელმწიფოს მიერ მათ მიმართ არსებული სადავო ვალდებულების შესრულების სანაცვლოდ.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 01.03.2021წ. განჩინება საკასაციო წესით გასაჩივრდა საქართველოს მთავრობის მიერ. კასატორმა აღნიშნა, რომ მოსარჩელეები დაკმაყოფილებულ იქნენ საცხოვრებელი ფართებით საქართველოს პრეზიდენტის 11.09.2012წ. N11/09/04 და 25.09.2012წ. N24/09/05 განკარგულებებით, კერძოდ, მათ სიმბოლურ ფასად - ერთ ლარად საკუთრებაში გადაეცათ საცხოვრებელი ფართები, რის გამო არ იდგა მათი თავშესაფრთით უზრუნველყოფის საკითხი და ამდენად, არ არსებობდა მათთვის კომპენსაცის გაცემის საფუძველი. კასატორი თვლის, რომ უკეთუ მთავრობას დაეკისრება მოსარჩელეთა სასარგებლოდ კომპენსაციის გადახდა, მაშინ მოსარჩელეებს უნდა დაევალოთ საკუთრებაში მყოფი საცხოვრებელი ფართების დაბრუნება, წინააღმდეგ შემთხვევაში, მოსარჩელეები სხვა ეკომიგრატებთან მიმართებით დაუსაბუთებელი პრივილეგიით ისარგებლებენ. კასატორი მიიჩნევს, რომ სასამართლო გასცდა სასარჩელო მოთხოვნის ფარგლებს და მოსარჩელეებს მიაკუთვნა ის, რაც მათ არ მოუთხოვიათ, მოსარჩელეებს ჰქონდათ საცხოვრებელი სახლების აშენების და არა კომპენსაციის გაცემის მოთხოვნა.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო საქმის მასალების შესწავლის, გასაჩივრებული განჩინებისა და საკასაციო საჩივრის საფუძვლების შემოწმების შედეგად თვლის, რომ საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ შემდეგ გარემოებათა გამო:

საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საცხოვრებელი ადგილის თავისუფლად არჩევა პირის ბუნებითი უფლებაა, ყველას, ვინც კანონიერად იმყოფება საქართველოში, აქვს ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე თავისუფალი მიმოსვლისა და საცხოვრებელი ადგილის თავისუფლად არჩევის უფლება (საქართველოს კონსტიტუციის 14.1 მუხ.), თუმცა არის შემთხვევები, როდესაც პირი იძულებულია შეიცვალოს საცხოვრებელი ადგილი მაღალი ალბათობით მოსალოდნელი თუ უკვე რეალიზებული საფრთხის გათვალისწინებით. იძულებით გადაადგილების საფუძვლების მიხედვით განსხვავებულია იძულებით გადაადგილებული პირისათვის მისანიჭებელი სტატუსი და მათი უფლებრივი მდგომარეობის განმსაზღვრელი ნორმატიული მოწესრიგება. იძულებითი გადაადგილების საფუძვლის მხედველობაში მიღებით პირს შესაძლოა მიენიჭოს ეკომიგრანტის, დევნილის, ლტოლვილის ან ჰუმანიტარული სტატუსი. ეკომიგრანტებად მიიჩნევა სტიქიური მოვლენების შედეგად დაზარალებული და გადაადგილებას დაქვემდებარებული პირი/ოჯახი. ეკომიგრანტად ჩაითვლება ოჯახი, რომლის საკუთრებაში არსებული საცხოვრებელი სახლი ან მისი ნაწილი დანგრეულია ან დაზიანებულია (საცხოვრებლად უვარგისია) და არ ექვემდებარება აღდგენას ან/და სახლი არ არის დანგრეული, მაგრამ მიმდებარე ტერიტორიაზე არსებული სტიქიური მოვლენები საფრთხეს უქმნის იქ მცხოვრებ ადამიანთა სიცოცხლეს, ჯანმრთელობასა და მათ საკუთრებაში არსებულ ქონებას მეწყერის, ღვარცოფის, კლდეზვავის, ქვათაცვენის, მდინარეების ნაპირების გარეცხვის, თოვლის ზვავის, ჯდენადი გრუნტის გამო, გარდა მიწისძვრისა და ვულკანისა (საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა მინისტრის 13.11.2013წ. N779 ბრძანებით დამტკიცებული „სტიქიური მოვლენების შედეგად დაზარალებული და გადაადგილებას დაქვემდებარებული ოჯახების (ეკომიგრანტების) განსახლების პროცედურის“ 1-ლი მუხ.).

განსახილველ შემთხვევაში უდავოა, რომ მოსარჩელეები არიან ეკომიგრანტები, 1989 წელს განვითარებული მოვლენების შედეგად ისინი იძულებული გახდნენ დაეტოვებინათ თავისი საცხოვრებელი ადგილი სტიქიური უბედურების გამო, კერძოდ, „აჭარის ასს რესპუბლიკაში სტიქიის შედეგების ლიკვიდაციის გადაუდებელ ღონისძიებათა შესახებ“ საქართველოს კპ ცენტრალური კომიტეტისა და საქართველოს სსრ მინისტრთა საბჭოს 06.05.1989წ. N220 დადგენილების თანახმად, აჭარის მთიან ზონაში თოვლის ინტენსიური დნობის შედეგად წარმოქმნილმა ზვავებმა და მეწყერმა გამოიწვია მრავალი საცხოვრებელი სახლის დანგრევა და დაზიანება, საავტომობილო გზებისა და სასოფლო-სამეურნეო სავარგულების მწყობრიდან გამოსვლა (იხ. აგრეთვე საქართველოს სსრ მინისტრთა საბჭოს 29.03.1989წ. N151 დადგენილება). მოპასუხე სადავოდ არ ხდის აგრეთვე იმ გარემოებას, რომ სახელმწიფომ აიღო ეკომიგრანტების განსახლების, მათთვის ინდივიდუალური საცხოვრებელი სახლების მშენებლობის ვალდებულება სახელმწიფო ბიუჯეტის ხარჯზე. „საქართველოს სს რესპუბლიკაში სტიქიურ უბედურებათა შედეგების ლიკვიდაციის ღონისძიებათა შესახებ“ საქართველოს სსრ მინისტრთა საბჭოს 14.06.1989წ. N285 დადგენილებით დამტკიცდა სტიქიურ უბედურებათა შედეგად დაზარალებულ მოქალაქეთა ჩასასახლებლად ინდივიდუალური საცხოვრებელი სახლების მშენებლობის დავალებანი (1-ლი პ.), ინდივიდუალური საცხოვრებელი სახლებისა და სახაგრომრეწვის კუთვნილი ყველა ობიექტისა და ნაგებობის მშენებლობის შემკვეთის ფუნქციები დაეკისრა საქართველოს სახაგრომრეწვს (მე-6 პ.), სამინისტროებს, უწყებებსა და სამშენებლო ორგანიზაციებს დაეკისრათ ცენტრალიზებულ კაპიტალურ დაბანდებათა ხარჯზე ინდივიდუალური საცხოვრებელი სახლებისა და ობიექტების სამშენებლო-სამონტაჟო სამუშაოთა შესრულება (მე-7, მე-10, 23-ე პ.). იმის გათვალისწინებით, რომ სტიქიამ საცხოვრებლად უვარგისი და საშიში გახადა აჭარის მთიანი ზონის რიგი დასახლებული პუნქტები, დადგინდა ამ ზონის მოსახლეობის სხვა რეგიონებში განსახლების საჭიროება, მიეთითა, რომ მათთვის უნდა მომხდარიყო საკარმიდამო მიწის ნაკვეთების დაუყოვნებლივ გამოყოფა, განსახლების რეგიონებს შორის მიეთითა ...ის რაონი, სადაც უნდა მომხდარიყო 50 ოჯახის ჩასახლება („აჭარის ასს რესპუბლიკაში სტიქიის შედეგების ლიკვიდაციის გადაუდებელ ღონისძიებათა შესახებ“ საქართველოს კპ ცენტრალური კომიტეტისა და საქართველოს სსრ მინისტრთა საბჭოს 06.05.1989წ. N220 დადგენილების მე-4, მე-7 პ.). მოგვიანებით, საქართველოს სსრ მინისტრთა საბჭოს 09.10.1989წ. N497 დადგენილებით განისაზღვრა, რომ ...ის რაიონში, ...ის მიწებიდან გამოყოფილ 20 ჰექტარ ფართობზე გათვალისწინებული 50 ოჯახის ნაცვლად უნდა ჩასახლებულიყო 75 ოჯახი (1-ლი პ.) (ანალოგიურ დებულებას შეიცავს აგრეთვე საქართველოს სსრ მინისტრთა საბჭოს 10.04.1999წ. N179 დადგენილების მე-6 პუნქტი და აღნიშნული დადგენილების N1 დანართი). ამდენად, საქმეზე დადგენილად არის ცნობილი, რომ მოსარჩელეები არიან 1989 წელს აჭარის მთიან რეგიონში განვითარებული სტიქიური მოვლენების შედეგად დაზარალებული პირები, რომელთა ჩასახლება განხორციელდა ...ის რაიონის სოფ. ...ში და რომელთათვის ინდივიდუალური საცხოვრებელი სახლების მშენებლობის ვალდებულება იკისრა სახელმწიფომ.

საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საქართველოს კონსტიტუციის პრეამბულის მიხედვით, საქართველოს მოქალაქეთა ნებაა სოციალური და სამართლებრივი სახელმწიფოს დამკვიდრება. სოციალური სახელმწიფო არის მმართველობის ფორმა, რომელშიც სახელმწიფო ზრუნავს მოქალაქეების ეკონომიკურ და სოციალურ კეთილდღეობაზე. სახელმწიფო ზრუნავს ადამიანის ჯანმრთელობისა და სოციალურ დაცვაზე, საარსებო მინიმუმითა და ღირსეული საცხოვრებლით უზრუნველყოფაზე, ოჯახის კეთილდღეობის დაცვაზე (საქართველოს კონსტიტუციის 5.4 მუხ.), კონსტიტუციით გარანტირებულია პირის უფლება ცხოვრობდეს ჯანმრთელობისთვის უვნებელ გარემოში (29.1 მუხ.). ამდენად, სახელმწიფოს კონსტიტუციური ვალდებულებაა ეკომიგრანტების, ანუ იმ პირთა უფლებების დაცვა, რომელთა სიცოცხლეს, ჯანმრთელობასა და ქონებას არსებული სტიქიური მოვლენების გამო რეალური და მნიშვნელოვანი საფრთხე ექმნება, რადგან ჯანმრთელობისათვის უვნებელ გარემოში ცხოვრება გულისხმობს, მათ შორის, შესაძლებლობის ფარგლებში მსგავსი საფრთხეების გამორიცხვას, სათანადო პრევენციული ღონისძიებების გატარებას და საფრთხის რეალიზების შემთხვევაში დაზარალებული ოჯახების დამდგარი შედეგებისაგან განრიდებას. ამასთანავე, სახელმწიფოს აღნიშნული ვალდებულების წინაპირობების არსებობა და ფარგლები ყოველ კონკრეტულ ოჯახთან მიმართებით უნდა შეფასდეს.

საქმეზე უდავოდ დადგენილად არის მიჩნეული, რომ მოსარჩელეები არიან ეკომიგრანტები, რომელთათვის სახელმწიფო ბიუჯეტის ხარჯზე ინდივიდუალური საცხოვრებელი სახლების მშენებლობის ვალდებულება იკისრა სახელმწიფომ. აღნიშნული ვალდებულების შესრულების მიზნით 2009 წელს საქართველოს მთავრობას განცხადებით მიმართა 49 ოჯახის წარმომადგენელმა, თუმცა მთავრობას რეაგირება არ მოუხდენია, რის შემდეგ დავა გაგრძელდა სასამართლოში. სასამართლოს კანონიერ ძალაში მყოფი 12.09.2013წ. გადაწყვეტილებით საქართველოს მთავრობას დაევალა ადმინისტრაციული წარმოების ჩატარება 49 ოჯახის განცხადებასთან მიმართებით. საქართველოს მთავრობის 09.06.2017წ. N1182 განკარგულებით მიღებულ იქნა გადაწყვეტილება 36 ოჯახისათვის კომპენსაციის მიკუთვნების მიზნით სახელმწიფო ბიუჯეტიდან შესაბამისი თანხების გამოყოფის შესახებ. N1182 განკარგულების განმარტებითი ბარათის მიხედვით, 49 ოჯახიდან 22 ოჯახს არ ჰქონდა ალტერნატიული საცხოვრებელი ფართი, 11 ოჯახს ალტერნატიული საცხოვრებელი ფართი შეძენილი ჰქონდა თავისი სახსრებით, 16 ოჯახს კი საცხოვრებელი ფართი სახელმწიფოსგან ჰქონდა გადაცემული. ამ 16 ოჯახიდან 1-ს ჩამოერთვა მისთვის სახელმწიფოს მიერ გადაცემული ფართი, ხოლო 2-ს საცხოვრებელი ფართი მიღებული ჰქონდა როგორც სამხედრო მოსამსახურეს სამხედრო სამსახურის გავლის შესახებ ხელშეკრულებიდან გამომდინარე. ამდენად, მიჩნეულ იქნა, რომ უნდა მომხდარიყო ჯამში 36 ოჯახის საცხოვრებლით დაკმაყოფილება (22+11+1+2), ხოლო დანარჩენი 13 ოჯახის დაკმაყოფილების საფუძველი არ არსებობდა, რადგან მათ სახელმწიფოს მხრიდან გადაცემული ჰქონდა უძრავი ქონება პირდაპირი მიყიდვის წესით სიმბოლურ ფასად - 1 ლარად. მოსარჩელეების 11 ოჯახი სწორედ აღნიშნულ 13 ოჯახში ექცევა.

საქმის მასალებით დასტურდება, რომ სარჩელი აღძრული იყო 11 ოჯახის მიერ, თბილისის საქალაქო სასამართლოს 28.12.2018წ. გადაწყვეტილებით მართალია მოპასუხეს - საქართველოს მთავრობას დაეკისრა 13-დან თითოეული ოჯახის საკომპენსაციო თანხით 50000 ლარით უზრუნველყოფა, თუმცა საქალაქო სასამართლოს 28.05.2019წ. განჩინებით, სასკ-ის 260-ე მუხლის საფუძველზე, 28.12.2018წ. გადაწყვეტილებაში დაშვებული უსწორობა გასწორდა და ნაცვლად 13 ოჯახისა მიეთითა 11 ოჯახი. აღნიშნულის მიუხედავად სააპელაციო პალატა გასაჩივრებული განჩინების აღწერილობით და სამოტივაციო ნაწილში უთითებს ეკომიგრანტთა 13 ოჯახზე.

