საქართველოს უზენაესი სასამართლო

გ ა ნ ჩ ი ნ ე ბ ა

საქართველოს სახელით

საქმე №ბს-917(კ-22) 11 ივლისი, 2023 წელი

ქ. თბილისი

ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატა

შემდეგი შემადგენლობა:

ბიძინა სტურუა (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მაია ვაჩაძე, გოჩა აბუსერიძე

საქმის განხილვის ფორმა - ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი - საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო

მოწინააღმდეგე მხარე - ლ. პ-ი

გასაჩივრებული განჩინება - თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 11 მაისის განჩინება

დავის საგანი - მორალური და მატერიალური ზიანის ანაზღაურება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი

2019 წლის 19 დეკემბერს ლ. პ-იმა სარჩელით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას მოპასუხის - საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიმართ.

მოსარჩელემ მოითხოვა მოპასუხე საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროსათვის მოსარჩელე ლ. პ-ის სასარგებლოდ, ჯანმრთელობისათვის მიყენებული ზიანის გამო მორალური ზიანის - 50 000 ლარის და მიუღებელი შემოსავლის - 50 000 ლარის ოდენობით ანაზღაურების დაკისრება.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 23 სექტემბრის გადაწყვეტილებით ლ. პ-ის სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს დაევალა მოსარჩელე ლ. პ-ის სასარგებლოდ, ჯანმრთელობისათვის მიყენებული ზიანის გამო მორალური ზიანის - 20 000 ლარის და მიუღებელი შემოსავლის - 15 000 ლარის ოდენობით ანაზღაურება; დანარჩენ ნაწილში სარჩელი არ დაკმაყოფილდა. მითითებული გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრომ.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 11 მაისის განჩინებით საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა; უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 23 სექტემბრის გადაწყვეტილება. მითითებული განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრომ.

კასატორის - საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს განმარტებით, შეუძლებელია საპოლიციო ღონისძიების დროს, როდესაც ხდება აქციის დაშლა, მასაზე ორიენტირების პირობებში, ინდივიდუალურად შეფასდეს ყოველი კონკრეტული პირის ქმედება და მოპოვებულ იქნეს ქმედების მართლწინააღმდეგობის დამადასტურებელი მტკიცებულებები. შეკრებისა და მანიფესტაციის უფლებაში ჩარევისა და აქციის დაშლის დროს, ევროსასამართლოს გადაწყვეტილებების შესაბამისად, გადაწყვეტილების მიღება ხდება მასის ქმედებებზე დაყრდნობით და არა კონკრეტული ინდივიდის ქმედებების შესაბამისად.

კასატორი საკასაციო საჩივარს აფუძნებს საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 207-ე მუხლზე, 208-ე მუხლის პირველ და მეორე ნაწილებზე, სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლზე, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2007 წლის 22 ნოემბრის განჩინებაში ჩამოყალიბებულ განმარტებაზე (საქმე Nბს-198-187(კ-07) და მიუთითებს, რომ სასამართლო წესით ანაზღაურებას ექვემდებარება არა ყოველგვარი ზიანი, არამედ ის, რომელიც უშუალოდ გამომდინარეობდა სახელმწიფო ორგანოს უკანონო ქმედებიდან. განსახილველი საქმისათვის გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს გაირკვეს, ზიანი უნდა ანაზღაურდეს საპოლიციო ღონისძიების უკანონობის, თუ კონკრეტული პოლიციელის მიერ ჩადენილი უკანონო ქმედების გამო.

კასატორის მითითებით, 2019 წლის 20 ივნისს, საღამოს 19:00 საათზე, ქ.თბილისში, ...ის გამზირზე იმართებოდა საპროტესტო ხალხმრავალი აქცია. საპროტესტო აქციის მონაწილეების უსაფრთხოების და საზოგადოებრივი წესრიგის დაცვის მიზნით ადგილზე წარმოდგენილი იყვნენ შს სამინისტროს სხვადასხვა დანაყოფები. აქცია დაახლოებით 21:00 საათამდე ატარებდა მშვიდობიან ხასიათს. აქციაზე გამოდიოდნენ სხვადასხვა ცნობილი პირები, პოლიტიკოსები და მიმართავდნენ აქციის მონაწილეებს. აქციის ორგანიზატორების მოწოდების შედეგად ხალხის მასებმა დაიწყო ფიზიკური დაპირისპირება პოლიციის მიმართ და შეეცადნენ პოლიციის კორდონების ფიზიკური ძალის საშუალებით გარღვევას და საკანონმდებლო ორგანოში შეჭრას. პოლიცია ცდილობდა შეეკავებინა ხალხის მასა და ამავდროულად მოუწოდებდნენ მათ კანონის დაცვისკენ, მათ შორის, მოწოდებები გავრცელდა სატელევიზიო საშუალებებით. პოლიცია არ აპირებდა პირველ ეტაპზე აქციის შეწყვეტას და ამ მიზნით მიმდინარეობდა მოლაპარაკებები აქციის ორგანიზატორებთან, თუმცა ამ დროს კვლავ გაკეთდა განცხადებები საკანონმდებლო ორგანოში შეჭრის მოწოდებით, რის შემდგომაც აქციის მონაწილეებმა დაიწყეს პოლიციელებზე თავდასხმა, მათი გამოტაცება საპოლიციო ჯაჭვიდან და ხალხის მასაში ფიზიკურად გასწორება, ასევე იტაცებდნენ შეიარაღებაში არსებულ სპეციალურ საშუალებებს - ხელკეტებს, ფარებს, რომლითაც შემდგომ თავს ესხმოდნენ პოლიციელებს, აღნიშნული გრძელდებოდა დაახლოებით 2 საათის განმავლობაში. შეიქმნა ვითარება, რომელიც პირდაპირ საფრთხეს უქმნიდა პოლიციელთა სიცოცხლეს და ჯანმრთელობას. პოლიციამ მიიღო გადაწყვეტილება საკუთარი სიცოცხლის და ჯანმრთელობის დასაცავად გამოეყენებინა სპეციალური საშუალებები და ამგვარად შეეწყვიტა ძალადობრივი შეკრება, რომელიც გასცდა კანონის ფარგლებს.

