გ ა ნ ჩ ი ნ ე ბ ა

¹ ას-1092-1339-05 6 აპრილი, 2006 წ.‚ ქ. თბილისი

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატა

შემადგენლობა: მ. სულხანიშვილი (თავმჯდომარე),

მ. ცისკაძე (მომხსენებელი),

ნ. კვანტალიანი

დავის საგანი: ზიანის ანაზღაურება.

აღწერილობითი ნაწილი:

შპს «ი-მა» სარჩელი აღძრა საქართველოს უზენაეს საარბიტრაჟო სასამართლოში «... ბანკის» მიმართ და მოითხოვა მიყენებული ზიანის _ 175.717 ლარის გადახდევინება იმ საფუძვლით, რომ მოპასუხემ დაარღვია მოსარჩელისათვის ანგარიშსწორების სააკრედიტივო მომსახურების წესები. მოსარჩელემ მიუთითა, რომ 1996წ. 29 იანვარს მან ხელშეკრულება დადო ნიდერლანდულ ფირმა «ი-თან» 189 ტონა კარაქის (80% ცხიმიანობით) შესყიდვის თაობაზე. აღნიშნული საქონლის შესასყიდად შპს «ი-მა» «... ბანკთან» 1996წ. 31 იანვარს გააფორმა ¹19 საკრედიტო ხელშეკრულება და ბანკისგან მიიღო 34000 აშშ დოლარი კრედიტის სახით. მოსარჩელემ მოპასუხე ორგანიზაციაში გახსნა დადასტურებული გამოუთხოვი აკრედიტივი ზემოხსენებულ ნიდერლანდულ ფირმასთან ანგარიშსწორების მიზნით. მოსარჩელის მოსაზრებით, ბანკმა მის მიერ აკრედიტივში მითითებული სასაქონლო ნიშანი „MAშLO“ განმარტა როგორც ინგლისური «ბათერი», რის გამოც მყიდველმა მას მიაწოდა შეთანხმებული ხარისხის ნაცვლად დაბალი ხარისხის კარაქი და ამის გამო მოსარჩელემ განიცადა ზიანი.

საქართველოს უზენაესი საარბიტრაჟო სასამართლოს 1997წ. 14 მარტის ¹1/73 გადაწყვეტილებით დაკმაყოფილდა შპს «ი-ის» სარჩელი «... ბანკის» მიმართ ზარალის ანაზღაურების შესახებ. «... ბანკს» დაეკისრა საკორესპოდენტო ანგარიშიდან შპს «ი-ის» სასარგებლოდ 175.716 ლარის გადახდა. საარბიტრაჟო სასამართლოს გადაწყვეტილების კანონიერ ძალაში შესვლის შემდეგ საქართველოს «... ბანკის» წარმომადგენელმა 1999წ. ივნისში განცხადებით მიმართა ბათუმის საქალაქო სასამართლოს და მოითხოვა ახლად აღმოჩენუილ გარემოებათა გამო საქართველოს უზენაესი საარბიტრაჟო სასამართლოს 1997წ. 14 მარტის ¹1/73 გადაწყვეტილების გაუქმება და საქმის წარმოების განახლება.

ბათუმის საქალაქო სასამართლოს 2004წ. 16 აგვისტოს განჩინებით დაკმაყოფილდა სს „... ბანკის“ განცხადება, გაუქმდა საქართველოს საარბიტრაჟო სასამართლოს 1997წ. 14 მარტის გადაწყვეტილება ¹1/73, რომლითაც სს „... ბანკს» მოსარჩელე შპს „ი-ის“ სასარგებლოდ დაეკისრა 175716 ლარის გადახდა და განახლდა საქმის წარმოება.

ბათუმის საქალაქო სასამართლოში მოცემული საქმის განხილვა დანიშნული იყო 2004წ. 16 ივნისს, მაგრამ სასამართლოს სხდომაზე არ გამოცხადდა მოპასუხე, რომელმაც გამოუცხადებლობის მიზეზის შესახებ არ აცნობა სასამართლოს; ვინაიდან მხარეები გაფრთხილებულნი იყვნენ სსკ-ის 70-78-ე მუხლების მოთხოვნათა დაცვით, სასამართლომ გამოიტანა დაუსწრებელი გადაწყვეტილება, რომლითაც შპს „ი-ის“ სასარჩელო მოთხოვნა დაკმაყოფილდა და მოპასუხე სს „... ბანკს“ დაეკისრა მოსარჩელის სასარგებლოდ 166934,7 ლარის გადახდა ზიანის ანაზღაურების სახით.

