საქართველოს უზენაესი სასამართლო

გ ა ნ ჩ ი ნ ე ბ ა

საქართველოს სახელით

№ბს-922(კ-22) 25 ივლისი, 2023 წელი

ქ. თბილისი

ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატამ

შემდეგი შემადგენლობით:

თამარ ოქროპირიძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მოსამართლეები: ქეთევან ცინცაძე, გენადი მაკარიძე

საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლისა და 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის საფუძველზე, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 408-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, ზეპირი განხილვის გარეშე, შეამოწმა საქართველოს გენერალური პროკურატურის საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საფუძვლების არსებობა თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 3 მაისის განჩინებაზე (მოწინააღმდეგე მხარე - დ. ხ-ა, მესამე პირი - საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო, მოპასუხე - საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო).

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

დ. ხ-ამ 2019 წლის 31 ივლისს სარჩელით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას მოპასუხეების საქართველოს გენერალური პროკურატურისა და საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიმართ და მოითხოვა საქართველოს გენერალურ პროკურატურასა და საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროსთვის დ. ხ-ას სასარგებლოდ სოლიდარულად მორალური ზიანის ანაზღაურება 10 000 (ათი ათასი) ლარის ოდენობით დაკისრება.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2020 წლის 07 მაისის გადაწყვეტილებით დ. ხ-ას სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; საქართველოს გენერალურ პროკურატურას დაეკისრა დ. ხ-ას სასარგებლოდ მორალური ზიანის ანაზღაურება 3 000 ლარის ოდენობით, სხვა ნაწილში სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2019 წლის 27 აგვისტოს განჩინებით, საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის მე-16 მუხლის პირველი ნაწილის საფუძველზე, საქმეში მესამე პირად ჩაება საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2020 წლის 07 მაისის გადაწყვეტილება სააპელაციო საჩივრით გაასაჩივრეს დ. ხ-ამ და საქართველოს გენერალურმა პროკურატურამ.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 3 მაისის განჩინებით არ დაკმაყოფილდა დ. ხ-ას სააპელაციო საჩივარი, არ დაკმაყოფილდეს საქართველოს გენერალური პროკურატურის სააპელაციო საჩივარი, უცვლელი დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2020 წლის 07 მაისის გადაწყვეტილება.