კასატორის განმარტებით ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა კონვენციის მე-11 მუხლი იცავს მხოლოდ მშვიდობიან შეკრებას. შეკრების მშვიდობიანობის დარღვევა წარმოადგენს შეკრების შეწყვეტის ერთ-ერთ საფუძველს. ამასთან ევროპული სასამართლოს სტანდარტის თანახმად, შეკრების მშვიდობიან ხასიათზე გავლენას არ ახდენს ცალკეული ძალადობრივი მოქმედებები, ასეთ შემთხვევაში უნდა მოხდეს ინდივიდუალური ძალადობის ფაქტების აღკვეთა, შეკრების მთლიანად შეწყვეტის საფუძველს, როგორც წესი, წარმოადგენს მშვიდობიანობის დარღვევის მასობრივი ხასიათი.

კასატორი მიუთითებს, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებებზე (M.C. v. Federal Republic of Germany; Primov and others v. Russia), რომლის თანახმად, (,,მშვიდობიანი შეკრება არ მოიცავს დემონსტრაციებს, სადაც ორგანიზატორებს და მონაწილეებს აქვთ აშკარად ძალადობრივი განზრახვა, რასაც მოჰყვება საზოგადოებრივი წესრიგის დარღვევა.“ კონკრეტული საპროტესტო აქციის ფარგლებში სამართალდამცავი უწყების მიერ ადმინისტრაციული წესით დაკავებული და სასამართლოში წარდგენილ იქნა 341 პირი, რომელთა სრული შემადგენლობა სასამართლომ სამართალდამრღვევად ცნო; ამასთან სისხლისსამართლებრივ პასუხისგებაში მიეცა 19 პირი, 2 პირი - ჯგუფური ძალადობის ხელმძღვანელობისა და მასში მონაწილეობის ბრალდებით, 16 პირი - ჯგუფურ ძალადობაში მონაწილეობის ბრალდებით, ხოლო 1 პირი - აფეთქების მომზადების ბრალდებით. კასატორის მოსაზრებით, ცალსახად დგინდება დემონსტრანტების მხრიდან აშკარა ძალადობრივი განზრახვა და მშვიდობიანობის დარღვევის მასობრივი ხასიათი. ამასთან დგინდება, რომ ძალადობრივი ქმედებები განხორციელდა არა კონკრეტული ჯგუფის მიერ, არამედ შეკრებილთა უმრავლესობის მიერ. ლ. პ-ი იყო იმ შემადგენელი ჯგუფის ნაწილი, რომელთა დემონსტრაციაც გადაიზარდა ძალადობრივში, რაზეც რეაგირება ჰქონდათ სამართალდამცავი ორგანოების წარმომადგენლებს.

კასატორის განმარტებით, ძალადობის აღკვეთა არის პოლიციის ვალდებულება, უმოქმედობა პოლიციის მხრიდან არის მისი პოზიტიური ვალდებულების დარღვევა. ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ (ouramio toxo and others v. Greece) განმარტა, რომ პოლიციას უნდა განესაზღვრა მოსალოდნელი საფრთხე, რომელიც გადაიზრდებოდა ძალადობაში, სახელმწიფოს უნდა მიეღო ზომები, რათა თავიდან აეცილებინა ან შეეჩერებინა ძალადობრივი ქმედებები. სახელმწიფოს უმოქმედობა გახდა ერთ-ერთი მიზეზი კონვენციის მე-11 მუხლის დარღვევის განსაზღვრისას.