ბათუმის საქალაქო სასამართლოს დაუსწრებელ გადაწყვეტილებაზე სს „... ბანკმა“ შეიტანა საჩივარი, რომელიც იმავე სასამართლოს 2004წ. 16 აგვისტოს განჩინებით არ დაკმაყოფილდა.

პირველი ინსტანციის სასამართლოს განჩინებაზე სააპელაციო საჩივარი შეიტანა სს „... ბანკმა“, რომელიც არაერთხელ იქნა განხილული ზემდგომი სასამართლოების მიერ და ბოლოს, აჭარის ა.რ. უმაღლესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა სააპელაციო პალატის 2005წ. 4 ივლისის განჩინებით სს „... ბანკის“ სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა; უცვლელი დარჩა მოცემულ საქმეზე ბათუმის საქალაქო სასამართლოს 2004წ. 16 აგვისტოს განჩინება.

სააპელაციო პალატის განჩინება ეფუძნება შემდეგ მოტივებს:

სააპელაციო სასამართლომ ჩათვალა, რომ შპს „ი-ს“ სს „... ბანკის“ მოქმედებით მიადგა ზიანი. საქართველოს უზენაესი საარბიტრაჟო სასამართლოს 1997წ. 14 მარტის ¹1\71 გადაწყვეტილებით (რომელიც დღესაც კანონიერ ძალაშია), დადგენილია, რომ აკრედიტივის არასრულყოფილი გაფორმებით, ფირმა „ი-მა“ ვერ მიიღო 171535 ლარის მოგება. სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა, რომ საქართველოს უზენაესი საარბიტრაჟო სასამართლოს 1997წ. 14 მარტის ¹1\71 გადაწყვეტილებით მხარეები არიან სს „... ბანკი“ და შპს „ი-ი»; ამიტომ სსკ-ის 106-ე მუხლის „ბ“ პუნქტის საფუძველზე მიიჩნია, რომ მოსარჩელე შპს „ი-ის“ მიერ სარჩელში მითითებული ფაქტი, რომ მას ნამდვილად მიადგა ზიანი სს „... ბანკის“ ბრალით, არ საჭიროებს მტკიცებას.

სააპელაციო სასამართლომ საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების საფუძველზე ჩათვალა, რომ ბათუმის საქალაქო სასამართლომ სწორად მიიჩნია, რომ სარჩელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები იურიდიულად ამართლებს სარჩელის მოთხოვნას, რადგანაც საქართველოს სამოქალაქო სამართლის კოდექსის (1964წ. რედაქცია) 212-ე მუხლით, თუ მოვალემ არ შეასრულა ან არაჯეროვნად შეასრულა ვალდებულება, იგი მოვალეა აუნაზღაუროს კრედიტორს ამით მიყენებული ზიანი. სს „... ბანკში“ 1996წ. 31 იანვარს შპს „ი-ის“ მიერ გახსნილი აკრედიტივის საფუძველზე მხარეებს შორის წარმოიშვა საბანკო მომსახურეობით გათვალისწინებული სამართლებრივი ურთიერთობა, რაც პირველი ინსტანციის სასამართლომ სწორად დააკვალიფიცირა. სასამართლომ გამოიყენა იმ დროს მოქმედი საბანკო ურთიერთობების მომწესრიგებელი ნორმები: საბჭოთა კავშირის სახელმწიფო ბანკის 1987წ. 30 სექტემბრის ¹2 ინსტრუქციის „სახალხო მეურნეობაში უნაღდო ანგარიშსწორების წესების“ 76-ე და 82-ე მუხლი, საერთაშორისო სავაჭრო პალატის ¹500-ე პუბლიკაციის მე-5 და მე-13 მუხლები. სააპელაციო პალატამ მიუთითა, რომ ზემოაღნიშნული ნორმების თანახმად სს „... ბანკს“, როგორც ემიტენტ ბანკს ევალებოდა გამოუთხოვი აკრედიტივის ბუნებიდან გამომდინარე, 1996წ. 31 იანვრის ¹37 განაცხადის საფუძველზე განეხორციელებინა ანგარიშსწორება შპს „ი-ის“ კონტრაგენტთან მიმღები ბანკის მეშვეობით, საერთაშორისო სავაჭრო პალატის 500 პუბლიკაციის მოთხოვნათა დაცვით. საქმის მასალებით დადგენილია და მხარეები არ უარყოფენ, რომ ბანკის მიერ განმარტებული იქნა სასაქონლო ნიშანი „MAშLO“, როგორც ინგლისური „ბათერი“. სააპელაციო პალატამ ჩათვალა, რომ ამ მოქმედებით ბანკმა გადაამეტა თავის უფლებამოსილებას, რადგან ზემოხსენებული ნორმატიული აქტებით და მხარეებს შორის დადებული ხელშეკრულებითაც ბანკი არ იყო ვალდებული მიეცა განმარტება. პირიქით, ¹500 პუბლიკაციის მიხედვით იგი ვალდებული იყო ყოველი გაურკვევლობა ეცნობებინა დავალების მიმცემისათვის. მოპასუხის ზემოთ აღნიშნული განმარტების საფუძველზე მოხდა თანხის გადახდა არა შეკვეთილ „მასლოზე“, არამედ „ბათერზე“, რამაც ზიანი მიაყენა შპს „ი-ს“. სააპელაციო სასამართლომ გამოიყენა სამოქალაქო სამართლის კოდექსის (1964წ. რედაქცია) 457-ე და 479-ე მუხლები, რომლებიც ზიანის მიმყენებელ პირს ავალებს სრულად აანაზღაუროს ზიანი.