პალატამ დადგენილად მიიჩნია, რომ ბრალდებულის დაკავების 2017 წლის 5 მარტის ოქმის თანახმად, 2017 წლის 5 მარტს 09:55 საათზე, დ. ხ-ა შს სამინისტროს თანამშრომლებმა დააკავეს საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 236-ე მუხლის მე-2 ნაწილით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენაში ბრალდების საფუძველზე. დ. ხ-ა დაკავებულ იქნა სასამართლო განჩინების გარეშე იმ მოტივით, რომ მას წაასწრეს დანაშაულის ჩადენისას/ჩადენისთანავე. თბილისის საქალაქო სასამართლოს საგამოძიებო და წინასასამართლო სხდომის კოლეგიის 2017 წლის 7 მარტის განჩინებით ბრალდებულ დ. ხ-ას მიმართ აღკვეთის ღონისძიების სახით გამოყენებულ იქნა პატიმრობა. დ. ხ-ას პატიმრობის ვადის ათვლა დაეწყო დაკავების მომენტიდან - 2017 წლის 5 მარტის 09:55 საათიდან. თბილისის საქალაქო სასამართლოს საგამოძიებო და წინასასამართლო სხდომის კოლეგიის 2017 წლის 21 ივნისის საოქმო განჩინებით (№1/1531-17 საქმეზე) დ. ხ-ას ადვოკატის შუამდგომლობა დაკმაყოფილდა. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 2017 წლის 11 აპრილის განჩინებით ბრალდებულ დ. ხ-ას მიმართ გამოყენებული აღკვეთის ღონისძიების გირაოს სახით განსაზღვრული თანხა 3000 ლარის უზრუნველყოფის მიზნით ყადაღა დაედო ა. ჯ-ას სახელზე რეგისტრირებულ უძრავ ქონებას. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა საგამოძიებო, წინასასამართლო სხდომისა და არსებითი განხილვის კოლეგიის 2019 წლის 2 აპრილის განაჩენით დ. ხ-ა უდანაშაულოდ იქნა ცნობილი საქართველოს სსკ-ის 236-ე მუხლის მე-2 ნაწილით წარდგენილ ბრალდებაში და გამართლდა. გაუქმდა 2017 წლის 21 ივნისის განჩინებით ა. ჯ-ას საკუთრებაში არსებულ უძრავ ქონებაზე ბრალდებულ დ. ხ-ას გირაოს თანხის 3 000 ლარის უზრუნველსაყოფად დადებული ყადაღა, რაც სააპელაციო წესით გაასაჩივრა ძველი თბილისის რაიონული პროკურატურის პროკურორმა. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2019 წლის 20 ივნისის განაჩენით ძველი თბილისის პროკურატურის პროკურორის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა საგამოძიებო, წინასასამართლო სხდომისა და არსებითი განხილვის კოლეგიის 2019 წლის 2 აპრილის განაჩენი გამართლებულ დ. ხ-ას მიმართ დარჩა უცვლელი; დ. ხ-ა ცნობილ იქნა უდანაშაულოდ და გამართლდა საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 236-ე მუხლის მე-2 ნაწილით წარდგენილ ბრალდებაში. პატიმრობაში ყოფნისას დ. ხ-ა 2017 წლის 3 მარტს სამკურნალოდ გადაყვანილი იქნა კლინიკა „ლ...ში“. ანამნეზში აღინიშნა შემდეგი: გულის იშემიური დაავადება; გადატანილი მიოკარდიუმის ინფარქტი 2016 წელს, ამავე პერიოდში იმპლანტირებული აქვს ორი კორონარული სტენტი (შესაბამის სამედიცინო დოკუმენტაციას ხელზე ვერ წარმოადგენს), არტერიული ჰიპერტენზია: T/Almax 230/120mmhg; T/A ჩვეული 120/60 mmhg; გულის ქრონიკული უკმარისობა. პაციენტმა ანამნეზში აღნიშნა, რომ აქვს ეპილეფსია, ნევროლოგის დანიშნულებით იღებს ფინლეპსინს. ასევე, აქვს ქრონიკულ ვირუსული ჰეპატიტი. 07.03.2017-ში ძლიერი ემოციური დატვირთვის ფონზე აღენიშნა ძლიერი მოჭერითი ხასიათის ტკივილი რეტროსტერნალურად ირადიაციით ქვედა ყბის, მარცხენა ბეჭის, მხრისა და წინამხრის არეში, მოხრჩობის შეგრძნება, ძლიერი ზოგადი საერთო სისუსტე, რის გამოც პაციენტი გადაყვანილ იქნა შპს „ლ...ში“ სდბ 112-ის ბრიგადის მიერ პოლიციის თანხლებით. დ. ხ-ას დიაგნოზად განესაზღვრა: კად; არასტაბილური სტენოკარდია I20.0; კორონაროგრაფია (08\02\2017) FNDC1A; გადატანილი მიოკარდიუმის ინფარქტი (2016წ) I25.2: კორონალური არტერიების სტენტირების შ/პ (2016წ.) Z95.5: იშემიური კარდიომიოპათია I25.5; არტერიული ჰიპერტენზია III (ESH/ESC) I10; მიტრალური სარქვლის ნაკლოვანება (ზომიერი) I34.0; ტრიკუსპიდული სარქვლის ნაკლოვანება (ზომიერი) I36.1; გულის უკმარისობა II (NYHA) I50; პულმონური ჰიპერტენზია I27.5. დ. ხ-ა გაეწერა საავადმყოფოდან 2017 წლის 9 მარტს. 2017 წლის 29 მარტს ძლიერი ტკივილით გულის არეში გადაყვანილ იქნა, სდბ 112-ის მიერ, შპს „ა...ში“, სადაც დიაგნოზად განესაზღვრა: გიდ: არასტაბილური სტენოკარდია (პროგრესირებადი) (I20,0); კორონარული ანგიოგრაფია 30,03,17 (FNDC1A) კორონარული სტენტირება 31,03,17 (FNSG05) 5 CAR. გართულებები: გულის უკმარისობა II (NYHA) (I50.9.) თანმხლები დაავადება: მიოკარდიუმის გადატანილი ინფარქტი (გაურკვეველი ხანდაზმულობის) (I25.2); კორონარული სტენტირების შემდგომი მდგომარეობა გაურკვეველი ხანდაზმულობის (Z95.5) არტერიული ჰიპერტენზია III (ESC/ESH). ( I10); ეპილეფსია, დაუზუსტებელი (G40.9); მიტრალური ნაკლოვანება (ზომიერი) (I34.0.) აორტული ნაკლოვანება (ზომიერი) (I35.1.) ტრიკუსპიდული ნაკლოვანება (ზომიერი) (I36.1.). დ. ხ-ა გაეწერა საავადმყოფოდან 2017 წლის პირველ აპრილს. დ. ხ-ა 2017 წლის 1 აპრილს მოთავსებულ იქნა №... სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში შემდეგი დიაგნოზით _ გ.ი.დ. არასტაბილური სტენოკარდია კორონარული სტენტირების შემდგომი მდგომარეობა. ამასთან, დ. ხ-ამ შიმშილობა გამოაცხადა 2017 წლის 21 მარტს და იგი იმყოფებოდა სრულ შიმშილობაზე და უარს აცხადებდა მედიკამენტების მიღებაზე.

სპეციალური პენიტენციური სამსახურის 2020 წლის 26 მარტის №85509/25 წერილის თანახმად, დ. ხ-ა გათავისუფლებულ იქნა №... დაწესებულებიდან 2017 წლის 11 აპრილს.

ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ 2018 წლის 9 ოქტომბრის ცნობის თანახმად, დ. ხ-ა მოთავსებულ იქნა შპს „ს...ში“ 2018 წლის 9 ოქტომბერს და საავადმყოფოდან გაეწერა 2018 წლის 11 ოქტომბერს. დ. ხ-ას დიაგნოზად განესაზღვრა: გ.ი.დ. არასტაბილური სტენოკარდია (I20,0), თანმხლებ დაავადებებად: ესენციური (პირველადი) ჰიპერტენზია II (ESC/ESH) – I10; მიოკარდიუმის გადატანილი ინფარქტი (2017) (I25.2); კორონარული ანგიოპლატიური იმპლანტანტის არსებობა (2017-2018წწ. 6 სტენტით) (Z95.5); წინაგულ პარკუჭოვანისართავის ადრეული დეპოლარიზაცია I49.2; NCSP კორონარული არტერიების ანგიოგრაფია (10.10.2018) – FNDCIA.

სააპელაციო პალატამ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს განმარტება, რომ ზიანი ანაზღაურებას ექვემდებარება მიუხედავად ზიანის მიმყენებლის ბრალისა, ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის დაკმაყოფილებისთვის საკმარისია, სახეზე იყოს პირის მარეაბილიტირებელი გარემოება. მორალური ზიანის ანაზღაურების საფუძვლების მიმართ უნდა გავრცელდეს იგივე მოთხოვნები.

დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების სამართლებრივი ანალიზის საფუძველზე სააპელაციო პალატამ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს განმარტება, რომ საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლით განსაზღვრული ზიანის ანაზღაურებისთვის პირის მარეაბილიტირებელ გარემოებად უპირობოდ უნდა იქნას მიჩნეული პირის მიმართ გამამართლებელი განაჩენის გამოტანა, ვინაიდან ამგვარი აქტი ადასტურებს, რომ გამართლებულ პირს დანაშაული არ ჩაუდენია, რაც, თავის მხრივ, განაპირობებს მის უფლებებში აღდგენას - მის რეაბილიტაციას. რაც შეეხება აღნიშნული მუხლის მეორე კომპონენტს - ქმედების უკანონობას, ქმედების უკანონობა არ უნდა შეფასდეს მხოლოდ კონკრეტული საპროცესო თუ მატერიალური ნორმის დარღვევის დადგენით, გამართლებულს პირს უნდა მიეცეს უფლებების აღდგენის ეფექტური შესაძლებლობა. მართალია, სისხლისსამართლებრივი დევნა და ბრალდებულის მიმართ გამოყენებული იძულების ღონისძიებები ემსახურება სახელმწიფოს ლეგიტიმურ მიზანს - საზოგადოების, მისი კონკრეტული წევრის უსაფრთხოების დაცვას, ამასთან, უფლებამოსილი ორგანო წინასწარ ვერ განსაზღვრავს კონკრეტული საქმის შედეგს, ვინაიდან მტკიცებულებათა შეფასება გამამტყუნებელი განაჩენის გამოტანისთვის საკმარისობის კუთხით წარმოადგენს სასამართლოს კომპეტენციას, თუმცა, პირს, რომლის მიმართაც დადგა გამამართლებელი განაჩენი, უნდა მიეცეს შესაბამისი კომპენსაცია სახელმწიფოს მხრიდან მისი უფლებებში გაუმართლებელი ან/და გადაჭარბებული ჩარევისთვის. ამდენად, პირველი ინსტანციის სასამართლომ მართებულად ჩათვალა, რომ სახეზეა სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებული მარეაბილიტირებლი გარემოება და შესაბამისად, ქმედების უკანონობა.

