საქართველოს უზენაესი სასამართლო

გ ა ნ ჩ ი ნ ე ბ ა

საქართველოს სახელით

საქმე №ბს-345(კ-21) 01 მაისი, 2023 წელი ქ. თბილისი

ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

გოჩა აბუსერიძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მაია ვაჩაძე, ბიძინა სტურუა

საქმის განხილვის ფორმა - ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი (მოსარჩელე) - სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტო

პროცესუალური მოწინააღმდეგე (მოპასუხე) - შპს ,,კ...“

გასაჩივრებული განჩინება - თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2020 წლის 29 დეკემბრის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა - გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და საქმეზე ახალი გადაწყვეტილების მიღება

დავის საგანი - თანხის დაკისრება, უკანონო მფლობელობიდან ნივთის გამოთხოვა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნულმა სააგენტომ 2018 წლის 14 თებერვალს სარჩელით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას, მოპასუხის - შპს „კ...ს“ მიმართ და მოითხოვა სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული ფართით არამართლზომიერი სარგებლობისათვის 2015 წლის 8 ოქტომბრიდან სარჩელის აღძვრამდე პერიოდისათვის 25 184 ლარის, ხოლო სარჩელის აღძვრიდან გადაწყვეტილების აღსრულებამდე ყოველთვიურად 892 ლარის გადახდის დაკისრება, ასევე სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული უძრავი ქონების (მდებარე: წალენჯიხის მუნიციპალიტეტი, ქალაქი ..., ...ის ქუჩა, ს/კ ...) მოპასუხის უკანონო მფლობელობიდან გამოთხოვისა და უძრავი ქონების მესაკუთრისთვის თავისუფალ მდგომარეობაში გადაცემის დავალება.

მოსარჩელის განმარტებით, წალენჯიხის მუნიციპალიტეტში, ქალაქ ...ში, ...ის ქუჩაზე მდებარე ქონება ს/კ ... 2015 წლის 8 ოქტომბრიდან რეგისტრირებულია სახელმწიფოს სახელზე, რომლითაც არამართლზომიერად სარგებლობს და უძრავ ქონებას სამეწარმეო მიზნებისთვის იყენებს შპს „კ...“. სააგენტომ „სახელმწიფო ქონების შესახებ“ კანონის 36-ე მუხლის 1³ პუნქტზე მითითებით აღნიშნა, რომ პირი, რომელიც სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული ქონებით სარგებლობს სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე და იყენებს მას სამეწარმეო მიზნით, ვალდებულია გადაიხადოს შესაბამისი საფასური. საქმეში დაცული საექსპერტო დასკვნებით დადგენილია ქონების წლიური საიჯარო ქირის საბაზრო ღირებულება. მოპასუხეს სახელმწიფო ქონებით სარგებლობისთვის ბიუჯეტში თანხის გადახდისა და ფართის გამოთავისუფლების თაობაზე არაერთხელ გაეგზავნა შეტყობინება, თუმცა მოპასუხის მხრიდან აღნიშნული ვალდებულება არ შესრულდა. შესაბამისად, ითხოვს თანხის გადახდასა და სამოქალაქო კოდექსის 172-ე მუხლის მოთხოვნებიდან გამომდინარე შპს „კ...ს“ უკანონო მფლობელობიდან სახელმწიფო ქონების გამოთხოვას.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 30 მარტის გადაწყვეტილებით სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს სარჩელი დაკმაყოფილდა; მოპასუხე შპს „კ...ს“ მოსარჩელის - სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს სასარგებლოდ სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული ფართით არამართლზომიერი სარგებლობისათვის 2015 წლის 8 ოქტომბრიდან სარჩელის აღძვრამდე პერიოდისათვის 25 184 ლარის გადახდა, ხოლო სარჩელის აღძვრიდან გადაწყვეტილების აღსრულებამდე ყოველთვიურად 892 ლარის გადახდა დაეკისრა; ამავე გადაწყვეტილებით მოპასუხე - შპს „კ...ს“ უკანონო მფლობელობიდან გამოთხოვილ იქნა სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული უძრავი ქონება, მდებარე: წალენჯიხის მუნიციპალიტეტი, ქალაქი ...ი, ...ის ქუჩა (ს/კ ...) და მასვე უძრავი ქონების თავისუფალ მდგომარეობაში მესაკუთრისთვის გადაცემა დაევალა.