სააპელაციო პალატის განჩინებაზე საკასაციო საჩივარი შეიტანა სს «... ბანკის» ლიკვიდატორმა, რომელმაც მოითხოვა სააპელაციო პალატის განჩინების გაუქმება. მისი საკასაციო საჩივარი ეფუძნება შემდეგ მოტივებს: კასატორის მოსაზრებით სასამართლომ არასწორად მიიჩნია საქართველოს უზენაესი საარბიტრაჟო სასამართლოს 1997წ. 14 მარტის ¹1/71 გადაწყვეტილება სსკ-ის 106-ე მუხლის თანახმად პრეიდუციული ძალის მქონედ, რადგან აღნიშნული გადაწყვეტილებით არ დასტურდება მოპასუხის მიერ მოსარჩელის მიმართ ზიანის მიყენების ფაქტი.

კასატორმა მიუთითა, რომ სააპელაციო სასამართლომ არ გაიზიარა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატის 2005წ. 21 აპრილის განჩინების მითითებები იმის შესახებ, რომ დაუსწრებელი გადაწყვეტილების მიღების დროს სასამართლო ვალდებულია‚ შეამოწმოს სარჩელში მითითებული გარემოებები იურიდიულად ამართლებს თუ არა სასარჩელო მოთხოვნას. ასევე‚ დაუსწრებელი გადაწყვეტილების გამოტანისას სასამართლომ უნდა დაადგინოს მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველი და უნდა იმსჯელოს‚ სარჩელში მითითებული გარემოებები იწვევს თუ არა იმ შედეგს, რასაც მოსარჩელე ითხოვს. ზემოაღნიშნულის მიუხედავად, სააპელაციო სასამართლომ განჩინებაში არ მიუთითა მატერიალური სამართლის იმ ნორმზე, რომლითაც კასატორი ვალდებულია‚ აანაზღაუროს სხვა ხელშეკრულებით ვალდებული პირის უკანონო მოქმედებით მიყენებული ზიანი.

სასამართლოს დაუსწრებელი გადაწყვეტილების გამოტანისას კონკრეტულად უნდა ემსჯელა სასარჩელო მოთხოვნის გარემოებებზე და მხარეთა შორის არსებულ ურთიერთობის სამართლებრივ ხასიათზე. არასწორია მოსარჩელის მოსაზრება იმის შესახებ, რომ ბანკის მოქმედებამ გამოიწვია ხელშეკრულებით გაუთვალისწინებელი საქონლის მიღება, ასევე სასამართლომ არ გაითვალისწინა მე-500 პუბლიკაციის მე-16 მუხლი, რომლითაც გამორიცხულია კასატორის პასუხისმგებლობა. კასატორისათვის გაურკვეველია და დაუსაბუთებელი ის გარემოება, რატომ უნდა აგოს პასუხი ბანკმა საქონლის ხარისხზე, რაოდენობაზე და ა.შ. მე-500 პუბლიკაციის მე-15 პუნქტის თანახმად. კასატორი ყურადღებას ამახვილებს იმ გარემოებაზე, რომ მხარეთა შორის არსებული ურთიერთობიდან გამომდინარე, მოსარჩელეს შეეძლო მოპასუხისაგან მოეთხოვა მხოლოდ გადარიცხული თანხის უკან დაბრუნება და არა ნასყიდობის ხელშეკრულების გამყიდველის მიერ ხელშეკრულების დარღვევით მიყენებული ზიანის ანაზღაურება. ამიტომ შპს „ი-ის“ მითითება იმის შესახებ, რომ მას ზიანი მიადგა მოპასუხე ბანკის ქმედებით‚ არ დასტურდება საქმის გარემოებებით; სასამართლომ არ გაარკვია, რატომ დაარღვია ნასყიდობის ხელშეკრულების პირობა გამყიდველმა.