კასატორის მოსაზრებით, როდესაც შეკრებილთა უმცირესობა ავლენს ძალადობას, პოლიციამ კონკრეტული ინდივიდის ქმედებებზე დაყრდნობით არ უნდა შეაფასოს სიტუაცია, არამედ აქციის დაშლის გადაწყვეტილება პოლიციამ უნდა მიიღოს უმრავლესობის ქმედებებზე დაყრდნობით. ძალადობრივი ქმედებები განხორციელდა არა კონკრეტული ჯგუფის მიერ, არამედ შეკრებილთა უმრავლესობის მიერ, რაც ადასტურებს, რომ შეკრებამ მიიღო კანონსაწინააღმდეგო ხასიათი და საჭიროებდა პოლიციის მიერ კონკრეტული ღონისძიებების გატარებას.

კასატორის განმარტებით, არამართებულია ასევე შინაგან საქმეთა სამინისტროსათვის არაგონივრული ოდენობის მორალური ზიანის დაკისრება. რაც შეეხება ლ. პ-ისათვის მიუღებელი შემოსავლის ანაზღაურებას, კასატორი არც ამ ნაწილში იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობას და განმარტავს, რომ საქმეში წარმოდგენილი არ არის ლ. პ-ის შემოსავლის დამადასტურებელი მტკიცებულებები.

ყოველივე აღნიშნულიდან გამომდინარე, კასატორმა გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა მოითხოვა.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2022 წლის 12 სექტემბრის განჩინებით, საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად წარმოებაში იქნა მიღებული საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საკასაციო საჩივარი.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლის, საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის მოთხოვნებს და არ ექვემდებარება დასაშვებად ცნობას შემდეგ გარემოებათა გამო:

საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილი განსაზღვრავს საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის ამომწურავ საფუძვლებს, კერძოდ, აღნიშნული ნორმის თანახმად, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ საკასაციო საჩივარი დაიშვება, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებული არც ერთი ზემოთ მითითებული საფუძვლით. საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სააპელაციო სასამართლოს განჩინების საკასაციო სასამართლოს მიერ დამკვიდრებული პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით და ამასთან, არ არსებობს საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღების ვარაუდი. სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება ასევე არ ეწინააღმდეგება ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს. ამასთან, საქმის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს მიერ საქმეზე ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების თვალსაზრისით.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ კასატორი ვერ ასაბუთებს სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვას მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით. კასატორი საკასაციო საჩივარში ვერ აქარწყლებს სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს და დასკვნებს.

საკასაციო სასამართლო იზიარებს მოცემულ საქმეზე სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს და ამ გარემოებებთან დაკავშირებით გაკეთებულ სამართლებრივ შეფასებებს და მიიჩნევს, რომ სააპელაციო სასამართლომ არსებითად სწორად გადაწყვიტა მოცემული დავა.

საქართველოს კონსტიტუციის 21.1 მუხლის თანახმად, ყველას, გარდა იმ პირებისა, რომლებიც არიან თავდაცვის ძალების ან სახელმწიფო ან საზოგადოებრივი უსაფრთხოების დაცვაზე პასუხისმგებელი ორგანოს შემადგენლობაში, აქვს წინასწარი ნებართვის გარეშე, საჯაროდ და უიარაღოდ შეკრების უფლება. ამავე მუხლის 21.3 მუხლის თანახმად კი, ხელისუფლებას შეუძლია შეკრების შეწყვეტა მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მან კანონსაწინააღმდეგო ხასიათი მიიღო.

საქართველოს კონსტიტუციით აღიარებული შეკრების თავისუფლების განხორციელების უმთავრესი მომწესრიგებელი საკანონმდებლო აქტია პარლამენტის მიერ 1997 წელს მიღებული „შეკრებებისა და მანიფესტაციების შესახებ“ საქართველოს კანონი. იგი ადგენს უფლების შინაარსსა და ფარგლებს, განსაზღვრავს მის სუბიექტებს, მათ უფლება-მოვალეობებს და შეკრების თავისუფლების განხორციელებასთან დაკავშირებულ ძირითად შეზღუდვებს, ამასთან, უფლების სრულფასოვანი რეალიზების მიზნით, კანონი სახელმწიფოს გარკვეულ ვალდებულებებსაც აკისრებს. ზემოაღნიშნული კანონის მე-11 მუხლის პირველი პუნქტისა და მე-13 მუხლის პირველი პუნქტების შესაბამისად, დაუშვებელია შეკრების ან მანიფესტაციის ორგანიზებისას და ჩატარებისას მოწოდება საქართველოს კონსტიტუციური წყობილების დამხობისაკენ ან ძალადობით შეცვლისაკენ, ქვეყნის დამოუკიდებლობის ხელყოფისა და ტერიტორიული მთლიანობის დარღვევისაკენ, ან ისეთი მოწოდება, რომელიც არის ომისა და ძალადობის პროპაგანდა, აღვივებს ეროვნულ, კუთხურ, რელიგიურ ან სოციალურ შუღლს და ქმნის ამ პუნქტით გათვალისწინებული ქმედების აშკარა, პირდაპირ და არსებით საფრთხეს. ამ კანონის მე-11 მუხლის პირველი პუნქტისა და მე-2 პუნქტის „ა“−„გ“ ქვეპუნქტების მოთხოვნათა მასობრივად დარღვევის შემთხვევაში შეკრება ან მანიფესტაცია უნდა შეწყდეს დაუყოვნებლივ, უფლებამოსილი წარმომადგენლის მოთხოვნისთანავე. შეკრების ან მანიფესტაციის არშეწყვეტის შემთხვევაში სამართალდამცავი ორგანოები შეკრების ან მანიფესტაციის შესაწყვეტად და მის მონაწილეთა დასაშლელად გამოიყენებენ საერთაშორისო სამართლითა და საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებულ ზომებს.

საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ პოლიციის საქმიანობის ძირითად პრინციპებს, პოლიციის ფუნქციებს, საპოლიციო ღონისძიებებსა და პოლიციის მიერ საკუთარი უფლებამოსილებების განხორციელების სამართლებრივ ფორმებს განსაზღვრავს „პოლიციის შესახებ“ საქართველოს კანონი, რომლის მიზანია, უზრუნველყოს საზოგადოებრივი უსაფრთხოებისა და მართლწესრიგის დაცვა (მუხლი 1.1 და 1.2). პოლიცია, როგორც აღმასრულებელი ხელისუფლების განმახორციელებელი სამართალდამცავი დაწესებულება, საქართველოს კანონმდებლობით მინიჭებული უფლებამოსილებების ფარგლებში ახორციელებს პრევენციულ და სამართალდარღვევაზე რეაგირების ღონისძიებებს საზოგადოებრივი უსაფრთხოებისა და მართლწესრიგის დასაცავად (მუხლი 3). უშუალოდ შეკრებების მართვასთან დაკავშირებული საკითხები რეგულირდება „პოლიციის შესახებ“ კანონის მე-2, მე-4 და მე-5 თავებით, რომლებიც პოლიციის საქმიანობის პრინციპებს, პოლიციელთა კონკრეტულ უფლება-მოვალეობებსა და სპეციალური საშუალებების გამოყენების საკითხებს მოიცავს. პოლიცია თავის საქმიანობაში განუხრელად იცავს ადამიანის ძირითადი უფლებებისა და თავისუფლებების დაცვისა და პატივისცემის, კანონიერების, დისკრიმინაციის დაუშვებლობის, თანაზომიერების, დისკრეციული უფლებამოსილების განხორციელების, პოლიტიკური ნეიტრალობისა და პოლიციის საქმიანობის გამჭვირვალობის პრინციპებს (მუხლი 8.1). პოლიციის საქმიანობის განხორციელების ფორმები, მეთოდები და საშუალებები არ უნდა ხელყოფდეს ადამიანის პატივსა და ღირსებას, არ უნდა არღვევდეს ადამიანის სიცოცხლის, ფიზიკური ხელშეუხებლობისა და საკუთრების უფლებებს და სხვა ძირითად უფლებებსა და თავისუფლებებს, გაუმართლებელ ზიანს არ უნდა აყენებდეს გარემოს (მუხლი 9.1), საპოლიციო ღონისძიების განხორციელებისას დაუშვებელია წამება, არაადამიანური და დამამცირებელი მოპყრობა (მუხლი 9.2). ამავე კანონის მე-11 მუხლით (2021 წლის 1 იანვრამდე მოქმედი რედაქცია), პოლიცია ვალდებულია პატივი სცეს და დაიცვას ადამიანის უფლებები და თავისუფლებები, განურჩევლად რასისა, კანის ფერისა, ენისა, სქესისა, ასაკისა, რელიგიისა, პოლიტიკური და სხვა შეხედულებებისა, ეროვნული, ეთნიკური და სოციალური კუთვნილებისა, წარმოშობისა, ქონებრივი და წოდებრივი მდგომარეობისა, საცხოვრებელი ადგილისა და სხვა მახასიათებლებისა.

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ პოლიცია, მიუხედავად ზოგადი დისკრეციული უფლებამოსილების თავისუფლების არსებობისა, რაც გათვალისწინებულია სპშკ-ის 13.1 და 16.2 მუხლებით, ვალდებულია მიიღოს ზომები (იმოქმედოს), როდესაც არსებითი საფრთხე ემუქრება სამართლებრივ სიკეთეს (სუსგ №ბს-1046-(კ-19), 16.06.2022წ.). „პოლიციის შესახებ“ საქართველოს კანონის 33-ე მუხლის მე-3 პუნქტის „გ“ ქვეპუნქტით, ცრემლსადენი გაზი, წიწაკის გაზი, აკუსტიკური საშუალება და არალეტალური იარაღი (მათ შორის, არალეტალური ჭურვი) შეიძლება გამოყენებულ იქნეს პირზე, პოლიციელზე ან/და დაცულ ობიექტზე თავდასხმის მოსაგერიებლად; მართლწესრიგის მასობრივი და ჯგუფური დარღვევის აღსაკვეთად; დანაშაულის ან საზოგადოებრივად საშიში ქმედების ჩამდენი პირის დაკავებისას ან მისი იძულების მიზნით, დატოვოს დაკავებული ტერიტორია, სატრანსპორტო საშუალება ან შენობა-ნაგებობა, სადაც თავს აფარებს.