ქვედა ინსტანციის სასამართლოებმა მიიჩნიეს, რომ მოსარჩელეებისათვის სახელმწიფოს მიერ ფართის საკუთრებაში გადაცემა არ გამორიცხავდა მათი, როგორც ეკომიგრანტების, საცხოვრებელი ფართით დაკმაყოფილების საჭიროებას, საწინააღმდეგო განმარტება კანონისა და ადმინისტრაციული ორგანოს წინაშე პირთა თანასწორობის პრინციპს დაარღვევდა. საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ აღნიშნული დასკვნა არ არის სათანადოდ დასაბუთებული და არ ეფუძნება საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე გაროებათა სრულყოფილ გამოკვლევას. ქვედა ინსტანციის სასამართლოებს არ გამოურკვევიათ საცხოვრებელი ფართის საკუთრებაში გადაცემის საფუძველი, ისინი ერთი მხრივ აღნიშნავენ, რომ მოსარჩელეებს საცხოვრებელი ფართი საკუთრებაში არ გადასცემიათ როგორც ეკომიგრანტებს, ხოლო მეორე მხრივ უთითებენ, რომ გაურკვეველია პრივატიზების საფუძველი. მართალია საქართველოს მთავრობის წარმომადგენელმა სააპელაციო პალატის სხდომაზე აღნიშნა, რომ ფართის გადაცემა არ მომხდარა მოსარჩელეებისთვის, როგორც ეკომიგრანტებისთვის, თუმცა ვერ მიუთითა საცხოვრებელი ფართის საკუთრებაში გადაცემის კონკრეტულ ფაქტობრივ და სამართლებრივ საფუძვლებზე. საქმის მასალების მიხედვით პრივატიზება განხორციელდა საქართველოს პრეზიდენტის 11.09.2012წ. N11/09/04 და 25.09.2012წ. 25/09/05 განკარგულებების შესაბამისად, განკარგულებების გამოცემის საფუძვლად მითითებულია „სახელმწიფო ქონების შესახებ“ კანონის 7.3, 10.1, 10.2, 18.3 მუხლები. „სახელმწიფო ქონების შესახებ“ კანონის პრივატიზების პერიოდში მოქმედი რედაქციის ზემოაღნიშნული ნორმები არ მიუთითებდნენ პრივატიზების კონკრეტულ საფუძვლებზე, მხოლოდ განსაზღვრავენ სახელმწიფო ქონების პირდაპირი მიყიდვის ფორმით პრივატიზების ზოგად მიზანს (10.1 მუხ.), პირდაპირი მიყიდვის ფორმით პრივატიზების შესახებ გადაწყვეტილების საქართველოს პრეზიდენტის მიერ მიღების საჭიროებას (7.3, 18.3 მუხ.), სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთის პირდაპირი მიყიდვის ქონების მმართველის ინიციატივის ან საქართველოს მთავრობის წარდგინების საფუძველზე განხორციელებას (10.2 მუხ.). პრივატიზების საფუძვლებზე მითითება არ ხდება აგრეთვე განკარგულებებზე თანდართულ განმარტებით ბარათებში. საქართველოს პრეზიდენტის 25.09.2012წ. 25/09/05 განკარგულებაზე თანდართულია ბოლნისის, გარდაბნის, დმანისის, თეთრიწყაროს, მარნეულის, წალკის მუნიციპალიტეტებში და თვითმმართველ ქალაქ რუსთავში სახელმწიფო რწმუნებულის 07.09.2012წ. მიმართვა, რომლის თანახმად, გუბერნატორი შუამდგომლობს ქვემო ქართლში შემავალ მუნიციპალიტეტებში მცხოვრები მოქალაქეებისათვის სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული საცხოვრებელი ფართების გადაცემას სათანადო საფუძვლის მითითების გარეშე, ხოლო საქართველოს პრეზიდენტის 11.09.2012წ. განკარგულებაზე მსგავსი მიმართვაც კი არ არის თანდართული. ამდენად, საქართველოს პრეზიდენტის განკარგულებებიდან და თანდართული მასალიდან არ ირკვევა პირდაპირი მიყიდვის წესით, სიმბოლურ ფასად პრივატიზების კონკრეტული საფუძველი, თუმცა აღნიშნული იმთავითვე არ გულისხმობს განკარგვის საფუძვლის დადგენის შეუძლებლობას. საკსაციო პალატა თვლის, რომ აღნიშნული გარემოების დადგენის კუთხით მოპასუხის საქართველოს მთავრობის განმარტებები შესაძლოა არ იყოს საკმარისი მონაცემის შემცველი, რადგან პირდაპირი მიყიდვის ფორმით პრივატიზების შესახებ გადაწყვეტილება მიღებულ იქნა საქართველოს პრეზიდენტის მიერ, ხოლო იმ პერიოდში მოქმედი ნორმატიული მოწესრიგების შესაბამისად, სახელმწიფო ქონების მართვასა და განკარგვასთან დაკავშირებულ პოლიტიკას განსაზღვრავდა და წარმართავდა საქართველოს ეკომონიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო („სახელმწიფო ქონების შესახებ“ კანონის 1.7 მუხ), სახელმწიფო ქონების მართვასა და განკარგვას ახორციელებდა სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტო („სახელმწიფო ქონების შესახებ“ კანონის 1.6 მუხ.). რომელიმე აღნიშნული ორგანოდან ან ადგილობრივი მუნიციპალიტეტებიდან პრივატიზების საფუძვლებთან დაკავშირებით ინფორმაციის მოძიების მცდელობას ადგილი არ ჰქონია.

პრივატიზების საფუძვლებთან მიმართებით საკასაციო პალატა ყურადღებას ამახვილებს იმ გარემოებაზე, რომ საქმის მასალებიდან არ იკვეთება ეკომიგრანტობის გარდა რაიმე სხვა საფუძველი, რომლის გათვალისწინებითაც შესაძლებელი გახდებოდა მოსარჩელეებისათვის ფართების გადაცემა. მხარეთა შორის დამყარებული სამართალურთიერთობის საფუძველი კონკრეტულ ფაქტობრივ გარემოებებს ემყარება. საქმის მასალებით დგინდება, რომ მოსარჩელეები ეკომიგრანტები არიან, რომელთა მიმართ სახელმწიფომ იკისრა საცხოვრებელი სახლების აშენების ვალდებულება, ამასთანავე, დგინდება, რომ სახელმწიფოს მიერ მოსარჩელეთა ნაწილს პირდაპირი მიყიდვის ფორმით საკუთრებაში გადაეცა საცხოვრებელი ბინები. ქვედა ინსტანციის სასამართლოებმა აღნიშნეს, რომ მოსარჩელეებს საცხოვრებელი ფართი ეკომიგრანტობის საფუძვლით არ გადასცემიათ საკუთრებაში, თუმცა ვერ უზრუნველყვეს აღნიშნული დასკვნის სათანადო დასაბუთება. საქმიდან იკვეთება მოსარჩელეთა მიმართ სახელმწიფოს მხოლოდ ერთი ვალდებულება (ეკომიგრანტების საცხოვრებელი ფართით უზრუნველყოფა) და მხოლოდ ერთი შესრულება (საცხოვრებელი ფართების საკუთრებაში გადაცემა). ზოგადი წესის მიხედვით შესრულება ვალდებულების არსებობას გულისხმობს (სკ-ის 361.1 მუხ.). მართალია შესრულება შესაძლებელია სხვადასხვა ვალდებულებიდან გამომდინარეობდეს, თუმცა ეკომიგრანტების საცხოვრებლით უზრუნველყოფის ვალდებულების გარდა სხვა რაიმე ვალდებულებაზე, რომლის შესასრულებლადაც სახელმწიფოს შესაძლოა პირდაპირი მიყიდვის ფორმით პრივატიზებისას ემოქმედა, მხარეები ვერ უთითებენ. პირდაპირი მიყიდვის წესით მოსარჩელეებს გადაეცათ სახელმწიფოს კუთვნილი ფართები, რომლებსაც ისინი ფაქტობრივად ფლობდნენ რაიმე საფუძვლის გარეშე, მოსარჩელეთა მიმართ სახელმწიფოს რაიმე სხვა ვალდებულების ან კანონიერი ინტერესის არსებობის დაუდგენლად სააპელაციო პალატამ დაადგინა, რომ პრივატიზება ეკომიგრანტობის საფუძვლით არ მომხდარა.

გასათვალისწინებელია აგრეთვე, რომ საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების მინისტრის 16.09.2010წ. N1-1/1537 ბრძანებით დამტკიცებული „სახელმწიფო ქონების პირდაპირი მიყიდვის ფორმით პრივატიზების შესახებ დებულების“ პრივატიზების განხორციელებისას მოქმედი რედაქციის თანახმად, საქართველოს პრეზიდენტის განკარგულების გამოცემის შემდეგ ქონების შემძენთან იდებოდა ნასყიდობის ხელშეკრულება (3.1 მუხ.), რომელშიც მიეთითებოდა შეძენილი ქონების დასახელება, შემადგენლობა, მხარეთა ურთიერთვალდებულებები და სხვა მონაცემები, დასადები ხელშეკრულების სპეციფიკის გათვალისწინებით (3.4 მუხ.). სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული უძრავი ქონების პირდაპირი მიყიდვის ფორმით პრივატიზების შესახებ საქართველოს პრეზიდენტის 11.09.2012წ. N11/09/04 და 25.09.2012წ. 25/09/05 განკარგულებების საფუძველზე დადებული ხელშეკრულებების (საჯარო რეესტრის მონაცემების თანახმად, ნასყიდობის ხელშეკრულებები 11 მოსარჩელესთან დადასტურებულია დროის მოკლე მონაკვეთში - 2012 წლის სექტემბერ-ოქტომბერში) შინაარსი არ შესწავლილა, ხელშეკრულებების მხარის - საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს, სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს განმარტებები მოსმენილი არ ყოფილა.