პალატამ აღნიშნა, რომ მოქმედი კანონმდებლობით არსებობს გამართლებული პირის უფლების დაცვის მექანიზმი და გამართლებულ პირს შეუძლია, აღიდგინოს დარღვეული უფლებები. კერძოდ, გამართლებულ პირს აქვს შესაძლებლობა, დარღვეული უფლება აღიდგინოს საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსით გათვალისწინებული რეაბილიტაციისა და სისხლის სამართლის პროცესის ორგანოების უკანონო და დაუსაბუთებელი მოქმედებების შედეგად მიყენებული ზიანის ანაზღაურების გზით. მორალური ზიანის ანაზღაურების მოცულობას განსაზღვრავს სასამართლო მოსარჩელის მოთხოვნის საფუძველზე. მოსარჩელე უფლებამოსილია, სარჩელში მიუთითოს ფულადი თანხა, რომელსაც ის ითხოვს მიყენებული სულიერი თუ ფიზიკური ტკივილის კომპენსაციისათვის, მაგრამ ეს მოთხოვნა მოსარჩელის მხოლოდ მოსაზრებაა და ანაზღაურების მოცულობის განსაზღვრა სასამართლოს მიერ უნდა გადაწყდეს. მორალური ზიანი გულისხმობს ფიზიკურ და ზნეობრივ-ფსიქოლოგიურ ტანჯვას, რასაც პირი განიცდის ამა თუ იმ სიკეთის, უმეტესწილად არამატერიალურ ფასეულობათა ხელყოფით და მის ანაზღაურებას აკისრია სამი ფუნქცია: დააკმაყოფილოს დაზარალებული, ზემოქმედება მოახდინოს ზიანის მიმყენებელზე და თავიდან აიცილოს პიროვნული უფლების ხელყოფა სხვა პირების მიერ. მორალური ზიანის შეფასებისას სასამართლომ მხედველობაში უნდა მიიღოს დაზარალებულის სუბიექტური დამოკიდებულება ასეთი ზიანის სიმძიმის მიმართ, ასევე, ობიექტური გარემოებები, რითაც შეიძლება მისი ამ კუთხით შეფასება. მხოლოდ ამ შემთხვევაში შეიძლება დადგინდეს მორალური ზიანის არსებობა და მისი გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების კრიტერიუმები. კანონი არ ადგენს მორალური ზიანის ასანაზღაურებელ ოდენობას, რამდენადაც მორალური ზიანის ანაზღაურების კონკრეტული შემთხვევა ინდივიდუალურია, განპირობებულია მრავალი სხვადასხვა ფაქტორით. ამასთან, მორალური ზიანის მოცულობა სასამართლოს მიერ ქონებრივი ზიანის ანაზღაურებისაგან დამოუკიდებლად განისაზღვრება, როგორც დამდგარი ზიანის სიმძიმის, ისე ბრალის ხარისხის მიხედვით.

პალატის მოსაზრებით, პირველი ინსტანციის სასამართლომ მართებულად მიიჩნია, რომ უკანონო პატიმრობით და უკანონო ბრალდების წარდგენით მოსარჩელეს მიადგა მორალური ზიანი, რომლის მოცულობას განსაზღვრავს სასამართლო მოსარჩელის მოთხოვნის საფუძველზე, მაგრამ ეს მოთხოვნა მხოლოდ მოსარჩელის მოსაზრებაა და ანაზღაურების მოცულობის ოდენობის გონივრულ ფარგლებში განსაზღვრა სასამართლოს მიერ უნდა გადაწყდეს. შელახული სიკეთის ხასიათიდან გამომდინარე და სულიერი ტანჯვის ხარისხის ზუსტად განსაზღვრის შეუძლებლობის გამო, უფრო მართებულია ზიანის კომპენსაცია, რამდენადაც ეს შესაძლებელია საერთოდ. მორალური ზიანის ანაზღაურების უმთავრეს მიზანს არ წარმოადგენს ხელყოფილი უფლებების რესტიტუცია, რადგან მიყენებულ ზიანს ფულადი ეკვივალენტი არ გააჩნია და შეუძლებელია მისი სრულად აღდგენა.

პირველი ინსტანციის სასამართლომ მხედველობაში მიიღო და თავის მხრივ სააპელაციო პალატამაც ყურადღება გაამახვილა დ. ხ-ას მიმართ წარდგენილი ბრალდების შინაარზე, მის მიმართ აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის, პატიმრობაში ყოფნის ხანგრძლივობაზე, სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში ყოფნის დროს მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუარესების ფაქტზე. პალატამ აღნიშნა, რომ სასამართლო განაჩენებით დ. ხ-ას უდანაშაულოდ ცნობის საფუძველი გახდა უტყუარ და საკმარის მტკიცებულების არ არსებობა. ამასთან, გასათვალისწინებელია მოსარჩელის დაკავებიდან მის მიმართ გამამართლებელი განაჩენის გამოტანის დროის მონაკვეთი - ბრალდებულად ყოფნის ხანგრძლივობა, ასევე, ბრალდების მხარის მიერ სააპელაციო წესით პირველი ინსტანციის სასამართლოს გამამართლებელი განაჩენის გასაჩივრებისა და შესაბამისად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ განაჩენის მიღების ვადები. აღნიშნულის საფუძველზე სააპელაციო პალატამ აღნიშნა, მოცემულ შემთხვევაში პირველი ინსტანციის სასამართლომ სწორად მიიჩნია, რომ განსახილველ შეთხვევაში მოსარჩელისათვის მიყენებული მორალური ზიანის თაობაზე სასარჩელო მოთხოვნა ექვემდებარებოდა ანაზღაურებას ნაწილობრივ, კერძოდ, საქართველოს გენერალურ პროკურატურას დ. ხ-ას სასარგებლოდ მართებულად დაეკისრა მორალური ზიანის ანაზღაურება 3 000 ლარის ოდენობით.