საკასაციო საჩივარში მითითებულია, რომ შპს „ი-ის“ სარჩელში მითითებული გარემოებები და სასარჩელო მოთხოვნა ურთიერთსაწინააღმდეგოა, რის გამოც სარჩელში მითითებული გარემოებების დამტკიცებულად ჩათვლა უსაფუძვლოა და მოცემულ შემთხვევაში სსკ-ის 230-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად დაუსწრებელი გადაწყვეტილების მიღება არასწორია.

სამოტივაციო ნაწილი:

საკასაციო პალატა საქმის მასალების განხილვის, საკასაციო საჩივრის მოტივების შემოწმების, მხარეთა განმარტებების მოსმენის შედეგად თვლის, რომ სს „... ბანკის“ საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს; მოცემულ საქმეზე უნდა გაუქმდეს აჭარის ა/რ უმაღლესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა სააპელაციო სასამართლოს 2005წ. 4 ივლისის განჩინება და საქმე ხელახალი განხილვისათვის დაუბრუნდეს ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატას შემდეგი გარემოებების გამო:

როგორც საქმის მასალებით ირკვევა, ბათუმის საქალაქო სასამართლოს 2004წ. 16 ივნისის დაუსწრებელი გადაწყვეტილებით შპს „ი-ის“ სასარჩელო მოთხოვნა დაკმაყოფილდა და მოპასუხე სს „... ბანკს“ დაეკისრა მოსარჩელის სასარგებლოდ 166934,7 ლარის გადახდა ზიანის ანაზღაურების სახით. ბათუმის საქალაქო სასამართლოს დაუსწრებელ გადაწყვეტილებაზე სს „... ბანკმა“ შეიტანა საჩივარი, რომელიც იმავე სასამართლოს 2004წ. 16 აგვისტოს განჩინებით არ დაკმაყოფილდა. პირველი ინსტანციის სასამართლოს განჩინებაზე სააპელაციო საჩივარი შეიტანა სს „... ბანკმა“.

სააპელაციო სასამართლომ სს „... ბანკის“ სააპელაციო საჩივრის განხილვისას სსკ-ის 230-ე მუხლის მეორე ნაწილის შესაბამისად შეამოწმა შპს „ი-ის“ სარჩელში მითითებული გარემოებები იურიდიულად ამართლებს თუ არა სარჩელის მოთხოვნას. სააპელაციო სასამართლომ ჩათვალა, რომ ბათუმის საქალაქო სასამართლომ სწორად მიიჩნია, რომ სარჩელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები იურიდიულად ამართლებს სარჩელის მოთხოვნას; სააპელაციო სასამართლომ გამოიყენა საქართველოს სამოქალაქო სამართლის კოდექსის (1964წ. რედაქცია) 212-ე მუხლი, რომლითაც‚ თუ მოვალემ არ შეასრულა ან არაჯეროვნად შეასრულა ვალდებულება, იგი მოვალეა‚ აუნაზღაუროს კრედიტორს ამით მიყენებული ზიანი. სასამართლომ მიუთითა, რომ სს „... ბანკში“ 1996წ. 31 იანვარს შპს „ი-ის“ მიერ გახსნილი აკრედიტივის საფუძველზე მხარეებს შორის წარმოიშვა საბანკო მომსახურეობით გათვალისწინებული აკრედიტივის სამართლებრივი ურთიერთობა, რომელიც მოწესრიგებულია საბჭოთა კავშირის სახელმწიფო ბანკის 1987წ. 30 სექტემბრის ¹2 ინსტრუქციის „სახალხო მეურნეობაში უნაღდო ანგარიშსწორების წესების“ 76-ე და 82-ე მუხლით, ასევე საერთაშორისო სავაჭრო პალატის ¹500-ე პუბლიკაციის მე-5 და მე-13 მუხლებით. სასამართლოს მოსაზრებით, ვინაიდან მოპასუხე ორგანიზაციამ არასწორად განმარტა სასაქონლო ნიშანი „MAშLO“, როგორც ინგლისური „ბათერი“, ამ მოქმედებით ბანკმა გადაამეტა თავის უფლებამოსილებას, რითაც დაარღვია ზემოაღნიშნული ნორმებით გათვალისწინებული მოთხოვნები და შპს „ი-ს“ სს „... ბანკის“ მოქმედებით მიადგა ზიანი. საკასაციო პალატას დაუსაბუთებლად მიაჩნია სააპელაციო სასამართლოს ამგვარი მოსაზრება, რადგან სსკ-ის 230-ე მუხლის მეორე ნაწილის გამოყენებისას სასამართლოს თავდაპირველად უნდა განესაზღვრა შპს «ი-ის» სარჩელის ძირითადი ელემენტები, კერძოდ, სარჩელის საგანი და სარჩელის საფუძველი; რადგან სსკ-ის 230-ე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად მოპასუხის გამოუცხადებლობის შემთხვევაში სასამართლომ უნდა შეამოწმოს‚ მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებები ამართლებენ თუ არა სამართლებრივად მის სასარჩელო მოთხოვნას. ამდენად, სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად მიჩნეული ფაქტებისათვის სააპელაციო სასამართლოს უნდა მიეცა სწორი სამართლებრივი შეფასება. როგორც სასარჩელო განცხადებიდან ირკვევა, შპს «ი-მა» 1996წ. 29 იანვარს ხელშეკრულება დადო ნიდერლანდულ ფირმა «ი-» 189 ტონა კარაქის (80% ცხიმიანობით) შესყიდვის თაობაზე. აღნიშნული საქონლის შესასყიდად შპს «ი-მა» «... ბანკთან» 1996წ. 31 იანვარს გააფორმა ¹19 საკრედიტო ხელშეკრულება და ბანკისგან მიიღო 34000 აშშ დოლარი კრედიტის სახით. მოსარჩელემ მოპასუხე ორგანიზაციაში გახსნა დადასტურებული გამოუთხოვადი აკრედიტივი ზემოხსენებულ ნიდერლანდულ ფირმასთან ანგარიშსწორების მიზნით. სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებით, ვინაიდან ბანკმა მის მიერ აკრედიტივში მითითებული სასაქონლო ნიშანი „MAშLO“ განმარტა როგორც ინგლისური «ბათერი», გამყიდველმა მას მიაწოდა შეთანხმებული ხარისხის ნაცვლად დაბალი ხარისხის კარაქი, რის გამოც მოსარჩელემ განიცადა ზიანი.