განსახილველ საქმეზე მოსარჩელის ინტერესს წარმოადგენს სახელმწიფოსათვის, უკანონოდ ძალის გამოყენებისა და შემდგომ სხეულის დაზიანების, ასევე შეკრებისა და მანიფესტაციაში მონაწილეობის მიღების ხელშეშლისათვის სამოქალაქო კოდექსის 408-ე, 411-ე და 1005.1 მუხლებით გათვალისწინებული მორალური და მატერიალური ზიანისა და ასევე, მიუღებელი შემოსავლის ანაზღაურების დაკისრება.

საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებაზე, რომ ქ. თბილისში, 2019 წლის 20 ივნისის საღამოს გაიმართა მოქალაქეთა შეკრება, რომელშიც მონაწილეობდა მოსარჩელე ლ. პ-ი. შეკრებაში მონაწილე ცალკეულ პირთა მიერ კანონსაწინააღმდეგო მოქმედებების განხორციელების საფუძვლით, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს სპეციალურმა დანაყოფებმა, აღნიშნულ მოქმედებათა აღკვეთის მიზნით, დაიწყო ძალის (სპეციალური საშუალებების) გამოყენება შეკრებაში მონაწილე პირების მიმართ, რის შედეგადაც მოსარჩელე ლ. პ-ის, რომელიც მშვიდობიანად, რაიმე სახის აგრესიის, კანონსაწინააღმდეგო მოქმედების გარეშე მონაწილეობდა შეკრებაში, პოლიციელთა მიერ ნასროლი რეზინის ვაზნები მოხვდა თავისა და მკერდის არეში.

საკასაციო სასამართლოს განმარტებით, სახელმწიფო ორგანოთა და მოსამსახურეთა მიერ უკანონოდ მიყენებული ზიანის სახელმწიფო სახსრებიდან ანაზღაურება აღიარებული და გარანტირებულია საქართველოს კონსტიტუციის 18.4 მუხლით. ასევე, „შეკრებებისა და მანიფესტაციების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-15 მუხლით, შეკრების ან მანიფესტაციის ჩატარებისას სახელმწიფოსათვის, ორგანიზაციისა და მოქალაქისათვის მიყენებული ზიანი უნდა ანაზღაურდეს კანონმდებლობით დადგენილი წესით.

საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 208.1 მუხლის მიხედვით, სახელმწიფოს, ადმინისტრაციული ორგანოს, აგრეთვე მისი თანამდებობის პირის ან სხვა სახელმწიფო მოსამსახურის მიერ სამსახურებრივი მოვალეობის განხორციელებისას მიყენებული ზიანისათვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო; ხოლო ამავე კოდექსის 207-ე მუხლით განისაზღვრა კერძო სამართალში დადგენილი პასუხისმგებლობის ფორმების, პრინციპებისა და საფუძვლების გავრცელება სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის შემთხვევებზეც, გარდა იმ გამონაკლისებისა, რომლებიც ამავე კოდექსით არის დადგენილი. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, თუ სახელმწიფო მოსამსახურე განზრახი ან უხეში გაუფრთხილებლობით არღვევს თავის სამსახურებრივ მოვალეობას სხვა პირთა მიმართ, მაშინ სახელმწიფო ან ის ორგანო, რომელშიც მოსამსახურე მუშაობს, ვალდებულია აანაზღაუროს ზიანი. განზრახი ან უხეში გაუფრთხილებლობის დროს მოსამსახურე სახელმწიფოსთან ერთად სოლიდარულად აგებს პასუხს. მითითებული კოდექსის 992-ე მუხლის თანახმად, პირი, რომელიც სხვა პირს მართლსაწინააღმდეგო, განზრახი ან გაუფრთხილებელი მოქმედებით მიაყენებს ზიანს, ვალდებულია აუნაზღაუროს მას ეს ზიანი. ამასთან, ამავე კოდექსის 413-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, არაქონებრივი ზიანისათვის ფულადი ანაზღაურება შეიძლება მოთხოვნილ იქნეს, მხოლოდ კანონით ზუსტად განსაზღვრულ შემთხვევაში, გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების სახით.