ზემოაღნიშნულთან ერთად, საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ პრეზიდენტის განკარგულებებით „სახელმწიფო ქონების შესახებ“ კანონით დადგენილი ზოგადი წესით პრივატიზების განხორციელება არ გამორიცხავს მოსარჩელეთა ნაწილისთვის, როგორც ეკომიგრანტებისათვის, საცხოვრებელი ფართის საკუთრებაში გადაცემას, რადგან სტიქიური მოვლენების შედეგად დაზარალებული და გადაადგილებას დაქვემდებარებული ოჯახების (ეკომიგრანტების) განსახლების პროცედურა, განსახლების კრიტერიუმები, ერთიანი ელექტრონული მონაცემთა ბაზის წარმოების წესი განისაზღვრა პრივატიზაციის შემდგომ - საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა მინისტრის 13.11.2013წ. N779 ბრძანებით. პრივატიზების პროცედურის განხორციელებისას არ არსებობდა ეკომიგრანტების საცხოვრებლით დაკმაყოფილების სპეციალური ნორმატიული მოწესრიგება, შესაბამისად, მათთვის სახელმწიფო ქონების საკუთრებაში გადაცემა მოხდებოდა არსებული ზოგადი წესის დაცვით. პრივატიზების მიზნის განსაზღვრისათვის მნიშვნელოვანი იყო აგრეთვე იმ გარემოებათა შეფასება, რომ პრივატიზება განხორციელდა 2012 წელს, მას შემდეგ რაც 2009 წელს 49 ეკომიგრანტი ოჯახის წარმომადგენელმა საქართველოს მთავრობისაგან მოითხოვა საცხოვრებელი ფართებით უზრუნველყოფა და ამ საკითხზე მიმდინარეობდა სასამართლო დავა. პრივატიზების მიზნის განმსაზღვრელი ზემოაღნიშნული გარემოებები და მტკიცებულებები ქვედა ინსტანციის სასამართლოების მიერ არ შეფასებულა, რის გამო არ არის დასაბუთებული დასკვნა იმის შესახებ, რომ მოსარჩელეთა ნაწილს საცხოვრებელი ფართი საკუთრებაში არ გადასცემიათ, როგორც ეკომიგრანტებს.

სარჩელის დაკმაყოფილების საფუძველს არ ქმნის სააპელაციო სასამართლოს 12.09.2013წ. გადაწყვეტილება და მის საფუძველზე თბილისის სააპელაციო სასამართლოს მიერ გაცემული სააღსრულებო ფურცელი, ვინაიდან სასამართლო გადაწყვეტილებით მოხდა არა გადაწყვეტილებაში მითითებული პირებისათვის საცხოვრებელი სახლის მშენებლობის დავალება, არამედ მათი, როგორც სტიქიით დაზარალებული პირებისათვის, ინდივიდუალური საცხოვრებელი სახლების მშენებლობის შესახებ განცხადების განხილვა-გადაწყვეტის მიზნით ადმინისტრაციული წარმოების ჩატარების და მის საფუძველზე დასაბუთებული გადაწყვეტილების გამოცემის ვალდებულების განსაზღვრა. ამდენად, მოსარჩელეთა მითითება სააპელაციო სასამართლოს 12.09.2013წ. გადაწყვეტილებაზე და მის საფუძველზე გაცემულ სააღსრულებო ფურცელზე არ ქმნის სარჩელის დაკმაყოფილების საფუძველს.

ქვედა ინსტანციის სასამართლოების მოსაზრება, რომ მოსარჩელეთათვის საცხოვრებელი სახლების ან კომპენსაციის მიკუთვნებაზე უარის თქმის გამო ირღვევა თანასწორობის პრინციპი აგრეთვე მოკლებულია დასაბუთებას, რადგან ერთი მხრივ სათანადოდ არ გამორიცხულა მოსარჩელეთა ნაწილის, როგორც ეკომიგრანტების საცხოვრებლით უზრუნველყოფა, ხოლო მეორე მხრივ კომპარატორი ანუ პირთა ჯგუფი, რომელთან შედარებითაც დადგინდება არათანასწორი მოპყრობა, არ იქნა სათანადოდ იდენტიფიცირებული. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საქართველოს კონსტიტუციის მე-11 მუხლითა და სზაკ-ის მე-4 მუხლით გარანტირებული თანასწორობის პრინციპი არ გულისხმობს ტოტალურ გათანაბრებას, მისი მიზანია არ დაუშვას არსებითად თანასწორის განხილვა უთანასწოროდ ან პირიქით. უთანასწორო მოპყრობის საკითხზე მსჯელობისას პირველ რიგში, უნდა დადგინდეს თუ რამდენად წარმოადგენენ პირები (პირთა ჯგუფები) არსებითად თანასწორებს და შესაბამისად, რამდენად განეკუთვნებიან შედარებად კატეგორიებს, ისინი მსგავს კატეგორიაში, ანალოგიურ გარემოებებში უნდა ხვდებოდნენ. დიფერენცირებული მოპყრობისას ერთმანეთისგან უნდა გაიმიჯნოს დისკრიმინაციული დიფერენციაცია და ობიექტური გარემოებებით განპირობებული დიფერენციაცია. დისკრიმინაციას ექნება ადგილი, თუ დიფერენციაციის მიზეზები აუხსნელია, მოკლებულია გონივრულ საფუძველს (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 27.12.2010წ. N1/1/493 გადაწყვეტილება საქმეზე „მოქალაქეთა პოლიტიკური გაერთიანებები „ახალი მემარჯვენეები“ და „საქართველოს კონსერვატიული პარტია“ საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II.2,3). განსახილველ შემთხვევაში, სააპელაციო პალატამ არსებითად თანასწორად მიიჩნია ის პირები, რომელთაც საცხოვრებელი ფართები საკუთრებაში გადაცემული აქვთ სამხედრო სამსახურის გავლის შესახებ კონტრაქტის საფუძველზე და მოსარჩელეები, ანუ ის პირები, რომელთაც სახელმწიფოსაგან საცხოვრებელი ფართი საკუთრებაში გადაცემული აქვთ ამ ეტაპზე დაუდგენელი საფუძვლით. საკასაციო პალატა თვლის, რომ აღნიშნულ პირთა ჯგუფების არსებითად თანასწორად განხილვა არ ეფუძნება შესაბამის დასაბუთებას, რადგან იკვეთება, რომ პირველ შემთხვევაში საცხოვრებელი ბინის საკუთრებაში გადაცემა მოხდა სამხედრო სამსახურის გავლის შესახებ კონტრაქტის საფუძველზე, ანუ მხარეთა შორის არსებული სახელშეკრულებო ურთიერთობის ფარგლებში, ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ვალდებულების შესასრულებლად და არა სახელმწიფოს სოციალური ფუნქციის განხორციელების მიზნით. სამხედრო სამსახურის გავლის შესახებ კონტრაქტის შესაბამისად სამხედრო მოსამსახურის მიერ ხელშეკრულებით გათვალისწინებული სამსახურის გაწევა, კონკრეტული პერიოდის განმავლობაში სამხედრო ვალდებულებათა კეთილსინდისიერად და ჯეროვნად შესრულება, იმთავითვე წარმოშობდა სამხედრო მოსამსახურის საკუთრებაში საცხოვრებელი ბინის გადაცემის ვალდებულებას, რადგან ხელშეკრულება შეიცავდა ასეთ ვალდებულებაზე მითითებას. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ვალდებულება შეიძლება წარმოიშვას ხელშეკრულების ან კანონის (ნორმატიული აქტის) საფუძველზე. სახელშეკრულებო ვალდებულებები მხარეთა ურთიერთმფარავ ნებას, კონსესუსს ეფუძნება, ხოლო ნორმატიული აქტის საფუძველზე წარმოშობილი ვალდებულებები მხარეთა შეთანხმების მიღმაა. სახელშეკრულებო ვალდებულებების შემთხვევაში მხარეები კანონის ფარგლებში თავად არჩევენ კონტრაჰენტს, განსაზღვრავენ ვალდებულების შინაარსს, წარმოშობის წინაპირობებს, სახელშეკრულებო ბოჭვის ფარგლებს, ხოლო კანონისმიერი ვალდებულებების შემთხვევაში ვალდებულების წარმოშობის წინაპირობები, ვალდებულების შესრულებაზე პასუხისმგებელი სუბიექტი და შესრულების ფარგლები დგინდება კანონის საფუძველზე. კანონისმიერი ვალდებულების შესრულებისათვის პირის ნება საჭიროა მხოლოდ მოთხოვნის დაყენების თვალსაზრისით,- პირმა სათანადო წესით უნდა დააფიქსიროს კანონისმიერი ვალდებულების შესრულების სურვილი. ამდენად, ვალდებულების შესასრულებლად საჭირო ქმედებებს შორის ფორმალური მსგავსების მიუხედავად, წარმოშობის საფუძვლის გათვალისწინებით ვალდებულებები შესაძლოა არსობრივად განსხვავდებოდნენ ერთმანეთისგან, რის გამო პირთა არსებითად თანასწორ გარემოებებში მყოფ სუბიექტებად მიჩნევისათვის შეფასებას საჭიროებს არა მხოლოდ შედეგი - სახელმწიფო საკუთრებაში რიცხული ფართის კერძო საკუთრებაში გადასვლა, არამედ სახელმწიფოს მიერ საცხოვრებელი ფართის კერძო საკუთრებაში გადაცემის საფუძველიც, რაც ქვედა ინსტანციის სასამართლოების მიერ უგულებელყოფილ იქნა. არსებითად თანასწორად ვერ იქნებიან მიჩნეული აგრეთვე მოსარჩელეები და ის პირები, რომელთაც საცხოვრებელი ფართი საერთოდ არ ჰქონდათ ან რომლებსაც საცხოვრებელი საკუთარი სახსრებით ჰქონდათ შეძენილი, რადგან უდავოა, რომ მათ საცხოვრებელი ფართი სახელმწიფოსგან საკუთრებაში არ გადასცემიათ განსხვავებით მოსარჩელეთა ნაწილისგან. საკასაციო პალატა თვლის, რომ აღნიშნული გარემოება მითითებულ შესადარებელ ჯგუფებს შორის არსობრივ სხვაობას ქმნის. ამდენად, არ დასტურდება თანასწორობის პრინციპის დარღვევა, დისკრიმინაციული მოპყრობა, პირიქით, გასაჩივრებულ განჩინებაში მოყვანილმა არგუმენტაციამ შესაძლოა გამოიწვიოს ეკომიგრანტი პირების უსამართლო დიფერენციაცია, კერძოდ, სახეზე იქნება ის პირები, რომლებსაც საკუთრებაში აქვთ მიწის ნაკვეთები და მათზე სახელმწიფოს მიერ გაიცა 50 000 ლარი და მეორე მხრივ ეკომიგრანტთა კატეგორია, რომლებსაც საკუთრებაში აქვთ მიწის ნაკვეთები, სახელმწიფოს მიერ გადაცემული აქვთ საცხოვრებელი ბინები და დამატებით სასამართლოს სადავო განჩინებით გადაცემული ექნებათ 50 000 ლარი. ამგვარი მიდგომა გამოიწვევს იმ ეკომიგრანტ პირებთან მიმართებით არათანასწორ დამოკიდებულებას, რომლებსაც მხოლოდ ნაკვეთები და საკომპენსაციო თანხა აქვთ მიღებული და დამატებით საცხოვრებელი ფართი არ მიუღიათ

