საქართველოს უზენაესი სასამართლო

განჩინება

საქართველოს სახელით

საქმე №ბს-1113(2კ-22) 31 მაისი, 2023 წელი

თბილისი

ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატა

შემდეგი შემადგენლობა:

გიორგი გოგიაშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მოსამართლეები: ქეთევან ცინცაძე, ნუგზარ სხირტლაძე

საქმის განხილვის ფორმა -ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი (მოპასუხე) - სსიპ შემოსავლების სამსახური

კასატორი (მოპასუხე) - საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო

მოწინააღმდეგე მხარე (მოსარჩელე) - შპს „ ბ...“

მესამე პირი - ქალაქ ბათუმის მუნიციპალიტეტის მერია

გასაჩივრებული განჩინება - ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 18 მაისის განჩინება

დავის საგანი - ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტების ბათილად ცნობა

კასატორების მოთხოვნა - გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღება

აღწერილობითი ნაწილი:

შპს „ბ...მ“ 2017 წლის 26 სექტემბერს სარჩელით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას მოპასუხეების - სსიპ შემოსავლების სამსახურისა და საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს მიმართ და ექსპროპრიაციის ნაწილში დარიცხული ძირითადი გადასახადების (დღგ, მოგება) ნაწილში - 1. აუდიტის დეპარტამენტის 2015 წლის 15 დეკემბრის საგადასახადო შემოწმების აქტის; 2. აუდიტის დეპარტამენტის №094-585 საგადასახადო მოთხოვნის; 3. საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს შემოსავლების სამსახურის 2016 წლის 11 მაისის №12860 ბრძანების; 4. საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს აუდიტის დეპარტამენტის 29.09.2016 წლის №27347 ბრძანების; 5. აუდიტის დეპარტამენტის №094-257 საგადასახადო მოთხოვნის; 6 საქართველოს ფინანსთა სამინისტროსთან არსებული დავების განხილვის საბჭოს 2017 წლის 7 ივლისის გადაწყვეტილების; 7. საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს აუდიტის დეპარტამენტის 2017 წლის 6 სექტემბრის №23599 ბრძანებისა და 8. აუდიტის დეპარტამენტის 2017 წლის 6 სექტემბრის №094-251 საგადასახადო მოთხოვნის ბათილად ცნობა, ასევე, ქალაქ ბათუმის მერიასა და შპს „ბ...ს“ შორის 2011 წლის 14 ივლისს საექსპროპრიაციო ქონების კომპენსაციის შესახებ დადებული გარიგების აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის ქონების დათმობად და სანაცვლო კომპენსაციის მიღებად მიჩნევა მოითხოვა.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2017 წლის 27 სექტემბრის განჩინებით მოცემული ადმინისტრაციული საქმე განსჯადობით განსახილველად გადაეგზავნა ქუთაისის საქალაქო სასამართლოს.

ქუთაისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 21 დეკემბრის გადაწყვეტილებით შპს „ბ...ს“ სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; სადავო საკითხის გადაუწყვეტლად ბათილად იქნა ცნობილი ექსპროპრიაციის ნაწილში დარიცხული ძირითადი გადასახადების (დღგ, მოგება) ნაწილში - 1. აუდიტის დეპარტამენტის 2015 წლის 15 დეკემბრის საგადასახადო შემოწმების აქტი; 2. აუდიტის დეპარტამენტის №094-585 საგადასახადო მოთხოვნა; 3. საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს შემოსავლების სამსახურის 2016 წლის 11 მაისის №12860 ბრძანება; 4. საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს აუდიტის დეპარტამენტის 2016 წლის 29 სექტემბრის №27347 ბრძანება; 5. აუდიტის დეპარტამენტის №094-257 საგადასახადო მოთხოვნა; 6. საქართველოს ფინანსთა სამინისტროსთან არსებული დავების განხილვის საბჭოს 2017 წლის 7 ივლისის გადაწყვეტილება; 7. საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს აუდიტის დეპარტამენტის 2017 წლის 6 სექტემბრის №23599 ბრძანება და 8. აუდიტის დეპარტამენტის 2017 წლის 6 სექტემბრის №094-251 საგადასახადო მოთხოვნა; მოპასუხეს - სსიპ შემოსავლების სამსახურს, ექსპროპრიაციის ნაწილში დარიცხული ძირითადი გადასახადების (დღგ, მოგება) ნაწილში შპს „ბ...ს“ საჩივართან დაკავშირებით, საკითხის სრულყოფილი გამოკვლევის შედეგად, ახლი ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის გამოცემა დაევალა. დანარჩენ ნაწილში სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

ქუთაისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 21 დეკემბრის გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრეს სსიპ შემოსავლების სამსახურმა და საქართველოს ფინანსთა სამინისტრომ, რომლებმაც გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და სარჩელის დაკმაყოფილებაზე სრულად უარის თქმა მოითხოვეს.

ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 18 მაისის განჩინებით სსიპ შემოსავლების სამსახურისა და საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს სააპელაციო საჩივრები არ დაკმაყოფილდა. შესაბამისად, უცვლელად დარჩა ქუთაისის საქალაქო სასამართლოს 2021 წლის 21 დეკემბრის გადაწყვეტილება.

სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 377-ე მუხლის პირველ ნაწილზე, რომლის მიხედვით, იგი გადაწყვეტილებას ამოწმებდა მხოლოდ სააპელაციო საჩივრის ფარგლებში და ამავე კოდექსის 384-ე მუხლის შესაბამისად, უფლებამოსილი იყო პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება შეეცვალა მხოლოდ იმ ფარგლებში, რასაც მხარეები მოითხოვდნენ. ამდენად, მხოლოდ ადმინისტრაციული ორგანოების მიერ წარდგენილი სააპელაციო საჩივრების პირობებში, სააპელაციო სასამართლო შეზღუდული იყო სააპელაციო საჩივრების ფარგლებით და ვერ იმსჯელებდა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების და შესაბამისად, სასარჩელო მოთხოვნის კანონიერებაზე იმ ნაწილში, რა ნაწილშიც შესაბამისი პრეტენზია არ წარმოდგენილა. სააპელაციო პალატამ, მართალია, არ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მსჯელობას, რომელიც, ერთი მხრივ, მიუთითებდა, რომ შპს „ბ...სა“ და ქალაქ ბათუმის მერიას შორის დადებული შეთანხმება წარმოადგენდა ბარტერულ ოპერაციას, ხოლო, მეორე მხრივ, მიიჩნევდა, რომ ვინაიდან ქონების მიწოდება რეალურად საზოგადოებრივი საჭიროებიდან გამომდინარე მოხდა, ოპერაცია არ შეიძლებოდა განხილულიყო დღგ-ით დასაბეგრ ოპერაციად. პალატამ ჩათვალა, რომ საქალაქო სასამართლოს მიერ გაკეთებული შეფასებები ურთიერთგამომრიცხავი იყო და სასამართლო არასწორ სამართლებრივ შეფასებას აძლევს მხარეთა შორის გაფორმებულ შეთანხმებას, თუმცა, როგორც უკვე აღინიშნა, სააპელაციო სასამართლო გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებას ამოწმებდა მხოლოდ წარმოდგენილი სააპელაციო საჩივრების ფარგლებში და ამ ფარგლებში აპელანტის საუარესოდ საქმის შედეგს ვერ შეაბრუნებდა. გასაჩივრებულ ნაწილში კი გადაწყვეტილების გაუქმების საფუძველი არ არსებობდა.

ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 18 მაისის განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრეს ადმინისტრაციულმა ორგანოებმა, რომლებმაც გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღების შედეგად სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა მოითხოვეს.