საქალაქო სასამართლომ საქმეში არსებული მეწარმეთა და არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიული პირების რეესტრიდან ამონაწერით დადგენილად მიიჩნია, რომ შპს ,,კ...“ წარმოადგენდა მეწარმე სუბიექტს. ამასთან, საქმეში წარმოდგენილი საჯარო რეესტრის ამონაწერის მიხედვით, წალენჯიხის მუნიციპალიტეტში, ქალაქ ...ში, პირველწოდებულის ქუჩა, მიწის(უძრავი ქონების) საკადასტრო კოდი: ს/კ ..., დაზუსტებული ფართობი: 7587.00 კვ. მეტრი, შენობა-ნაგებობის ჩამონათვალი: N1 საერთო ფართით- 212,76კვ.მეტრი, N2 საერთო ფართით 13.11 კვ.მეტრი, N3 საერთო ფართით-4.72კვ.მეტრი, N4 საერთო ფართით-10.88კვ.მეტრი და ნაგებობები N5 და N6 დანგრეული, 2015 წლის 05 ოქტომბრიდან საკუთრების უფლებით აღრიცხულია სახელმწიფოს სახელზე, რომლითაც არამართლზომიერად სარგებლობს და უძრავ ქონებას სამეწარმეო საქმიანობისათვის 2015 წლის ივლისიდან დღემდე იყენებს შპს „კ...“. სარგებლობის ფაქტის დადგენისას სასამართლო დაეყრდნო საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს სამეგრელო-ზემო სვანეთის პოლიციის დეპარტამენტის 2016 წლის 22 ოქტომბრის NMIA 316 02646201 წერილს, რომლის მიხედვითაც ირკვევა, რომ წალენჯიხის რაიონულ სამმართველოში არსებული ინფორმაციით წალენჯიხის მუნიციპალიტეტი, ქალაქი ...ი, ...ის ქუჩაზე მდებარე სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული ქონების მოსარგებლე შპს ,,კ...’’ სამეწარმეო საქმიანობას ახორციელებს 2015 წლის ივლისიდან დღემდე.

რაც შეეხება, აღნიშნული ქონების საბაზრო ღირებულებას, საქალაქო სასამართლომ მიუთითა საქმეში არსებული სსიპ ,,ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს“ 2016 წლის 13 ივლისის N004028316 ექსპერტიზის დასკვნაზე, რომლის თანახმად, ... საკადასტრო კოდით რეგისტრირებული ქონების წლიური საიჯარო ქირის საბაზრო ღირებულება საორიენტაციოდ შეადგენს 10 700 ლარს. ამასთან, სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა იმ გარემოებაზე, რომ სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს მიერ შპს ,,კ...ს’’ არაერთხელ ეცნობა, რომ დასახელებული უძრავი ქონება წარმოადგენდა სახელმწიფო საკუთრებას, რომლითაც სარგებლობდნენ არამართლზომიერად და იყენებდნენ სამეწარმეო საქმიანობისათვის. წერილის შეტყობინებიდან არაუგვიანეს 20 კალენდარული დღისა უნდა უზრუნველყონ სამეწარმეო საქმიანობისათვის სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული ფართით არამართლზომიერად სარგებლობის საფასურის გადახდა 2015 წლის 08 ოქტომბრიდან თვეში 892 ლარის ოდენობით საქართველოს სახელმწიფო ბიუჯეტში არამართლზომიერი სარგებლობის მთელი პერიოდისთვის. ასევე ეთხოვა გადახდის დამადასტურებელი დოკუმენტის სააგენტოს სამეგრელო-გურია-ზემო-სვანეთის მომსახურების ცენტრში წარდგენა და წერილის ჩაბარებიდან 5 კალენდარული დღის ვადაში სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული ფართის გამოთავისუფლება, თუმცა მოპასუხის მიერ თანხის გადახდა და ფართის გამოთავისუფლება არ მომხდარა, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-ე მუხლის საფუძველზე, საწინააღმდეგოს დამადასტურებელი მტკიცებულება მოპასუხე მხარეს არ წარუდგენია. შესაბამისად, საქმეში არსებული მტკიცებულებების ურთიერთშეჯერების საფუძველზე სასამართლომ მიიჩნია, რომ მოპასუხის მხრიდან დაირღვა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 316-ე მუხლი პირველი ნაწილისა და ამავე კოდექსის 361-ე მუხლის მე-2 ნაწილის მოთხოვნები, ვალდებულება არ შესრულდა, ამდენად, არსებობდა „სახელმწიფო ქონების შესახებ“ საქართველოს კანონის 36-ე მუხლის 1³ პუნქტის საფუძველზე შპს „კ...სათვის“ სახელმწიფო ქონებით არამართლზომიერად სარგებლობისათვის თანხის დაკისრების წინაპირობა.