ქვედა ინსტანციის სასამართლოებმა აღნიშნეს, რომ სახელმწიფომ მოსარჩელეთათვის, როგორც სტიქიური მოვლენებით დაზარალებულებისთვის, საცხოვრებელი ფართის გადაცემის ვალდებულება იკისრა ყოველგვარი პირობის გარეშე. ამ კუთხით საკასაციო პალატა ყურადღებას ამახვილებს იმ გარემოებაზე, რომ მოსარჩელეთა საცხოვრებელი ფართით უზრუნველყოფის ვალდებულება წამოშობილია საქართველოს სსრ მინისტრთა საბჭოს 14.06.1989წ. N285, 09.10.1989წ. N497, 20.04.1990წ. N179 დადგენილებების საფუძველზე. ამ პერიოდში მოქმედი საქართველოს სსრ სამოქალაქო სამართლის კოდექსის 104-ე მუხლის მიხედვით, მოქალაქეს პირად საკუთრებაში შესაძლებელი იყო ჰქონოდა მხოლოდ ერთი საცხოვრებელი სახლი. იმ შემთხვევაში თუ პირის (მეუღლეების და მათი არასრულწლოვანი შვილების) საკუთრებაში აღმოჩნდებოდა ერთზე მეტი საცხოვრებელი სახლი, სსრ სამოქალაქო სამართლის კოდექსის 105-ე მუხლი ითვალისწინებდა მხოლოდ ერთი მათგანის პირად საკუთრებაში დატოვების შესაძლებლობას. ამდენად, ლოგიკურია, რომ სსრ მინისტრთა საბჭოს 14.06.1989წ. N285 და 09.10.1989წ. N497 დადგენილებებში არ იქნებოდა მითითება ისეთი შემთხვევების მოწესრიგებაზე, როდესაც სტიქიური მოვლენებით დაზარალებულ პირს საკუთრებაში ჰქონდა სხვა, ალტერნატიული საცხოვრებელი ფართიც, რადგან იმ დროს მოქმედი ნორმატიული მოწესრიგება გამორიცხავდა კერძო საკუთრებაში ერთ საცხოვრებელ სახლზე მეტის ქონას, შესაბამისად, დაზიანებული/დანგრეული სახლის ნაცვლად სხვა საცხოვრებელი ეკომიგრანტებს საკუთრებაში ვერ ექნებოდათ. აქედან გამომდინარე, იმ პერიოდში ეკომიგრანტებისათვის საცხოვრებელი სახლების აშენების მიზანი იყო სწორედ თავშესაფრით უზრუნველყოფა, თუმცა დღეის მდგომარეობით არსებული ვითარება შეცვლილია, ეკომიგრანტისათვის საცხოვრებელი ფართის საკუთრებაში გადაცემას აღარ აქვს მხოლოდ თავშესაფრით უზრუნველყოფის მიზანი, რადგან საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა მინისტრის 13.11.2013წ. N779 ბრძანებით დამტკიცებული „სტიქიური მოვლენების შედეგად დაზარალებული და გადაადგილებას დაქვემდებარებული ოჯახების (ეკომიგრანტების) განსახლების პროცედურის“ 2.12 მუხლი დასაშვებად თვლის იმ ეკომიგრანტი ოჯახების დახმარების შესაძლებლობას, რომელთა ოჯახის წევრ(ებ)ს საკუთრებაში აქვთ სხვა საცხოვრებელი სახლი. ამდენად, ამჟამად პირის საკუთრებაში საცხოვრებელი ფართის ქონა იმთავითვე არ გამორიცხავს მისთვის, როგორც ეკომიგრანტისთვის სახელმწიფოს მიერ საცხოვრებელი ფართის საკუთრებაში გადაცემის შესაძლებლობას, თუმცა მნიშვნელოვანია თუ რა საფუძვლით აქვს ეკომიგრანტს საკუთრებაში ალტერნატიული ფართი. კანონმდებლობა არ ითვალისწინებს ეკომიგრანტისთვის სტიქიით მიყენებული ზიანის გამო სახელმწიფოსგან რამოდენიმეჯერ საცხოვრებელი ფართით დაკმაყოფილების შესაძლებლობას. უფლებამოსილი ორგანოს მიერ არ განიხილება იმ ეკომიგრანტი ოჯახის განცხადება, რომელსაც სახელმწიფოს ან დონორი ორგანიზაციების მიერ დაზარალების გამო ერთხელ უკვე აქვს მიღებული საცხოვრებელი სახლი ან სანაცვლოდ სათანადო ფულადი დახმარება, ეკომიგრანტის საცხოვრებელი სახლით უზრუნველყოფა ხორციელდება მხოლოდ ერთხელ (მინისტრის 13.11.2013წ. N779 ბრძანებით დამტკიცებული „სტიქიური მოვლენების შედეგად დაზარალებული და გადაადგილებას დაქვემდებარებული ოჯახების (ეკომიგრანტების) განსახლების პროცედურის“ 2.12, 2.8¹ მუხ.). აღნიშნული მოწესრიგება კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს მოსარჩელეების ნაწილის სახელზე განხორციელებული პრივატიზების საფუძვლის დადგენის აუცილებლობას. მოცემულ შემთხვევაში სახელმწიფოს მიერ კომპენსაციის თანხა (50 000 ლარი) გადაეცა არა მხოლოდ სტიქიით დაზარალებულ იმ ოჯახებს, რომლებსაც არ გააჩნდა ალტერნატიული ფართი (22 ოჯახი), არამედ აგრეთვე იმ ოჯახებსაც, რომლებსაც შეძენილი ჰქონდათ საცხოვრებელი ფართი თავიანთი სახსრებით (11 ოჯახი). ამასთანავე, აღნიშნული არ ადასტურებს სახელმწიფოს ვალდებულებას რამოდენიმეჯერ დააკმაყოფილოს საცხოვრებელი ფართით მოსარჩელეები. მოსარჩელეთა მოთხოვნას საფუძვლად უდევს საქართველოს სსრ მინისტრთა საბჭოს 14.06.1989წ. N285, 09.10.1989წ. N497 დადგენილებები, რომლებიც ითვალისწინებდა სტიქიით დაზარალებული პირებისთვის თავშესაფრის მიცემას, რისთვისაც დადგინდა დაზარალებული ოჯახებისთვის უძრავი ქონების - ნაკვეთების გამოყოფა და საცხოვრებელის ახლების აშენება. მოსარჩელეებისათვის საცხოვრებელი სახლების აშენების ან მათი თანხმობის პირობებში მშენებლობის სანაცვლოდ კომპენსაციის გაცემაზე უარი მოცემულ შემთხვევაში განპირობებული იყო არა იმ გარემოებით, რომ სახელმწიფო არ აღიარებდა მათ წინაშე ნაკისრ ვალდებულებას, არამედ იმით, რომ მათ სახელმწიფოსგან ბინები სიმბოლურ ფასასდ (1 ლარად) უკვე მიღებული ჰქონდათ.

