საქართველოს უზენაესი სასამართლო
გ ა ნ ჩ ი ნ ე ბ ა
საქართველოს სახელით
Nბს-179(2კ-22) 4 ივლისი, 2022 წელი
ქ. თბილისი
ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატამ
შემდეგი შემადგენლობით:
თამარ ოქროპირიძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),
მოსამართლეები: ქეთევან ცინცაძე, გენადი მაკარიძე
საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლისა და 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის საფუძველზე, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 408-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, ზეპირი განხილვის გარეშე, შეამოწმა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროსა და საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს მმართველობის სფეროში მოქმედი სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულების - სპეციალური პენიტენციური სამსახურის საკასაციო საჩივრების დასაშვებობის საფუძვლების არსებობა, თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2021 წლის 16 დეკემბრის განჩინებაზე (მოწინააღმდეგე მხარე (მოსარჩელე) - მ. ა-ე).
აღწერილობითი ნაწილი:
2021 წლის 16 თებერვალს თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას სარჩელით მიმართა მ. ა-ემ. სარჩელისა და მოპასუხე მხარეების დაზუსტების შემდეგ, მ. ა-ემ მოითხოვა სპეციალური პენიტენციური სამსახურისა და საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროსათვის, სოლიდარულად, მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრება, 250 000 ლარის ოდენობით და მატერიალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრება, 19 000 ლარის ოდენობით.
თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 19 ივლისის გადაწყვეტილებით მ. ა-ეის სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა; სპეციალურ პენიტენციურ სამსახურს და საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მ. ა-ეის სასარგებლოდ სოლიდარულად დაეკისრათ მორალური ზიანის ანაზღაურება, 50 000 ლარის ოდენობით; სპეციალურ პენიტენციურ სამსახურს და საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მ. ა-ეის სასარგებლოდ სოლიდარულად დაეკისრათ მატერიალური ზიანის ანაზღაურება, 5000 ლარის ოდენობით; დანარჩენ ნაწილში სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.
თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 19 ივლისის გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრეს სპეციალურმა პენიტენციურმა სამსახურმა და საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრომ.
თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2021 წლის 16 დეკემბრის განჩინებით სპეციალური პენიტენციური სამსახურის და საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს სააპელაციო საჩივრები არ დაკმაყოფილდა; ძალაში დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 19 ივლისის გადაწყვეტილება.
სააპელაციო სასამართლომ საქმეზე დადგენილად მიიჩნია შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:
თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 2014 წლის 22 ოქტომბრის განაჩენით ბ. ა-ა ცნობილ იქნა დამნაშავედ საქართველოს სსკ-ის 1441 მუხლის მეორე ნაწილის „ა“, „დ“, „ე“, „ზ“ ქვეპუნქტებით და საქართველოს სსკ-ის 332-ე მუხლის პირველი ნაწილით (2006 წლის 31 მაისამდე მოქმედი რედაქციით) გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენისათვის. სსკ-ის 1441 მუხლის მეორე ნაწილის „ა“, „დ“, „ე“, „ზ“ ქვეპუნქტებით გათვალსიწინებული ქმედებისათვის ბ. ა-ას სასჯელის სახით განესაზღვრა 10 (ათი) წლით თავისუფლების აღკვეთა და საჯარო სამსახურში თანამდებობის დაკავების უფლების ჩამორთმევა, 3 (სამი) წლის ვადით, რაც 2012 წლის 28 დეკემბრის „ამნისტიის შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად, შეუმცირდა ¼-ით და მოსახდელად განესაზღვრა თავისუფლების აღკვეთა 7 (შვიდი) წლისა და 6 (ექვსი) თვის ვადით, ასევე საჯარო სამსახურში თანამდებობის დაკავების უფლების ჩამორთმევა 2 (ორი) წლისა და 3 (სამი) თვის ვადით. ამავე განაჩენით, სსკ-ის 332-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული ქმედებისათვის, ბ. ა-ას შეეფარდა თავისუფლების აღკვეთა 2 (ორი) წლის ვადით და საჯარო სამსახურში თანამდებობის დაკავების უფლების ჩამორთმევა, 2 (ორი) წლის ვადით. 2012 წლის 28 დეკემბრის „ამნისტიის შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად, ბ. ა-ას დანიშნული სასჯელი შეუმცირდა ¼-ით და მოსახდელად განესაზღვრა თავისუფლების აღკვეთა 1 (ერთი) წლისა და 6 (ექვსი) თვის ვადით, ასევე საჯარო სამსახურში თანამდებობის დაკავების უფლების ჩამორთმევა 1 (ერთი) წლისა და 6 (ექვსი) თვის ვადით.
საქართველოს სსკ-ის 59-ე მუხლის მეორე ნაწილით გათვალისწინებული შთანთქმის პრინციპის გამოყენებით, ასევე 59-ე მუხლის მე-8 ნაწილის საფუძველზე, დანიშნული დამატებითი სასჯელების შეჯამების შედეგად, საბოლოოდ, ბ. ა-ას სასჯელის ზომად განესაზღვრა თავისუფლების აღკვეთა 7 (შვიდი) წლისა და 6 (ექვსი) თვის ვადით, ასევე საქართველოს საჯარო სამსახურში თანამდებობის დაკავების უფლების ჩამორთმევა 3 (სამი) წლის ვადით.
გ. მ-იი ცნობილ იქნა დამნაშავედ საქართველოს სსკ-ის 109-ე მუხლის „ა“, „თ“ ქვეპუნქტებით (2006 წლის 31 მაისამდე მოქმედი რედაქციით) გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენისათვის და სასჯელის ზომად განესაზღვრა თავისუფლების აღკვეთა 15 (თხუთმეტი) წლის ვადით, რაც 2012 წლის 28 დეკემბრის „ამნისტიის შესახებ“ საქართველოს კანონის თანახმად, შეუმცირდა ¼-ით და მოსახდელად განესაზღვრა თავისუფლების აღკვეთა 11 (თერთმეტი) წლისა და 3 (სამი) თვის ვადით.
ლ. ქ-ა ცნობილ იქნა დამნაშავედ საქართველოს სსკ-ის 109-ე მუხლის „ა“, „თ“ ქვეპუნქტებით (2006 წლის 31 მაისამდე მოქმედი რედაქციით) გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენისათვის და სასჯელის ზომად განესაზღვრა თავისუფლების აღკვეთა 15 (თხუთმეტი) წლის ვადით, რაც „ამნისტიის შესახებ“ საქართველოს 2012 წლის 28 დეკემბრის კანონის თანახმად, შეუმცირდა ¼-ით და მოსახდელად განესაზღვრა თავისუფლების აღკვეთა 11 (თერთმეტი) წლისა და 3 (სამი) თვის ვადით.
მ. ქ-ა ცნობილ იქნა დამნაშავედ საქართველოს სსკ-ის 1441 მუხლის მეორე ნაწილის „ა“, „დ“, „ე“, „ზ“ ქვეპუნქტებით (2006 წლის 31 მაისამდე მოქმედი რედაქციით) გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენისათვის და სასჯელის ზომად განესაზღვრა თავისუფლების აღკვეთა 10 (ათი) წლის ვადით, ასევე საჯარო სამსახურში თანამდებობის დაკავების უფლების ჩამორთმევა 3 (სამი) წლის ვადით. 2012 წლის 28 დეკემბრის „ამნისტიის შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად, დანიშნული სასჯელი შეუმცირდა ¼-ით და მოსახდელად განესაზღვრა თავისუფლების აღკვეთა 7 (შვიდი) წლისა და 6 (ექვსი) თვის ვადით, ასევე საჯარო სამსახურში თანამდებობის დაკავების უფლების ჩამორთმევა 2 (ორი) წლისა და 3 (სამი) თვის ვადით.
თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2018 წლის 27 ივლისის განაჩენით უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 2014 წლის 22 ოქტომბრის განაჩენი.
საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2019 წლის 8 აპრილის განჩინებით არ იქნა დაშვებული განსახილველად საქართველოს მთავარი პროკურატურის და მსჯავრდებულების საკასაციო საჩივრები, თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2018 წლის 27 ივლისის განაჩენზე.
სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ერთიანი ბაზიდან ამონაწერის მიხედვით, 2020 წლის 22 იანვრის მდგომარეობით, მ. ა-ეის ოჯახის მოქმედი სარეიტინგო ქულაა 25 110.
სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს ხულოს რაიონული განყოფილების მიერ გაცემული 2020 წლის 14 იანვრის N04-15-05/22 ცნობის მიხედვით, მ. ა-ე არის მკვეთრად გამოხატული შეზღუდული შესაძლებლობის სტატუსის მქონე პენსიონერი. პენსია დანიშნული აქვს 2007 წლის 11 მაისიდან. ვადა დადგენილია ცვლილებამდე (საპენსიო საქმის N15-35-09100).
