№ბს-535(2კ-22) 7 დეკემბერი, 2022 წელი ქ. თბილისი

ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატამ

შემდეგი შემადგენლობით:

გენადი მაკარიძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მოსამართლეები: ბიძინა სტურუა, თამარ ოქროპირიძე

საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლისა და 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის საფუძველზე, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 408-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, ზეპირი განხილვის გარეშე, შეამოწმა საქართველოს გენერალური პროკურატურისა და ზ. კ-ის საკასაციო საჩივრების დასაშვებობის საფუძვლების არსებობა თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 16 მარტის განჩინების გაუქმების თაობაზე.

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

1. ზ. კ-ემ სასარჩელო განცხადებით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას მოპასუხე საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიმართ.

მოსარჩელემ მოითხოვა მოპასუხე საქართველოს გენერალურ პროკურატურას დაეკისროს მატერიალური ზიანის - 80 173 ლარისა და მორალური ზიანის - 120 000 ლარის ოდენობით ანაზღაურება.

სარჩელის თანახმად, თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2018 წლის 20 ნოემბრის (საქმე №1/აგ521-17) განაჩენით დაკმაყოფილდა საქართველოს მთავარი პროკურატურის სამართალწარმოების პროცესში ჩადენილი დანაშაულის გამოძიების დეპარტამენტის პროკურორის - გ. პ-ის შუამდგომლობა ახლად გამოვლენილ გარემოებათა გამო თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2012 წლის 11 აპრილის განაჩენის გადასინჯვის თაობაზე მსჯავრდებულ ზ. კ-ის მიმართ. განაჩენით დადგინდა მოსარჩელის უდანაშაულობა და გაუქმდა თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2012 წლის 11 აპრილის განაჩენი მოსარჩელის მიმართ. ზ. კ-ე ცნობილ იქნა უდანაშაულოდ და სრულად გამართლდა საქართველოს სსკ-ის 236-ე მუხლის პირველი და სსკ-ის 236-ე მუხლის მეორე ნაწილებით წარდგენილ ბრალდებაში. ამასთან, აღნიშნული განაჩენით განიმარტა, რომ გამართლებულს უფლება აქვს, მოითხოვოს ზიანის ანაზღაურება. გამამართლებელი განაჩენის აღწერილობით ნაწილში მითითებულია ის ფაქტობრივი გარემოებები, რა გარემოებებშიც მოხდა მოსარჩელის დაკავება, კერძოდ, ზ. კ-ე დაკავებულ იქნა უკიდურესი ცინიზმით, მისი დაბადების დღის მომდევნო დღეს, ... წლის ... ...ს. მის მიმართ აღკვეთის ღონისძიებად გამოყენებულ იქნა პატიმრობა, ხოლო შემდეგ სასჯელის სახედ შეეფარდა თავისუფლების აღკვეთა. დაკავების დღიდან მოთავსებულ იყო გლდანის №8 სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში, სადაც თითქმის წელიწადნახევრის განმავლობაში იმყოფებოდა უკიდურესად სტრესულ გარემოში. მოსარჩელე სასჯელაღსრულების დაწესებულებიდან განთავისუფლდა მას შემდეგ, რაც 2012 წლის ოქტომბერს შეიცვალა ხელისუფლება და საქართველოს პარლამენტმა 2012 წლის 5 დეკემბერს მიიღო დადგენილება „პოლიტიკური ნიშნით დაპატიმრებულ და პოლიტიკური ნიშნით დევნილთა შესახებ“. ზ. კ-ე მიჩნეულ იქნა პოლიტიკური ნიშნით დაპატიმრებულ პირად.

სარჩელის თანახმად, ... წლის ... ...მდე ზ. კ-ე მუშაობდა საქართველოს თავდაცვის სამინისტროში ... ბრიგადის სამხედრო მოსამსახურედ და მასზედ დარიცხული ხელფასი შეადგენდა 998 ლარს. სამსახურის გაგრძელების შემთხვევაში, რაც აუცილებლად მოხდებოდა, რომ არა მოსარჩელის პოლიტიკური ნიშნით უკანონო დაკავება და მსჯავრდება, მისი ხელფასი 2012 წლის 1 ივნისიდან 2013 წლის 1 თებერვლამდე იქნებოდა 1084,80 ლარი, 2013 წლის 1 თებერვლიდან 2014 წლის 1 სექტემბრამდე - 1180,80 ლარი და 2014 წლის 1 სექტემბრიდან - 1173,60 ლარი. გარდა უშუალოდ ხელფასის მიუღებლობით გამოწვეული ზიანისა, ზ. კ-ემ მის მიმართ განხორციელებული უკანონო დაკავების, უკანონო პატიმრობისა და მსჯავრდების, გლდანის ციხეში უკანონოდ გატარებული 380 უმძიმესი დღის შედეგად განიცადა მორალური ზიანი.

2. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2019 წლის 16 მაისის საოქმო განჩინებით, საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის მე-16 მუხლის პირველი ნაწილის საფუძველზე, საქმეში მესამე პირად ჩაება საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2019 წლის 25 ივლისის საოქმო განჩინებით საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო, საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის მე-16 მუხლის პირველი ნაწილის საფუძველზე, საქმეში ჩაბმულ იქნა მესამე პირად.

3. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 16 დეკემბრის გადაწყვეტილებით ზ. კ-ის სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა; საქართველოს გენერალურ პროკურატურას დაევალა მოსარჩელე ზ. კ-ის სასარგებლოდ, როგორც რეაბილიტირებული პირის სისხლის სამართლის პასუხისგებაში უკანონოდ მიცემისა და უკანონო მსჯავრდების გამო მიყენებული მატერიალური ზიანის - 48 620,40 ლარისა (საშემოსავლო გადასახადის გამოკლებით) და მორალური ზიანის 17000 ლარის ოდენობით ანაზღაურება; დაევალა საქართველოს გენერალურ პროკურატურას, მოსარჩელე ზ. კ-ის სასარგებლოდ, მის მიერ ადვოკატის მომსახურებისათვის გაწეული ხარჯის ანაზღაურება 3 000 ლარის ოდენობით; სარჩელი დანარჩენ ნაწილში არ დაკმაყოფილდა.

4. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 16 დეკემბრის გადაწყვეტილება სარჩელის დაკმაყოფილების ნაწილში სააპელაციო წესით გაასაჩივრა საქართველოს გენერალურმა პროკურატურამ, რომელმაც გასაჩივრებულ ნაწილში გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე სრულად უარის თქმა მოითხოვა.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 16 დეკემბრის გადაწყვეტილება სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის ნაწილში სააპელაციო წესით გაასაჩივრა ზ. კ-ემ, რომელმაც გასაჩივრებულ ნაწილში გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება მოითხოვა.

5. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 16 მარტის განჩინებით ზ. კ-ისა და საქართველოს გენერალური პროკურატურის სააპელაციო საჩივრები არ დაკმაყოფილდა. ძალაში დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 16 დეკემბრის გადაწყვეტილება.

საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლის მე-4 ნაწილზე, ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა შესახებ ევროპული კონვენციის მე-5 მუხლზე, ამავე კონვენციის მე-7 დამატებითი ოქმის მე-3 მუხლზე, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 207-ე, 208-ე მუხლებზე, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის პირველ ნაწილზე მითითებით პალატამ აღნიშნა, რომ ზ. კ-ე რეაბილიტირებულად ჩაითვალა სასამართლოს გამამართლებელი განაჩენის საფუძველზე. მორალური ზიანის ოდენობის განსაზღვრისას სასამართლო მხედველობაში იღებს დაზარალებულის ცხოვრების პირობებს (საოჯახო, ყოფითი, მატერიალური, ჯანმრთელობის მდგომარეობა, სოციალური სტატუსი, ასაკი და ა.შ.), ბრალის ხარისხს და სხვა გარემოებებს. ვინაიდან მორალური ზიანის ანაზღაურების შემთხვევაში არ ხდება ხელყოფილი უფლების სრული რესტიტუცია, კომპენსაციის მიზანია მორალური ზიანით გამოწვეული უხერხულობის, ტკივილების, ნეგატიური განცდების შემსუბუქება, დადებითი ემოციების გამოწვევა, რომელიც ეხმარება დაზარალებულს სულიერი გაწონასწორების მიღწევაში, სოციალურ ურთიერთობებში ჩართვაში, რაც მორალური (არაქონებრივი) ზიანის ანაზღაურების სატისფაქციურ ფუნქციას შეადგენს. იმ გარემოების გათვალისწინებით, რომ ზ. კ-ის სასჯელის მოხდის ვადა აითვალა, ფაქტობრივად, დაკავების მომენტიდან - ... წლის ... ...დან და სასჯელაღსრულების დაწესებულებიდან გათავისუფლდა 2012 წლის დეკემბერს, ამასთან, თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2018 წლის 20 ნოემბრის განაჩენით დაკმაყოფილდა საქართველოს გენერალური პროკურატურის სამართალწარმოების პროცესში ჩადენილი დანაშაულის გამოძიების დეპარტამენტის პროკურორის შუამდგომლობა, გაუქმდა თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2012 წლის 11 აპრილის განაჩენი და ზ. კ-ე უდანაშაულოდ იქნა ცნობილი საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 236-ე მუხლის პირველი და სსკ-ის 236-ე მუხლის მე-2 ნაწილებით წარდგენილ ბრალდებაში, აპელანტის ზ. კ-ის მიმართ გამოყენებული დაკავების, აღკვეთის ღონისძიების - პატიმრობის, ასევე უკანონო მსჯავრდების და აქედან გამომდინარე, მის მიერ განცდილი სტრესისა და უარყოფითი ემოციების ხარისხის გათვალისწინებით, პალატამ მართებულად მიიჩნია მორალური ზიანის ანაზღაურების ნაწილში საქართველოს გენერალური პროკურატურისათვის 17 000 ლარის დაკისრება.

სამოქალაქო კოდექსის 408-ე, 411-ე, 412-ე მუხლებზე მითითებით პალატამ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მსჯელობა, რომ მოსარჩელე ზ. კ-ეს უკანონოდ სისხლის სამართლებრივ პასუხისგებაში მიცემითა და უკანონო მსჯავრდებით, ასევე აღკვეთის ღონისძიების - პატიმრობის უკანონოდ გამოყენებით მიადგა მატერიალური ზიანი, რაც აღნიშნულ შემთხვევაში შეადგენს: ... წლის ...დან 2012 წლის 01 ივნისამდე - 998 (ლარი) X 7 (თვე) = 6986 ლარს, 2012 წლის 01 ივნისიდან 2013 წლის 01 თებერვლამდე - 1084.80 (ლარი) X 8 (თვე) = 8678.4 ლარს, 2013 წლის 01 თებერვლიდან 2014 წლის 01 სექტემბრამდე - 1180.80 (ლარი) X 19 (თვე) = 22435,2 ლარს, 2014 წლის 01 სექტემბრიდან 2014 წლის 01 დეკემბრამდე - 1173.60 (ლარი) X 3 (თვე) = 3520,8 ლარს და 4 - წლიანი კონტრაქტის დასრულების შემდგომ ერთჯერადად გასაცემ დახმარებას - 7000 ლარს, სულ ჯამში - 48620,40 ლარს.

აპელანტის (ზ. კ-ე) იმ განმარტებასთან დაკავშირებით, რომლის თანახმად, იგი მომავალში აპირებდა საკონტრაქტო სამხედრო სამსახურის გაგრძელებას (სავარაუდოდ ორ ეტაპად) და დამატებით მიეცემოდა სოლიდური ფულადი ანაზღაურება, პალატამ პირველი ინსტანციის სასამართლოს შედეგის (მატერიალურ ნაწილშიც) გაზიარებით განმარტა, რომ ზ. კ-ესა და საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს შორის დადებული იყო ვადიანი ხელშეკრულება, რომლის ამოწურვის შემდგომ მხარეთა შორის ურთიერთობა შეწყვეტილად ითვლებოდა, ხოლო შემდგომი ურთიერთობის გაგრძელება ხელახალი კონტრაქტის გაფორმების შედეგად იყო შესაძლებელი. შესაბამისად, იმ პირობებში, როდესაც მხარეთა შორის დადებული ხელშეკრულების მოქმედების ვადა იყო ამოწურული, უსაფუძვლოა იმაზე მითითება, რომ მოსარჩელესა და მესამე პირს შორის მაინც დაიდებოდა ხელახალი კონტრაქტი. პალატამ მიიჩნია, რომ აღნიშნული ფაქტის წინასწარ განსაზღვრა შეუძლებელია და ეწინააღმდეგება ზიანის ანაზღაურების სამართლებრივ საფუძვლებს. საქართველოს თავდაცვის სამინისტროსთან საკონტრაქტო ურთიერთობის გაგრძელება ლოგიკურად ჟღერს, თუმცა მხოლოდ ლოგიკა არ არის საკმარისი სასამართლოს მიერ სამართლებრივი დასკვნის გასაკეთებლად. მიუღებელი შემოსავლის მტკიცება არ უნდა ეფუძნებოდეს აბსტრაქტულ, მხოლოდ მოსაზრებაზე დამყარებულ გარემოებებს, არამედ უნდა დასტურდებოდეს კონკრეტული ფაქტებითა და მტკიცებულებებით, რასაც, განსახილველ შემთხვევაში, ადგილი არ აქვს.

ადვოკატის მომსახურებისთვის გადახდილი ჰონორარის - 3 000 ლარის ანაზღაურებასთან დაკავშირებით სააპელაციო პალატამ მიუთითა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 408-ე მუხლზე და განმარტა, რომ, როგორც საქმის მასალებით დგინდება, მოსარჩელე მხარე იძულებული იყო საკუთარი უფლებებისა და ინტერესების ეფექტურად დაცვისა და რეალიზებისათვის აეყვანა ადვოკატი და ესარგებლა მისი მომსახურებით სასამართლოში, ამრიგად, აღნიშნული ხარჯების გაწევა ცალსახად გამოწვეულია პირის მიერ დარღვეული უფლების აღდგენის მიზნითა და მოპასუხის ქმედების უკანონობით. საქმეში წარმოდგენილია იურიდიული მომსახურების გაწევის თაობაზე 2019 წლის 20 თებერვლის ხელშეკრულება, რომლითაც მოსარჩელე და ადვოკატი შეთანხმდნენ, რომ იურიდიული მომსახურების ღირებულება შეადგენს 10%-ს იმ თანხისა, რომლის გადახდასაც სასამართლო გადაწყვეტილებით დააკისრებს მოპასუხე მხარეს. შესაბამისად, დადასტურებულია პირდაპირი მიზეზობრივი კავშირი ფულად ზარალსა და მოპასუხის ქმედებას შორის. ამდენად, საქართველოს გენერალური პროკურატურის სააპელაციო საჩივარი ამ ნაწილშიც დაუსაბუთებელია და არ უნდა დაკმაყოფილდეს.

6. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 16 მარტის განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრა საქართველოს გენერალურმა პროკურატურამ, რომელმაც გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე სრულად უარის თქმა მოითხოვა.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 16 მარტის განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრა ზ. კ-ემ, რომელმაც გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება მოითხოვა.

6.1. კასატორი - საქართველოს გენერალური პროკურატურა განმარტავს, რომ ზ. კ-ე საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს სამხედრო პოლიციის თანამშრომლების მიერ დაკავებულ იქნა ... წლის ... ...ს. შესაბამისად, მის მიმართ, დაკავებიდან გამომდინარე, საქართველოს სსსკ-ის 167-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, დაიწყო სისხლისსამართლებრივი დევნა, რაც არ უკავშირდება საქართველოს პროკურატურის მიერ განხორციელებულ კონკრეტულ ქმედებას.

კასატორი არ იზიარებს გენერალურ პროკურატურისათვის ზ. კ-ის სასარგებლოდ მორალური ზიანის სახით 17 000 ლარის დაკისრებას და განმარტავს, რომ მორალური ზიანის ანაზღაურების თითოეული შემთხვევა ინდივიდუალურია, დამოკიდებულია მრავალ სხვადასხვა პირობაზე. მოსარჩელე უფლებამოსილია სარჩელში მიუთითოს ფულადი თანხა, რომელსაც ის ითხოვს მორალური ზიანის საკომპენსაციოდ, მაგრამ ეს მოთხოვნა მოსარჩელის მხოლოდ მოსაზრებაა და ანაზღაურების მოცულობის განსაზღვრა მთლიანად სასამართლოს გონივრული განსჯისათვის არის მინდობილი. ზიანის ოდენობის განსაზღვრისას მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული ის გარემოება, რომ კომპენსაციის ოდენობა ვერ აღუდგენს დაზარალებულს ხელყოფამდე არსებულ მდგომარეობას, შესაბამისად, ოდენობა უნდა გამომდინარეობდეს გონივრული და სამართლიანი განსჯის შედეგად. აუცილებელია შეფასდეს, როგორც კონკრეტული პიროვნება და მისი სუბიექტური დამოკიდებულება ზიანის სიმძიმის მიმართ, ასევე ობიექტური გარემოებები. სწორედ აქედან გამომდინარე, კანონმდებელმა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლში არსებული ჩანაწერით - „მორალური ზიანი უნდა ანაზღაურდეს გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების სახით“, მორალური ზიანის ოდენობის განსაზღვრა მიანდო სასამართლოს. კონკრეტულ შემთხვევაში ზ. კ-ის მიმართ სისხლისსამართლებრივი დევნა მიმდინარეობდა დაახლოებით 3 თვის განმავლობაში, 2012 წლის 8 თებერვლის განაჩენის საფუძველზე იგი მსჯავრდებულად იქნა ცნობილი. შესაბამისად, საქმის ფაქტობრივი გარემოებების, სამართლებრივი ნორმების, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილებაში/განჩინებებში ჩამოყალიბებული განმარტებების თანახმად, ასევე, მსგავს საქმეებზე საქართველოს სასამართლო პრაქტიკის ანალიზის საფუძველზე, საქართველოს გენერალური პროკურატურისთვის მორალური ზიანის სახით 17 000 ლარის დაკისრება არ გამომდინარეობს გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების კრიტერიუმებიდან, არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურების მიზნების არაპროპორციულია და უნდა გაუქმდეს. ამასთან, მორალური ზიანის საკითხის განხილვისას სასამართლოებს მხედველობაში არ მიუღიათ ის გარემოება, რომ ზ. კ-ის მიმართ გამოტანილი გამამტყუნებელი განაჩენის გადასინჯვა, რომლის საფუძველზეც იგი იყო მსჯავრდებული და საპატიმრო დაწესებულებაში გაატარა 10 თვე, მოხდა საქართველოს პროკურატურის შუამდგომლობის საფუძველზე, რის შედეგადაც დადგა გამამართლებელი განაჩენი. შესაბამისად, როდესაც განიხილება ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის მიზეზობრივი კავშირი, აღნიშნული გარემოებაც აუცილებლად უნდა იქნეს მხედველობაში მიღებული.

კასატორი არ იზიარებს მატერიალური ზიანის სახით საქართველოს გენერალური პროკურატურისთვის ზ. კ-ის სასარგებლოდ 48 620,40 ლარის დაკისრებას და განმარტავს, რომ სასამართლოს მიერ არ მომხდარა მტკიცებულებათა შეფასება მათი სარწმუნოობისა თუ არასარწმუნოობის თვალსაზრისით, ასევე იმის შეფასება, თუ საქმის სწორად გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე რომელ ფაქტს ადასტურებდა ესა თუ ის მტკიცებულება.

საქართველოს გენერალური პროკურატურისათვის ადვოკატის მომსახურებისთვის გაწეული ხარჯის - 3000 ლარის დაკისრებასთან დაკავშირებით კასატორი აღნიშნავს, რომ საქმის მასალების მიხედვით, არ დასტურდება ზ. კ-ის მიერ წარმომადგენლის დახმარებისათვის ხარჯის გაწევა. ასევე, უცნობია სამომავლოდ გასწევს თუ არა რაიმე ხარჯს მოსარჩელე. შესაბამისად, აღნიშნული მოთხოვნა ვერ იქნება აბსტრაქტულად მიმართული მესამე პირის მიმართ, რომელიც არ არის ხელშეკრულების მხარე. ამასთან, წარმომადგენლის დახმარებისთვის გაწეული ხარჯის ოდენობის განსაზღვრისას მოქმედებს გონივრული და სამართლიანი შეფასების სტანდარტი, რა დროსაც მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული დავის საგანი (საქმის კატეგორია), საქმის სირთულე, განხილვის ხანგრძლივობა და ა.შ. შესაბამისად, მოპასუხე საქართველოს გენერალური პროკურატურისათვის 3000 ლარის დაკისრება უსაფუძვლოა.

6.2. კასატორის - ზ. კ-ის განმარტებით, სასამართლომ არასწორად დაადგინა ფაქტობრივი გარემოება სასჯელაღსრულების დაწესებულებიდან გათავისუფლების თარიღთან დაკავშირებით, კერძოდ, სასამართლოს გადაწყვეტილებაში გათავისუფლების დროდ მითითებულია 2012 წლის დეკემბერი, მაშინ, როდესაც სასამართლო პროცესზე გამოკვლეული მტკიცებულებებით უდავოდ დადგენილია, რომ ზ. კ-ე გლდანის №8 სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში იმყოფებოდა ... წლის ... ...დან 2013 წლის 13 იანვრამდე.