კასატორები - სსიპ შემოსავლების სამსახური და საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო მიუთითებენ იმავე ფაქტობრივ და სამართლებრივ გარემოებებზე, რომლებზეც მიუთითებდნენ ქვედა ინსტანციის სასამართლოებში. ამასთან, აღნიშნავენ, რომ შპს „ბ...სა“ და თვითმმართველ ქალაქ ბათუმის აღმასრულებელ ორგანოს შორის დადებული შეთანხმება „საექსპროპრიაციო ქონებების კომპენსაციის შესახებ“ არ შეესაბამება „აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევის წესის შესახებ“ საქართველოს კანონით განსაზღვრული ქონების ექსპროპრიაციისათვის დადგენილ სავალდებულო წესებს. დასახელებული კანონის მე-3 მუხლის პირველი და მე-2 პუნქტების თანახმად, საქართველოს კონსტიტუციის 21-ე მუხლის შესაბამისად, აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის დასაშვებია საკუთრების ჩამორთმევა ექსპროპრიაციის გზით. ექსპროპრიაციის უფლების მინიჭება ხორციელდება მინისტრის ბრძანების საფუძველზე და სასამართლოს გადაწყვეტილებით. მინისტრის ბრძანებით განისაზღვრება აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის ექსპროპრიაციის გარდაუვალობა და სუბიექტი, რომელსაც შეიძლება მიენიჭოს ექსპროპრიაციის უფლება. ექსპროპრიაციის თაობაზე გადაწყვეტილებას იღებს მხოლოდ სასამართლო. სასამართლოს გადაწყვეტილებით დგინდება სახელმწიფო ორგანო ან ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანო ან და საჯარო ან კერძო სამართლის იურიდიული პირი, რომელსაც ენიჭება ექსპროპრიაციის უფლება. სასამართლოს გადაწყვეტილება აგრეთვე უნდა შეიცავდეს საექსპროპრიაციო ქონების დეტალურ აღწერას და შესაბამის მითითებას მესაკუთრის წინასწარი, სრული და სამართლიანი კომპენსაციით უზრუნველყოფის აუცილებლობის თაობაზე. კასატორების მოსაზრებით, მითითებული კანონი პირდაპირ ადგენს ექსპროპრიაციის უფლების მინიჭებას მინისტრის ბრძანების საფუძველზე და სასამართლოს გადაწყვეტილებით. ამდენად, შპს „ბ...სა“ და თვითმმართველ ქალაქ ბათუმის აღმასრულებელ ორგანოს შორის დადებული შეთანხმება საექსპროპრიაციო ქონებების კომპენსაციის შესახებ არ შეიძლება განხილულ იქნეს აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევად.

კასატორები აღნიშნავენ, რომ საქართველოს საგადასახადო კოდექსის მე-18 მუხლის მე-10 ნაწილის მიხედვით, საქონლის/მომსახურების გაცვლის (ბარტერული) ოპერაცია საქონლის/მომსახურების მიმწოდებელი თითოეული მხარისათვის ითვლება საქონლის/მომსახურების საბაზრო ფასით რეალიზაციად, ხოლო საქონლის/მომსახურების თითოეული მიმღებისათვის - საქონლის/ მომსახურების იმავე საბაზრო ფასით შეძენად. საქმეზე არსებული მასალებისა და ზემოაღნიშნული სამართლებრივი გარემოებების გათვალისწინებით, შემოსავლების სამსახურს მიაჩნია, რომ ქალაქ ბათუმის მერიასა და შპს „ბ...ს“ შორის შედგენილი შეთანხმების ფარგლებში განხორციელებული ოპერაცია აუდიტის დეპარტამენტის მიერ მართებულად იქნა ჩათვლილი ბარტერულ ოპერაციად და შესაბამისად, მიჩნეული დასაბეგრ ოპერაციად, რაც სრულიად უსაფუძვლოდ არ გაითვალისწინა სააპელაციო სასამართლომ.

კასატორები ასევე მიუთითებენ, რომ რამდენადაც სადავოს არ წარმოადგენს განხორციელებული ოპერაციის კვალიფიკაცია, სამართლებრივად შესაფასებელია მხოლოდ ის გარემოება, ექვემდებარება თუ არა ოპერაცია დღგ-ით დაბეგვრას, თუმცა ამავე ოპერაციის ბარტერად განხილვის შემთხვევაშიც კი არ არსებობს მისი დღგ-ით დაბეგვრის საფუძველი, ვინაიდან სახელმწიფოსათვის უსასყიდლო მიწოდება გათავისუფლებულია დაბეგვრისაგან.