სააპელაციო პალატამ ყურადღება გაამახვილა თბილისის საქალაქო სასამართლოს საგამოძიებო და წინასასამართლო სხდომის კოლეგიის 2017 წლის 7 მარტის განჩინებაზე, რომლის თანახმად, სასამართლომ შეამოწმა აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების როგორც ფორმალური (საპროცესო), ისე ფაქტობრივი საფუძვლები. ბრალდებულს სადავოდ არ გაუხდია და სასამართლომაც დადგენილად მიიჩნია, რომ ბრალდებულ დ. ხ-ას დაკავებისას, მისი ბრალდებულად ცნობისას, ასევე სხვა საპროცესო მოქმედებათა განხორციელებისას არსებითი ხასიათის საპროცესო დარღვევების დაშვების ფაქტი, რაც გამოიწვევდა აღკვეთის ღონისძიების გამოყენებაზე უარის თქმას, საქმის მასალებით არ დასტურდებოდა.

პალატამ მიიჩნია, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლომ მართებულად ჩათვალა, რომ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო არ წარმოადგენს სუბიექტს, რომელსაც უნდა დაეკისროს პასუხისმგებლობა იმის გამო, რომ გამო მოსარჩელე იძულებული გახდა, აეტანა უკანონო პატიმრობიდან გამომდინარე უარყოფითი შედეგები. უკანონო პატიმრობის და უკანონო ბრალდების გამო პასუხისმგებელ სუბიექტს წარმოადგენს საქართველოს გენერალური პროკურატურა. საქმეში არ არის წარმოდგენილი მტკიცებულებები, რომელიც დაადასტურებდა კანონით დადგენილი წესით შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლების მართლსაწინააღმდეგო ქმედებას. საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების სამართლებრივი ანალიზი სააპელაციო პალატას აძლევს დასკვნის საფუძველს, რომ მოცემულ შემთხვევაში არ არსებობს ზიანის დაკისრებისათვის აუცილებელი კომპონენტი, კერძოდ, მორალური ზიანი არ არის გამოწვეული საქართველოს შინაგან საქმეთა ორგანოების მართლსაწინააღმდეგო მოქმედებით და შესაბამისად არ არსებობს მიზეზ-შედეგობრივი კავშირი დამდგარ ზიანსა და საქართველოს შინაგან საქმეთა ორგანოების მართლსაწინააღმდეგო ქმედებას შორის. ამდენად, არ არსებობს ამ მიმართებით დ. ხ-ას სააპელაციო საჩივრის მოთხოვნის გაზიარებისა და გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმების ფაქტობრივი და სამართლებრივი საფუძველი, რამდენადაც საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო არ წარმოადგენენ სუბიექტს, რომელსაც შეიძლება დაეკისროს მოსარჩელისთვის მორალური ზიანის ანაზღაურება.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 3 მაისის განჩინება საკასაციო წესით გასაჩივრდა საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიერ.

კასატორი აღნიშნავს, რომ პირს ზიანი უნდა მიადგეს ქმედების განზრახი ან უხეში გაუფრთხილებლობის ბრალის ფორმით. ამასთან, მიზეზობრივი კავშირი უნდა არსებობდეს განხორციელებულ ქმედებასა და დამდგარ შედეგს - ზიანს შორის. ასევე, მოხელის უკანონო ქმედება, რომელმაც პირისათვის ზიანი გამოიწვია, უნდა გამომდინარეობდეს მოხელის სამსახურეობრივი მდგომარეობიდან და იყოს ბრალეული, განზრახი ან უხეში გაუფრთხილებელი და უნდა არსებობდეს პირდაპირი და არა სავარაუდო მიზეზობრივი კავშირი ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის. კასატორი თვლის, რომ მოცემულ შემთხვევაში საქართველოს პროკურატურის მხრიდან ამგვარ ქმედებებს ადგილი არ ჰქონია.

კასატორი მიუთითებს საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2014 წლის 24 დეკემბრის (საქმე N3/3/601) გადაწყვეტილებაში მითითებული საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სასამართლოს პოზიციაზე: „ბრალდებაში პირის გამართლება თავისთავად არ გულისხმობს აღკვეთის ღონისძიებად გამოყენებული პატიმრობის (ასეთის არსებობის შემთხვევაში) არამართლზომიერებას ან მის უკანონო ხასიათს. ამასთანავე, გამამართლებელი განაჩენი ვერ გააბათილებს ყველა იმ მოქმედებას, რომელიც სისხლისსამართლებრივი დევნის ან სასამართლო პროცესის განმავლობაში განხორციელდა. უზენაესი სასამართლოს პოზიციით, თითოეულ დასახელებულ საპროცესო მოქმედებას გააჩნია გამოყენებისა და შეფარდების დამოუკიდებელი, კანონით გათვალისწინებული საფუძვლები და შესაბამისი გარემოებების არსებობისას ითვლება კანონიერად“.