საქმეში წარმოდგენილი მასალებით დადგენილია, რომ ლ. პ-ი 2019 წლის 21 ივნისს, 2 საათზე, სასწრაფო სამედიცინო სამსახურის მეშვეობით, სამედიცინო დახმარების აღმოჩენის მიზნით, გადაყვანილ იქნა სამედიცინო დაწესებულების სტაციონარში - შპს „ნ...ში“. სამედიცინო დაწესებულების სტაციონარში ჰოსპიტალიზაციისას მოსარჩელე ლ. პ-ის გამოუვლინდა ორმხრივ გვერდზე ხედვისას წვრილამპლიტუდიანი ნისტაგმი, მარჯვნივ ქვედა ყბის არეში დიდი ზომის ნაფლეთოვანი ჭრილობა, კისრის მარჯვენა ნახევარში შეშუპება, გულმკერდის მარცხენა ნახევარში ორი ოვალური ფორმის ზედაპირული ჭრილობა, ასევე ორივე საზარდულის არეში ორი ოვალური ფორმის ზედაპირული ჭრილობა. მას სათანადო კვლევებით დაუდგინდა მარჯვნივ ქვედა ყბის სხეულის, ტოტისა და მორჩების მრავალფრაგმენტული მოტეხილობა, მოტეხილი ფრაგმენტების მკვეთრი შეცილებით და მიმდებარე ქსოვილებში გადანაცვლებით. მარჯვნივ ტემპორომანდირბულარული სახსრის გაფართოება, ქვედა ყბის როკისებრი მორჩის გადანაცვლება ცენტრალურად და კაუდალურად, მარჯვნივ კისრის მიდამოს რბილი ქსოვილების მკვეთრად შეშუპება, იმბიბირება, დადგენილ იქნა ჰაერის სიმკვრივის უბნები, მარჯვნივ კისრის მიდამოს რბილ ქსოვილებში C2 მალის დონეზე გამოისახა მოგრძო ფორმის ჰიპერდენსული უცხო სხეული, პირხახის დეფორმაცია და ა.შ. ექიმის დასკვნით, მოსარჩელე ლ. პ-ი საჭიროებდა ჰოსპიტალიზაციას და ოპერაციულ მკურნალობას. მას იმავე დღეს ჩაუტარდა ოპერაცია.

პაციენტი საჭიროებდა მკურნალობის გაგრძელებას ყბა-სახის ქირურგიის განყოფილებაში. მოსარჩელე ლ. პ-იმა გააგრძელა მკურნალობა მათ შორის ისრაელის შესაბამის კლინიკაში, სადაც მას 2019 წლის ივლისში დაესვა დიაგნოზი - ქვედა ყბის ღია მოტეხილობა - სახის ღია ჭრილობა, კონდიალური სხეულის ქვემოთ და კუთხე, რის გამოც მას ჩაუტარდა ქირურგიული ოპერაცია - კონდიალური სხეულის ქვემოთ ქვედა ყბის მოტეხილობის კუთხის შიდა ფიქსაცია ღია რედუქციით, ქვედა ყბის და ქვედა ყბის სხეულის სამუშაოს არაკოდირებული პროცედურები.

ლ. პ-იმა მკურნალობის კურსი გაიარა ასევე გერმანიის ფედერაციულ რესპუბლიკაში, ...ის კლინიკაში, სადაც 2020 წლის ნოემბერში დიაგნოზად განისაზღვრა მარჯვენა ყბის კუთხის ფსევდოართროზი და თერაპიის სახით ჩაუტარდა ლითონის მოცილება ექსტრაორალური გზით, მარჯვენა მენჯის ცხიმოვანი ქსოვილის ძვლოვანი ტრანსპლანტატის აღება, თეძოს ძვლოვანი ტრანსპლანტატის შეყვანა მარჯვენა ქვედაყბაზე. მოსარჩელე ლ. პ-ი მისთვის მიყენებული დაზიანებების გამო შრომისუუნარო იყო 2020 წლის 23 ნოემბრის მდგომარეობით. ამასთან იგი დაზიანებამდე მუშაობდა ერთ-ერთ რესტორანში.

ასევე დადგენილია, რომ მოსარჩელე ლ. პ-ის მკურნალობის ხარჯები სრულად იქნა ანაზღაურებული სახელმწიფო ბიუჯეტიდან იმის გამო, რომ მან დაზიანება მიიღო პოლიციელთა ქმედების შედეგად.

ამასთან, საკასაციო სასამართლოში ლ. პ-ის წარმომადგენლის მიერ, ინფორმაციის სახით წარმოდგენილ იქნა საქართველოს გენერალური პროკურატურის საგამოძიებო ნაწილის (დეპარტამენტის) საპროკურორო ზედამხედველობის სამმართველოს უფროსი პროკურორის 2023 წლის 8 თებერვლის დადგენილება, რომლითაც ლ. პ-ი დაზარალებულად იქნა ცნობილი სისხლის სამართლის №074091119801 საქმეზე, რომელიც უკავშირდება 2019 წლის 20-21 ივნისს ქ. თბილისში, ...ის გამზირზე საქართველოს ...ის წინ მოქალაქეთა საპროტესტო შეკრებისას განხორციელებულ მოქმედებებს, რა დროსაც ცალკეულმა სამართალდამცავმა ძალადობით და იარაღის გამოყენებით სამსახურებრივ უფლებამოსილებას გადაამეტა, რის გამოც ლ. პ-იმა მიიღო ჯანმრთელობის ნაკლებად მძიმე ხარისხის დაზიანება. ყოველივე აღნიშნულის გათვალისწინებით, საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ სადავო შემთხვევაში დადასტურებულია საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლების მიერ ლ. პ-ის მიმართ ზიანის მიყენების ფაქტი და მიზეზობრივი კავშირი დამდგარ შედეგსა და ზიანის მიმყენებლის მართლსაწინააღმდეგო ქმედებას შორის.