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო საჩივრების ავტორები მიიჩნევენ, რომ ადმინისტრაციული ორგანოების აქტები კანონშესაბამისია და არ არსებობს მათი ბათილად ცნობის სამართლებრივი საფუძველი.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 26 სექტემბრის განჩინებით სსიპ შემოსავლების სამსახურისა და საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს საკასაციო საჩივრები, ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად წარმოებაში იქნა მიღებული.

სამოტივაციო ნაწილი:

საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლის, საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ სსიპ შემოსავლების სამსახურისა და საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს საკასაციო საჩივრები არ აკმაყოფილებს საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის მოთხოვნებს და არ ექვემდებარება დასაშვებად ცნობას შემდეგ გარემოებათა გამო:

საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საკასაციო საჩივრები არ არის დასაშვები, ვინაიდან:

- არ არსებობს საკასაციო საჩივრების განხილვის შედეგად მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღების ვარაუდი;

- არ არსებობს სააპელაციო სასამართლოს განჩინების საკასაციო სასამართლოს მიერ დამკვიდრებული პრაქტიკისაგან განსხვავების საფუძველი;

- სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება არ ეწინააღმდეგება ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს;

- საქმის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს მიერ საქმეზე ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების თვალსაზრისით;

- კასატორები ვერ ასაბუთებენ სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვას მატერიალური ან საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით და საკასაციო საჩივრებში მითითებული პოზიციები ვერ აქარწყლებს სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებსა და დასკვნებს.

შესაბამისად, საქმეზე არ იქმნება საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით განსაზღვრული საკასაციო საჩივრების განსახილველად დაშვების წინაპირობა. ამასთან, საკასაციო სასამართლო იზიარებს მოცემულ საქმეზე სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს, ამ გარემოებებთან დაკავშირებით გამოთქმულ სამართლებრივ შეფასებებს და მიიჩნევს, რომ მოცემული დავა არსებითად სწორად არის გადაწყვეტილი.

ამასთან, საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლის პირველი პარაგრაფი ავალდებულებს სასამართლოს დაასაბუთოს თავისი გადაწყვეტილება, რაც არ უნდა იქნეს გაგებული თითოეულ არგუმენტზე დეტალური პასუხის გაცემად (იხ. ჯღარკავა საქართველოს წინააღმდეგ, #7932/03; Van de Hurk v. Netherlands, par.61, Garcia Ruiz v. Spain [GC] par.26; Jahnke and Lenoble v France (dec.); Perez v France [GC], par. 81).

საკასაციო სასამართლო თავდაპირველად მიუთითებს საქმეზე დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებზე:

ქალაქ ბათუმის მერიამ 2011 წლის 27 აპრილს წერილით მიმართა შპს „ბ...ს“ და ფიზიკურ პირს - ლ.მ-ეს მასზედ, რომ ქალაქ ბათუმში, ...ის ქუჩაზე ქალაქ ბათუმის მერიის მიერ დაგეგმილი იყო ...ის მშენებლობა, რისთვის საჭირო იყო მათ საკუთრებაში არსებული, ქალაქ ბათუმში, ...ის დასახლებაში მდებარე 2396 კვ.მ არასასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთი. აღნიშნულის გათვალისწინებით, მერიამ თხოვნით მიმართა ზემოაღნიშნულ პირებს განხილულიყო ლ.მ-ის და შპს „ბ...ს“ საკუთრებაში არსებული მიწის ნაკვეთის მონაცვლეობის საკითხი. ამავე წერილით მერია მზადყოფნას გამოთქვამდა მესაკუთრისთვის ქალაქ ბათუმის მერიისთვის საკუთრების უფლებით გადაცემული მიწის ნაკვეთის ნაცვლად იმავე ზონაში და იმავე ოდენობით გადაეცა სხვა მიწის ნაკვეთი. მესაკუთრეს ასევე ეცნობა, რომ თუ არ იქნებოდა გამოთქმული თანხმობა ...ის მშენებლობისთვის საჭირო მიწის ნაკვეთის იმავე ზონაში და იმავე ოდენობით მიწის ნაკვეთის გაცვლის თაობაზე, ქალაქ ბათუმის მერია იმოქმედებდა „აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევის წესის შესახებ“ საქართველოს კანონით დადგენილი წესით და მესაკუთრის ნების საწინააღმდეგოდ. კერძოდ, წინამდებარე წერილით გათვალისწინებულ შემოთავაზებაზე უარის გაცხადების შემთხვევაში დადასტურებულად იქნებოდა მიჩნეული, რომ ...ის მშენებლობისთვის საჭირო მიწის ნაკვეთის მესაკუთრისგან ქალაქ ბათუმის მერიის მიერ ვერ მოხერხდა თანხმობის მიღება, აღნიშნული კი წარმოადგენდა ამ უძრავი ქონების აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისთვის ჩამორთმევის გარდაუვალობის დასაბუთებას.