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, კასატორი აღნიშნავს, რომ მოცემულ შემთხვევაშიც, მიუხედავად პირის გამართლებისა, არ შეიძლება მიჩნეულ იქნეს, რომ სისხლის სამართლის საქმეზე განხორციელებულმა ყველა მოქმედებამ არამართლზომიერი ხასიათი შეიძინა. შესაბამისად, შეიძლება დავასკვნათ, რომ პირის გამართლების შემთხვევაშიც ვერ მიენიჭება კანონის საფუძველზე განხორციელებულ მოქმედებებს არამართლზომიერი ხასიათი. მით უფრო, აღნიშნული არ შეიძლება გაგებულ იქნეს სისხლისსამართლებრივი დევნის განმახორციელებელი ორგანოს პროკურატურის მიერ მოსარჩელისათვის ზიანის მიყენებად.

კასატორი მიუთებს საერთო სასამართლოების სხვადასხვა პრაქტიკაზე, მათ შორის, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2019 წლის 26 ნოემბრის გადაწყვეტილებასა (საქმე N ბს-890(კ-19)) და საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2021 წლის 7 ოქტომბრის განჩინებაზე (საქმე N ბს-20(კ-21)) და აღნიშნავს, რომ 3000 ლარით მორალური ზიანის განსაზღვრა შეუსაბამოდ მაღალია.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 9 სექტემბრის განჩინებით, ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად წარმოებაში იქნა მიღებული საქართველოს გენერალური პროკურატურის საკასაციო საჩივარი.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საქმის მასალების შესწავლის და საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის შემოწმების შედეგად, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის მოთხოვნებს და არ ექვემდებარება დასაშვებად ცნობას, შემდეგ გარემოებათა გამო:

საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილი განსაზღვრავს საკასაციო საჩივრის განსახილველად დასაშვებობის ამომწურავ საფუძვლებს, კერძოდ, აღნიშნული ნორმის თანახმად, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ საკასაციო საჩივარი დაიშვება, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებული არცერთი ზემოთ მითითებული საფუძვლით.

საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სააპელაციო სასამართლოს განჩინების საკასაციო სასამართლოს მიერ დამკვიდრებული პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით, ამასთან, არ არსებობს საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღების ვარაუდი. სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება ასევე არ ეწინააღმდეგება ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს. ამასთან, საქმის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს მიერ საქმეზე ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების თვალსაზრისით.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ კასატორი ვერ ასაბუთებს სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვას მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით. კასატორი საკასაციო საჩივარში ვერ აქარწყლებს სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს და დასკვნებს.

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლის პირველი პარაგრაფი ავალდებულებს სასამართლოს, დაასაბუთოს თავისი გადაწყვეტილება, რაც არ უნდა იქნეს გაგებული თითოეულ არგუმენტზე დეტალური პასუხის გაცემად (იხ. ჯღარკავა საქართველოს წინააღმდეგ, N7932/03; Van de Hurk v. Netherlands, par.61, Garcia Ruiz v. Spain [GC] par.26; Jahnke and Lenoble v France (dec.); Perez v France [GC], par. 81).

საკასაციო სასამართლო იზიარებს მოცემულ საქმეზე სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს, ამ გარემოებებთან დაკავშირებით გაკეთებულ სამართლებრივ შეფასებებს და მიიჩნევს, რომ სააპელაციო სასამართლომ არსებითად სწორად გადაწყვიტა მოცემული დავა.

საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ განსახილველი სარჩელი ეფუძნება მოპასუხის მიერ მოსარჩელისთვის ზიანის მიყენების ფაქტს, რაც გამოწვეულია მარეაბილიტირებელი გარემოების არსებობით (სასამართლოს გამამართლებელი განაჩენის გამოტანით).