საქალაქო სასამართლომ, იმ გარემოებების გათვალისწინებით, რომ წალენჯიხის მუნიციპალიტეტში, ქალაქ ...ში, ...ის ქუჩაზე მდებარე უძრავი ქონება (ს/კ ...) საკუთრების უფლებით აღრიცხულია სახელმწიფოს სახელზე და რომლითაც არამართლზომიერად სარგებლობდა შპს ,,კ...’’, სამოქალაქო კოდექსის 170-ე მუხლისა და ამავე კოდექსის 172-ე მუხლის პირველი ნაწილის მოთხოვნათა გათვალისწინებით, ასევე დააკმაყოფილა შპს ,,კ...ს’’ უკანონო მფლობელობიდან სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული უძრავი ქონების გამოთხოვის შესახებ მოთხოვნა.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 30 მარტის გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა შპს „კ...მ“, რომელმაც გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა მოითხოვა.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2019 წლის 12 ივნისის განჩინებით შპს „კ...ს“ სააპელაციო საჩივარი თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 30 მარტის გადაწყვეტილებაზე დარჩა განუხილველად, სააპელაციო საჩივრის წარდგენის ვადის დარღვევის მოტივით.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2019 წლის 12 ივნისის განჩინება კერძო საჩივრით გაასაჩივრა შპს „კ...მ“, რომელმაც გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატისათვის სააპელაციო საჩივრის კანონით დადგენილი წესით განხილვის დავალება მოითხოვა.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2019 წლის 12 სექტემბრის განჩინებით, შპს „კ...ს“ კერძო საჩივარი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; გაუქმდა თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2019 წლის 12 ივნისის განჩინება და საქმე შპს „კ...ს“ სააპელაციო საჩივრის დასაშვებობის ხელახლა შესამოწმებლად დაუბრუნდა იმავე სასამართლოს.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2020 წლის 29 დეკემბრის განჩინებით შპს „კ...ს“ სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; გაუქმდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 30 მარტის გადაწყვეტილება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდა იმავე სასამართლოს.

სააპელაციო პალატამ მიუთითა საქართველოს კონსტიტუციის 31-ე მუხლის მე-2 პუნქტზე, რომლის თანახმად, ყოველი პირი უნდა განსაჯოს მხოლოდ იმ სასამართლომ, რომლის იურისდიქციასაც ექვემდებარება საქმე. სასამართლო, რომელსაც არ გააჩნია საქმის განხილვის იურისდიქცია, არათუ უფლებამოსილია, არამედ ვალდებულიცაა განაცხადოს ამის შესახებ, მაშინაც კი, როდესაც განსჯადობის საკითხს არც ერთი მხარე არ აყენებს ან მხარის მოსაზრებები განსჯადობის შესახებ უსწოროა. ადმინისტრაციულ სამართალწარმოებაში განსჯადობის საკითხს ენიჭება არა დისპოზიციური, არამედ იმპერატიული ხასიათი და განსჯადობა განიხილება საჯარო წესრიგის (ordre public) შემადგენელ ნაწილად.

სააპელაციო პალატამ ასევე მიუთითა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის მე-2 მუხლზე და აღნიშნა, რომ კანონმდებელმა ადმინისტრაციული სამართალწარმოებით საქმის განხილვის ძირითად ელემენტად განსაზღვრა დავის საგანი, რომელიც წარმოშობილია იმ სამართალურთიერთობიდან, რომელიც საჯარო, კონკრეტულად, ადმინისტრაციული სამართლის კანონმდებლობითაა მოწესრიგებული (ენუმერაცია). კანონმდებლის მითითება იმის შესახებ, რომ საერთო სასამართლოში ადმინისტრაციული სამართალწარმოების წესით განიხილება დავა იმ სამართლებრივ ურთიერთობებთან დაკავშირებით, რომლებიც ადმინისტრაციული სამართლის კანონმდებლობიდან გამომდინარეობს, ასახავს განსჯადობის გარეგან ნიშანს. სამართალურთიერთობის კუთვნილების გარეგანი ნიშანი ეხება სადავო სამართალურთიერთობის მარეგულირებელი ნორმების ადგილს კანონმდებლობაში: იმ შემთხვევაში, თუ სამართალურთიერთობა რეგულირდება სამოქალაქო კოდექსის ან სხვა კერძო - სამართლებრივი წყაროს ნორმებით, დავა სამოქალაქო კატეგორიისაა. თუ ურთიერთობის მარეგულირებელი ნორმა მოცულია ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსით ან საჯარო სამართლის სხვა წყაროთი, დავა ადმინისტრაციულ კატეგორიას განეკუთვნება.