საქმის მასალების მიხედვით ირკვევა, რომ ქალაქ ბათუმის მერიის მიერ დასმულ საკითხზე მხარეთა შორის მიმდინარე მოლაპარაკება დასრულდა 2011 წლის 14 ივლისს „საექსპროპრიაციო ქონების კომპენსაციის შესახებ“ შეთანხმების დადებით, რომლის მიხედვითაც, ლ.მ-ემ ქალაქ ბათუმის მერიას გადასცა მის საკუთრებაში არსებული 2396 კვ.მ მიწა და მასზე განთავსებული შპს „ბ...ს“ ბალანსზე რიცხული 160 კვ.მ შენობა-ნაგებობა. სანაცვლოდ, ქალაქ ბათუმის მერიამ მეორე მხარეს გადასცა 3581 კვ.მ მიწის ნაკვეთი, მათ შორის, ლ.მ-ეს - 2396 კვ.მ, ხოლო შპს „ბ...ს“ - 1185 კვ.მ მიწის ნაკვეთი.

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ მოცემულ შემთხვევაში მთავარ სადავო საკითხს წარმოადგენს ადმინისტრაციული ორგანოების მიერ შპს „ბ...სათვის“ გადასახადების დარიცხვის შესახებ მიღებული აქტების კანონიერება, მხარეთა შორის 2011 წლის 14 ივლისს გაფორმებული „საექსპროპრიაციო ქონების კომპენსაციის შესახებ“ შეთანხმების სამართლებრივი ბუნების სწორად შეფასების თვალსაზრისით.

საკასაციო სასამართლო, პირველ ყოვლისა, აღნიშნავს, რომ საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლის პირველი და მეორე პუნქტების თანახმად, საკუთრებისა და მემკვიდრეობის უფლება აღიარებული და უზრუნველყოფილია. თუმცა, საკუთრების უფლება არ მიეკუთვნება აბსოლუტურ უფლებას და მისი შეზღუდვა დასაშვებია საჯარო ინტერესებისათვის, კანონით განსაზღვრულ შემთხვევებში და დადგენილი წესით. ამავე მუხლის მე-3 პუნქტის შესაბამისად, აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევა დასაშვებია კანონით პირდაპირ გათვალისწინებულ შემთხვევებში, სასამართლოს გადაწყვეტილებით ან ორგანული კანონით დადგენილი გადაუდებელი აუცილებლობისას, წინასწარი, სრული და სამართლიანი ანაზღაურებით. ანაზღაურება თავისუფლდება ყოველგვარი გადასახადისა და მოსაკრებლისაგან.