საკასაციო სასამართლო მიუთითებს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2009 წლის 8 აპრილის განჩინებაზე, საქმე №ბს-972-936(3კ-08), სადაც განმარტებულია, რომ „არაქონებრივი უფლებები წარმოადგენს სამოქალაქო სამართლის იმ ობიექტს, რომელსაც გააჩნია მისთვის დამახასიათებელი თავისებურებები. არსებითი განსხვავება მდგომარეობს არაქონებრივი უფლების ხელყოფის შედეგად დამდგარი ზიანის შინაარსში. სამოქალაქო სამართლის აღნიშნული ობიექტის სპეციფიკის გათვალისწინებით მისი ხელყოფის შედეგად დამდგარ ზიანს ქონებრივი ეკვივალენტი არ გააჩნია. ამდენად, არაქონებრივი ზიანის მოთხოვნის წარმოშობისათვის საკმარისია არსებობდეს არაქონებრივი უფლების ხელყოფის ფაქტი, რაც მოცემულ შემთხვევაში სახეზეა. მორალური ზიანის მოცულობას (რომელსაც არ გააჩნია მატერიალური გამოხატულება) განსაზღვრავს სასამართლო გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების სახით“. „სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლში მითითება მორალური ზიანის გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების თაობაზე გულისხმობს ზიანის მიმყენებლის ბრალეულობის ხარისხის, დაზარალებულის განცდების სიღრმისა და ინდივიდუალური თავისებურების გათვალისწინებას. მორალური ზიანის ოდენობის განსაზღვრისას სასამართლო მხედველობაში იღებს, მოპასუხეების მიერ მატერიალური ზიანის ანაზღაურების ფაქტს, ასევე დაზარალებულის სუბიექტურ დამოკიდებულებას მორალური ზიანის მიმართ და ობიექტურ გარემოებებს. ამ გარემოებათა შორისაა დაზარალებულის ცხოვრების პირობები (საოჯახო, ყოფითი, მატერიალური, ჯანმრთელობის მდგომარეობა, ასაკი და ა.შ.), ბრალის ხარისხი, ქონებრივი მდგომარეობა და სხვა გარემოებები. მორალური ზიანის ანაზღაურების შემთხვევაში არ ხდება ხელყოფილი უფლების რესტიტუცია, რადგან მიყენებულ ზიანს ფულადი ეკვივალენტი არ გააჩნია. შეუძლებელია ფულადი ფორმით ჯანმრთელობის შეფასება, კომპენსაციის მიზანია მორალური ზიანით გამოწვეული ტკივილების, ნეგატიური განცდების შემსუბუქება, დადებითი ემოციების გამოწვევა, რომელიც ეხმარება დაზარალებულს სულიერი გაწონასწორების მიღწევაში, სოციალურ ურთიერთობებში ჩართვაში, რაც მორალური (არაქონებრივი) ზიანის ანაზღაურების სატისფაქციურ ფუნქციას შეადგენს“.

საკასაციო სასამართლო იზიარებს განსახილველ შემთხვევაში საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროსთვის ლ. პ-ის სასარგებლოდ მორალური ზიანის სახით 20 000 ლარის დაკისრებას, არ იზიარებს კასატორის პრეტენზიებს მოცემულ შემთხვევაში, მორალური ზიანის ოდენობასთან დაკავშირებით და მიიჩნევს, რომ სააპელაციო სასამართლომ მართებულად მიუთითა, რომ ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, სასამართლოს მხრიდან მორალური ზიანის მოცულობის განსაზღვრა ხდება გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების სახით, რა დროსაც სასამართლო მხედველობაში იღებს დაზარალებულის სუბიექტურ დამოკიდებულებას, ობიექტურ გარემოებებს, როგორიცაა სხეულის დაზიანების ხარისხი, დაზარალებულის ცხოვრების პირობები, ჯანმრთელობის მდგომარეობა, ასაკი და ა.შ.