სააპელაციო პალატის განმარტებით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობა, სამოქალაქო საქმეთა განსაზღვრის პრინციპად აღიარებს სამართლებრივ ურთიერთობას, კერძოდ, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-11 მუხლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის მიხედვით, სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობით დადგენილი წესით სასამართლო განიხილავს საქმეებს დარღვეული უფლების, აგრეთვე, კანონით გათვალისწინებული ინტერესების დაცვის შესახებ, კერძოდ, სამოქალაქო, საოჯახო, შრომის, საადგილმამულო, ბუნებრივი რესურსების გამოყენებისა და გარემოს დაცვის ურთიერთობებიდან წარმოშობილ დავებს მოქალაქეებს, მოქალაქეებსა და იურიდიულ პირებს, აგრეთვე, იურიდიულ პირებს შორის. ამავე კოდექსის, 172-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, მესაკუთრეს შეუძლია მფლობელს მოსთხოვოს ნივთის უკან დაბრუნება, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა მფლობელს ჰქონდა ამ ნივთის ფლობის უფლება. ამავე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად კი, თუ საკუთრების ხელყოფა ან სხვაგვარი ხელშეშლა ხდება ნივთის ამოღების ან მისი ჩამორთმევის გარეშე, მაშინ მესაკუთრეს შეუძლია ხელის შემშლელს მოსთხოვოს ამ მოქმედების აღკვეთა. თუ ამგვარი ხელშეშლა კვლავ გაგრძელდება, მესაკუთრეს შეუძლია მოითხოვოს მოქმედების აღკვეთა სასამართლოში სარჩელის შეტანის გზით.

პალატამ აღნიშნა, რომ განსახილველ შემთხვევაში, სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტო სწორედ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 172-ე მუხლზე დაყრდნობით ითხოვდა მოპასუხე შპს ,,კ...საგან“ გამოთხოვილიყო სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული უძრავი ქონება, მდებარე: წალენჯიხის მუნიციპალიტეტი, ქალაქი ..., ...ის ქუჩა (საკადასტრო კოდი: N...) და უძრავი ქონება თავისუფალ მდგომარეობაში გადაცემოდა მესაკუთრეს. პალატის შეფასებით, მოცემულ შემთხვევაში ადმინისტრაციული სამართალწარმოების წესით განხილულია ნაწილობრივ სამოქალაქო დავა და პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ ერთმანეთში აღრეულია ორი ტიპის სამართალწარმოება. მითითებული მოთხოვნა - უკანონო მფლობელობიდან ნივთის გამოთხოვის ნაწილში არ გამომდინარეობს ადმინისტრაციული (საჯარო) კანონმდებლობიდან, სახეზეა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-11 მუხლით გათვალისწინებული სასამართლოსადმი უწყებრივად დაქვემდებარებული სამოქალაქო კატეგორიის დავა. შესაბამისად, სააპელაციო პალატამ არ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ ორივე სასარჩელო მოთხოვნის საკითხზე ერთობლივად მსჯელობის მართებულობა. ამასთან, სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ არსებითად მნიშვნელოვანია შენარჩუნებულ იქნეს დავის განხილვის ინსტანციურობა, რაც ამგვარი სასარჩელო მოთხოვნის ფორმულირებით, ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატაში დავის გაგრძელებას გამორიცხავს. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, პალატამ მიიჩნია, რომ არსებობდა შპს „კ...ს“ სააპელაციო საჩივრის ნაწილობრივ დაკმაყოფილებისა და საქმის იმავე სასამართლოსთვის ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საფუძველი.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2020 წლის 29 დეკემბრის განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრა სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნულმა სააგენტომ.

კასატორი არ ეთანხმება სააპელაციო სასამართლოს შეფასებას და აღნიშნავს, რომ თბილისის სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილებით, საქმე ხელახლა განსახილველად პირველი ინსტანციის სასამართლოს დაუბრუნდა მხოლოდ იმ დასაბუთებით, რომ უკანონო მფლობელობიდან უძრავი ნივთის გამოთხოვის შესახებ სასარჩელო მოთხოვნა წარმოადგენდა სამოქალაქო სამართალწარმოების წესით განსახილველ საკითხს, რის გამოც, გადაწყვეტილების გაუქმებისა და საქმის ხელახლა განსახილველად უკან დაბრუნების საფუძველს წარმოადგენდა ის გარემოება, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლომ ადმინისტრაციული სამართალწარმოების წესით განიხილა ნაწილობრივ სამოქალაქო დავა და სასამართლოს მიერ ერთმანეთში აღრეული იქნა ორი ტიპის სამართალწარმოება.

კასატორის მოსაზრებით, სააგენტოს მიერ აღძრული სარჩელი, სახელმწიფო ქონებით სამეწარმეო საქმიანობის მიზნით არამართლზომიერი სარგებლობისათვის თანხის დაკისრების შესახებ, გამომდინარეობს ,,სახელმწიფო ქონების შესახებ“ საქართველოს კანონის 36-ე მუხლის 1-ლი (პრიმა 3) პუნქტიდან, რაც ქმნის მისი ადმინისტრაციული სამართალწარმოების წესით განხილვის საფუძველს (საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2016 წლის 15 სექტემბრის განჩინებით (საქმე Nბს-5-5 (გ-16) დადგინდა, რომ სარჩელი- სახელმწიფოს საკუთრებაში არსებული უძრავი ქონების არამართლზომიერი სარგებლობისათვის დარიცხული დავალიანების ანაზღაურების თაობაზე განსჯადობით უნდა დაექვემდებაროს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას).