საქმის მასალებით დადგენილია, რომ ბრალდებულის დაკავების 2017 წლის 5 მარტის ოქმის თანახმად, 2017 წლის 5 მარტს 09:55 საათზე, დ. ხ-ა შს სამინისტროს თანამშრომლებმა დააკავეს საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 236-ე მუხლის მე-2 ნაწილით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენაში ბრალდების საფუძველზე. დ. ხ-ა დაკავებულ იქნა სასამართლო განჩინების გარეშე იმ მოტივით, რომ მას წაასწრეს დანაშაულის ჩადენისას/ჩადენისთანავე. თბილისის საქალაქო სასამართლოს საგამოძიებო და წინასასამართლო სხდომის კოლეგიის 2017 წლის 7 მარტის განჩინებით ბრალდებულ დ. ხ-ას მიმართ აღკვეთის ღონისძიების სახით გამოყენებულ იქნა პატიმრობა. დ. ხ-ას პატიმრობის ვადის ათვლა დაეწყო დაკავების მომენტიდან - 2017 წლის 5 მარტის 09:55 საათიდან. თბილისის საქალაქო სასამართლოს საგამოძიებო და წინასასამართლო სხდომის კოლეგიის 2017 წლის 21 ივნისის საოქმო განჩინებით (№1/1531-17 საქმეზე) დ. ხ-ას ადვოკატის შუამდგომლობა დაკმაყოფილდა. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 2017 წლის 11 აპრილის განჩინებით ბრალდებულ დ. ხ-ას მიმართ გამოყენებული აღკვეთის ღონისძიების გირაოს სახით განსაზღვრული თანხა 3000 ლარის უზრუნველყოფის მიზნით ყადაღა დაედო ა. ჯ-ას სახელზე რეგისტრირებულ უძრავ ქონებას. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა საგამოძიებო, წინასასამართლო სხდომისა და არსებითი განხილვის კოლეგიის 2019 წლის 2 აპრილის განაჩენით დ. ხ-ა უდანაშაულოდ იქნა ცნობილი საქართველოს სსკ-ის 236-ე მუხლის მე-2 ნაწილით წარდგენილ ბრალდებაში და გამართლდა. გაუქმდა 2017 წლის 21 ივნისის განჩინებით ა. ჯ-ას საკუთრებაში არსებულ უძრავ ქონებაზე ბრალდებულ დ. ხ-ას გირაოს თანხის 3 000 ლარის უზრუნველსაყოფად დადებული ყადაღა, რაც სააპელაციო წესით გაასაჩივრა ძველი თბილისის რაიონული პროკურატურის პროკურორმა. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2019 წლის 20 ივნისის განაჩენით ძველი თბილისის პროკურატურის პროკურორის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა საგამოძიებო, წინასასამართლო სხდომისა და არსებითი განხილვის კოლეგიის 2019 წლის 2 აპრილის განაჩენი გამართლებულ დ. ხ-ას მიმართ დარჩა უცვლელი; დ. ხ-ა ცნობილ იქნა უდანაშაულოდ და გამართლდა საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 236-ე მუხლის მე-2 ნაწილით წარდგენილ ბრალდებაში.

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ სახელმწიფო ორგანოთა და მოსამსახურეთა მიერ უკანონოდ მიყენებული ზიანის სახელმწიფო სახსრებიდან ანაზღაურება აღიარებული და გარანტირებულია საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლის მე-4 ნაწილით.

საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 208-ე მუხლის პირველი ნაწილის მიხედვით, სახელმწიფოს, ადმინისტრაციული ორგანოს, აგრეთვე მისი თანამდებობის პირის ან სხვა სახელმწიფო მოსამსახურის მიერ სამსახურებრივი მოვალეობის განხორციელებისას მიყენებული ზიანისათვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო, ხოლო ამავე კოდექსის 207-ე მუხლით განისაზღვრა კერძო სამართალში დადგენილი პასუხისმგებლობის ფორმების, პრინციპებისა და საფუძვლების გავრცელება სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის შემთხვევებზეც, გარდა იმ გამონაკლისებისა, რომლებიც ამავე კოდექსით არის დადგენილი. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 408-ე მუხლის პირველი ნაწილის მოთხოვნათა გათვალისწინებით, ზიანის მიმყენებელი ვალდებულია აღადგინოსის მდგომარეობა, რომელიც იარსებებდა, რომ არ დამდგარიყო ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოება. აღნიშნული ნორმა შესაძლებელს ხდის დაზარალებული პირის უფლებების აღდგენას პირვანდელ მდგომარეობაში. ამავე კოდექსის 412-ე მუხლის მიხედვით, ანაზღაურდება მხოლოდ ის ზიანი, რომელიც ზიანის გამომწვევი მოქმედების უშუალო შედეგს წარმოადგენს. პირი მხოლოდ მაშინ აგებს პასუხს მიყენებული ზიანისთვის, როცა მისი ქმედება ადეკვატურ კავშირშია დამდგარ შედეგთან.

საკასაციო სასამართლო მიუთითებს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის პირველ ნაწილზე, რომლის თანახმად, თუ სახელმწიფო მოსამსახურე განზრახი ან უხეში გაუფრთხილებლობით არღვევს თავის სამსახურებრივ მოვალეობას სხვა პირთა მიმართ, მაშინ სახელმწიფო ან ის ორგანო, რომელშიც მოსამსახურე მუშაობს, ვალდებულია აანაზღაუროს ზიანი. განზრახვის ან უხეში გაუფრთხილებლობის დროს მოსამსახურე სახელმწიფოსთან ერთად სოლიდარულად აგებს პასუხს; ხოლო აღნიშნული მუხლის მე-3 ნაწილის მიხედვით, რეაბილიტირებული პირისათვის უკანონო მსჯავრდების, სისხლის სამართლის პასუხისგებაში უკანონოდ მიცემის, აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის ან გაუსვლელობის ხელწერილის უკანონოდ გამოყენების, პატიმრობის ან გამასწორებელი სამუშაოების სახით ადმინისტრაციული სახდელის არასწორად დაკისრების შედეგად მიყენებული ზიანი ანაზღაურდება სახელმწიფოს მიერ მოკვლევის, წინასწარი გამოძიების, პროკურატურის ორგანოებისა და სასამართლოს თანამდებობის პირთა ბრალის მიუხედავად. განზრახი ან უხეში გაუფრთხილებლობისას ეს პირები სახელმწიფოსთან ერთად სოლიდარულად აგებენ პასუხს.