საკასაციო პალატა თვლის, რომ სააპელაციო სასამართლომ მოსარჩელის მიერ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების იურიდიული შეფასებისას არ გაითვალისწინა ის გარემოება, რომ აკრედიტივთან დაკავშირებულ სამართლებრივ ურთიერთობებში მონაწილეობენ გადამხდელი (აკრედიტივის დავალების მიმცემი), გადამხდელის ბანკი (ბანკი-ემიტენტი), მიმღების ბანკი (შემსრულებელი ბანკი) და თანხის მიმღები (გამყიდველი ანუ ბენეფიციარი). ამიტომ მოცემული დავის სამართლებრივი შეფასებისას სასამართლოს უნდა ემსჯელა, მოსარჩელე ორგანიზაციას ზიანი მიადგა მხოლოდ მოპასუხე ორგანიზაციის მოქმედებით, თუ ნიდერლანდური ფირმის მიერ ნასყიდობის ხელშეკრულების პირობის დარღვევის გამოც. სსკ-ის 230-ე მუხლის მეორე ნაწილის შინაარსიდან გამომდინარე სასამართლომ ყურადღება უნდა გაამახვილოს იმაზე, მოპასუხის გამოუცხადებლობის გამო სარჩელში მითითებული და დამტკიცებულად ჩათვლილი გარემოებები ზოგჯერ მხოლოდ ნაწილობრივ ამართლებენ, მაგრამ იმავდროულად ნაწილობრივ არ ამართლებენ იურიდიულად მოსარჩელის მოთხოვნებს.

ყოველივე ზემოაღნიშნული მიუთითებს იმაზე, რომ სააპელაციო სასამართლოს განჩინება იურიდიულად არ არის საკმაოდ დასაბუთებული, რის გამოც სსკ-ის 394-ე მუხლის «ე» ქვეპუნქტის თანახმად კანონის დარღვევით მიღებულად უნდა ჩაითვალოს.

სარეზოლუციო ნაწილი:

საკასაციო პალატამ იხელმძღვანელა სსკ-ის 412-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

სს „... ბანკის“ საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს.

გაუქმდეს მოცემულ საქმეზე აჭარის ა.რ. უმაღლესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა სააპელაციო სასამართლოს 2005წ. 4 ივლისის განჩინება და საქმე ხელახალი განხილვისათვის დაუბრუნდეს ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატას.

საკასაციო პალატის განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება