საქართველოს უზენაესი სასამართლო

განჩინება

საქართველოს სახელით

საქმე №ბს-13(კ-23) 20 ივლისი, 2023 წელი

თბილისი

ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატა

შემდეგი შემადგენლობა:

გიორგი გოგიაშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მოსამართლეები: ქეთევან ცინცაძე, თამარ ოქროპირიძე

საქმის განხილვის ფორმა - ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი (მოსარჩელე) - შ. ა-ე

მოწინააღმდეგე მხარე (მოპასუხე) - საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სპეციალური პენიტენციური სამსახური

დავის საგანი - ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტების არარად აღიარება, ზიანის ანაზღაურება

გასაჩივრებული განჩინება - თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 22 ნოემბრის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა - გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღება

აღწერილობითი ნაწილი:

შ. ა-ემ 2020 წლის 31 ივლისს სარჩელით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას მოპასუხის - საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მიმართ და დაზუსტებული სასარჩელო მოთხოვნით საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს პენიტენციური დეპარტამენტის დირექტორის 2017 წლის 14 მარტის №36.21 ბრძანების არარად აღიარება და მოპასუხისათვის მოსარჩელის სასარგებლოდ მორალური ზიანის სახით 5000 ლარის დაკისრება მოითხოვა.

რაც შეეხება საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს მსჯავრდებულთა საშიშროების რისკის შეფასების გუნდის 2016 წლის 4 აპრილის სხდომის ოქმის არარად აღიარებას, თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 2 ნოემბრის განჩინებით, შ. ა-ეის სარჩელზე აღნიშნულ ნაწილში შეწყდა საქმის წარმოება დაუშვებლობის გამო.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 2 ივნისის გადაწყვეტილებით შ. ა-ეის სარჩელი არ დაკმაყოფილდა. აღნიშნული გადაწყვეტილება შ. ა-ემ სააპელაციო წესით გაასაჩივრა.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 22 ნოემბრის განჩინებით შ. ა-ეის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა. უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 2 ივნისის გადაწყვეტილება. აღნიშნული განჩინება შ. ა-ემ საკასაციო საჩივრით გაასაჩივრა, რომელმაც გასაჩივრებული განჩინების გაუქმებისა და ახალი გადაწყვეტილების მიღების შედეგად სარჩელის დაკმაყოფილება მოითხოვა.

კასატორი მიუთითებს იმავე ფაქტობრივ და სამართლებრივ გარემოებებზე, რაზეც მიუთითებდა ქვედა ინსტანციის სასამართლოებში და დამატებით აღნიშნავს, რომ მის მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებებიდან გამომდინარე, სახეზეა საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს პენიტენციური დეპარტამენტის დირექტორის 2017 წლის 14 მარტის №36.21 ბრძანებით მისთვის განგრძობადი დაზიანების მიყენების ფაქტი. კერძოდ, დასახელებული ბრძანების საფუძველზე, მას სასჯელის მოსახდელად განესაზღვრა განსაკუთრებული რისკის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულება და განთავსებულ იქნა საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს №7 პენიტენციურ დაწესებულებაში, რომელშიც იყო მძიმე საყოფაცხოვრებო პირობები, ასევე არ არსებობდა სტომატოლოგიური კაბინეტი, ბიბლიოთეკა, გარეგნული იერსახის შესანარჩუნებელი დაწესებულება, რეაბილიტაცია-რესოციალიზაციის პროგრამები. აღნიშნული გარემოებები კი, კასატორის მოსაზრებით, გარდა აქტის არარად აღიარებისა, მისთვის მორალური ზიანის ანაზღაურების საფუძველს ქმნის.

გარდა ზემოაღნიშნულისა, სააპელაციო პალატამ გვერდი აუარა იმ ფაქტს, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლომ კასატორს უარი განუცხადა საქმის კონკრეტული მასალების მიწოდებაზე, რომლის გაცნობაც ხელს შეუწყობდა სასარჩელო მოთხოვნის სწორად ჩამოყალიბებას. ამდენად, მასთან მიმართებით დაირღვა ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლი.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2023 წლის 9 თებერვლის განჩინებით, ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, შ. ა-ეის საკასაციო საჩივარი წარმოებაში იქნა მიღებული დასაშვებობის შესამოწმებლად. ამასთანავე, კასატორს სახელმწიფო ბაჟის გადახდა გადაუვადდა მოცემულ საქმეზე საბოლოო გადაწყვეტილების მიღებამდე.

სამოტივაციო ნაწილი:

საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლისა და საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის შემოწმების შედეგად ასკვნის, რომ შ. ა-ეის საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით განსაზღვრულ საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის მოთხოვნებს, რაც გამორიცხავს განსახილველი საკასაციო საჩივრის დასაშვებად ცნობის შესაძლებლობას.

საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები, ვინაიდან:

- არ არსებობს საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღების ვარაუდი;

- არ არსებობს სააპელაციო სასამართლოს განჩინების საკასაციო სასამართლოს მიერ დამკვიდრებული პრაქტიკისაგან განსხვავების საფუძველი;

- სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება არ ეწინააღმდეგება ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს;

- საქმის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს მიერ საქმეზე ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების თვალსაზრისით;

- კასატორი ვერ ასაბუთებს სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვას მატერიალური ან საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით და საკასაციო საჩივარში მითითებული პოზიცია ვერ აქარწყლებს სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებსა და დასკვნებს.

შესაბამისად, საქმეზე არ იქმნება საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით განსაზღვრული საკასაციო საჩივრის განსახილველად დაშვების წინაპირობა. ამასთან, საკასაციო სასამართლო იზიარებს მოცემულ საქმეზე ქვედა ინსტანციის სასამართლოების მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს, ამ გარემოებებთან დაკავშირებით გამოთქმულ სამართლებრივ შეფასებებს და მიიჩნევს, რომ მოცემული დავა სასამართლოების მიერ არსებითად სწორად არის გადაწყვეტილი.

საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ მოცემულ საქმეში მთავარ სადავო საკითხს წარმოადგენს, არსებობს თუ არა მოპასუხისთვის მოსარჩელის სასარგებლოდ მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრების წინაპირობები, აღნიშნული გარემოებების შეფასებამდე კი, შეფასებას საჭიროებს საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს პენიტენციური დეპარტამენტის დირექტორის 2017 წლის 14 მარტის №36.21 ბრძანების არარა აქტად ცნობაზე უარის თქმის კანონიერება.

საქმის მასალების მიხედვით, შ. ა-ეს მისჯილი აქვს უვადო თავისუფლების აღკვეთა. საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს პენიტენციური დეპარტამენტის დირექტორის 2017 წლის 14 მარტის №36.21 ბრძანებით, საშიშროების რისკის შეფასების გუნდის 2017 წლის 10 მარტის სხდომის ოქმის საფუძველზე, სასჯელის მოსახდელად განესაზღვრა განსაკუთრებული რისკის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულება და განთავსებულ იქნა საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს №... პენიტენციურ დაწესებულებაში. თავის მხრივ, რისკის შეფასების გუნდის ოქმის შესაბამისად, დასტურდება, რომ მსჯავრდებული შ. ა-ე არის წარსულში დანაშაულის ჩამდენი და მისჯილი აქვს უვადო თავისუფლების აღკვეთა; მას ახლო მეგობრული ურთიერთობა აქვს დაწესებულებაში განთავსებულ ე.წ. „კანონიერ ქურდებთან“ და „ქურდული ტრადიციების“ მიმდევარ მსჯავრდებულებთან; ადმინისტრაციის მიმართ ხშირი საჩივრებისა და განცხადებების წერით ცდილობს ზეგავლენა მოახდინოს დაწესებულების თანამშრომლებზე; აგრესიულია დაწესებულების თანამშრომელთა მიმართ; არ ემორჩილება მათ კანონიერ მოთხოვნებს და ხშირად არღვევს დაწესებულების რეჟიმს; საშიშროების რისკის სახე არის მაღალი; დასჯილია არაერთხელ; წახალისებული არ ყოფილა; მისი ქცევა უკეთესობისკენ არ იცვლება. აღსანიშნავია, რომ მოსარჩელე აღიარებითი სარჩელის საფუძველზე ითხოვს სადავო აქტის არარად აღიარებას.

საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის არარად აღიარება განსხვავდება ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის გაუქმების სხვა საფუძვლებისგან, რადგან არარა აქტის მიმართ არ მოქმედებს გასაჩივრების ვადა, იგი გამოცემის მომენტიდანვე უკანონოდ ითვლება, არ იძენს შესასრულებლად სავალდებულო ძალას. შესაბამისად, ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის არარად აღიარება გულისხმობს სასამართლოს მიერ მხოლოდ იმ ფაქტის დადასტურებას, რომ გამოცემული დოკუმენტი არ არის იურიდიული ძალის მქონე. სწორედ ამიტომ, ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის არარად აღიარების საფუძვლები კანონმდებლობით დეტალურად და ამომწურავად არის ჩამოთვლილი. კერძოდ, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის მე-60 მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი გამოცემისთანავე ითვლება არარად, თუ: ა) შეუძლებელია მისი გამომცემი ორგანოს დადგენა; ბ) გამოცემულია არაუფლებამოსილი ორგანოს ან არაუფლებამოსილი პირის მიერ; გ) მისი შესრულება შეუძლებელია ფაქტობრივი მიზეზების გამო; დ) მისი შესრულება გამოიწვევს სისხლის-სამართლებრივ ან ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევას. კასატორი სადავო აქტის არარად აღიარებას ითხოვს იმ საფუძვლით, რომ გასაჩივრებული ბრძანების შესრულება გამოიწვევს სისხლის-სამართლებრივ ან ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევას.