,,სახელმწიფო ქონების შესახებ“ საქართველოს კანონის 36-ე მუხლის 1-ლი (პრიმა 3) პუნქტის თანახმად, სახელმწიფო ქონებით მოსარგებლე, რომელსაც არ აქვს ამ ქონებით მართლზომიერად სარგებლობის უფლების დამადასტურებელი დოკუმენტი და რომელიც ქონებას სამეწარმეო საქმიანობისათვის (კომერციული მიზნით) იყენებს, ვალდებულია, ქონების მმართველის წერილობითი მოთხოვნის თანახმად, საქართველოს სახელმწიფო ბიუჯეტში გადაიხადოს სარგებლობაში გადაცემის საფასური, საბაზრო ღირებულების შესაბამისად დასკვნის საფუძველზე), საჯარო რეესტრში სახელმწიფოს (საექსპერტო/აუდიტორული საკუთრების უფლების რეგისტრაციის მომენტიდან სარგებლობის მთელი პერიოდისათვის.

საკასაციო საჩივრის მიხედვით, უკანონო მოსარგებლის მიერ სახელმწიფო ქონებით არამართლზომიერად სარგებლობისათვის თანხის დაკისრების შესახებ სასარჩელო მოთხოვნას უმეტეს შემთხვევაში ასევე თან სდევს ამ ქონების უკანონო მოსარგებლისაგან გამოთავისუფლების მოთხოვნა, რაც ბუნებრივია გამომდინარეობს პირველი სასარჩელო მოთხოვნიდან. ამავდროულად, იმას, რომ ვინდიკაციური სარჩელი თან სდევს და გამართლებულია პირველი სასარჩელო მოთხოვნის გათვალისწინებით (თანხის დაკისრება) ადასტურებს ის გარემოება, რომ დასაკისრებელი თანხის ოდენობა მნიშვნელოვნადაა დაკავშირებული ქონების უკანონოდ ფლობის პერიოდთან, ამდენად თანხის დაკისრებას ქონების მმართველის (სააგენტოს) მხრიდან ყოველთვის თან ახლავს მოთხოვნა მოპასუხის უკანონო მფლობელობიდან ამ ნივთის გამოთხოვის შესახებ, რათა ამ მოვლენით დაჯამდეს დასაკისრებელი თანხის საბოლოო ოდენობა.

კასატორის განმარტებით მნიშვნელოვანია ისიც, რომ თანხის დაკისრების შესახებ სარჩელის საფუძვლიანობის შემოწმებისათვის, გამომდინარე ,,სახელმწიფო ქონების შესახებ“ საქართველოს კანონის 36-ე მუხლის 1-ლი (პრიმა 3) პუნქტიდან, აუცილებელია დადგინდეს ქონების სახელმწიფოს საკუთრებაში რეგისტრაციის ფაქტი, მოპასუხის მიერ მისი ფაქტობრივად დაუფლება და ამ ფლობის უკანონობა, არამართლზომიერება. უდავოა, რომ იგივე გარემოებების დადგენით დასტურდება უკანონო მფლობელობიდან ნივთის გამოთხოვის საფუძვლიანობა. შესაბამისად ნათელია, რომ დროის ეკონომიურობის პრინციპის გათვალისწინებით, ლოგიკურია ამ ერთი საქმისწარმოების ფარგლებში მათი განხილვა, რაც ასევე ეფექტური და მისაღები უნდა იყოს მოპასუხე მხარისათვისაც.

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, მიუხედავად იმისა, რომ ვინდიკაციური სარჩელი წარმოადგენს სამოქალაქო სამართალწარმოების წესით განსახილველ დავას, ამ კონკრეტული კატეგორიის დავის არსებობისას, აღნიშნული მოთხოვნები გამომდინარეობს ერთმანეთისგან და მათი ერთობლივად, ერთი სამართალწარმოების ფარგლებში განხილვის შედეგად მიიღება, სწორი, ეფექტური გადაწყვეტილება, შემჭიდროებულ ვადებში, პროცესის ეკონომიურობისა და ოპერატიულობის, საქმის სწრაფად განხილვისა და გადაწყვეტის პრინციპების გათვალისწინებით.

კასატორი ასევე აღნიშნავს, რომ მოპასუხეს სადავოდ არ გაუხდია საგნობრივი განსჯადობა და ამავდროულად შეუძლებელია რაიმე ზიანს აყენებდეს მხარეს ადმინისტრაციული სამართალწარმოების წესით თანხის დაკისრებიდან გამომდინარე ვინდიკაციური სარჩელის განხილვა, იმ პირობებში, როდესაც სასამართლო, ადმინისტრაციული სამართალწარმოებისათვის დამახასიათებელი საქმის ინკვიზიციურად განხილვის პრინციპის გათვალისწინებით, მსგავსი კატეგორიის საქმეებზე, საკუთარი ინიციატივით ითხოვს საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებებსა და მტკიცებულებებზე ინფორმაციას.

გასათვალისწინებელია ისიც, რომ მსგავსი კატეგორიის საქმეებზე, პირველი ინსტანციის სასამართლოების მიერ უკვე დიდი ხანია რაც ერთობლივად, ერთი სამართალწარმოების, კერძოდ კი ადმინისტრაციული წესით განიხილება სააგენტოს მოთხოვნა თანხის დაკისრებისა და უკანონო მფლობელობიდან ნივთის გამოთხოვის შესახებ, შესაბამისად კასატორი ითხოვს საკასაციო საჩივრის დაშვებას, თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2020 წლის 29 დეკემბრის გადაწყვეტილების გაუქმებას და საქმეზე ხელახალი გადაწყვეტილების მიღებით სსიპ- სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს სარჩელის სრულად დაკმაყოფილებას.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2023 წლის 21 თებერვლის განჩინებით, სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს საკასაციო საჩივარი მიჩნეულ იქნა დასაშვებად. საკასაციო საჩივარი განხილულ იქნა ზეპირი მოსმენის გარეშე.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო საქმის მასალების გაცნობის, საკასაციო საჩივრის საფუძვლების შესწავლისა და გასაჩივრებული განჩინების კანონიერება-დასაბუთებულობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ; გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2020 წლის 29 დეკემბრის განჩინება და საქმე ხელახლა განხილვისთვის დაუბრუნდეს სააპელაციო სასამართლოს შემდეგ გარემოებათა გამო:

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ გასაჩივრებული განჩინება დაუსაბუთებელია როგორც სამართლებრივი თვალსაზრისით, ასევე არ ეფუძნება ფაქტობრივი გარემოებების სრულ და ყოველმხრივ გამოკვლევას, რაც საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 394-ე მუხლის „ე¹“ ქვეპუნქტის თანახმად, გასაჩივრებული განჩინების გაუქმებისა და საქმის ხელახლა განსახილველად იმავე სასამართლოში დაბრუნების საფუძველს წარმოადგენს.

საკასაციო პალატა მიუთითებს „სახელმწიფო ქონების შესახებ“ საქართველოს კანონზე, რომლის 36-ე მუხლის 1³ პუნქტის მიხედვით, სახელმწიფო ქონებით მოსარგებლე, რომელსაც არ აქვს ამ ქონებით მართლზომიერად სარგებლობის უფლების დამადასტურებელი დოკუმენტი და რომელიც ქონებას სამეწარმეო საქმიანობისათვის (კომერციული მიზნით) იყენებს, ვალდებულია, ქონების მმართველის წერილობითი მოთხოვნის თანახმად, საქართველოს სახელმწიფო ბიუჯეტში გადაიხადოს სარგებლობაში გადაცემის საფასური, საბაზრო ღირებულების შესაბამისად (საექსპერტო/აუდიტორული დასკვნის საფუძველზე), საჯარო რეესტრში სახელმწიფოს საკუთრების უფლების რეგისტრაციის მომენტიდან სარგებლობის მთელი პერიოდისათვის. ამავე კანონის პირველი მუხლის მე-6 პუნქტის თანახმად, ვინაიდან, სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტო, ახორციელებს სახელმწიფო ქონების მართვასა და განკარგვას, მის კომპეტენციას, ასევე, განეკუთვნება „სახელმწიფო ქონების შესახებ“ საქართველოს კანონის დარღვევაზე რეაგირება. შესაბამისად, მანვე უნდა უზრუნველყოს მოთხოვნის საფუძვლიანობის დამდგენი ფაქტობრივი გარემოებების დამადასტურებელი მტკიცებულებების სასამართლოსათვის წარდგენა.

პალატა განმარტავს, რომ აღნიშნული ნორმით გათვალისწინებული თანხის დაკისრების სუბიექტი შეიძლება იყოს პირი, რომელიც სახელმწიფოს სახელზე რეგისტრირებულ მიწის ნაკვეთს იყენებს სამეწარმეო საქმიანობის განხორციელებისათვის, სახელმწიფოსთან შეთანხმების გარეშე, შესაბამისად, მოსარჩელე ვალდებულია ამტკიცოს კონკრეტული პირის მიერ კონკრეტულ პერიოდში შესაბამისი ქონების არამართლზომიერად, სამეწარმეო მიზნებით გამოყენების ფაქტი. საგულისხმოა, რომ სარგებლობის გარკვეული პერიოდის დადგენისა და შესაბამისი თანხის დაკისრება არ იწვევს ავტომატურ რეჟიმში არამართლზომიერი მოსარგებლის მხრიდან ნივთის ფლობის შეწყვეტას და აქედან გამომდინარე, აღნიშნული სამართალურთიერთობის დასრულება შესაძლებელია კომბინირებული სარჩელის წარდგენის გზით, კერძოდ, თანხის დაკისრებასთან ერთად ვინდიკაციური სარჩელის წარდგენით.