საკასაციო სასამართლოს მითითებით, მართალია, საქართველოს კონსტიტუცია არ იძლევა „აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროების“ მკაცრ დეფინიციას, თუმცა საქართველოს კანონმდებლობა აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებიდან გამომდინარე საკუთრების უფლების ჩამორთმევის პირობებს განსაზღვრავს „აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევის წესის შესახებ“ კანონით, რომლის მე-3 მუხლის მიხედვით, დადგენილია ექსპროპრიაციის საფუძვლები. დასახელებულ ნორმაში მითითებულია, რომ საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლის შესაბამისად, აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევა დასაშვებია ექსპროპრიაციის გზით. ექსპროპრიაციის უფლების მინიჭება ხორციელდება მინისტრის ბრძანების საფუძველზე და სასამართლოს გადაწყვეტილებით. მინისტრის ბრძანებით განისაზღვრება აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის ექსპროპრიაციის გარდაუვალობა და სუბიექტი, რომელსაც შეიძლება მიენიჭოს ექსპროპრიაციის უფლება. ექსპროპრიაციის შესახებ გადაწყვეტილებას იღებს სასამართლო. სასამართლოს გადაწყვეტილებით კი დგინდება სახელმწიფო ორგანო ან მუნიციპალიტეტი ან/და საჯარო ან კერძო სამართლის იურიდიული პირი, რომელსაც ენიჭება ექსპროპრიაციის უფლება. სასამართლოს გადაწყვეტილება აგრეთვე უნდა შეიცავდეს საექსპროპრიაციო ქონების დეტალურ აღწერას და შესაბამის მითითებას მესაკუთრის წინასწარი, სრული და სამართლიანი კომპენსაციით უზრუნველყოფის თაობაზე. ამავე კანონის მე-6 მუხლის მიხედვით, ექსპროპრიატორი, რომელმაც მიიღო ექსპროპრიაციის უფლება, ამ კანონის მე-3 მუხლის შესაბამისად, წინასწარ უთანხმდება ქონების მესაკუთრეს საექსპროპრიაციო ქონების კომპენსაციის წესის შესახებ. ექსპროპრიატორი ახორციელებს ყველა სათანადო ღონისძიებას, რათა ქონება მიიღოს მესაკუთრესთან შეთანხმების საფუძველზე. ექსპროპრიატორი მესაკუთრეს წარუდგენს შეფასებას წერილობითი ფორმით, სადაც აღინიშნება კომპენსაციის განსაზღვრის საფუძველი. ანაზღაურება თავისუფლდება ყოველგვარი გადასახადისა და მოსაკრებლისაგან. დასახელებული მუხლების ანალიზი ცხადყოფს, რომ კანონმდებელი აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისთვის ქონების იძულებით (არანებაყოფლობით) ჩამორთმევის პროცედურის განხორციელებამდე, ითვალისწინებს წინარე საექსპროპრიაციო ეტაპს, რომლის უშედეგოდ დასრულებასაც შესაძლოა მოჰყვეს ექსპროპრიაცია ანუ ჩამორთმევა ვიწრო გაგებით. ცხადია, რომ კანონმდებელი წინარე საექსპროპრიაციო ეტაპს განიხილავს აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის სახელმწიფოს მხრიდან კერძო მესაკუთრისგან ქონების მიღების იმ ფორმად, რასაც უნდა ესწრაფოდეს სამართლებრივი სახელმწიფო საკუთრების კონსტიტუციურ უფლებაში ჩარევის განხორციელებისას და მხოლოდ უკიდურეს ზომად ასახელებს ექსპროპრიაციის უფლების მინიჭების შესახებ მინისტრის ბრძანების და სასამართლოს გადაწყვეტილების საფუძველზე საექსპროპრიაციო ქონებაზე უფლების მოპოვებას. მხოლოდ შეთანხმების მიუღწევლობის შემთხვევაში და ექსპროპრიაციის გარდაუვალობისას აქვს უფლება მიმართოს განმცხადებელმა სამინისტროს ექსპროპრიაციის უფლების მოსაპოვებლად. ექსპროპრიატორი ახორციელებს ყველა სათანადო ღონისძიებას, რათა ქონება მიიღოს მესაკუთრესთან შეთანხმების საფუძველზე. აქედან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო იზიარებს სააპელაციო პალატის მსჯელობას, რომ განსახილველ საქმეზე მთავარი სადავო საკითხის გადასაწყვეტად, კანონმდებლის მიზნის გათვალისწინებით, მიზანშეწონილია ექსპროპრიაციის ცნების განმარტება ფართო გაგებით. ფართო გაგებით ექსპროპრიაციად კი უნდა ჩაითვალოს არა მხოლოდ სახელმწიფო ინსტიტუციების ჩარევით, საკუთრების უფლების ჩამორთმევა სათანადო კომპენსაციის სანაცვლოდ, არამედ მესაკუთრესთან ქონების მორიგებით გამოსყიდვაზე მიღწეული შეთანხმებაც.