რაც შეეხება მოსარჩელის მოთხოვნას ჯანმრთელობისათვის ზიანის მიყენების გამო მიუღებელი შემოსავლის ანაზღაურებასთან დაკავშირებით, საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სამოქალაქო კოდექსის 408-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, პირმა, რომელიც ვალდებულია აანაზღაუროს ზიანი, უნდა აღადგინოს პირვანდელი მდგომარეობა, ანუ მდგომარეობა, რომელიც იარსებებდა, რომ არა ვალდებულების დარღვევა. ამასთანავე მნიშვნელობა არა აქვს, თუ რამდენად მაღალია მოვალის ბრალეულობის (განზრახვა თუ გაუფრთხილებლობა) ხარისხი ზიანის დადგომაში. თუმცა ეს წესი იზღუდება, თუ კრედიტორი თანაბრალეულია. სამოქალაქო კოდექსის 411-ე მუხლი კიდევ უფრო აკონკრეტებს 408-ე მუხლში მოცემული ზიანის სრულად ანაზღაურების პრინციპს. სრული ანაზღაურება ეხება არა საერთოდ ზიანს, რომელიც შეიძლება ვინმემ განიცადოს, არამედ იმ ზიანს, რომელიც სამოქალაქო პასუხისმგებლობის საერთო საფუძვლებიდან გამომდინარე ანაზღაურებადია. ზიანი უნდა ანაზღაურდეს არა მხოლოდ ფაქტობრივად დამდგარი ქონებრივი დანაკლისისთვის, არამედ მიუღებელი შემოსავლისთვისაც. სამოქალაქო კოდექსის 411-ე მუხლის თანახმად, ანაზღაურებას ექვემდებარება ის მიუღებელი შემოსავალი, რომლის ანაზღაურებაც დამოკიდებულია იმაზე, თუ რამდენად იყო მისი მიღება მოსალოდნელი. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მიუღებელი შემოსავალი წარმოადგენს სავარაუდო შემოსავალს, განაცდურ ქონებრივ ნამეტს, რომელიც შესაძლოა მიღებულიყო სამოქალაქო ბრუნვის ნორმალური განვითარების შემთხვევაში და რომლის ანაზღაურებაც მოსარჩელის კომერციულ ინტერესში შედის. სავარაუდოა შემოსავალი, რომლის მიღებაც მოსალოდნელი იყო (სუსგ №ბს-1031(კ-20), 21.06.2021წ.; №ას-154-2021, 01.04.2022წ.). მართალია, მიუღებელი შემოსავალი წარმოადგენს სავარაუდო შემოსავალს, თუმცა მისი დადგენისათვის გათვალისწინებული უნდა იქნეს, თუ რამდენად მოსალოდნელი იყო მისი მიღება. ზიანის დადგომის შესაძლებლობა უნდა დასტურდებოდეს ყველა იმ გარემოების და მტკიცებულების შეფასებიდან, რომელიც ქმნის მისი წარმოშობის მტკიცების მაღალ ალბათობას. ზიანის ანაზღაურების ერთ-ერთი აუცილებელი ნიშანია, რომ ზიანი უნდა იყოს ზიანის გამომწვევი მოქმედების უშუალო შედეგი. მართალია, მიუღებელი შემოსავლის არსი მდგომარეობს მის მიუღებლობაში, მაგრამ სასამართლომ უნდა შეაფასოს, რომ არა ზიანის მიმყენებლის ქმედება, რამდენად მიიღებდა მხარე ამ სარგებელს. შესაბამისად, მიუღებელი შემოსავლის მტკიცება არ უნდა ეფუძნებოდეს მხოლოდ მოსაზრებაზე დამყარებულ გარემოებებს, არამედ უნდა დასტურდებოდეს კონკრეტული ფაქტებითა და მტკიცებულებებით (სუსგ №ბს-200(კ-21), 25.04.2023 წ.)

საკასაციო სასამართლო მიუთითებს საქმეზე დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებაზე, რომ მოსარჩელე ლ. პ-ი ჯანმრთელობის დაზიანებამდე მუშაობდა ქ.თბილისში მდებარე ერთ-ერთ რესტორანში, ასევე მხედველობაში იღებს ლ. პ-ის მკურნალობისათვის საჭირო ხანგრძლივ პერიოდს და ქვედა ინსტანციის სასამართლოთა განმარტებას, რომ ლ. პ-ის ჯანმრთელობის დაზიანებით და მისგან გამომდინარე შრომისუუნარობით მოსარჩელეს მიადგა მატერიალური ზიანი მიუღებელი შემოსავლის სახით და დასაბუთებულად მიაჩნია სასამართლოთა დასკვნა ლ. პ-ის სასარგებლოდ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროსათვის მიუღებელი შემოსავლის სახით - 15 000 ლარის ოდენობით ანაზღაურების დაკისრებაზე.

ყოველივე ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ კასატორის მიერ მითითებული გარემოებები არ ქმნის საკასაციო საჩივრის დასაშვებად ცნობის საფუძველს, მოცემულ საქმეს არ გააჩნია პრინციპული მნიშვნელობა სასამართლო პრაქტიკისათვის, ხოლო საკასაციო საჩივარს - წარმატების პერსპექტივა. ამდენად, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საკასაციო საჩივარი მიჩნეულ უნდა იქნეს დაუშვებლად.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლით, 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საკასაციო საჩივარი მიჩნეულ იქნეს დაუშვებლად;

2. უცვლელად დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 11 მაისის განჩინება;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

მოსამართლეები: ბ. სტურუა

მ. ვაჩაძე

გ. აბუსერიძე