შპს „...ის“ მიერ გაცემული 2021 წლის 21 აპრილს N633 ცნობის მიხედვით, მ. ა-ეის ჯანმრთელობის მდგომარეობაა: ორგანული ბუნების (აფექტური) აშლილობა (დეპრესიული ტიპის) F 06.3.
1962 წლის 15 აპრილს დაბადებული მა. ა-ე გარდაიცვალა 2017 წლის 15 მარტს. პაციენტის N1857 სამედიცინო ბარათის მიხედვით, 2017 წლის 8 მარტს მა. ა-ე კლინიკაში მოთავსდა წინასწარი დიაგნოზით: ინსულინდამოკიდებული შაქრიანი დიაბეტი, კომით. გარდაცვალების ეპიზოდის მიხედვით, პაციენტი მა. ა-ე მკურნალობას გადიოდა რეანიმაციულ დეპარტამენტში, 2017 წლის 8 მარტიდან 2017 წლის 15 მარტამდე (დიაგნოზი: თავის ტვინის სხვა სისხლძარღვოვანი სინდრომები ცერებროვასკულური ავადმყოფობის დროს; შაქრიანი დიაბეტი; დიაბეტური ანგიო - ნეფროპათია; მარცხენა ტერფის დიაბეტური განგრენა; მწვავე პნევმონია; სისტემური ანთებითი პასუხის სინდრომი; ენდოტოქსიური შოკი; სუნთქვის მწვავე უკმარისობა). მა. ა-ე, შპს „უ...“ ხულოს სამედიცინო ცენტრიდან სასწრაფო გადაუდებელ სამედიცინო დახმარების ცენტრში გადაიყვანა შპს „ე...ის“ ბრიგადამ, დიაგნოზით: ინსულინდამოკიდებული შაქრიანი დიაბეტი, კომით. მდგომარეობის სიმძიმის გამო, პაციენტი მოთავსდა რეანიმაციულ დეპარტამენტში.
მ. ა-ეის მიერ წარმოდგენილი მატერიალური ხარჯების დამადასტურებელი დოკუმენტის მიხედვით: თივის შესასყიდი თანხაა 3000 ლარი; ცხედრის გადმოსვენების - 2300 ლარი; ცხედრის მომზადებისა და ხულოში გადასვენების - 2000 ლარი; სასაფლაოს მიწის შესყიდვა - 1500 ლარი; სასაფლაოს მოწყობა - 3000 ლარი; გასვენების ხარჯები - 3000 ლარი; ორმოცის ხარჯები - 2000 ლარი; წლისთავის ხარჯები - 2000 ლარი, სულ 19 000 ლარი.
სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, იმისათვის, რომ სპეციალურ პენიტენციურ სამსახურს დაეკისროს მოსარჩელისათვის მიყენებული მორალური და მატერიალური ზიანის ანაზღაურება, უნდა დადგინდეს მ. ა-ეის გარდაცვალების ფაქტის დადგომაში ამ უწყების (მისი თანამდებობის პირების) როლი. ამ მიზნით, პალატამ ყურადღება გაამახვილა კანონიერ ძალაში არსებული თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2014 წლის 22 ოქტომბრის განაჩენით დადგენილ შემდეგ ფაქტობრივ გარემოებებზე: 2006 წლის იანვრის დასაწყისში, სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის თავმჯდომარემ - ბ. ა-ამ მიიღო ინფორმაცია სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის N1 დაწესებულებიდან პატიმართა შესაძლო გაქცევის შესახებ. ბ. ა-ამ აღნიშნულის თაობაზე ამცნო თავის ძმას - საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს კონსტიტუციური უსაფრთხოების დეპარტამენტის დირექტორს - დ. ა-ას. სასჯელაღსრულების დაწესებულებებში ბ. ა-ასადმი პატიმართა შორის შიშისა და სისასტიკის სინდრომის დანერგვისათვის, ასევე სახელმწიფოში ძმები ახალაიების თანამდებობრივი ავტორიტეტისა და ძალაუფლების გასამყარებლად, ბ. ა-ამ, ზემოაღნიშნული ინფორმაციის მიღებისთანავე, გამოძიების დაწყების უზრუნველყოფის ნაცვლად, 2006 წლის 12 იანვარს, მან თავის ძმას - დ. ა-ას N10/3/2-13ს წერილით აცნობა, რომ მზადდებოდა სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის N1 დაწესებულებიდან პატიმრების მასობრივი გაქცევა და ამავე წერილით ითხოვა რეაგირება. ბ. ა-ამ დაიყოლია იმ დროს სად-ის N1 დაწესებულებაში მოთავსებული პატიმარი გ. გ-ე, რომ თითქოსდა გაქცევის ორგანიზებაში, თავის მხრივ, ჩაერთო ძმა - შ. (მ.) გ-ეც. პატიმართა გასაქცევად საჭირო იარაღის გადაცემას უზრუნველყოფდა თავად ბ. ა-ა. მან ასევე უზრუნველყო ძმებ გ-ეებს შორის სატელეფონო კავშირი, რის შედეგადაც, მისთვის ცნობილი გახდა, რომ 2006 წლის 12 იანვარს, დაახლოებით 21:00 საათზე, შ. (მ.) გ-ე, თავის მეგობრებთან - რ. ს-ესა და მ. ა-ესთან ერთად, მივიდოდა ქ. თბილისში, „...ის“ ავტოსადგურის მიმდებარე ტერიტორიაზე, ადგილზე მათ უშუალოდ მიყვანას, კონსტიტუციური უსაფრთხოების დეპარტამენტის მეორე სამმართველოს უფროსის - გ. დ-ეის დავალებით, უზრუნველყოფდა იმავე დეპარტამენტის თანამშრომელი ა. ს-ე. პარალელური რეჟიმით, ბ. ა-ამ აღნიშნულის შესახებ ინფორმაცია მიაწოდა დ. ა-ას. თავის მხრივ, დ. ა-ამ, სამართალდამცავი ორგანოების მხრიდან განსაკუთრებული სისასტიკის წარმოჩენის, საკუთარი და ძმის ძალაუფლების დემონსტრირებისა და პატიმრებს შორის შიშის სინდრომის დასანერგად, ორგანიზება გაუკეთა და სისრულეში მოიყვანა მ. გ-ეის, რ. ს-ეისა და მ. ა-ეის მკვლელობა. სპეცოპერაციის დასრულებისთანავე, დ. ა-ასაგან, ბ. ა-ასთვის ცნობილი გახდა ზემოაღნიშნულ პირთა ლიკვიდაციის შესახებ და მან განაგრძო წინასწარ შემუშავებული გეგმის სისრულეში მოყვანა.
სააპელაციო პალატის მოსაზრებით, სასამართლო განაჩენით ბ. ა-ასთან მიმართებაში დადგენილი ფაქტებით გამოიკვეთა სპეციალური პენიტენციური სამსახურის თანამდებობის პირის იმგვარი აქტიური მოქმედება, რომელმაც საბოლოოდ მ. ა-ეის გარდაცვალებით დამდგარ ზიანთან დაკავშირებით ამ უწყების პასუხისმგებლობის საკითხი წარმოშვა. სასამართლოს გამამტყუნებელი განაჩენით დადგენილია უწყების თანამდებობის პირის ქმედება, კონკრეტული მოტივით (ბ. ა-ასადმი, პატიმართა შორის შიშისა და სისასტიკის სინდრომის დანერგვისათვის, ასევე სახელმწიფოში ძმებ ახალაიებისათვის თანამდებობრივი ავტორიტეტისა და ძალაუფლების გასამყარებლად). ამდენად, პალატის მოსაზრებით, არსებობს სპეციალური პენიტენციური სამსახურისათვის ზიანის ანაზღაურების დაკისრების წინაპირობები, რამეთუ დადასტურებულია ამ უწყების ხელმძღვანელი პირის მხრიდან ისეთი სახის მართლსაწინააღმდეგო ქმედება, რაც სსკ-ის 1005-ე მუხლის საფუძველზე, მოპასუხე ადმინისტრაციულ ორგანოს აკისრებს ზიანის ანაზღაურების ვალდებულებას.
სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 998-ე მუხლზე, რომელიც შეეხება ზიანის დადგომაში მონაწილე პირთა სოლიდარულ პასუხისმგებლობას. პალატის განმარტებით, ერთობლივად მიყენებულ ზიანად ითვლება ისეთი ზიანი, რომელიც მიზეზობრივ კავშირშია ერთობლივად მოქმედ ზიანის მიმყენებელთა მართლსაწინააღმდეგო ქმედებებთან. მიზეზობრივი კავშირის გარდა, ასევე საჭიროა, რომ ზიანის მიმყენებელი პირები მოქმედებდნენ ურთიერთშეთანხმებით, ანუ სახეზე უნდა იყოს ზიანის დადგომაში განზრახი თანამონაწილეობა. 998-ე მუხლის საფუძველზე სოლიდარული პასუხისმგებლობის დადგომის წინაპირობა, ზიანის დადგომაში დანაშაულებრივი თანამონაწილეობაა, თუმცა, ამ შემთხვევაში, პასუხისმგებლობის ხარისხი არ არის დამოკიდებული თანამონაწილეობის ბრალის ხარისხზე. ზიანის დადგომაში დანაშაულებრივი თანამონაწილეობის ფაქტის დადგენა იწვევს მიყენებული ზიანის მიმართ სოლიდარულ პასუხისმგებლობას. სამოქალაქო კოდექსის 998-ე მუხლის მეორე ნაწილი ზიანის უშუალოდ მიმყენებელს უთანაბრებს დამყოლიებელსა და ხელშემწყობს, ასევე იმას, ვინც შეგნებულად ისარგებლა სხვისთვის მიყენებული ზიანით. ამ შემთხვევაშიც, საქმე ეხება ზიანის მიყენების ფაქტით მართლსაწინააღმდეგო სარგებლობას.
სააპელაციო პალატის განმარტებით, მოცემულ შემთხვევაში, კონკრეტულ სისხლის სამართლის საქმეზე გამოტანილი სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული განაჩენით დადგენილია, რომ ჩადენილია მოხელის მიერ სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენება საჯარო ინტერესების საწინააღმდეგოდ, თავისთვის ან სხვისთვის რაიმე გამორჩენისა და უპირატესობის მისაღებად. აღნიშნული კი, ქმნის ჩადენილი დანაშაულებრივი ქმედების გამო, ზიანის ანაზღაურების დაკისრების კანონისმიერ საფუძველს.
სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა, რომ საქართველოს კონსტიტუცია ითვალისწინებს სახელმწიფო და თვითმმართველობის ორგანოთა და მოსამსახურეთა მიერ მიყენებული ზიანის სასამართლო წესით სრულ ანაზღაურებას. პალატამ ასევე მიუთითა საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 207-208-ე მუხლებზე, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლზე და მიიჩნია, რომ განსახილველ შემთხევაში, ქმედებათა უკანონობა დადასტურებულია კანონიერ ძალაში შესული სასამართლო განაჩენით. სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის პრინციპიდან გამომდინარე, სახელმწიფო ვალდებულია, თავის თავზე აიღოს პასუხისმგებლობა საჯარო მოხელის მიერ განხორციელებული ქმედების შედეგებზე და ზიანის შემთხვევაში, იკისროს მისი ანაზღაურების ვალდებულება. ამასთანავე, მნიშვნელოვანია, რომ ერთი მხრივ, სახელმწიფოს არ მიადგეს გაუმართლებელი ფინანსური ზიანი და მეორე მხრივ, ადმინისტრაციული ორგანოების პასუხისმგებლობისგან გათავისუფლებით არ მოხდეს კერძო პირთა უფლებების დარღვევა.
მორალური ზიანის ანაზღაურების შესახებ მოთხოვნასთან მიმართებაში, სააპელაციო პალატა დაეთანხმა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მსჯელობას და მიიჩნია, რომ მოპასუხეთათვის დაკისრებული თანხის ოდენობა გონივრულია. სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, შვილის გარდაცვალების გამო, მშობლის ენით გამოუთქმელი მორალური ტრავმა უდავოდ სახეზეა. ეს უკანასკნელი გაიგივებულია სულიერ განცდასა და ფიზიკურ ტანჯვასთან. მორალური ზიანის ანაზღაურების საფუძველს წარმოადგენს დაზარალებულის სულიერი და ფიზიკური ტანჯვა, რომელიც გამოწვეულია მოქმედებით (უმოქმედობით) და რომელიც ხელყოფს მოქალაქის კანონით გათვალისწინებულ არამატერიალურ სიკეთეს. ამასთან, როდესაც ადგილი აქვს ახლობელი ადამიანის (მეუღლის, შვილის, დედის, მამის, დის, ძმის) გარდაცვალებას, მოქმედებს ე.წ. „მორალური ზიანის პრეზუმფცია“ და ზიანის მიმყენებლის მიერ საწინააღმდეგოს დადასტურებამდე, ივარაუდება, რომ აღნიშნულმა პირმა მძიმე სულიერი ტკივილი განიცადა. პალატამ მიუთითა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს Nას-660-660-2018), Nას-979-940-2014 გადაწყვეტილებებზე, რომლებიც შვილის გარდაცვალებით მშობლისათვის მიყენებული მორალური ზიანის ანაზღაურების საკითხს შეეხება. ასევე სუს Nბს-327-309(2კ-07) გადაწყვეტილებაზე, რომლის თანახმად, „..მორალური ზიანი არის ის სულიერი განცდა და ფიზიკური ტკივილი, რომელსაც მართლსაწინააღმდეგო ქმედების შედეგად განიცდის ფიზიკური პირი. უდავოა, რომ ახალგაზრდა შვილის გარდაცვალებით მშობელი განიცდის მნიშვნელოვან მორალურ ტკივილს, რაც დაკავშირებულია განგრძობად ნეგატიურ განცდებთან და სტრესულ მდგომარეობასთან..“. სადავო საკითხთან მიმართებაში, სააპელაციო სასამართლომ მნიშვნელოვნად მიიჩნია, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ 2018 წლის 19 ივლისის გადაწყვეტილებაში მიუთითა გარდაცვლილის დედისათვის განცდილი მორალური ტანჯვით მიყენებული ზიანის კომპენსირების აუცილებლობაზე.
სააპელაციო პალატის განმარტებით, მორალური ზიანის ოდენობის განსაზღვრისას, მხედველობაშია მისაღები დამდგარი ზიანის სიმძიმე, დაზარალებულის სუბიექტური დამოკიდებულება მორალური ზიანის მიმართ, განცდების ინტენსივობა, შელახული უფლების მნიშვნელობა და სხვ. ამასთანავე, მხედველობაშია მისაღები, რომ მორალური ზიანის სპეციფიკის გათვალისწინებით, მორალური ზიანის ანაზღაურების უმთავრესი მიზანი არ არის ხელყოფილი უფლების რესტიტუცია, რადგან მიყენებულ ზიანს ფულადი ეკვივალენტი არ გააჩნია. სააპელაციო პალატის მოსაზრებით, მორალური ზიანის სახით მოპასუხეთათვის დაკისრებული თანხის გონივრულობის შეფასებისას, მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული ზოგადი წესი, რაც შვილის გარდაცვალებას მოსდევს და ამ ფაქტის შემდეგ განვითარებული მოსარჩელის მდგომარეობა - მ. ა-ეს დაუდგინდა მკვეთარდ გამოხატული შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირის სტატუსი (დეპრესიული ტიპის ორგანული აფექტური აშლილობა, ინტელექტუალურ-მნესტიკური დაქვეითებით. ნეიროლუესი. მარცხენა ყურის სიყრუე). მისი მეუღლე - მ. ა-ეის დედა მა. ა-ე გარდაიცვალა შვილის გარდაცვალების შემდეგ. გარდაცვლილს დარჩა მეუღლე და ორი შვილი, რომლებიც მ. ა-ესთან ერთად ცხოვრობენ. ამ ფაქტობრივი მოცემულობის გათვალისწინებით, პალატამ მიიჩნია, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ მოპასუხეთათვის მორალური ზიანის სახით დაკისრებული 50 000 ლარი წარმოადგენს გონივრულ და სამართლიან ოდენობას.
სააპელაციო პალატამ ასევე მიუთითა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ 16.09.2021წ. Nბს-919(2კ-20) გადაწყვეტილებით გაკეთებულ განმარტებაზე და მიიჩნია, რომ საქმეში წარმოდგენილი ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ ცნობის გარეშეც, ცალსახად სახეზეა მოსარჩელისათვის შვილის გარდაცვალების შედეგად მიყენებული პრეზუმირებული მორალური ზიანის არსებობა, რომლის გაბათილებაც მოპასუხე ადმინისტრაციულმა ორგანომ საჭირო მტკიცებულებების წარმოდგენით თუ რელევანტური მსჯელობით ვერ შეძლო. შვილის გარდაცვალების ფაქტის თანმდევ შედეგს, ლოგიკურად შეიძლება წარმოადგენს მშობლების ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუარესება, მით უფრო მაშინ, თუ მათ ასეთ ფაქტამდეც ჰქონდათ ამ კუთხით გარკვეული სახის პრობლემები (აპელანტის განმარტებით, მა. ა-ე შვილის გარდაცვალებამდეც იყო დიაბეტით დაავადებული).
მატერიალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრების შესახებ მოთხოვნასთან მიმართებაში, სააპელაციო პალატამ მოიხმო საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დიდი პალატის 2002 წლის 4 მარტის N3კ/441-01 განჩინება, რომელშიც პალატამ განმარტა, რომ პირს, სსკ-ის 973-ე მუხლის საფუძველზე, დამატებითი მტკიცებულების წარმოდგენის გარეშეც აქვს უფლება, მოითხოვოს დაკრძალვის, საფლავის მოწყობის, ქელეხისა და სხვა სარიტუალო მომსახურების აუცილებელი ხარჯების ანაზღაურება. აღნიშნული ხარჯის გონივრულ ოდენობად, სასამართლომ მიიჩნია საერთო ჯამში 2500 ლარი (სარიტუალო მომსახურების აუცილებელი ხარჯი არაუმეტეს 1000 ლარისა, დაკრძალვის ქელეხის ხარჯი - 1000 ლარი, ხოლო ორმოცისთვის გასაწევი ხარჯი - 500 ლარი). სასამართლომ გაითვალისწინა ის გარემოება, რომ დიდი პალატის მიერ გადაწყვეტილების მიღებიდან გასულია რამდენიმე წელი და შესაბამისად, დროის ამ პერიოდში, დაკრძალვასთან დაკავშირებული კონკრეტული პროცედურის საბაზრო ღირებულება გაიზარდა. პალატამ მიუთითა, რომ საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2015 წლის 12 ოქტომბრის Nას-791-748-2015 გადაწყვეტილების შესაბამისად, საქართველოში არსებული ტრადიციის თანახმად, გარდაცვლილის დაკრძალვა გარკვეულ რიტუალს მოიცავს, რომელიც, თავის მხრივ, ხარჯებთან არის დაკავშირებული. მართალია, უმეტეს შემთხვევაში, რთულია ყოველი კონკრეტული ღონისძიებისა და მისი შესაბამისი იმ ხარჯის ზუსტად განსაზღვრა, რაც აუცილებელია მიცვალებულის დაკრძალვისათვის და სხვადასხვა ფაქტორებზეა დამოკიდებული, მაგრამ ამ შემთხვევაში, უნდა განისაზღვროს ის სავალდებულო მინიმალური სარიტუალო პროცედურები და მათი ანაზღაურების მინიმუმი, რომლებიც საქართველოში არსებული წეს-ჩვეულებების გათვალისწინებითაა აუცილებელი. ყოველივე აღნიშნულიდან გამომდინარე, სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ მოსარჩელის სასარგებლოდ მოპასუხეთათვის დაკისრებული მატერიალური ზიანის ოდენობა - 5000 ლარი, რეალური და გონივრულია.
თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2021 წლის 16 დეკემბრის განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრეს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრომ და სპეციალურმა პენიტენციურმა სამსახურმა.
კასატორი - საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო მიუთითებს საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 207-208-ე მუხლებზე, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 317-ე მუხლის პირველ ნაწილზე, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-4, 102-ე მუხლებზე და მიიჩნევს, რომ მოსარჩელე ვერ ადასტურებს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მხრიდან მატერიალური ზიანის მიყენების ფაქტის არსებობას. ამასთანავე, მორალური ზიანის ანაზღაურების საკითხი მთლიანად არის სასამართლოს გონივრული განსჯისათვის მინდობილი, რამდენადაც მორალური ზიანი, თავისი ბუნებიდან გამომდინარე, სხვადასხვა ფორმით შეიძლება შეგვხვდეს. სასამართლომ ყოველ კონკრეტულ შემთხვევასთან მიმართებაში უნდა მიიღოს ინდივიდუალური გადაწყვეტილება, ფაქტების შეჯერების და ობიექტური თუ სუბიექტური გარემოებების შეპირისპირების გზით. კასატორი ყურადღებას ამახვილებს შინაგან საქმეთა სამინისტროსათვის არაგონივრული ოდენობის მორალური ზიანის დაკისრებაზე და მიიჩნევს, რომ სასამართლოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება წინააღმდეგობაშია მსგავს დავებთან მიმართებით დადგენილ პრაქტიკასთან. საქმეში არსებული მტიცებულებებით არ დასტურდება მიზეზობრივი კავშირი მ. ა-ეის მშობლების ჯამრთელობის მდგომარეობის გაუარესებასა და მშობლის გარდაცვალების ფაქტს შორის. შესაბამისად, გაურკვეველია, რა ფაქტებზე დაყრდნობით მივიდა სასამართლო იმ დასკვნამდე, რომ მორალური ზიანის გონივრული ოდენობა უნდა ყოფილიყო 50 000 ლარი. უზენაესი სასამართლოს 2021 წლის 16 სექტემბრის Nბს-919(2)-20) გადაწყვეტილებით განიმარტა, რომ „კომპენსაციის ოდენობა არ უნდა იყოს უსაშველოდ გაზრდილი და კონკრეტული ქვეყნის ეკონომიკურ შესაძლებლობებს მოწყვეტილი“.
კასატორის განმარტებით, სააპელაციო სასამართლოს განჩინებაში მითითებულია, რომ მატერიალური ზიანის ასანაზღაურებლად აუცილებელია მიზეზობრივი კავშირის არსებობა, თუმცა აღნიშნულის მიუხედავად, შესაძლებელია მტკიცებულებების წარმოდგენის გარეშეც მოხდეს დაკრძალვის ხარჯების ანაზღაურება. სასამართლო ყურადღებას ამახვილებს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს Nას-791-748-2015 გადაწყვეტილებაზე, თუმცა მასში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები, მოცემული საქმის მსგავსი არ არის. გაურკვეველია, რა მტკიცებულებებზე დაყრდნობით დაეკისრათ მოპასუხეებს მატერიალური ზიანის ანაზღაურება 5000 ლარის ოდენობით და რატომ იქნა მიჩნეული, რომ ერთი პირის დაკრძალვას სჭირდება თანხის ეს ოდენობა, მაშინ, როცა სააპელაციო პალატის მიერ მოხმობილ გადაწყვეტილებაში სასამართლო ორი პირის დაკრძალვის ხარჯად 9200 ლარს განსაზღვრავს. ვინაიდან ყოველი საქმე ინდივიდუალურად უნდა შეფასდეს, ამ შემთხვევაშიც, სასამართლო ვალდებული იყო, დაესაბუთებინა, კონკრეტულად იმ პერიოდში აღნიშნული თანხა დაუჯდებოდა თუ არა მოსარჩელეს შვილის დაკრძალვისათვის და გაიღებდა თუ არა დაკრძალვასთან დაკავშირებით სხვა ხარჯებს. სასამართლო მიუთითებს, რომ მატერიალური ხარჯები მხარის მიერ გაწეულია 2006-2007 წლებში, თუმცა გაურკვეველია, რა ხარჯების გაწევას გულისხმობს კონკრეტულად და რა მტკიცებულებებით დასტურდება იგი. ამასთანავე, სასამართლომ დადასტურებულად მიიჩნია, რომ მ. ა-ეის გარდაცვალების შემდეგ, ოჯახმა გადაიხადა ორმოცი, წლისთავი და სასაფლაო მოაწყო, თუმცა აღნიშნული არის ვარაუდი და არ არის მტკიცებულებებით გამყარებული. ფაქტობრივი გარემოებები ყველა საქმეში განსხვავებულია და დამოუკიდებლად შეფასებას მოითხოვს.
ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო თვლის, რომ უნდა გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება და ახალი გადაწყვეტილებით მ. ა-ეს სრულად უნდა ეთქვას უარი სარჩელის დაკმაყოფილებაზე.
კასატორი - სპეციალური პენიტენციური სამსახური მიიჩნევს, რომ სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მნიშვნელოვანი საპროცესო დარღვევებით და არსებობს ვარაუდი, რომ დარღვევებს შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგებზე. საკასაციო სასამართლომ დასაშვებად უნდა მიიჩნიოს სპეციალური პენიტენციური სამსახურის საკასაციო საჩივარი და ჩაატაროს ზეპირი მოსმენა, სადაც დამატებითი არგუმენტაცია იქნება წარმოდგენილი.