ყოველივე აღნიშნულიდან გამომდინარე, გასაჩივრებული ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტების კანონიერება სწორედ მხარეთა შორის 2011 წლის 14 ივლისს გაფორმებული „საექსპროპრიაციო ქონების კომპენსაციის შესახებ“ შეთანხმების სამართლებრივი ბუნების სწორად შეფასებაზეა დამოკიდებული, რაც უკვე შეფასდა სააპელაციო პალატის გასაჩივრებული განჩინებით. სწორედ აღნიშნულის გათვალისწინებით საჭიროებს საკითხი კვლევას, კერძოდ, განიხილება თუ არა ზემოაღნიშნული შეთანხმება დღგ-ით დასაბეგრ ოპერაციად და შესაძლებელია თუ არა ჩათვლის გამოყენება. ამდენად, საკასაციო სასამართლო იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს დასკვნას, რომ სსიპ შემოსავლების სამსახურს შპს „ბ...სთვის“ გადასახადების დარიცხვის შესახებ გადაწყვეტილება არ მიუღია საქმის გარემოებათა სრულყოფილი შეფასების შედეგად. წარმოდგენილი მასალები ადასტურებს სადავო საკითხისადმი ადმინისტრაციული ორგანოს ფორმალურ მიდგომას, რაც საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 60¹ მუხლის საფუძველზე გასაჩივრებული ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტების ბათილად ცნობის საფუძველია. აღნიშნული კი ადასტურებს საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 32-ე მუხლის მე-4 ნაწილის გამოყენების საჭიროებას.

გარდა ზემოაღნიშნულისა, მართებულია ასევე სააპელაციო პალატის მსჯელობა სახელმწიფო ბაჟის ნაწილის მოპასუხეებისათვის დაკისრების საკითხთან დაკავშირებით, რამდენადაც, სარჩელის ნაწილობრივ დაკმაყოფილების გამო, მოპასუხეებს თანაბარწილად დაეკისრათ სარჩელზე გადახდილი ბაჟის ნაწილის - 373 ლარის ანაზღაურება მოსარჩელის და არა სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ, ვინაიდან საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53-ე მუხლის პირველი ნაწილი ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ იმ მხარის მიერ გაღებული ხარჯების გადახდა, რომლის სასარგებლოდაც იქნა გამოტანილი გადაწყვეტილება, ეკისრება მეორე მხარეს, თუნდაც ეს მხარე განთავისუფლებული იყოს სახელმწიფო ბიუჯეტში სასამართლო ხარჯების გადახდისაგან. თუ სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა, მაშინ ამ მუხლში აღნიშნული თანხა მოსარჩელეს მიეკუთვნება სარჩელის იმ მოთხოვნის პროპორციულად, რომელიც სასამართლოს გადაწყვეტილებით იქნა დაკმაყოფილებული, ხოლო მოპასუხეს - სარჩელის მოთხოვნის იმ ნაწილის პროპორციულად, რომელზედაც მოსარჩელეს უარი ეთქვა.

ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო იზიარებს, ქვედა ინსტანციების სასამართლოების სამართლებრივ შეფასებებს მოცემულ საქმესთან დაკავშირებით და მიიჩნევს, რომ სააპელაციო სასამართლომ არსებითად სწორად გადაწყვიტეს დავა. შესაბამისად, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ არ არსებობს საკასაციო საჩივრების დასაშვებობის საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით რეგლამენტირებული არც ერთი საფუძველი, რის გამოც საკასაციო საჩივრები არ უნდა იქნეს დაშვებული განსახილველად.

სარეზოლუციო ნაწილი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლით, 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 401-ე მუხლით და

დაადგინა:

1. სსიპ შემოსავლების სამსახურისა და საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს საკასაციო საჩივრები მიჩნეულ იქნეს დაუშვებლად;

2. უცვლელად დარჩეს ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 18 მაისის განჩინება;

3.საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე გ. გოგიაშვილი

მოსამართლეები: ქ. ცინცაძე

ნ. სხირტლაძე