საკასაციო პალატა ყურადღებას ამახვილებს აგრეთვე იმ გარემოებაზე, რომ მოსარჩელეთა ნაწილზე პრივატიზების განხორციელება, მათ შორის ეკომიგრანტობის საფუძვლის შემთხვევაშიც, იმთავითვე არ გამორიცხავს სარჩელის დაკმაყოფილების შესაძლებლობას, რადგან შეფასებას საჭიროებს საცხოვრებელი სახლის ფართობისა და ოჯახის წევრთა სულადობის ურთიერთმიმართება. საცხოვრეებლი ფართით დაკმაყოფილების საკთხის გადაჭრილად ჩათვლისათვის უნდა გაირკვეს თუ რამდენად მოხდა პირდაპირი მიყიდვით ფართების მოსარჩელეებისათვის გადაცემით სტიქიით დაზარალებულთა ოჯახების დაკმაყოფილება. ზოგადი წესის მიხედვით, არ განიხილება იმ ეკომიგრანტი ოჯახის განცხადება, რომელსაც დაზარალების გამო ერთხელ უკვე აქვს მიღებული საცხოვრებელი სახლი, თუმცა გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც საცხოვრებელი სახლის მოცულობა რადიკალურად არ შეესაბამება ოჯახის წევრთა სულადობას (N779 ბრძანებით დამტკიცებული „სტიქიური მოვლენების შედეგად დაზარალებული და გადაადგილებას დაქვემდებარებული ოჯახების (ეკომიგრანტების) განსახლების პროცედურის“ 2.12 მუხ.). სახელმწიფომ ეკომიგრანტი ოჯახი უნდა უზრუნველყოს არა უბრალოდ საცხოვრებელი ფართით, არამედ სათანადო საცხოვრებლით, რომელშიც უზრუნველყოფილი იქნება ღირსეული ცხოვრებისათვის აუცილებელი პირობები, მათ შორის, უსაფრთხოებისა და სანიტარიული თვალსაზრისით, სახელმწიფო უზრუნველყოფს პირს არა უბრალოდ საცხოვრებლით, არამედ ღირსეული საცხოვრებლით (საქართველოს კონსტიტუციის 5.4 მუხ.). სააპელაციო პალატას არ დაუდგენია კონკრეტული მოსარჩელეები, რომელთათვის საცხოვრებელი ფართის საკუთრებაში გადაცემა მოხდა, ამასთანავე, არ გამოკვლეულა გადაცემული საცხოვრებელი ფართის მახასიათებლები, მათ შორის, ფართობი და მიმართება ოჯახის სულადობასთან, არ დადგენილა აგრეთვე კონკრეტული პირებისათვის საცხოვრებელი ფართის პირდაპირი მიყიდვა განხორციელდა ინდივიდუალურად თუ ამ პირის ოჯახის საცხოვრებელი ფართით უზრუნველყოფის მიზნით. საკასაციო პალატა თვლის, რომ აღნიშნული გარემოებების დადგენა შესაძლოა განმსაზღვრელი ყოფილიყო საცხოვრებელი ბინით დაკმაყოფილების შესახებ მოსარჩელეთა მოთხოვნის საფუძვლიანობის გამოსარკვევად.

მოსარჩელეთა წარმომადგენლის მოსაზრება, რომ პრივატიზაციით მიღებული ბინები მოსარჩელეების მიერ პირდაპირი წესით შესყიდვამდე შესყიდული იყო ბინების რეალური მესაკუთრეებისგან, რომლებსაც ბინებზე ჰქონდათ შესაბამისი ორდერები, რის შედეგად მოხვდნენ პირდაპირი წესით საცხოვრებელი ფართების შემსყიდველთა სიაში საქმის მასალებით არ დასტურდება. საქმის მასალებში დაცულია მხოლოდ ერთი მოსარჩელის (ო. მ-ის და მისი შვილის - ა. მ-ის) 02.10.2010წ. ხელწერილის ასლი (ტ.2, ს.ფ. 26), რომლის მიხედვით ...ის რაიონში, სოფ. ...ში მდებარე ბინის (სახლი N..., ბ. N..., II სადარბაზო, VII სართული) საფასურად ბინის მესაკუთრეს (ი. ს-ს) ფულადი თანხა (5 000 აშშ დოლარი) გადაუხადეს. სანოტარო წესით დამოწმებული 07.10.2010წ. N... მინდობილობის თანახმად, ი. ს-მა ამ მინდობილობით მინდობილ მესაკუთრეს - ო. მ-ეს მიანიჭა ი. ს-ის კუთვნილი ბინის (ორდერი N...) მართვის და განკარგვის უფლება (მათ შორის, ბინის პრივატიზების, განკარგვის, გაცვლის, თავის თავთან გარიგების დადების და სხვ. უფლებამოსილებით). საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს და ო. მ-ეს შორის დაიდო ნასყიდობის ხელშეკრულება 90 კვ.მ. ფართზე, საპრივატიზაციო საფასური 1 ლარით განისაზღვრა. საჯარო რეესტრის ჩანაწერის თანახმად, 14.09.2012წ. დამოწმებული ნასყიდობის ხელშეკრულების საფუძველზე ო. მ-ის სახელზე რეგისტრირებულია 90 კვ.მ. ფართის მქონე N... ბინა (ტ.2, ს.ფ. 25-29). საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სარჩელი დაკმაყოფილდა ხსენებული დოკუმენტაციის შეფასების გარეშე, ქვედა ინსტანციის სასამართლოების მიერ ამ მხრივ ფაქტობრივი გარემოებები არ დადგენილა, ამასთანავე, დანარჩელი მოსარჩელეების მიმართ პრივატიზებამდე კერძო პირებისგან ფართის შესყიდვის ფაქტის დამადასტურებელი რაიმე დოკუმენტაცია საქმის მასალებში არ მოიპოვება. აღნიშნულ გარემოებებზე მსჯელობისას გასათვალისწინებელია აგრეთვე, რომ პირდაპირი მიყიდვის ფორმით პრივატიზების განხორციელებისას (2012წ. სექტემბერი) მოქმედი ნორმატიული მოწესრიგების მიხედვით ბინის ორდერი იყო ბინით კანონიერი სარგებლობის დამადასტურებელი დოკუმენტი და ადმინისტრაციულ ორგანოში მისი წარდგენა ქმნიდა არაპრივატიზებულ საცხოვრებელ და არასაცხოვრებელ ფართობზე კანონიერი მოსარგებლეებისათვის უსასყიდლოდ საკუთრების უფლების მინიჭების საფუძველს, რაც ადგილობრივი თვითმმართველობის აღმასრულებელი ორგანოს გადაწყვეტილების საფუძველზე ხორციელდებოდა „ადგილობრივი თვითმმართველობის შესახებ“ ორგანული კანონისა და საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულებით დამტკიცებული წესის შესაბამისად (საქართველოს პრეზიდენტის 29.01.2007წ. N73 ბრძანებულებით დამტკიცებული „კანონიერი მოსარგებლეებისათვის გადასაცემი არაპრივატიზებული საცხოვრებელი და არასაცხოვრებელი (იზოლირებული და არაიზოლირებული) ფართობის ადგილობრივი თვითმმართველობის აღმასრულებელი ორგანოების მიერ კანონიერი მოსარგებლეებისათვის უსასყიდლოდ საკუთრებაში გადაცემის წესის“ 2.1 მუხ. „ე“, „ვ“ ქვ.პ., მე-3 მუხ.). უფლების მფლობელი ვერ გადასცემს მესამე პირს იმაზე მეტ უფლებას, ვიდრე თავად ეკუთვნის, რის გამო ერთ-ერთი მოსარჩელის მიერ ორდერის მფლობელი პირის ჩანაცვლების შემთხვევაში, იგი აღმოჩნდებოდა იმავე უფლებრივ მდგომარეობაში, როგორშიც ორდერის პირვანდელი მფლობელი იყო. ამდენად, მოსარჩელეთა ზემოაღნიშნული არგუმენტაციის შეფასებისას გათვალისწინებას საჭიროებს აგრეთვე ის გარემოება, რომ მოსარჩელეთა სახელზე ფართების პრივატიზება განხორციელდა „სახელმწიფო ქონების შესახებ“ კანონის და არა საქართველოს პრეზიდენტის 29.01.2007წ. N73 ბრძანებულებით დამტკიცებული წესის საფუძველზე.