საკასაციო პალატა მოცემულ შემთხვევაში იზიარებს ქვედა ინსტანციის სასამართლოთა დასკვნას, რომ არ არსებობს საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის მე-60 მუხლით გათვალისწინებული არც ერთი საფუძველი, რომელიც, შესაძლოა, გამხდარიყო სასამართლოს მიერ სარჩელის დაკმაყოფილების საფუძველი. აღსანიშნავია, რომ სადავო აქტი აღსრულებულია, მას მოჰყვა შესაბამისი სამართლებრივი შედეგი, კერძოდ, სადავო ბრძანების საფუძველზე შ. ა-ე 2017 წლიდან მოთავსდა შესაბამისი რისკის პენიტენციურ დაწესებულებაში. სასამართლოების შეფასებით, გასაჩივრებული ბრძანების გამოცემის საფუძველში - მსჯავრდებულთა რისკების შეფასების გუნდის 2017 წლის 10 მარტის სხდომის ოქმში - მითითებული გარემოებები, რომლებითაც მოსარჩელე მიიჩნევს, რომ „ქურდულ სამყაროსთან“ მისი სიახლოვის მითითებით ადგილი აქვს ღირსების შელახვას, არ ქმნის ბრძანების გამოცემით ან/და შესრულებით რაიმე სამართალდარღვევის ან დანაშაულის ჩადენის წინაპირობას. ამასთან, იმ შემთხვევაში თუ ბრძანება ან/და მისი საფუძველი არ შეიცავს სინამდვილის შემცველ ცნობებს, ეს წარმოადგენს არა აქტის არარად აღიარების, არამედ მისი კანონიერების შესწავლის საფუძველს. ამდენად, ვინაიდან აქტი აღსრულებულია და აღსრულების დღიდან საქმის განხილვის დრომდე უშუალოდ ამ ბრძანების მიღების გამო რაიმე კონკრეტულ დარღვევას ან ასეთის არსებობაზე დასაბუთებულ ვარაუდს ადგილი არ ჰქონია, საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ მოსარჩელის მითითება სადავო ბრძანების გამოცემით და მისი შესრულებით სისხლის-სამართლებრივ ან ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევის გამოწვევაზე, საფუძველს არის მოკლებული.

რაც შეეხება სასარჩელო მოთხოვნას ზიანის ანაზღაურებასთან დაკავშირებით, საკასაციო პალატა მიუთითებს საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 208-ე მუხლის პირველ ნაწილზე, რომლის თანახმად, სახელმწიფო ადმინისტრაციული ორგანოს, აგრეთვე მისი თანამდებობის პირის ან ამ ორგანოს სხვა სახელმწიფო მოსამსახურის ან საჯარო მოსამსახურის (გარდა ამ მუხლის მე-2 ნაწილით განსაზღვრული საჯარო მოსამსახურისა) მიერ თავისი სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას მიყენებული ზიანისათვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო. ამავე კოდექსის 207-ე მუხლის მიხედვით კი, თუ ამ კოდექსით სხვა რამ არ არის დადგენილი, ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ მიყენებული ზიანის ანაზღაურებისას გამოიყენება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით დადგენილი წესი.

საკასაციო სასამართლო ასევე მიუთითებს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის პირველ ნაწილზე, რომლის შესაბამისად, თუ სახელმწიფო მოსამსახურე ან საჯარო მოსამსახურე განზრახ ან უხეში გაუფრთხილებლობით არღვევს თავის სამსახურებრივ მოვალეობას სხვა პირის მიმართ, სახელმწიფო (მუნიციპალიტეტი) ან ის ორგანო, რომელშიც აღნიშნული მოსამსახურე მუშაობს, ვალდებულია აანაზღაუროს მიყენებული ზიანი. განზრახვის ან უხეში გაუფრთხილებლობის დროს სახელმწიფო მოსამსახურე ან საჯარო მოსამსახურე სახელმწიფოსთან (მუნიციპალიტეტთან) ერთად, სოლიდარულად აგებს პასუხს.