საკასაციო საჩივრის თანახმად, სააპელაციო პალატამ სამოქალაქო კოდექსის 408-ე, 409-ე, 411-ე, 412-ე მუხლები იმგვარად განმარტა, თითქოს მოსარჩელის უფლებები შეიზღუდა მხოლოდ გარკვეული დროით, ხელშეკრულების მოქმედების ვადის პერიოდით, ზიანის ანაზღაურების მიღებით, მაშინ, როდესაც გამამართლებელი განაჩენი ზ. კ-ის მიმართ მხოლოდ 2018 წლის 20 ნოემბერს იქნა გამოტანილი და ამ დრომდე იგი ითვლებოდა ნასამართლევ პირად, შესაბამისად, იგი განიცდიდა იმ უარყოფით ზეგავლენას, რაც ჯერ უკანონო დაკავებასა და ბრალდებას, შემდეგ - უკანონო მსჯავრდებას და, ბოლოს, ნასამართლევ პირად ყოფნას ახლავს თან. მოცემულ შემთხვევაში, წინასწარ ნამდვილად შეიძლება ვივარაუდოთ მოსარჩელისათვის მიყენებული ის რეალური ზიანი, რომელიც განჭვრეტადია და მას უშუალოდ მიადგა ჯერ უკანონო დაკავების, ბრალდების, მსჯავრდებისა და შემდგომ ნასამართლეობის პირობებში, რაც, ფაქტობრივად, გაგრძელდა მინიმუმ 2018 წლის 20 ნოემბრამდე, ანუ გამამართლებელი განაჩენის გამოტანის დრომდე.

საკასაციო საჩივრის თანახმად, ფაქტია, რომ ზ. კ-ემ 2007 წლის კონტრაქტის ვადის ამოწურვის შემდეგ, 2010 წელს კვლავ გააფორმა ახალი კონტრაქტი თავდაცვის სამინისტროსთან. აღნიშნული კი, მიუთითებს იმ ტენდენციაზე, რომ ზ. კ-ე აუცილებლად გააგრძელებდა საკონტრაქტო სამსახურს 2014 წელსაც. ამ დროს ის იქნებოდა 42 წლის, მეტი გამოცდილებით, მოტივაციითა და პროფესიული უნარებით. საკონტრაქტო სამსახურში ყოფნა შესაძლებელია 50 წლის ასაკამდე და ზ. კ-ე აპირებდა საკონტრაქტო სამხედრო სამსახურის გაგრძელებას. მით უფრო, დამატებითი მოტივაციაც ჰქონდა, რადგან ყოველი მომდევნო კონტრაქტის ვადის ამოწურვის შემდეგ, მას დამატებით მიეცემოდა სოლიდური ფულადი ანაზღაურება, 7000 ლარი ერთჯერადი დახმარების სახით.

7. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 13 მაისის განჩინებით, საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად წარმოებაში იქნა მიღებული ზ. კ-ისა და საქართველოს გენერალური პროკურატურის საკასაციო საჩივრები.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო საქმის მასალების შესწავლის და საკასაციო საჩივრების დასაშვებობის საკითხის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ ზ. კ-ისა და საქართველოს გენერალური პროკურატურის საკასაციო საჩივრები არ აკმაყოფილებს საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის მოთხოვნებს და არ ექვემდებარება დასაშვებად ცნობას შემდეგ გარემოებათა გამო:

საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილი განსაზღვრავს საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის ამომწურავ საფუძვლებს, კერძოდ, აღნიშნული ნორმის თანახმად, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ საკასაციო საჩივარი დაიშვება, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრები არ არის დასაშვები საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებული არც ერთი ზემოთ მითითებული საფუძვლით.

საკასაციო საჩივრები არ არის დასაშვები სააპელაციო სასამართლოს განჩინების საკასაციო სასამართლოს მიერ დამკვიდრებული პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით და ამასთან, არ არსებობს საკასაციო საჩივრების განხილვის შედეგად მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღების ვარაუდი. სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება ასევე არ ეწინააღმდეგება ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს. ამასთან, საქმის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს მიერ საქმეზე ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების თვალსაზრისით.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ კასატორები ვერ ასაბუთებენ სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვას მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით. კასატორები საკასაციო საჩივრებში ვერ აქარწყლებენ სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს და დასკვნებს.

საკასაციო სასამართლო იზიარებს მოცემულ საქმეზე სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს და ამ გარემოებებთან დაკავშირებით გაკეთებულ სამართლებრივ შეფასებებს და მიიჩნევს, რომ სააპელაციო სასამართლომ არსებითად სწორად გადაწყვიტა მოცემული დავა.

საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლის მე-2 ნაწილის შესაბამისად, თუ ამ კოდექსით სხვა რამ არ არის დადგენილი, ადმინისტრაციულ სამართალწარმოებაში გამოიყენება საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის დებულებანი. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 404-ე მუხლის პირველი ნაწილის პირველი წინადადების თანახმად, საკასაციო სასამართლო გადაწყვეტილებას ამოწმებს საკასაციო საჩივრის ფარგლებში.

საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ მოცემულ შემთხვევაში მთავარ სადავო საკითხს წარმოადგენს საქართველოს გენერალური პროკურატურისათვის ზ. კ-ის სასარგებლოდ მატერიალური და მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრების კანონიერება. ამასთან, ზ. კ-ის მიერ საკასაციო საჩივარი წარმოდგენილია სარჩელის სრულად დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის ნაწილში, ხოლო გენერალური პროკურატურის მიერ - სარჩელის დაკმაყოფილების ნაწილში.

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლის მე-4 პუნქტის თანახმად, ყველასთვის გარანტირებულია სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის ან ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოსაგან ან მოსამსახურისაგან უკანონოდ მიყენებული ზიანის სასამართლო წესით სრული ანაზღაურება შესაბამისად სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის ან ადგილობრივი თვითმმართველობის სახსრებიდან. ამასთან, საქართველოს კონსტიტუციის მე-13 მუხლის მე-6 ნაწილი ხაზს უსვამს ადამიანის თავისუფლებისა და ხელშეუხებლობის უფლების განსაკუთრებულ მნიშვნელობას. ნორმა კონკრეტულად შეეხება უკანონოდ თავისუფლებაშეზღუდული პირის უფლებას, მოითხოვოს სახელმწიფო ორგანოებისა და მოსამსახურეთა უკანონო მოქმედებით მიყენებული ზიანის ანაზღაურება. კონსტიტუციის მე-13 მუხლთან კავშირშია ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის მე-5 მუხლი, რომლითაც აღიარებულია ადამიანის თავისუფლებისა და უსაფრთხოების უფლება. ამასთან, მე-5 მუხლის მე-5 პუნქტი ადგენს, რომ ყველა მსხვერპლს, ვინც ამ მუხლის მოთხოვნათა დარღვევით დააკავეს ან დააპატიმრეს, აქვს კომპენსაციის ქმედითი უფლება.

ამდენად, სახელმწიფო ორგანოთა და მოსამსახურეთა მიერ უკანონოდ მიყენებული ზიანის სახელმწიფო სახსრებიდან ანაზღაურება აღიარებული და გარანტირებულია როგორც საქართველოს კონსტიტუციით, აგრეთვე, ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა შესახებ ევროპული კონვენციის 5.5 მუხლით - „თავისუფლებისა და უსაფრთხოების უფლება“.

საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 208-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, სახელმწიფო ადმინისტრაციული ორგანოს, აგრეთვე მისი თანამდებობის პირის ან ამ ორგანოს სხვა სახელმწიფო მოსამსახურის ან საჯარო მოსამსახურის (გარდა ამ მუხლის მე-2 ნაწილით განსაზღვრული საჯარო მოსამსახურისა) მიერ თავისი სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას მიყენებული ზიანისათვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო. ამავე მუხლის მე-3 ნაწილის თანახმად კი, თუ კერძო პირი რაიმე საქმიანობას ახორციელებს სახელმწიფო ორგანოს ან მუნიციპალიტეტის ორგანოს მიერ დელეგირების ან დავალების საფუძველზე, ამ საქმიანობის განხორციელებისას მიყენებული ზიანისათვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო ან მუნიციპალიტეტი. ამასთან, კოდექსის 207-ე მუხლი ადგენს, რომ თუ ამ კოდექსით სხვა რამ არ არის დადგენილი, ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ მიყენებული ზიანის ანაზღაურებისას გამოიყენება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით დადგენილი წესი („ადმინისტრაციული ორგანოს ზიანის მიმყენებელი ქმედება არსებითად არ განსხვავდება კერძო პირის ანალოგიური ქმედებისაგან, შესაბამისად, კოდექსის 207-ე მუხლით განსაზღვრულ იქნა კერძო სამართალში დადგენილი პასუხისმგებლობის ფორმებისა და პრინციპების გავრცელება სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის შემთხვევებზეც, რაც გამოიხატა პასუხისმგებლობის სახეების დადგენით სამოქალაქო კოდექსზე მითითებით, იმ გამონაკლისის გარდა, რაც თავად ამ კოდექსით არის გათვალისწინებული..“(სუს 10.04.2014წ. №ბს-648-623(2კ-13) გადაწყვეტილება)).

ადმინისტრაციული ორგანოსათვის ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების დაკისრებას უკავშირდება სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლი (სახელმწიფოს (მუნიციპალიტეტის) პასუხისმგებლობა სახელმწიფო და საჯარო მოსამსახურეთა მიერ მიყენებული ზიანისათვის). 1005-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული ზიანის ანაზღაურების პრინციპი 992-ე მუხლის ზოგადი დანაწესიდან გამომდინარეობს და მოიაზრებს ადმინისტრაციული ორგანოსათვის ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების დაკისრების შესაძლებლობას მართლსაწინააღმდეგო და ბრალეული ქმედების არსებობის პირობებში, ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის მიზეზობრივი კავშირის დადგენით. გარდა ამისა, ზიანის გამომწვევი ქმედება კავშირში უნდა იყოს საჯაროსამართლებრივი უფლებამოსილების განხორციელებასთან და ყურადღება უნდა გამახვილდეს არა ქმედების ჩამდენ პირზე, არამედ ფუნქციაზე, რომლის შესრულებასაც შეიძლება ემსახურებოდეს სახელმწიფო ან საჯარო მოსამსახურის მიერ განხორციელებული საქმიანობა ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლი, თავის მხრივ, შეიცავს საგამონაკლისო შემთხვევას, დელიქტის ერთ-ერთი აუცილებელი ელემენტის - ბრალის გათვალისწინების გარეშე ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების წარმოშობის შესაძლებლობის თაობაზე, კერძოდ, 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, რეაბილიტირებული პირისათვის უკანონო მსჯავრდების, სისხლის სამართლის პასუხისგებაში უკანონოდ მიცემის, აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის უკანონოდ გამოყენების, ადმინისტრაციული პატიმრობის, დისციპლინური პატიმრობის ან გამასწორებელი სამუშაოების სახით ადმინისტრაციული სახდელის არასწორად დაკისრების შედეგად მიყენებულ ზიანს აანაზღაურებს სახელმწიფო, გამოძიების, პროკურატურის ორგანოებისა და სასამართლოს თანამდებობის პირთა ბრალის მიუხედავად. განზრახვისას ან უხეში გაუფრთხილებლობისას ეს პირები სახელმწიფოსთან ერთად სოლიდარულად აგებენ პასუხს. მნიშვნელოვანია, რომ 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილიდან გამომდინარე, ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლების წარმოშობისათვის, დამდგარი ზიანის, მართლწინააღმდეგობისა და მიზეზობრივი კავშირის არსებობასთან ერთად, სახეზე უნდა იყოს პირის მარეაბილიტირებელი გარემოება. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს არაერთი განმარტებიდან გამომდინარე, „..პირის რეაბილიტაციის უმთავრესი იურიდიული საფუძველი გამამართლებელი განაჩენია, რომელიც პირის არაბრალეულობასა და უდანაშაულობას ადასტურებს..“ (სუს 2019 წლის 7 თებერვლის №ბს-432-429 (2კ-17) გადაწყვეტილება და სხვ.).

ამასთან, სსკ-ის 413-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, არაქონებრივი ზიანისათვის ფულადი ანაზღაურება შეიძლება მოთხოვნილ იქნეს მხოლოდ კანონით ზუსტად განსაზღვრულ შემთხვევაში, გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების სახით.

განსახილველ შემთხვევაში დადგენილია, რომ თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 2012 წლის 8 თებერვლის განაჩენით ზ. კ-ე ცნობილ იქნა დამნაშავედ საქართველოს სსკ-ის 236-ე მუხლის პირველი და მე-2 ნაწილებით და სასჯელის სახედ და ზომად განესაზღვრა: საქართველოს 236-ე მუხლის პირველი ნაწილით - თავისუფლების აღკვეთა 1 (ერთი) წლის ვადით; საქართველოს სსკ-ის 236-ე მუხლის მე-2 ნაწილით - თავისუფლების აღკვეთა 3 (სამი) წლის და 6 (ექვსი) თვის ვადით; საქართველოს 59-ე მუხლის I¹ ნაწილის საფუძველზე, საქართველოს სსკ 236-ე მუხლის მეორე ნაწილით დანიშნულ სასჯელს დაემატა ამავე მუხლის პირველი ნაწილით დანიშნული სასჯელის ნახევარი და საბოლოოდ, ზ. კ-ეს სასჯელის სახედ და ზომად განესაზღვრა თავისუფლების აღკვეთა 4 (ოთხი) წლის ვადით; მისი სასჯელის ვადის ათვლა დაიწყო დაკავების დღიდან - ... წლის ... ...დან; თბილსის სააპელაციო სასამართლოს 2012 წლის 11 აპრილის განაჩენით უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 2012 წლის 8 თებერვლის განაჩენი; თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2018 წლის 20 ნოემბრის განაჩენით საქართველოს მთავარი პროკურატურის სამართალწარმოების პროცესში ჩადენილი დანაშაულის გამოძიების დეპარტამენტის პროკურორის - გ. პ-ის შუამდგომლობის საფუძველზე გაუქმდა თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2012 წლის 11 აპრილის განაჩენი და ზ. კ-ე ცნობილ იქნა უდანაშაულოდ და გამართლდა სსკ-ის 236-ე მუხლის პირველი და სსკ-ის 236-ე მუხლის მე-2 ნაწილებით წარდგენილ ბრალდებაში (ტ. 1, ს.ფ. 13-26).

საკასაციო პალატა დადგენილად მიიჩნევს, რომ მოსარჩელის მიმართ გამოტანილი თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2018 წლის 20 ნოემბრის განაჩენი, რომლითაც გაუქმდა თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2012 წლის 11 აპრილის განაჩენი და ზ. კ-ე ცნობილ იქნა უდანაშაულოდ და გამართლდა სსკ-ის 236-ე მუხლის პირველი და სსკ-ის 236-ე მუხლის მე-2 ნაწილებით წარდგენილ ბრალდებაში, წარმოადგენს მისი რეაბილიტაციის საფუძველს. განაჩენით უტყუარად დასტურდება დანაშაულის ჩადენის ფაქტის არარსებობა, შესაბამისად, სისხლის სამართლის საქმის წარმოებისას მოსარჩელის მიმართ ფორმალურად კანონიერად გამოყენებული ზემოქმედების ღონისძიებები, მარეაბილიტირებელი გარემოების დადგენისთანავე, სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის მიზნებისთვის, უნდა ჩაითვალოს უკანონოდ. თავის მხრივ, აღნიშნული გარემოება ადასტურებს, რომ მოსარჩელეს კონსტიტუციით გარანტირებული უფლებების შემზღუდავი ზემოქმედების ატანა მოუწია შესაბამისი თმენის ვალდებულების დაკისრების დასაბუთებული სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე. შესაბამისად, მართებულია ქვედა ინსტანციის სასამართლოების დასკვნა, რომ მითითებული მუხლის დანაწესიდან გამომდინარე, მოსარჩელეს უნდა აუნაზღაურდეს მიყენებული არაქონებრივი ზიანი.

სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებულ შემთხვევებში, ზიანი ანაზღაურდება სისხლის სამართლის საქმეების მწარმოებელ ცალკეულ თანამდებობის პირთა ბრალეულობის დადგენის გარეშე. „..ამ მუხლის მიზნებისათვის, ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად საკმარისია პირის მარეაბილიტირებელი გარემოების არსებობა და შესაბამისი ქმედების უკანონობის დადგენა. ამ შემთხვევაში, რელევანტურია, დადგინდეს პირობა, ურომლისოდაც ზიანის გამომწვევი შედეგი არ დადგებოდა. შეფასების საგანს სცილდება ბრალეული მიზეზობრიობის (კონკრეტული პირის ბრალეული ქმედების არსებობის) დადგენა, რამაც გამოიწვია ზიანი. ბრალი არ წარმოადგენს უკანონო ბრალდების/მსჯავრდების ან ადმინისტრაციული პასუხისმგებლობის დაკისრების შედეგად მიყენებული ზიანის ანაზღაურების აუცილებელ წინაპირობას..“(სუს 2021 წლის 27 მაისის №ბს-222(კ-კს-20) გადაწყვეტილება). „..დაუშვებელია დელიქტით მიყენებული ზიანის ანაზღაურების მომწესრიგებელი ზოგადი ნორმებით (სკ-ის 992, 1005.1 მუხ.) დადგენილი მოთხოვნების განვრცობა სპეციალური ნორმით (სკ-ის 1005.3 მუხ.) მოწესრიგებულ კონკრეტულ სამართალურთიერთობაზე, რომელსაც ადგილი აქვს უკანონო ბრალდებისა და უკანონო მსჯავრდების შემთხვევაში..“ (სუს 07.02.2019წ. №ბს-432-429(2კ-17) გადაწყვეტილება).

საკასაციო სასამართლო მიუთითებს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 08.04.2009წ. განჩინებით №ბს-972-936(3კ-08) ადმინისტრაციულ საქმეზე ჩამოყალიბებულ განმარტებაზე, რომლის თანახმად: „არაქონებრივი უფლებები წარმოადგენს სამოქალაქო სამართლის იმ ობიექტს, რომელსაც გააჩნია მისთვის დამახასიათებელი თავისებურებები. არსებითი განსხვავება მდგომარეობს არაქონებრივი უფლების ხელყოფის შედეგად დამდგარი ზიანის შინაარსში. სამოქალაქო სამართლის აღნიშნული ობიექტის სპეციფიკის გათვალისწინებით მისი ხელყოფის შედეგად დამდგარ ზიანს ქონებრივი ეკვივალენტი არ გააჩნია. ამდენად, არაქონებრივი ზიანის მოთხოვნის წარმოშობისათვის საკმარისია არსებობდეს არაქონებრივი უფლების ხელყოფის ფაქტი, რაც მოცემულ შემთხვევაში სახეზეა. მორალური ზიანის მოცულობას (რომელსაც არ გააჩნია მატერიალური გამოხატულება) განსაზღვრავს სასამართლო გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების სახით“. „სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლში მითითება მორალური ზიანის გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების თაობაზე გულისხმობს ზიანის მიმყენებლის ბრალეულობის ხარისხის, დაზარალებულის განცდების სიღრმისა და ინდივიდუალური თავისებურების გათვალისწინებას. მორალური ზიანის ოდენობის განსაზღვრისას სასამართლო მხედველობაში იღებს, მოპასუხეების მიერ მატერიალური ზიანის ანაზღაურების ფაქტს, ასევე დაზარალებულის სუბიექტურ დამოკიდებულებას მორალური ზიანის მიმართ და ობიექტურ გარემოებებს. ამ გარემოებათა შორისაა დაზარალებულის ცხოვრების პირობები (საოჯახო, ყოფითი, მატერიალური, ჯანმრთელობის მდგომარეობა, ასაკი და ა.შ.), ბრალის ხარისხი, ქონებრივი მდგომარეობა და სხვა გარემოებები. მორალური ზიანის ანაზღაურების შემთხვევაში არ ხდება ხელყოფილი უფლების რესტიტუცია, რადგან მიყენებულ ზიანს ფულადი ეკვივალენტი არ გააჩნია. შეუძლებელია ფულადი ფორმით ჯანმრთელობის შეფასება, კომპენსაციის მიზანია მორალური ზიანით გამოწვეული ტკივილების, ნეგატიური განცდების შემსუბუქება, დადებითი ემოციების გამოწვევა, რომელიც ეხმარება დაზარალებულს სულიერი გაწონასწორების მიღწევაში, სოციალურ ურთიერთობებში ჩართვაში, რაც მორალური (არაქონებრივი) ზიანის ანაზღაურების სატისფაქციურ ფუნქციას შეადგენს“.

საკასაციო სასამართლო იზიარებს განსახილველ შემთხვევაში საქართველოს მთავარი პროკურატურისთვის ზ. კ-ის სასარგებლოდ მორალური ზიანის სახით 17000 ლარის დაკისრებას და განმარტავს, რომ უკანონო ბრალდების/პატიმრობის ან მსჯავრდების საქმეებთან მიმართებაში სასამართლოს მიერ არამატერიალური (მორალური) ზიანის თანხის ოდენობის განსაზღვრა ხორციელდება თითოეულ საქმეში ინდივიდუალურად, საქმის ფაქტობრივი გარემოებების, მორალური ზიანის მიმართ დაზარალებულის სუბიექტური დამოკიდებულების, ობიექტური გარემოებების (დაზარალებულის საოჯახო, ყოფითი, მატერიალური, ჯანმრთელობის მდგომარეობა, ასაკი და ა.შ.) და სხვა ფაქტორების გათვალისწინებით (Patsuria v. Georgia; Nikolaishvili v. Georgia; Jashi v. Georgia).

საკასაციო სასამართლო ასევე იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტას მატერიალური ზიანის ნაწილში, კერძოდ, საკასაციო სასამართლო მიუთითებს საქმეზე დადგენილ შემდეგ ფაქტობრივ გარემოებებზე: ა) საქართველოს შეიარაღებული ძალების გაერთიანებული შტაბის J-1 პირადი შემადგენლობის დეპარტამენტის უფროსის 2010 წლის 14 დეკემბრის №689 ბრძანების თანახმად, უმცროს სერჟანტ ზ. კ-ეს 2010 წლის 1 დეკემბერს დაუმთავრდა კონტრაქტით გათვალისწინებული ვადა (4 წელი) და მას გაუფორმდა საქართველოს თავდაცვის მინისტრის 2009 წლის 27 თებერვლის №122 ბრძანებით დამტკიცებული კონტრაქტი „კაპრალ-სერჟანტის თანამდებობაზე სამხედრო მოსამსახურის მიერ ოთხი წლის ვადით სამხედრო სამსახურის გავლის შესახებ“ 2010 წლის 1 დეკემბრიდან 2014 წლის 1 დეკემბრამდე. 2010 წლის 1 დეკემბრის კონტრაქტის 5.1.2 მუხლის თანახმად, თუ „სამხედრო მოსამსახურე“ ამ კონტრაქტის საფუძველზე იმსახურებდა 4 წლის ვადით კანონმდებლობის შესაბამისად მასზე გაიცემოდა ერთჯერადი დახმარება (ტ.1, ს.ფ. 209-224); ბ) საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს თავდაცვის ძალების აღმოსავლეთის სარდლობის ... ბრიგადის 2019 წლის 30 იანვრის ცნობის თანახმად, ზ. კ-ის დარიცხული ხელფასი, მასზე შრომის ანაზღაურების გაცემის შეწყვეტის დროს ... წლის ...დან 2012 წლის 01 ივნისამდე შეადგენდა 998 ლარს, 2012 წლის 01 ივნისიდან 2013 წლის 01 თებერვლამდე - 1084.80 ლარს, 2013 წლის 01 თებერვლიდან 2014 წლის 01 სექტემბრამდე - 1180.80 ლარს, ხოლო 2014 წლის 01 სექტემბრიდან - 1173.60 ლარს (ტ.1, ს.ფ. 28); გ) დადგენილია, რომ მოსარჩელეს, კონტრაქტიდან გამომდინარე ხელფასი არ მიუღია მისი დაკავების დღიდან, ... წლის ...დან.

მატერიალურ ზიანთან მიმართებით საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ მოსარჩელის მიმართ გამამართლებელი განაჩენის გამოტანის შედეგად წარმოიშვა, სამოქალაქო კოდექსის 1005.3 მუხლის საფუძველზე, რეაბილიტირებული პირისათვის სახელმწიფო ორგანოების მოქმედებების შედეგად მიყენებული ზიანის ანაზღაურების შესაძლებლობა, რაშიც მოიაზრება მატერიალური ზიანის სახით, სამსახურებრივი უფლებამოსილების შეჩერების განმავლობაში მიუღებელი თანამდებობრივი სარგოს ანაზღაურების მოთხოვნაც. აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით არსებობს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს განმარტება საქმეზე №ბს-1228(კ-19) (2020 წლის 17 სექტემბრის განჩინება).

პალატა იზიარებს სასამართლოს იმ მსჯელობას, რომ მოსარჩელე ზ. კ-ეს უკანონოდ სისხლის სამართლებრივ პასუხისგებაში მიცემითა და უკანონო მსჯავრდებით, ასევე აღკვეთის ღონისძიების - პატიმრობის უკანონოდ გამოყენებით მიადგა მატერიალური ზიანი, რაც მოცემულ შემთხვევაში შეადგენს 48 620,40 ლარს (... წლის ...დან 2012 წლის 01 ივნისამდე - 998 (ლარი) X 7 (თვე) = 6986 ლარს, 2012 წლის 01 ივნისიდან 2013 წლის 01 თებერვლამდე - 1084.80 (ლარი) X 8 (თვე) = 8678.4 ლარს, 2013 წლის 01 თებერვლიდან 2014 წლის 01 სექტემბრამდე - 1180.80 (ლარი) X 19 (თვე) = 22435,2 ლარს, 2014 წლის 01 სექტემბრიდან 2014 წლის 01 დეკემბრამდე - 1173.60 (ლარი) X 3 (თვე) = 3520,8 ლარს და 4-წლიანი კონტრაქტის დასრულების შემდგომ ერთჯერადად გასაცემ დახმარებას - 7000 ლარს („საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს სამხედრო მოსამსახურეთა, სახელმწიფო სპეციალური წოდების მქონე და სამოქალაქო პირთა შრომის ანაზღაურების, სოციალური დაცვისა და მატერიალური უზრუნველყოფის შესახებ“ საქართველოს თავდაცვის მინისტრის 2007 წლის 26 სექტემბრის №560 ბრძანების (ძალადაკარგულია 2018 წლის 1 იანვრიდან თავდაცვის მინისტრის 01/15/2018 №1 ბრძანებით) 47² პუნქტის „ბ“ ქვეპუნქტის თანახმად, ერთჯერადად გასაცემი დახმარება შეადგენდა 7000 ლარს). რაც შეეხება კასატორის - ზ. კ-ის განმარტებას, რომ მისთვის მიყენებული მატერიალური ზიანი უნდა ანაზღაურდეს გამამართლებელი განაჩენის გამოტანის თარიღამდე, უსაფუძვლოა, რადგან კასატორსა და საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს შორის დადებული ხელშეკრულება მოქმედებდა 2010 წლის 1 დეკემბრიდან 2014 წლის 1 დეკემბრამდე. შესაბამისად, 2014 წლის 1 დეკემბრის შემდეგ მხარეთა შორის ახალი ხელშეკრულების გაფორმება ავტომატურად ვერ მოხდებოდა და შემდგომი ურთიერთობის გაგრძელება ხელახალი კონტრაქტის გაფორმების შემდგომ იქნებოდა შესაძლებელი. აღნიშნულის გათვალისწინებით დასაბუთებულია ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოთა მითითება, რომ მოსარჩელისათვის მიყენებული მატერიალური ზიანის ანაზღაურება უნდა მოხდეს მხარეთა შორის გაფორმებული ხელშეკრულების ვადის გათვალისწინებით.

საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ მართლმსაჯულების განხორციელება დაკავშირებულია სასამართლო ხარჯებთან და სასამართლოს გარეშე ხარჯებთან. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 37-ე მუხლის მე-3 ნაწილის მიხედვით, ადვოკატისათვის გაწეული ხარჯი წარმოადგენს სასამართლოს გარეშე ხარჯებს.

ამასთან, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53-ე მუხლით განსაზღვრულია წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეული ხარჯების ოდენობის გამოთვლის წესი, რომელიც უნდა იყოს გონივრული და შეესაბამებოდეს დავის საგნის ღირებულებას, კერძოდ, აღნიშნული მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, იმ მხარის მიერ გაღებული ხარჯების გადახდა, რომლის სასარგებლოდაც იქნა გამოტანილი გადაწყვეტილება, ეკისრება მეორე მხარეს, თუნდაც ეს მხარე განთავისუფლებული იყოს სახელმწიფო ბიუჯეტში სასამართლო ხარჯების გადახდისაგან. თუ სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა, მაშინ ამ მუხლში აღნიშნული თანხა მოსარჩელეს მიეკუთვნება სარჩელის იმ მოთხოვნის პროპორციულად, რომელიც სასამართლოს გადაწყვეტილებით იქნა დაკმაყოფილებული, ხოლო მოპასუხეს – სარჩელის მოთხოვნის იმ ნაწილის პროპორციულად, რომელზედაც მოსარჩელეს უარი ეთქვა. იმ მხარის წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეულ ხარჯებს, რომლის სასარგებლოდაც იქნა გამოტანილი გადაწყვეტილება, სასამართლო დააკისრებს მეორე მხარეს გონივრულ ფარგლებში, მაგრამ არაუმეტეს დავის საგნის ღირებულების 4 პროცენტისა, ხოლო არაქონებრივი დავის შემთხვევაში – განსახილველი საქმის მნიშვნელობისა და სირთულის გათვალისწინებით, 2 000 ლარამდე ოდენობით.