კასატორის მოსაზრებით, სააპელაციო სასამართლომ არასწორად შეაფასა დავის ფაქტობრივი გარემოებები, რაც გახდა შემდგომ სარჩელის ნაწილობრივ დაკმაყოფილების საფუძველი. სამსახურმა სასამართლოს წარუდგინა არგუმენტირებული და დასაბუთებული პოზიცია მ. ა-ეის სასარჩელო მოთხოვნების უსაფუძვლობასთან დაკავშირებით. რეალურად, მ. ა-ეის გარდაცვალება არ წარმოადგენდა სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის, როგორც ადმინისტრაციული ორგანოს ქმედების პირდაპირ და უშუალო შედეგს, მაშინ, როდესაც საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსისი 207-ე მუხლის შესაბამისად, თუ ამ კოდექსით სხვა რამ არ არის დადგენილი, ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ მიყენებული ზიანის ანაზღაურებისას გამოიყენება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით დადგენილი წესი. ამასთანავე, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 992-ე მუხლის თანახმად, პირი რომელიც სხვა პირს მართლსაწინააღმდეგო, განზრახი ან გაუფრთხილებელი მოქმედებით მიაყენებს ზიანს, ვალდებულია აუნაზღაუროს მას ეს ზიანი. ამდენად, ანაზღაურებას ექვემდებარება ზიანი, რომლიც გამოწვეულია კონკრეტული ქმედების შედეგად. უნდა არსებობდეს ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ განხორციელებულ ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის პირდაპირი და უშუალო მიზეზობრივი კავშირი. საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2001 წლის 6 დეკემბრის N464 ბრძანებით დამტკიცებული „საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის დებულების“ შესაბამისად, სასჯელაღსრულების დეპარტამენტი წარმოადგენდა სასჯელაღსრულების ორგანოს, რომელიც შედიოდა საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს გამგებლობაში, როგორც სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულება. დეპარტამენტის მმართველობის სფეროს განეკუთვნებოდა: მსჯავრდებულთა მიმართ თავისუფლების აღკვეთისა და ტუსაღობის სახით სასამართლოს მიერ დადგენილი სასჯელის აღსრულება, აგრეთვე დაპატიმრების სახით აღკვეთის ღონისძიების აღსრულება, სასჯელაღსრულების დაწესებულებების, მსჯავრდებულთა და მოსამსახურეთა დაცვის, მსჯავრდებულთა ბადრაგირების ორგანიზება, სასჯელაღსრულების დაწესებულებათა უსაფრთხოების უზრუნველყოფა, კანონმდებლობით დადგენილი წესითა და ფარგლებში ოპერატიულ-სამძებრო ღონისძიებების წარმოება, მსჯავრდებულთათვის დადგენილი საყოფაცხოვრებო, კომუნალური, სანიტარულ-ჰიგიენური, სამედიცინო და სხვა პირობების უზრუნველყოფა. ამდენად, უფლებამონაცვლე სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მსგავსად, სასჯელაღსრულების დეპარტამენტი წარმოადგენდა სასჯელის აღმასრულებელ ორგანოს. სააპელაციო სასამართლომ არ გაიზიარა სამსახურის პოზიცია, იმასთან დაკავშირებით, რომ ვინაიდან მ. ა-ეის მიმართ განხორციელებული დანაშაული არ მომხდარა უშუალოდ სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში, დანაშაულში არ იკვეთება სპეციალური პენიტენციური სამსახურის, როგორც ადმინისტრაციული ორგანოს პასუხისმგებლობის საკითხი. სამსახურისთვის ასევე გაუგებარია, მ. ა-ეის მიმართ ჩადენილ დანაშაულში რატომ განაწილდა პასუხისმგებლობა თანაბრად სპეციალურ პენიტენციურ სამსახურსა და შინაგან საქმეთა სამინისტროს შორის, მაშინ, როდესაც სასამართლო განაჩენით ირკვევა, რომ სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის იმჟამინდელი თავმჯდომარე ბ. ა-ა, 2006 წლის 12 იანვარს, თბილისში „...ის" ავტოსადგურის მიმდებარედ განვითარებულ მოვლენებთან დაკავშირებით, დამნაშავედ იქნა ცნობილი სსკ-ის 1441 მუხლის მეორე ნაწილის „ა", „დ“, „ე“, „ზ“ ქვეპუნქტებით და სსკ-ის 332-ე მუხლის პირველი ნაწილით, გ. გ-ეის მიმართ ჩადენილი დანაშაულისთვის, რომელიც იმ ეტაპზე სასჯელს იხდიდა სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის N1 დაწესებულებაში, ხოლო სხვა პირების (მათ შორის - მ. ა-ეის) მიმართ ჩადენილი დანაშაულისათვის სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიცემულნი იყვნენ შსს-ს სხვა თანამდებობის პირები.
კასატორი მიუთითებს საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 105-ე მუხლის მეორე ნაწილზე და მიიჩნევს, რომ სააპელაციო სასამართლოს განჩინებით არასრულად არის დასაბუთებული, სად იკვეთება მ. ა-ეის მიმართ განხორციელებულ უკანონო ქმედებაში სპეციალური პენიტენციური სამსახურის, როგორც ადმინისტრაციული ორგანოს ბრალეულობა. პირველი და მეორე ინსტანციის სასამართლების მსჯელობა ეფუძნება საჯარო მოხელეების მიერ ჩადენილი დანაშაულით გამოწვეულ პასუხიმგებლობას, თუმცა არ არის დასაბუთებული, რა როლი ჰქონდა ჩადენილ დანაშაულში სასჯელაღსრულების დეპარტამენტს, როგორც ადმინისტრაციულ ორგანოს, იყო თუ არა ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ განხორციელებულ ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის პირდაპირი და უშუალო მიზეზობრივი კავშირი. აქცენტი გაკეთებულია მხოლოდ დამდგარ შედეგზე.
ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სპეციალური პენიტენციური სამსახური ითხოვს საკასაციო საჩივრის დაკმაყოფილებას, თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2021 წლის 16 დეკემბრის განჩინების გაუქმებას და ახალი გადაწყვეტილების მიღებას, რომლითაც სარჩელი არ დაკმაყოფილდება.
საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის პირველი მარტის განჩინებით, საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად წარმოებაში იქნა მიღებული საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს და სპეციალური პენიტენციური სამსახურის საკასაციო საჩივრები.
ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საქმის მასალების შესწავლისა და საკასაციო საჩივრების დასაშვებობის შემოწმების შედეგად, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ საკასაციო საჩივრები არ აკმაყოფილებს საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის მოთხოვნებს და არ ექვემდებარება დასაშვებად ცნობას, შემდეგ გარემოებათა გამო:
საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილი განსაზღვრავს საკასაციო საჩივრის განსახილველად დასაშვებობის ამომწურავ საფუძვლებს, კერძოდ, აღნიშნული ნორმის თანახმად, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ საკასაციო საჩივარი დაიშვება, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს.
საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრები არ არის დასაშვები საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებული არცერთი ზემოთ მითითებული საფუძვლით.
საკასაციო საჩივრები არ არის დასაშვები სააპელაციო სასამართლოს განჩინების საკასაციო სასამართლოს მიერ დამკვიდრებული პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით, ამასთან, არ არსებობს საკასაციო საჩივრების განხილვის შედეგად მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღების ვარაუდი. სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება ასევე არ ეწინააღმდეგება ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს. ამასთან, საქმის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს მიერ საქმეზე ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების თვალსაზრისით.
საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ კასატორები ვერ ასაბუთებენ სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვას მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით. კასატორები საკასაციო საჩივრებში ვერ აქარწყლებენ სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს და დასკვნებს.
საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლის პირველი პარაგრაფი ავალდებულებს სასამართლოს, დაასაბუთოს თავისი გადაწყვეტილება, რაც არ უნდა იქნეს გაგებული თითოეულ არგუმენტზე დეტალური პასუხის გაცემად (იხ. ჯღარკავა საქართველოს წინააღმდეგ, N7932/03; Van de Hurk v. Netherlands, par.61, Garcia Ruiz v. Spain [GC] par.26; Jahnke and Lenoble v France (dec.); Perez v France [GC], par. 81).
საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებაზე წარმოდგენილია მხოლოდ მოპასუხეების - საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროსა და სპეციალური პენიტენციური სამსახურის საკასაციო საჩივრები. ამდენად, განსახილველი საკასაციო საჩივრების ფარგლები მოიცავს ქვედა ინსტანციის სასამართლოების მიერ დადგენილი ოდენობით, მოსარჩელისათვის განსაზღვრული მორალური და მატერიალური ზიანის კანონიერების შეფასებას.
თავდაპირველად საკასაციო პალატა მიუთითებს კასატორის - სპეციალური პენიტენციური სამსახურის შუამდგომლობაზე, რომელიც საკასაციო საჩივრის ზეპირი მოსმენით განხილვას შეეხება. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ საკასაციო საჩივრის საფუძვლიანობას სასამართლო ამოწმებს არა ფაქტობრივი, არამედ სამართლებრივი თვალსაზრისით. მოცემულ შემთხვევაში, საქმეში წარმოდგენილია მხარეთა პოზიციები სამართლებრივ საკითხებზე, საქმის გარემოებები გარკვეულია და საქმე თავისი შინაარსით არ წარმოადგენს რთული კატეგორიის დავას, რის გამოც, მიზანშეწონილად არ იქნა მიჩნეული საქმის ზეპირი მოსმენით განხილვა. 2022 წლის პირველი მარტის განჩინებით, საკასაციო სასამართლომ დაადგინა, რომ წარმოებაში მიღებული საკასაციო საჩივრები განხილულ უნდა იქნეს მხარეთა დასწრების გარეშე.
საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ საჯარო ხელისუფლების მიერ მიყენებული ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა წარმოადგენს კონსტიტუციური რანგის უფლებას. ამასთან, ეროვნული თუ ევროპის სასამართლოს არაერთი განმარტებიდან გამომდინარე, ეს უფლება მოიცავს მოთხოვნას როგორც ქონებრივი, ისე არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურების თაობაზე. საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლის მე-4 პუნქტის თანახმად, ყველასთვის გარანტირებულია სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის ან ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოსაგან ან მოსამსახურისაგან უკანონოდ მიყენებული ზიანის სასამართლო წესით სრული ანაზღაურება შესაბამისად სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის ან ადგილობრივი თვითმმართველობის სახსრებიდან. ამასთან, კონსტიტუციის მითითებული მუხლის დანაწესის დეტალური საკანონმდებლო მოწესრიგება მოცემულია ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის და სამოქალაქო კოდექსის შესაბამის ნორმებში.
საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 208-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, სახელმწიფო ადმინისტრაციული ორგანოს, აგრეთვე მისი თანამდებობის პირის ან ამ ორგანოს სხვა სახელმწიფო მოსამსახურის ან საჯარო მოსამსახურის (გარდა ამ მუხლის მეორე ნაწილით განსაზღვრული საჯარო მოსამსახურისა) მიერ თავისი სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას მიყენებული ზიანისათვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო. ამავე მუხლის მე-3 ნაწილის თანახმად კი, თუ კერძო პირი რაიმე საქმიანობას ახორციელებს სახელმწიფო ორგანოს ან მუნიციპალიტეტის ორგანოს მიერ დელეგირების ან დავალების საფუძველზე, ამ საქმიანობის განხორციელებისას მიყენებული ზიანისათვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო ან მუნიციპალიტეტი. ამასთან, კოდექსის 207-ე მუხლი ადგენს, რომ თუ ამ კოდექსით სხვა რამ არ არის დადგენილი, ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ მიყენებული ზიანის ანაზღაურებისას გამოიყენება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით დადგენილი წესი („ადმინისტრაციული ორგანოს ზიანის მიმყენებელი ქმედება არსებითად არ განსხვავდება კერძო პირის ანალოგიური ქმედებისაგან, შესაბამისად, კოდექსის 207-ე მუხლით განსაზღვრულ იქნა კერძო სამართალში დადგენილი პასუხისმგებლობის ფორმებისა და პრინციპების გავრცელება სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის შემთხვევებზეც, რაც გამოიხატა პასუხისმგებლობის სახეების დადგენით სამოქალაქო კოდექსზე მითითებით, იმ გამონაკლისის გარდა, რაც თავად ამ კოდექსით არის გათვალისწინებული..“(სუს 10.04.2014წ. Nბს-648-623(2კ13) გადაწყვეტილება).
ადმინისტრაციული ორგანოსათვის ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების დაკისრებას უკავშირდება სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლი (სახელმწიფოს (მუნიციპალიტეტის) პასუხისმგებლობა სახელმწიფო და საჯარო მოსამსახურეთა მიერ მიყენებული ზიანისათვის). 1005-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული ზიანის ანაზღაურების პრინციპი 992-ე მუხლის ზოგადი დანაწესიდან გამომდინარეობს და მოიაზრებს ადმინისტრაციული ორგანოსათვის ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების დაკისრების შესაძლებლობას მართლსაწინააღმდეგო და ბრალეული ქმედების არსებობის პირობებში, ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის მიზეზობრივი კავშირის დადგენით. გარდა ამისა, ზიანის გამომწვევი ქმედება კავშირში უნდა იყოს საჯაროსამართლებრივი უფლებამოსილების განხორციელებასთან და ყურადღება უნდა გამახვილდეს არა ქმედების ჩამდენ პირზე, არამედ ფუნქციაზე, რომლის შესრულებასაც შეიძლება ემსახურებოდეს სახელმწიფო ან საჯარო მოსამსახურის მიერ განხორციელებული საქმიანობა ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში.
მოცემულ შემთხვევაში, კანონიერ ძალაში არსებული თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 2014 წლის 22 ოქტომბრის განაჩენით დადგენილია, რომ ლ. ქ-ა, საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2005 წლის 6 ოქტომბრის ბრძანებით დანიშნული იყო საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს კონსტიტუციური უსაფრთხოების დეპარტამენტის მეორე სამმართველოს უფროსის მოადგილის თანამდებობაზე, ხოლო გ. მ-იი, საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2005 წლის 11 ოქტომბრის ბრძანებით დანიშნული იყო საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს კონსტიტუციური უსაფრთხოების დეპარტამენტის პირველი სამმართველოს მეორე განყოფილების უფროსი ოპერატიული თანამშრომლის თანამდებობაზე. ორივე პირი წარმოადგენდა 1997 წლის 31 ოქტომბრის „საჯარო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონით გათვალისწინებულ მოხელეს. რაც შეეხება ბ. ა-ას - საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2005 წლის 23 დეკემბრის N101 ბრძანებით იგი დანიშნული იყო და 2008 წლის 17 დეკემბრამდე მუშაობდა სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის თავმჯდომარედ. 1999 წლის 22 ივლისის „პატიმრობის შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად, ბ. ა-ა ასევე წარმოადგენდა საჯარო მოხელეს.
ზემოაღნიშნული განაჩენით, საკასაციო პალატა დადგენილად მიიჩნევს, რომ მოსარჩელის შვილის - მ. ა-ეის სიცოცხლის მოსპობა განაპირობა სწორედ მითითებული საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს და სპეციალური პენიტენციური სამსახურის საჯარო მოხელეების მიერ დანაშაულის ჩადენამ. კერძოდ, უდავოა, რომ ბ. ა-ას, გ. მ-იისა და ლ. ქ-ას დამნაშავედ ცნობა უკავშირდება 2006 წლის 12 იანვარს, თბილისში, „...ის“ ავტოსადგურის მიმდებარე ტერიტორიაზე ჩატარებული ე.წ. „სპეცოპერაციის“ შედეგად, შ. გ-ეის, რ. ს-ეისა და მ. ა-ეის ლიკვიდაციას. განაჩენის მიხედვით, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს კონსტიტუციური უსაფრთხოების დეპარტამენტის თანამშრომლებმა, მათ შორის, ლ. ქ-ამ და გ. მ-იმა ჩაიდინეს მკვლელობა ორი ან მეტი პირისა, ჯგუფურად, რასაც შედეგად მოჰყვა მ. ა-ეის, რ. ს-ეისა და შ. (მ.ი) გ-ეის გარდაცვალება (დანაშაული, გათვალისწინებული საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 109-ე მუხლის „ა“, „თ“ ქვეპუნქტებით). ამასთან, დადგენილია, რომ ლ. ქ-ასა და გ. მ-იის მიერ შესაბამისი ქმედების ჩადენის წინაპირობას წარმოადგენდა სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის თავმჯდომარის - ბ. ა-ას მიერ სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენება საჯარო ინტერესის საწინააღმდეგოდ, თავისთვის და სხვისთვის რაიმე გამორჩენის და უპირატესობის მისაღებად, რამაც საზოგადოებისა და სახელმწიფოს კანონიერი ინტერესის არსებითი დარღვევა გამოიწვია (დანაშაული, გათვალისწინებული საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 332-ე მუხლის პირველი ნაწილით).
ამდენად, მოსარჩელის, როგორც მ. ა-ეის კანონისმიერი მემკვიდრის მოთხოვნა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროსა და სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მიმართ, ზიანის ანაზღაურების თაობაზე, წარმოადგენს საჯარო ხელისუფლების ორგანოების მიერ მიყენებული ზიანიდან გამომდინარე მოთხოვნას.
საკასაციო პალატა უსაფუძვლოდ მიიჩნევს კასატორის - სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მოსაზრებას, იმასთან დაკავშირებით, რომ მ. ა-ეის გარდაცვალება არ წარმოადგენს სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის, როგორც ადმინისტრაციული ორგანოს ქმედების პირდაპირ და უშუალო შედეგს, იმ პირობებში, როდესაც ბ. ა-ა დამნაშავედ იქნა ცნობილი გ. გ-ეის მიმართ ჩადენილი დანაშაულისთვის, სსკ-ის 1441, 332-ე მუხლებით. გ. გ-ე, იმ ეტაპზე სასჯელს იხდიდა სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის N1 დაწესებულებაში, ხოლო სხვა პირების (მათ შორის - მ. ა-ეის) მიმართ ჩადენილი დანაშაულისათვის სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიცემულნი იყვნენ შინაგან საქმეთა სამინისტროს სხვა თანამდებობის პირები.
საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 332-ე მუხლით გათვალისწინებული ქმედება - სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენება შეიძლება ჩადენილ იქნას მხოლოდ მოხელის ან მასთან გათანაბრებული პირის მიერ, რომელიც დაკავებული თანამდებობის შესაბამისად, ეწევა საქმიანობას სახელმწიფო ან ადგილობრივი თვითმმართველობის დაწესებულებაში. ამასთანავე, აღნიშნული ქმედების ჩადენისას, მოხელის მიზანია თავისთვის ან სხვისთვის რაიმე გამორჩენის, უკანონო უპირატესობის მიღება, რითაც ის არსებითად არღვევს ფიზიკური ან იურიდიული პირის უფლებას, საზოგადოების ან სახელმწიფოს კანონიერ ინტერესებს. შესაბამისი პასუხისმგებლობის დაკისრებისათვის, მოხელის ქმედებასა და დამდგარ მართლსაწინააღმდეგო შედეგს - დარღვეულ ინტერესებს შორის უნდა არსებობდეს მიზეზობრივი კავშირი. ამასთანავე, ზიანი იყოს არსებითი, რაც სასამართლოს შეფასების საგანს წარმოადგენს.
საკასაციო პალატა დადასტურებულად მიიჩნევს იმ გარემოებას, რომ სწორედ საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 332-ე მუხლით გათვალისწინებული ქმედების ჩადენით - სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენებით იქნა უზრუნველყოფილი სადავო მოვლენათა განვითარების ჯაჭვში ბ. ა-ას, როგორც სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის თავმჯდომარის აქტიური ჩართულობა, რასაც საბოლოოდ მოჰყვა მართლსაწინააღმდეგო შედეგის დადგომა - მოსარჩელის შვილის და სხვა პირთა გარდაცვალება. კერძოდ, კანონიერ ძალაში არსებული თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2014 წლის 22 ოქტომბრის განაჩენით დადგენილია, რომ 2006 წლის იანვრის დასაწყისში, სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის N1 დაწესებულებიდან პატიმართა შესაძლო გაქცევის შესახებ ინფორმაციის მიღების შემდეგ, სათანადო გამოძიების დაწყების ნაცვლად, სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის თავმჯდომარემ - ბ. ა-ამ თავის ძმას - საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს კონსტიტუციური უსაფრთხოების დეპარტამენტის დირექტორს - დ. ა-ას მიაწოდა შესაბამისი ინფორმაცია და სთხოვა რეაგირება, იმ მიზნით, რომ პატიმართა შორის, სასჯელაღსრულების დაწესებულებებში ბ. ა-ასადმი დანერგილიყო შიში, სისასტიკის სინდრომი, ასევე გამყარებულიყო სახელმწიფოში ძმები ახალაიების თანამდებობრივი ავტორიტეტი და ძალაუფლება. ბ. ა-ამ დაიყოლია N1 დაწესებულების პატიმარი - გ. გ-ე, თითქოსდა გაქცევის ორგანიზებაში, ჩაერთო თავისი ძმა - შ. (მ.) გ-ეც. პატიმართა გასაქცევად საჭირო იარაღის გადაცემას უზრუნველყოფდა თავად ბ. ა-ა. თავის მხრივ, დ. ა-ამ ორგანიზება გაუკეთა მ. გ-ეის და მისი მეგობრების - რ. ს-ეისა და მ. ა-ეის მკვლელობას. ქმედების თანაამსრულებლებს წარმოადგენდნენ შინაგან საქმეთა სამინისტროს კონსტიტუციური უსაფრთხოების დეპარტამენტის მოხელეები - ლ. ქ-ა და გ. მ-იი.
ზემოაღნიშნული გარემოებების გათვალისწინებით, საკასაციო პალატა თვლის, რომ მოცემულ შემთხვევაში, რელევანტურია არა მკვლელობის შემადგენლობაში პენიტენციური სამსახურის საჯარო მოხელის უშუალო ჩართულობა, არამედ მისი მხრიდან სხვა ისეთი სახის დანაშაულის ჩადენა, რომელიც მიზნად ისახავდა მ. ა-ეის და სხვათა მკვლელობის ორგანიზებას და შესაბამისი შედეგის დადგომას. ის გარემოება, რომ უშუალოდ სსკ-ის 109-ე მუხლით გათვალისწინებული ქმედების ჩადენაში მონაწილეს ბ. ა-ა არ წარმოადგენდა, არ გამორიცხავს იმ დაწესებულების პასუხისმგებლობას, რომელთანაც იგი დაკავშირებული იყო თანამდებობრივად, როგორც საჯარო მოხელე. ერთიანი, ბრალეული მიზეზობრიობის ჯაჭვში ბ. ა-ას ქმედების (სსკ-ის 332-ე მუხლი) არსებობა, თავისთავად ადასტურებს შესაბამისი საჯარო დაწესებულების ჩართულობას, დამდგარი მართლსაწინააღმდეგო შედეგიდან გამომდინარე ზიანის ანაზღაურების ვალდებულებაში. ამდენად, სასამართლოს გამამტყუნებელი განაჩენით დადგენილია პენიტენციური სამსახურის მოხელის მიერ სისხლის სამართლის კოდექსის 332-ე მუხლით გათვალისწინებული ქმედების ჩადენა კონკრეტული მიზნით და სწორედ ამ ქმედების თანმდევია შინაგან საქმეთა სამინისტროს მოხელეთა ჩართულობა მოვლენათა შემდგომ განვითარებაში. ამასთანავე, დგინდება მიზეზობრივი კავშირის არსებობა როგორც შინაგან საქმეთა სამინისტროს, ისე პენიტენციური სამსახურის მოხელეთა მართლსაწინააღმდეგო ქმედებებსა და დამდგარ შედეგს - პირთა გარდაცვალებას შორის, რაც, სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლიდან გამომდინარე, შესაბამისი ადმინისტრაციული ორგანოებისათვის ზიანის ანაზღაურების დაკისრების საფუძველია.
საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ სამოქალაქო კოდექსი არამატერიალური ზიანის ანაზღაურების შესაძლებლობას ადგენს კანონით მხოლოდ პირდაპირ გათვალისწინებულ შემთხვევებში, გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების სახით (413-ე მუხლი). საგულისხმოა, რომ მორალური ზიანის ანაზღაურების შემთხვევაში, არ ხდება ხელყოფილი უფლების რესტიტუცია, რამდენადაც მიყენებულ ზიანს ფულადი ეკვივალენტი არ გააჩნია. მორალური ზიანი მოიაზრებს ფიზიკურ და ფსიქოლოგიურ ტანჯვას, რაც გამოწვეულია არამატერიალურ ფასეულობათა ხელყოფით. ამგვარი ზიანის შეფასებისას, ობიექტურ გარემოებებთან ერთად, მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული დაზარალებულის სუბიექტური დამოკიდებულება ზიანის სიმძიმის მიმართ.
საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ პირის გარდაცვალებით გამოწვეული ტრაგედია უდავოდ წარმოადგენს გარდაცვლილი პირის ახლო ნათესავებში ძლიერი სულიერი განცდების წარმოშობის წინაპირობას. ამასთანავე, მოცემული საქმისათვის განსაკუთრებული მნიშვნელობის მქონეა ის გარემოება, რომ მოსარჩელის ახლო ნათესავის გარდაცვალების უშუალო მიზეზია სამართალდამცავი და სასჯელის აღსრულებაზე პასუხისმგებელი ორგანოების მოხელეთა ბრალეული ქმედებები. საყურადღებოა, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ, ახლობელი ადამიანის გარდაცვალებით გამოწვეული არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურების კონტექსტში ერთმანეთისაგან გამიჯნა საჯარო მოხელისა და კერძო პირის ქმედებით გამოწვეული გარდაცვალების შემთხვევები. ევროპული სასამართლო სახელმწიფოს ავალდებულებს, კონვენციის მე-2 და მე-13 მუხლებიდან გამომდინარე, ეროვნულ კანონმდებლობაში იქონიოს შვილის გარდაცვალებით გამოწვეული მორალური ზიანის ანაზღაურების შესაძლებლობის მარეგულირებელი ნორმები (იხ. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებები საქმეებზე: აკოცი თურქეთის წინააღმდეგ (Akkoc v. Turkey), nos. 22947/93, 22948/93, 2000, კენანი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ (Keenan v. United Kingdom), no. 27229/95, 2001, ზეტი და სხვები გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ (Z and others v. United Kingdom), no. 29392/95, 2001, რეინოლდსი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ (Reynolds v. The United Kingdom), no. 2694/08, 2012).
საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ რამდენადაც მოსარჩელის მოთხოვნა არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურების თაობაზე, უკავშირდება ნათესავის გარდაცვალებას, მნიშვნელოვანია, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2018 წლის 19 ივლისის გადაწყვეტილებაზე მითითება („სარიშვილი-ბოლქვაძე საქართველოს წინააღმდეგ“), რომლითაც, კანონმდებლობაში სათანადო რეგულირების არარსებობის მიუხედავად, ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ დაადგინა გარდაცვლილის დედისათვის მორალური ზიანის ანაზღაურება აუცილებლობა, შვილის გარდაცვალებით განცდილი მორალური ტანჯვის გამო. საყურადღებოა, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მითითებული გადაწყვეტილების საფუძველზე, საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ, ახლად აღმოჩენილ გარემოებათა გამო, გააუქმა ამავე სასამართლოს 2008 წლის 14 მაისის გადაწყვეტილება, მოპასუხეთათვის მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრების მოთხოვნის ნაწილში და განაახლა საქმის წარმოება. განახლების შედეგად მიღებული Nბს-327-309(2კ-07) გადაწყვეტილებით, საკითხის გადაწყვეტისათვის საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატამ მნიშვნელოვნად მიიჩნია, რომ ეროვნულ კანონმდებლობაში სათანადო რეგულირების არარსებობის მიუხედავად, ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ მიუთითა გარდაცვლილის დედისათვის განცდილი მორალური ტანჯვით მიყენებული ზიანის კომპენსირების აუცილებლობაზე. საკასაციო პალატის მოსაზრებით, „..სასამართლომ უნდა იხელმძღვანელოს კონვენციით, ისევე, როგორც შიდასამართლის სხვა ნორმებით, ვინაიდან კონვენცია ინკორპორირებულია სახელმწიფოს სამართლებრივ სისტემაში..ეროვნულმა ორგანოებმა უპირატესობა უნდა მიანიჭონ ადამიანის უფლებათა ევროპულ კონვენციას ეროვნულ კანონმდებლობასთან მიმართებით..“.
ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, საკასაციო პალატა არ იზიარებს კასატორების მოსაზრებას იმასთან დაკავშირებით, რომ ქვედა ინსტანციის სასამართლოების მხრიდან დასაბუთებული არ არის მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრების კონკრეტული საფუძვლები. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ მოცემულ შემთხვევაში, მოპასუხე ადმინისტრაციული ორგანოების მოხელეთა მიერ დანაშულის ჩადენას მოჰყვა მ. ა-ეის სიცოცხლის ხელყოფა, რამაც სულიერი ტრავმა მიაყენა მოსარჩელეს. სახეზეა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროსა და სპეციალური პენიტენციური სამსახურის უფლებამოსილი პირების ქმედებებსა და დამდგარ შედეგს (მ. ა-ეის გარდაცვალებას) შორის მიზეზობრივი კავშირი. ამდენად, მოპასუხე ადმინისტრაციული ორგანოების უფლებამოსილი პირების მიერ ჩადენილი დანაშაულით მოსარჩელეს - მ. ა-ეს მიადგა მორალური ზიანი, რაც ექვემდებარება ანაზღაურებას.
საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლის პირველი ნაწილით დადგენილი ზოგადი პრინციპიდან გამომდინარე, ასანაზღაურებელი მორალური ზიანის მოცულობა სასამართლომ უნდა განსაზღვროს გონივრულად და სამართლიანად. ამასთანავე, მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული, რომ თანხის ოდენობა არ უზრუნველყოფს ხელყოფილი უფლების აღდგენას, ვინაიდან მიყენებულ ზიანს ფულადი ეკვივალენტი არ გააჩნია. კომპენსაციის მიზნიდან გამომდინარე, შესაძლებელია უზრუნველყოფილ იქნას მხოლოდ პირის ნეგატიური განცდების შემსუბუქება. საკასაციო პალატა გონივრულად მიიჩნევს ქვედა ინსტანციის სასამართლოების მიერ მ. ა-ეის სასარგებლოდ განსაზღვრული, მოპასუხეთათვის დაკისრებული მორალური ზიანის ოდენობას. მხედველობაშია მიღებული დაზარალებულის ცხოვრების პირობები, ბრალის ხარისხი და სხვა ინდივიდუალური გარემოებები. საყურადღებოა მ. ა-ეის ჯანმრთელობის მდგომარეობა და ის გარემოება, რომ მისი მეუღლე - მ. ა-ეის დედა მა. ა-ე გარდაიცვალა შვილის გარდაცვალების შემდეგ. ამასთანავე, მ. ა-ეს დარჩა მეუღლე და ორი შვილი, რომლებიც მ. ა-ესთან ერთად ცხოვრობენ.
საკასაციო პალატა უსაფუძვლოდ მიიჩნევს კასატორის - საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მოსაზრებას, რომ ზიანის ანაზღაურების დაკისრების მიზნებისათვის, მოცემულ შემთხვევაში, გათვალისწინებულ უნდა იქნეს მიზეზობრივი კავშირის არარსებობა, მ. ა-ეის მშობლების ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუარესებასა და მშობლის გარდაცვალების ფაქტს შორის. საკასაციო სასამართლოს მოსაზრებით, სააპელაციო პალატამ სწორად მიუთითა სუს 2021 წლის 16 სექტემბრის Nბს-919(2კ-20) გადაწყვეტილებით გაკეთებულ განმარტებაზე და აღნიშნა, რომ საქმეში წარმოდგენილი ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ ცნობის გარეშეც, ცალსახად სახეზეა მოსარჩელისათვის შვილის გარდაცვალების შედეგად მიყენებული პრეზუმირებული მორალური ზიანის არსებობა, რომლის გაბათილებაც მოპასუხე ადმინისტრაციულმა ორგანომ საჭირო მტკიცებულებების წარმოდგენით თუ რელევანტური მსჯელობით ვერ შეძლო. შვილის გარდაცვალების ფაქტის თანმდევ შედეგს, ლოგიკურად შეიძლება წარმოადგენს მშობლების ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუარესება.
რაც შეეხება მოპასუხეთათვის მოსარჩელის სასარგებლოდ მატერიალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრების საფუძვლიანობას: საკასაციო პალატა იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს დასკვნას, რომ საქართველოში არსებული ტრადიციიდან გამომდინარე, გარდაცვლილის დაკრძალვასთან დაკავშირებული პროცედურა გარკვეულ ხარჯებს მოიცავს და როგორც წესი, შესაბამისი ხარჯის გაწევა ხდება გარდაცვლილის ოჯახის მხრიდან (საყურადღებოა, რომ ამ საკითხთან დაკავშირებით საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2015 წლის 12 ოქტომბრის Nას-791-748-2015 გადაწყვეტილებით გაკეთებული განმარტების შესაბამისად, „..საქართველოში არსებული ტრადიციის თანახმად, გარდაცვლილის დაკრძალვა გარკვეულ რიტუალს მოიცავს, რომელიც, თავის მხრივ, ხარჯებთან არის დაკავშირებული...მართალია, უმეტეს შემთხვევაში, რთულია ყოველი კონკრეტული ღონისძიებისა და მისი შესაბამისი იმ ხარჯის ზუსტად განსაზღვრა, რაც აუცილებელია მიცვალებულის დაკრძალვისათვის და სხვადასხვა ფაქტორებზეა დამოკიდებული, მაგრამ ამ შემთხვევაში, უნდა განისაზღვროს ის სავალდებულო მინიმალური სარიტუალო პროცედურები და მათი ანაზღაურების მინიმუმი, რომლებიც საქართველოში არსებული წეს-ჩვეულებების გათვალისწინებით აუცილებელია..“). ამდენად, მოსარჩელის სასარგებლოდ მოპასუხეთათვის დაკისრებული მატერიალური ზიანის ოდენობა - 5000 ლარი, რეალური და გონივრულია.
ყოველივე ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ კასატორების მიერ მითითებული გარემოებები არ ქმნის საკასაციო საჩივრების დასაშვებად ცნობის საფუძველს, მოცემულ საქმეს არ გააჩნია პრინციპული მნიშვნელობა სასამართლო პრაქტიკისათვის, ხოლო საკასაციო საჩივრებს - წარმატების პერსპექტივა. ამდენად, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროსა და სპეციალური პენიტენციური სამსახურის საკასაციო საჩივრები მიჩნეულ უნდა იქნეს დაუშვებლად.
ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლით, 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით და
დ ა ა დ გ ი ნ ა:
1. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროსა და საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს მმართველობის სფეროში მოქმედი სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულების - სპეციალური პენიტენციური სამსახურის საკასაციო საჩივრები მიჩნეულ იქნეს დაუშვებლად;
2. უცვლელად დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2021 წლის 16 დეკემბრის განჩინება;
3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.
თავმჯდომარე: თამარ ოქროპირიძე
მოსამართლეები: ქეთევან ცინცაძე
გენადი მაკარიძე