სამოქალაქო კოდექსის 172-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, მესაკუთრეს შეუძლია, მფლობელს მოსთხოვოს ნივთის უკან დაბრუნება, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა მფლობელს ჰქონდა ამ ნივთის ფლობის უფლება. არამფლობელი მესაკუთრის მიერ უკანონო მფლობელობიდან ნივთის გამოთხოვის მართლზომიერებისთვის უნდა არსებობდეს შემდეგი წინაპირობები: ა) მოსარჩელე უნდა იყოს მესაკუთრე; ბ) მოპასუხე უნდა იყოს ნივთის მფლობელი; გ) მოპასუხეს არ უნდა ჰქონდეს ამ ნივთის ფლობის უფლება. ვინდიკაციური სარჩელის საფუძვლიანობა მოწმდება იმ გარემოებათა შეფასებით, არსებობს თუ არა მოსარჩელის საკუთრების უფლება ნივთზე და იმყოფება თუ არა ეს ნივთი სხვა პირის არამართლზომიერ მფლობელობაში (სუსგ №ას-709-2022, 30.09.2022), რამდენადაც სსკ-ის 170-ე და 172-ე მუხლების საფუძველზე, უკანონო მფლობელობიდან ნივთის გამოთხოვა მხოლოდ მესაკუთრემ შეიძლება მოითხოვოს (სუსგ №ას-1105-1062-2016, 17.03.2017). უკანონო მფლობელობიდან ნივთის გამოთხოვა (ვინდიკაციური სარჩელი) მესაკუთრის უფლების დაცვის აღიარებული საშუალებაა. ესაა სარჩელი, რომელსაც მესაკუთრე მაშინ იყენებს, როდესაც შელახულია ნივთზე მისი მფლობელობა, სახელდობრ, როცა მესაკუთრის ქონება უკანონო მფლობელის ხელთაა. ვინდიკაციური სარჩელის არსი საკუთრების აბსოლუტური ბუნებიდან მომდინარეობს, რაც გულისხმობს მესაკუთრის თავისუფლებას, ნებისმიერ დროს დაეუფლოს კუთვნილ ნივთს ან ისარგებლოს ამ ნივთით, მათ შორის, მოითხოვოს უკანონო მფლობელობიდან ნივთის გამოთხოვა. ამდენად, მესაკუთრეს უფლება აქვს, ნებისმიერ დროს მიმართოს სასამართლოს მის საკუთრებაში არსებული ნივთის გამოთხოვის მოთხოვნით (სუსგ №ას-205-198-2012, 06.04.2012წ.).

როგორც უკვე აღინიშნა, სასარჩელო მოთხოვნებს წარმოადგენდა შპს ,,კ...სათვის“ სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული ფართით არამართლზომიერი სარგებლობისათვის 2015 წლის 08 ოქტომბრიდან სარჩელის აღძვრამდე პერიოდისათვის 25 184 (ოცდახუთი ათას ას ოთხმოცდაოთხი) ლარის, ხოლო სარჩელის აღძვრიდან გადაწყვეტილების აღსრულებამდე ყოველთვიურად 892 (რვაასოთხმოცდათორმეტი) ლარის გადახდა; ასევე - შპს „კ...ს“ უკანონო მფლობელობიდან სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული უძრავი ქონების გამოთხოვა (მდებარე: წალენჯიხის მუნიციპალიტეტი, ქალაქი ..., ...ის ქუჩა, საკადასტრო კოდი:N...) და უძრავი ქონების თავისუფალ მდგომარეობაში მესაკუთრისთვის გადაცემა.

საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული ფართით არამართლზომიერი სარგებლობისათვის მის მოსარგებლეზე თანხის დაკისრების მოთხოვნა ადმინისტრაციული წესით განსჯად დავას განეკუთვნება (სუსგ ბს-160-160(გ-18); 13.03.2018წ.). რაც შეეხება მეორე სასარჩელო მოთხოვნას, მართალია ვინდიკაციური სარჩელი მესაკუთრის მიერ, სასამართლოს მეშვეობით, საკუთრების უფლების დაცვის სამოქალაქოსამართლებრივი საშუალებაა და იგი სამოქალაქო სამართალწარმოების წესით განიხილება, თუმცა სახელმწიფო ქონების არამართლზომიერი სარგებლობისთვის თანხის დაკისრებასთან ერთად ამ მოთხოვნიდან მომდინარე ვინდიკაციური სარჩელის კომბინირებულად, ერთი სამართალწარმოების ფარგლებში განხილვა, პროცესის ეკონომიურობის თვალსაზრისით, შესაძლებელია, რაზეც მიუთითებს ამ მიმართებით არსებული სასამართლო პრაქტიკაც (მაგ. იხილეთ სუსგ №ბს-55(კ-22), 23.02.2022 წელი; სუსგ №ბს-208(კ-20), 22.04.2020 წელი; სუსგ №ბს-1147(კს-19), 16.04.2020 წელი).

საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 26-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, სარჩელი უნდა წარედგინოს იმ სასამართლოს, რომელიც უფლებამოსილია, განიხილოს და გადაწყვიტოს ადმინისტრაციული საქმე. ამავე მუხლის მე-2 ნაწილის მიხედვით, არაგანსჯად სასამართლოში სარჩელის წარდგენის შემთხვევაში, სასამართლო სარჩელს გადაუგზავნის განსჯად სასამართლოს და ამის შესახებ აცნობებს მოსარჩელეს.

საკასაციო პალატის მოსაზრებით, იმ შემთხვევაში, თუ სააპელაციო პალატა უკანონო მფლობელობიდან ნივთის გამოთხოვის შესახებ მოთხოვნასთან დაკავშირებით მიიჩნევდა, რომ წარმოადგენდა დავის განხილვაზე შესაბამისი იურისდიქციის არმქონე სასამართლოს, რასაც მიუთითებს კიდეც გასაჩივრებულ განჩინებაში, ასეთ შემთხვევაში მას ზემოაღნიშნული ნორმა ანიჭებდა საქმის გადაგზავნის შესაძლებლობას განსჯად სასამართლოში. ამრიგად, განსჯადობის წესის დარღვევა, მოცემულ შემთხვევაში, ვერ იქნება მიჩნეული საქმის პირველ ინსტანციაში დაბრუნების წინაპირობად.

საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 377-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლო ამოწმებს გადაწყვეტილებას სააპელაციო საჩივრის ფარგლებში ფაქტობრივი და სამართლებრივი თვალსაზრისით. ამდენად, სააპელაციო პალატა არა მარტო უფლებამოსილია შეამოწმებს პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ მტკიცებულებათა გამოკვლევასთან მიმართებით დარღვევების არსებობა და პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტების შესახებ მსჯელობა, არამედ თავად გამოიკვლიოს და შეაფასოს მტკიცებულებები, რომელიც აუცილებელია საქმის გარემოებების სრულყოფილად გამოკვლევისთვის. სააპელაციო სასამართლოსაგან განსხვავებით, საკასაციო სასამართლოს მიერ ფაქტობრივი გარემოებების დადგენასთან დაკავშირებული პროცესუალური საქმიანობა გამოიხატება არა ფაქტების დადგენაში, არამედ დასადგენ ფაქტებზე მითითებაში. პროცესუალური დანაწესებიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო აფასებს არა მტკიცებულებებს, არამედ ამ მტკიცებულებათა სააპელაციო სასამართლოს მიერ შეფასების მართებულობას (სუსგ №ბს-985(კ-20), 2021 წლის 24.11.2021 წ.).

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ გასაჩივრებული განჩინება არ არის დასაბუთებული, საჭიროა მტკიცებულებათა დამატებითი გამოკვლევა, დავის გადაჭრისათვის საჭირო ყველა ფაქტობრივი გარემოებების დადგენა, მათი სამართლებრივი ანალიზისა და მიღებული დასკვნების საფუძველზე დავის გადაწყვეტა, სსკ-ის 377-ე მუხლის მოთხოვნათა დაცვით პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სააპელაციო საჩივრების ფარგლებში ფაქტობრივი და სამართლებრივი თვალსაზრისით სრულყოფილი შემოწმება. საკასაციო პალატა თვლის, რომ სადავო საკითხთან დაკავშირებით სააპელაციო სასამართლოს განჩინება მოკლებულია სათანადო ფაქტობრივ და პროცესუალურ წინამძღვრებს, სახეზეა სსკ-ის 394-ე მუხლის „ე¹“ ქვეპუნქტის აბსოლუტური საფუძველი - გადაწყვეტილება იმდენად არასრულია, რომ მისი სამართლებრივი საფუძვლიანობის შემოწმება შეუძლებელია, რაც, თავის მხრივ, არის სსკ-ის 412-ე მუხლის საფუძველზე გასაჩივრებული განჩინების გაუქმების და საქმის სააპელაციო სასამართლოსათვის ხელახალი განხილვისათვის დაბრუნების საფუძველი.

საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53-ე მუხლის მე-4 ნაწილის შესაბამისად, განსახილველ საქმეზე გაწეული სასამართლო ხარჯების განაწილების საკითხი უნდა გადაწყდეს საქმეზე საბოლოო გადაწყვეტილების მიღებისას.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 1-ლი მუხლის მე-2 ნაწილით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 390-ე, 399-ე, 412-ე მუხლებით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ;

2. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2020 წლის 29 დეკემბრის განჩინება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს;

3. სასამართლო ხარჯების განაწილების საკითხი გადაწყდეს საქმეზე საბოლოო გადაწყვეტილების მიღებისას;

4. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

მოსამართლეები: გ. აბუსერიძე

მ. ვაჩაძე

ბ. სტურუა