ზემოაღნიშნულ ნორმათა საფუძველზე, საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სახელმწიფო მოსამსახურის მიერ მიყენებული ზიანი შესაბამისმა სახელმწიფო დაწესებულებამ უნდა აანაზღაუროს სრულად. ამასთან, ზიანის ანაზღაურების დაკისრებისთვის უნდა დადასტურდეს ნორმატიულად განსაზღვრული შემდეგი წინაპირობების კუმულატიურად არსებობა: 1. ადმინისტრაციული ორგანოს თანამშრომლის ქმედების უკანონობა; 2. პირისთვის ზიანის მიყენება; 3. მიზეზშედეგობრივი კავშირის არსებობა დამდგარ შედეგსა და ადმინისტრაციული ორგანოს მართლსაწინააღმდეგო ქმედებას შორის; 4. სახელმწიფო მოსამსახურის ბრალეულობა.

საკასაციო სასამართლო ასევე მიუთითებს, რომ სამოქალაქო კოდექსის 317-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, ვალდებულების წარმოშობისათვის აუცილებელია მონაწილეთა შორის ხელშეკრულება, გარდა იმ შემთხვევისა, როცა ვალდებულება წარმოიშობა ზიანის მიყენების (დელიქტის), უსაფუძვლო გამდიდრების ან კანონით გათვალისწინებული სხვა საფუძვლებიდან. ამავე კოდექსის 992-ე მუხლის თანახმად, პირი, რომელიც სხვა პირს მართლსაწინააღმდეგო, განზრახი ან გაუფრთხილებელი მოქმედებით მიაყენებს ზიანს, ვალდებულია აუნაზღაუროს მას ეს ზიანი. ამასთან, სასამართლო მიუთითებს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლზეც, რომლის პირველი ნაწილის შესაბამისად, არაქონებრივი ზიანისათვის ფულადი ანაზღაურება შეიძლება მოთხოვნილ იქნეს მხოლოდ კანონით ზუსტად განსაზღვრულ შემთხვევებში. ამდენად, კანონი პირდაპირ ადგენს, თუ კონკრეტულად რომელი სიკეთის ხელყოფის შემთხვევაში შეიძლება მოითხოვოს პირმა არაქონებრივი ზიანისათვის ფულადი ანაზღაურება.

განსახილველ შემთხვევაში ასეთი სიკეთე უნდა იყოს პირის მიმართ ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ კანონიერი გადაწყვეტილების მიღების ვალდებულება. აღნიშნული სიკეთის ხელყოფის ვარაუდი კი, კანონით დადგენილი წესით უნდა იყოს დადგენილი, რასაც მოცემულ შემთხვევაში არ აქვს ადგილი. ამრიგად, მართებულია ქვედა ინსტანციის სასამართლოთა მსჯელობა, რომ მოსარჩელის მოთხოვნა ზიანის ანაზღაურების თაობაზე, იმ პირობებში, როდესაც უსაფუძვლოდ იქნა მიჩნეული სასარჩელო მოთხოვნა სადავო ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის არარად აღიარების თაობაზე, ასევე უსაფუძვლოა. შესაბამისად, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ ზემოთ დასახელებული და დადასტურებული გარემოებები შ. ა-ეის სასარჩელო მოთხოვნის - მოპასუხისათვის მორალური ზიანის დაკისრებაზე უარის თქმის საფუძველს ქმნიდა.

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სასამართლოების მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ კასატორის მიერ მითითებული გარემოებები არ ქმნის საკასაციო საჩივრის დასაშვებად ცნობის საფუძველს და არ არსებობს საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით რეგლამენტირებული არც ერთი საფუძველი, რის გამოც საკასაციო საჩივარი არ უნდა იქნეს დაშვებული განსახილველად.

საკასაციო სასამართლო მიუთითებს საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 401-ე მუხლის მე-4 ნაწილზე და აღნიშნავს, რომ თუ საკასაციო საჩივარი დაუშვებლად იქნება მიჩნეული, პირს დაუბრუნდება მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70%. განსახილველ შემთხვევაში, ვინაიდან შ. ა-ეს სახელმწიფო ბაჟის გადახდა გადაუვადდა მოცემულ საქმეზე საბოლოო გადაწყვეტილების მიღებამდე, კასატორს უნდა დაეკისროს გადავადებული სახელმწიფო ბაჟის - 300 ლარის 30%-ის - 90 ლარის გადახდა.

სარეზოლუციო ნაწილი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლით, 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 401-ე მუხლით და

დაადგინა:

1. შ. ა-ეის საკასაციო საჩივარი მიჩნეულ იქნეს დაუშვებლად;

2. უცვლელად დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 22 ნოემბრის განჩინება;

3. შ. ა-ეს დაეკისროს სახელმწიფო ბაჟის - 300 ლარის 30%-ის - 90 ლარის, გადახდა შემდეგ ანგარიშზე: ქ. თბილისი, სახელმწიფო ხაზინა, ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი №300773150;

4. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე გ. გოგიაშვილი

მოსამართლეები: ქ. ცინცაძე

თ. ოქროპირიძე