რაც შეეხება კასატორის მოსაზრებას იმასთან დაკავშირებით, რომ მოსარჩელეთა სასარგებლოდ საკომპენსაციო თანხის გაცემის შემთხვევაში მოსარჩელეებს უნდა დაეკისროთ სახელმწიფოს მიერ გადაცემული უძრავი ქონების სახელმწიფოს სასარგებლოდ დაბრუნება, საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ვინაიდან მოპასუხეს არ აღუძრია შეგებებული სარჩელი ასეთი მოთხოვნით, შესაბამისად, განსახილველი დავის საგანს არ შეადგენს მოსარჩელეებისათვის გადაცემული უძრავი ქონების, საცხოვრებელი ფართების დაბრუნება, სასაამრთლო ვერ გასცდება სასარჩელო მოთხოვნის ფარგლებს, სსკ-ის 248-ე მუხლის თანახმად, სასამართლოს უფლება არ აქვს მიაკუთვნოს თავისი გადაწყვეტილებით მხარეს ის, რაც მას არ მოუთხოვია.

სააპელაციო პალატა უთითებს, რომ მოსარჩელეების მიერ საქალაქო სასამართლოს 18.12.2018წ. სხდომაზე დაზუსტდა სასარჩელო მოთხოვნა და მოთხოვნილ იქნა კომპენსაცია საცხოვრებელი ბინებით უზრუნველყოფის ნაცვლად. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 18.12.2018წ. სხდომაზე მოსამართლემ მოსარჩელეთა წარმომადგენელს არაერთგზის შესთავაზა მოთხოვნის დაზუსტება, თუმცა მოსარჩელეთა წარმომადგენელმა ცხადად განმარტა, რომ არ აზუსტებდა მოთხოვნას, რადგან მოთხოვნის საფუძველს ქმნიდა 1989-1999 წლებში გამოცემული დადგენილებები, რომლებიც ითვალისწინებდნენ ინდივიდუალური საცხოვრებელი სახლების აშენებას და არა კომპენსაციის მიღებას, რის გამო კომპენსაციის მოპასუხისთვის დაკისრების მოთხოვნას არ ექნებოდა შესაბამისი სამართლებრივი საფუძველი (აღნიშნულთან დაკავშირებით მხედველობაშია მისაღები, რომ მთავრობის 09.06.2017წ. N1182 განკარგულების თანახმად, თითოეულ ეკომიგრანტ ოჯახს გამოეყო 50 000 ლარი, ხოლო ამჟამად მოქმედი კანონმდებლობით ეკომიგრანტი ოჯახის დაკმყოფილების მიზნით კერძო საკუთრებაში არსებული საცხოვრებელი სახლის შესყიდვისთვის ნასყიდობის ღირებულების მაქსიმალური ოდენობა ერთ საცხოვრებელ სახლზე არის არაუმეტეს 30 000 ლარი (საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა მინისტრის 13.11.2013წ. N779 ბრძანებით დამტკიცებული „სტიქიური მოვლენების შედეგად დაზარალებული და გადაადგილებას დაქვემდებარებული ოჯახების (ეკომიგრანტების) განსახლების პროცედურის“ 4.3 მუხ.)). ამასთანავე, მოსარჩელეთა წარმომადგენელმა აღნიშნა, რომ მორიგების შემთხვევაში მოსარჩელეები თანახმა იქნებიან კომპენსაციის მიღებაზე. ამდენად, წარმომადგენელს მართალია არ გამოურიცხავს კომპენსაციის მიღების შესაძლებლობა, თუმცა 18.12.2018წ. სხდომაზე მოთხოვნის დაზუსტება არ მომხდარა (11:13-11:17სთ). საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სასარჩელო მოთხოვნის დაზუსტება მოსარჩელის დისპოზიციის ფარგლებში ექცევა, რის გამო სასამართლოს უფლება აქვს მოახდინოს სასარჩელო მოთხოვნის დაზუსტების შეთავაზება, თუმცა არა მოსარჩელის ნების ჩანაცვლება. მაშინაც კი, თუ სასამართლო თვლის, რომ მოთხოვნის უკეთ ფორმულირებაა შესაძლებელი, ის ვერ განსაზღვრავს დავის საგანს, ამ პროცესში მოსარჩელის ნების იგნორირება დაუშვებელია. სააპელაციო პალატის მითითება სსკ-ის 83.4 მუხლზე, რომლის თანახმად, სარჩელის შეცვლად არ ჩაითვლება მოსარჩელის მიერ ნივთის ნაცვლად მისი ღირებულების ანაზღაურების მოთხოვნა, არ გამორიცხავს პროცესუალური ხარვეზის არსებობას, რადგან როგორც აღინიშნა მოსარჩელის წარმომადგენელს კომპენსაცია არ მოუთხოვია. ის, რომ გარკვეულ ეკომიგრანტებთან მოლაპარაკების წარმოების შედეგად შეთანხმება მოხდა სახელმწიფოს მხრიდან თითოეული ოჯახისათვის 50 000 ლარის მიკუთვნებაზე, არ წარმოშობს იმავე ვალდებულებას სხვა ეკომიგრანტების მიმართ, რადგან სათანადოდ არ დასაბუთებულა კომპენსაციის მიმღები ოჯახებისა და მოსარჩელეთა ოჯახების არსებითად მსგავს გარემოებებში ყოფნა. ამდენად, დადგენას საჭიროებს მოსარჩელეთა რეალური ნება და შესაბამისად, მათი სასარჩელო მოთხოვნა. მინდობილობების მიხედვით წარმომადგენელი არის უფლებამოსილი შეცვალოს მოთხოვნა, თუმცა იმის გათვალისწინებით, რომ სსკ-ის 83.4-ე მუხლის თანახმად, სარჩელის შეცვლად არ ჩაითვლება მოსარჩელის მიერ სარჩელში მითითებული გარემოებების დაზუსტება, დაკონკრეტება და დამატება, აგრეთვე სასარჩელო მოთხოვნების ოდენობის შემცირება, ან ერთი ნივთის ნაცვლად მეორე ნივთის მიკუთვნება მისთვის, ანდა ამ ნივთის ღირებულების ანაზღაურება, ამასთანავე, იმის გათვალისწინებით, რომ მოსარჩელეებს არ გაუსაჩივრებიათ გადაწყვეტილება, ხოლო მათი წარმომადგენელი ადასტურებს მოთხოვნის ტრანსფორმაციას და ეთანხმება მას, საკასაციო პალატა თვლის, რომ კასატორის მოსაზრება სსკ-ის 248-ე მუხლის დანაწესის დარღვევის, უფლებამოსილების გადამეტების შესახებ არ არის დასაბუთებული.

საქმის მასალებით დასტურდება, რომ თბილისის სააპელაციო სასამართლოს კანონიერ ძალაში მყოფი 12.09.2013წ. გადაწყვეტილებით სარჩელის ნაწილობრივი დაკმაყოფილების შედეგად საქართველოს მთავრობას დაევალა სტიქიით დაზარალებულთათვის ინდივიდუალური საცხოვრებელი სახლების მშენებლობასთან დაკავშირებით ადმინისტრაციული წარმოების ჩატარება 13.03.2009წ. N31/26 განცხადებაზე, საქართველოს მთავრობას დაევალა ადმინისტრაციული წარმოების ჩატარების შემდეგ კანონით დადგენილ ვადაში დასაბუთებული გადაწყვეტილების გამოცემა. ამდენად, განსახილველი საკითხის მიმართ მოპასუხეს - საქართველოს მთავრობას დაევალა აქტის გამოცემა, აღნიშნულის საფუძველზე მოპასუხემ საქართველოს მთავრობამ სასამართლოს კანონიერ ძალაში მყოფი გადაწყვეტილების აღსრულების მიზნით დაიწყო წარმოება, რომელიც საბოლოოს დასრულდა 09.06.2017წ. N1182 განკარგულების გამოცემით. N1182 განკარგულებით განისაზღვრა, რომ სახელმწიფო ბიუჯეტიდან უნდა მომხდარიყო შესაბამისი თანხების გამოყოფა 36 ოჯახის დასაკმაყოფილებლად. განკარგულება არ შეიცავს მითითებას მოსარჩელეთა ოჯახების დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის შესახებ, თუმცა განკარგულების განმარტებით ბარათში აღნიშნულია მოსარჩელეთა დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის საფუძვლები. ამასთანავე, მოცემული საქმის დავის საგანს არ შეადგენს საქართველოს მთავრობის 09.06.2017წ. N1182 განკარგულება, მოცემულ შემთხვევაში აღძრულია არა შეცილებითი (სასკ-ის 22-ე მუხ.), არამედ მიკუთვნებითი (სასკ-ის 24-ე მუხ.) სარჩელი. იმის გათვალისწინებით, რომ საქართველოს მთავრობის 09.06.2017წ. N1182 განკარგულება არ შეიცავს მოსარჩელეთა შესახებ რაიმე მითითებას, განკარგულება ეხება მხოლოდ იმ პირებს, რომლებსაც გამოეყოთ საკომპენსაციო თანხა, აღნიშნულის გათვალისწინებით საკასაციო პალატა თვლის, რომ არსებობდა მიკუთვნებითი სარჩელის დასაშვებობის პირობა.

საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მართლმსაჯულების განხორციელება დაკავშირებულია საპროცესო ხარჯებთან, რომლებიც შედგება სასამართლო ხარჯისგან და სასამართლოსგარეშე ხარჯისგან (სსკ-ის 37.1 მუხ.). სასამართლოს ხარჯებს შეადგენს სახელმწიფო ბაჟი და საქმის განხილვასთან დაკავშირებული ხარჯები (სსკ-ის 37.2 მუხ.). საპროცესო კანონმდებლობა სახელმწიფო ბაჟისგან გათავისუფლების ორ შემთხვევას ითვალისწინებს - მხარის და დავის საგნის მიხედვით. მხარის მიხედვით სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან გათავისუფლების შემთხვევაში გადამწყვეტია მხარის სტატუსი (მაგ.: მოსარჩელის სოციალურად დაუცველობა, მძიმე ეკონომიკური მდგომარეობა და სხვ.), ხოლო დავის საგნის მიხედვით სახელმწიფო ბაჟისაგან გათავისუფლებისათვის მნიშვნელოვანია უშუალოდ სასარჩელო მოთხოვნა, დავის შინაარსი (მაგ. სოციალური დავები, დანაშაულით მიყენებული მატერიალური ზიანის ანაზღაურებასთან დაკავშირებული სარჩელები და სხვ.). სასკ-ის 9.1 მუხლის თანახმად, სახელმწიფო ბაჟი არ გადაიხდება სახელმწიფო სოციალური დაცვის საკითხთან დაკავშირებით აღძრულ სარჩელზე. განსახილველი დავის საგანს შეადგენს ეკომიგრანტი ოჯახების სათანადო საცხოვრებლით უზრუნველყოფა, რაც სტიქიური მოვლენების შედეგად დაზარალებული პირების სოციალური უზრუნველყოფის სახეს წარმოადგენს. ამდენად, სარჩელი აღძრულია სახელმწიფო სოცუალური დაცვის საკითხთან დაკავშირებით, რაც სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან გათავისუფლების საფუძველს ქმნის. მოცემულ შემთხვევაში დგინდება, რომ სარჩელზე გადახდილია სახელმწიფო ბაჟი - 1100 ლარის ოდენობით. თბილისის საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილებით, რომელიც უცვლელად დარჩა სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინებით, დაკმაყოფილდა რა სარჩელი, გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის ანაზღაურება მოსარჩელეთა სასარგებლოდ დაეკისრა მოპასუხეს - საქართველოს მთავრობას. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მართალია სსკ-ის 53.1 მუხლი ითვალისწინებს მოსარჩელის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის მოპასუხისათვის დაკისრებას იმ შემთხვევაშიც, თუ ეს უკანასკნელი გათავისუფლებულია სახელმწიფო ბიუჯეტში სასამართლო ხარჯების გადახდისაგან, თუმცა მხარის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის ანაზღაურება მოწინააღმდეგე მხარეს იმ შემთხვევაში ეკისრება, როდესაც ბაჟის გადახდა სარჩელის წარმოებაში მიღების აუცილებელი პირობა იყო. უკეთუ დავა სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან გათავისუფლებულია, მოსარჩელის მიერ ბაჟის შეცდომით გადახდა იწვევს გადახდილი თანხის არა მოპასუხისათვის დაკისრებას, არამედ სახელმწიფო ბიუჯეტიდან დაბრუნებას. სააპელაციო პალატას ამ კუთხით საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილების კანონიერება არ შეუფასებია.

ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო თვლის, რომ სააპელაციო პალატის გასაჩივრებული განჩინება არ არის დასაბუთებული, სასამართლომ სრულყოფილად არ გამოიკვლია საქმის ფაქტობრივი გარემოებები და არ მისცა მათ სწორი სამართლებრივი შეფასება, განჩინება მოკლებულია სათანადო სამართლებრივ და ფაქტობრივ წანამძღვრებს, გადაწყვეტილების დასაბუთება იმდენად არასრულია, რომ მისი სამართლებრივი საფუძვლიანობის შემოწმება შეუძლებელია,რაც სსკ-ის 394-ე მუხლის ,,ე¹“ ქვეპუნქტის თანახმად საკასაციო საჩივრის აბსოლუტურ საფუძველს ქმნის, აღნიშნული თავის მხრივ გასაჩივრებული განჩინების გაუქმებისა და სსკ-ის 412-ე მუხლის საფუძველზე ხელახალი განხილვისათვის დაბრუნების წინაპირობაა. საქმის ხელახალი განხილვისას სასამართლომ სრულყოფილად უნდა გამოიკვლიოს საქმის ფაქტობრივი გარემოებები, საქმეზე შეკრებილი მტკიცებულებები და მისცეს მათ სწორი სამართლებრივი შეფასება.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 1-ლი მუხლის მე-2 ნაწილით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 390-ე,412-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. საქართველოს მთავრობის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ;

2. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 01.03.2021წ. განჩინება და საქმე ხელახალი განხილვისათვის დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე ნ. სხირტლაძე

მოსამართლეები: ქ. ცინცაძე

გ. გოგიაშვილი