ამდენად, მხარისათვის წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეული ხარჯების დაკისრებისას, აუცილებელია, შეფასება მიეცეს ამგვარი ხარჯის გაწევის აუცილებლობას და საჭიროებას, პირის სამართლებრივ მდგომარეობას, რომელიც ამგვარი ხარჯის ანაზღაურებას მოითხოვს ე.ი. უნდა შეფასდეს ფაქტობრივი საფუძველი, რაც განაპირობებს წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეული ხარჯის ანაზღაურების აუცილებლობას, მით უფრო იმ ოდენობით, რომელსაც მხარე მოითხოვს. საკითხისადმი ამგვარი მიდგომა ქმნის, როგორც წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეული ხარჯების ოდენობის ხელოვნურად გაზრდის დაბრკოლებას, ასევე, კანონისმიერი ბოჭვის ფარგლებში აქცევს (ზღუდავს) სამართალწარმოების ხარჯზე, მეორე მხარისაგან სარგებლის მიღების შესაძლებლობას, რაც იცავს იმ მხარის ინტერესებს, რომელსაც ამ ხარჯის ანაზღაურება უნდა დაეკისროს.

საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მარწმუნებელსა და ადვოკატს შორის წარმოშობილი ურთიერთობის მატერიალური საფუძველი დავალების ხელშეკრულებაა (სკ-ის 709-ე მუხ.). მარწმუნებელი ვალდებულია გადაუხადოს რწმუნებულს გასამრჯელო ხელშეკრულებით ან კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევაში (სკ-ის 710-ე მუხ.). გაწეული მომსახურების ღირებულების ანაზღაურება, რაც შესაძლოა განხორციელდეს წინასწარ, პერიოდულად ან შემდგომში, პრეზიუმირებულია. იურიდიული მომსახურების გაწევის შემთხვევაში ივარაუდება მხარეთა შორის სასყიდლიანი დავალების ხელშეკრულების არსებობა, საწინააღმდეგო დამტკიცებას საჭიროებს. ამდენად, მართალია, ზოგადი წესის მიხედვით ხარჯების განსაზღვრა ხდება სასამართლოში მხარის მიერ წარდგენილი ფაქტობრივად გაწეული ხარჯების ოდენობის დამადასტურებელი მტკიცებულებების საფუძველზე, ამგვარი მტკიცებულებების არარსებობის შემთხვევაში, მხარის მოთხოვნის საფუძველზე, თუმცა სასამართლოს თავადაც შეუძლია განსაზღვროს იურიდიული დახმარებისათვის გაწეული ხარჯების ოდენობა (სუს 11.02.08წ. №ას-792-1114-07 განჩინება), თუკი აშკარაა, რომ პირის უფლების დარღვევის აღკვეთის მიზნით წარმომადგენლობითი მომსახურება გაწეულია. განსახილველ დავაში გამოირიცხება წარმომადგენლობის უსასყიდლოდ განხორციელება, რადგან აღნიშნულის დამადასტურებელი რაიმე მტკიცებულება საქმეში არ მოიპოვება. ამასთან, სასამართლომ ხარჯების განსაზღვრისას უნდა მოახდინოს მხარის სამართლიანი დაკმაყოფილება. სასამართლოს მიერ ხარჯების ოდენობის განსაზღვრისას, დავის საგნის ღირებულებიდან გამომდინარე, პროცენტული ზღვარის დადგენა გამორიცხავს ხარჯების ხელოვნურად გაზრდას და უზრუნველყოფს იმ მხარის ინტერესების დაცვას, რომელსაც ხარჯების გადახდა უნდა დაეკისროს (სუს 11.02.08წ. №ას-792-1114-07 განჩინება).

განსახილველ შემთხვევაში საქმეში წარმოდგენილია ზ. კ-ესა და ადვოკატ ი. გ-ეს შორის გაფორმებული იურიდიული მომსახურების გაწევის თაობაზე 2019 წლის 20 თებერვლის ხელშეკრულება, რომლითაც მხარეები შეთანხმდნენ, რომ ადვოკატის იურიდიული მომსახურების საფასური, ჰონორარი განისაზღვროს 10%-ის ოდენობით იმ თანხისა, რომლის გადახდასაც სასამართლო გადაწყვეტილებით დააკისრებს მოპასუხე მხარეს.

საკასაციო სასამართლოს მოსაზრებით, სასამართლოს გარეშე ხარჯების ოდენობის განსაზღვრისას საკასაციო სასამართლო ხელმძღვანელობს საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53.1 მუხლის მოთხოვნებით, აგრეთვე მხედველობაში იღებს წარმომადგენლობითი ფუნქციის განხორციელების ინტენსივობას, ხანგრძლივობას და სხვა გარემოებებს. ამასთან, საპროცესო ხარჯის ოდენობა უნდა განისაზღვროს საქმეზე დამდგარი საბოლოო შედეგის მიხედვით, სამივე ინსტანციის სასამართლოში წარმომადგენლობითი საქმიანობის შედეგის გათვალისწინებით. საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ მოცემულ შემთხვევაში, ვინაიდან ზ. კ-ის სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ, არსებობს ასევე საადვოკატო მომსახურების ხარჯის მოწინააღმდეგე მხარისათვის დაკისრების წინაპირობაც. ამდენად, მოცემულ შემთხვევაში, დავის სირთულისა და წარმომადგენლის მიერ გაწეული მომსახურების, ასევე დავის გადაწყვეტის შედეგის გათვალისწინებით, საქართველოს გენერალური პროკურატურისათვის ზ. კ-ის სასარგებლოდ საადვოკატო მომსახურების ხარჯის ანაზღაურება 3000 ლარის ოდენობით, გონივრული და კანონიერია.

ყოველივე ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ კასატორების მიერ მითითებული გარემოებები არ ქმნის საკასაციო საჩივრების დასაშვებად ცნობის საფუძველს, მოცემულ საქმეს არ გააჩნია პრინციპული მნიშვნელობა სასამართლო პრაქტიკისათვის, ხოლო საკასაციო საჩივრებს - წარმატების პერსპექტივა. ამდენად, საქართველოს გენერალური პროკურატურისა და ზ. კ-ის საკასაციო საჩივრები მიჩნეულ უნდა იქნეს დაუშვებლად.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლით, 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. საქართველოს გენერალური პროკურატურისა და ზ. კ-ის საკასაციო საჩივრები მიჩნეულ იქნეს დაუშვებლად;

2. უცვლელად დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 16 მარტის განჩინება;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე: გ. მაკარიძე

მოსამართლეები: ბ. სტურუა

თ. ოქროპირიძე