მოცემულ შემთხვევაში, პროკურატურისათვის ზიანის ანაზღაურების დაკისრების სამართლებრივ საფუძველს ქმნის საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილი, რომლის თანახმად, ზიანი ანაზღაურდება ზიანის მიმყენებლის ბრალის მიუხედავად. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის თავისებურება მდგომარეობს იმაში, რომ ზიანი ანაზღაურდება მიუხედავად ზიანის მიმყენებლის ბრალისა, ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის დაკმაყოფილების საკმარის საფუძველს ქმნის ქმედების უკანონობა და პირის მარეაბილიტირებლი გარემოების არსებობა. კანონმდებლობა არ შეიცავს მარეაბილიტირებელი გარემოების ჩამონათვალს, თუმცა უდავოა, რომ ასეთ გარემოებას განეკუთვნება გამამართლებელი განაჩენის არსებობა, რომელიც პირის არაბრალეულობასა და უდანაშაულობას ადასტურებს. კასატორი ყურადღებას ამახვილებს იმ გარემოებაზე, რომ მოსარჩელის მიმართ აღკვეთის ღონისძიების სახე არ ყოფილა გამოყენებული. ის გარემოება, რომ მოსარჩელე ცნობილ იქნა უდანაშაულოდ და გამართლდა წარდგენილ ბრალდებაში, წარმოადგენს მისი რეაბილიტაციის საფუძველს, რის გამოც საკასაციო სასამართლო იზიარებს განსახილველ შემთხვევაში მოსარჩელის სასარგებლოდ საქართველოს გენერალური პროკურატურისთვის მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრების მართლზომიერებას. არაქონებრივი ზიანი ვლინდება პირის მორალურ განცდებში, რომელიც შესაძლოა დაკავშირებული იყოს აქტიური საზოგადოებრივი ცხოვრების წესის გაგრძელების შეუძლებლობასთან, პირის პატივის, ღირსებისა და საქმიანი რეპუტაციის შელახვასთან და სხვ., თუმცა ანაზღაურებას ექვემდებარება არა ყველა სახის მორალური ზიანი, არამედ მხოლოდ ის, რომლის ანაზღაურებაც მოქმედი კანონმდებლობით (სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხ.) არის გათვალისწინებული (სუსგ 2015 წლის 4 ივნისის საქმე №ბს-485-474(2კ-14)).

უკანონო ბრალდების/პატიმრობის ან მსჯავრდების საქმეებთან მიმართებაში სასამართლოს მიერ არამატერიალური (მორალური) ზიანის თანხის ოდენობის განსაზღვრა ხორციელდება თითოეულ საქმეში ინდივიდუალურად, საქმის ფაქტობრივი გარემოებების, მორალური ზიანის მიმართ დაზარალებულის სუბიექტური დამოკიდებულების, ობიექტური გარემოებების (დაზარალებულის საოჯახო, ყოფითი, მატერიალური, ჯანმრთელობის მდგომარეობა, ასაკი და ა.შ.) და სხვა ფაქტორების გათვალისწინებით (Patsuria v. Georgia; Nikolaishvili v. Georgia; Jashi v. Georgia). მორალური ზიანის ანაზღაურების შემთხვევაში არ ხდება ხელყოფილი უფლების რესტიტუცია, რადგან მიყენებულ ზიანს ფულადი ეკვივალენტი არ გააჩნია. კომპენსაციის მიზანია მორალური ზიანით გამოწვეული ტკივილების, ნეგატიური განცდების შემსუბუქება, დადებითი ემოციების გამოწვევა, რომელიც ეხმარება დაზარალებულს სულიერი გაწონასწორების მიღწევაში, სოციალურ ურთიერთობებში ჩართვაში, რაც მორალური (არაქონებრივი) ზიანის ანაზღაურების სატისფაქციურ ფუნქციას შეადგენს (სუსგ №ბს-972-936(3კ-08), 2009 წლის 8 აპრილი.).

საკასაციო პალატა, ქვედა ინსტანციის სასამართლოების მსგავსად, ყურადღებას გაამახვილებს დ. ხ-ას მიმართ წარდგენილი ბრალდების შინაარზე, მის მიმართ აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის შეფარდებასა და პატიმრობაში ყოფნის ხანგრძლივობაზე, სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში ყოფნის დროს მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუარესების ფაქტზე, ამასთან, გასათვალისწინებელია ბრალდებულად ყოფნის ხანგრძლივობა. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, მორალური ზიანის ასანაზღაურებლად მოპასუხისათვის 3 000 (სამი ათასი) ლარის დაკისრება მიყენებული არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურების მიზნების პროპორციულია და ექცევა გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების კრიტერიუმებში. კასატორი ვერ ასაბუთებს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაკისრებული თანხის ოდენობის არაპროპორციულობას დარღვეულ უფლებასთან მიმართებით.

ყოველივე ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ კასატორის მიერ მითითებული გარემოებები არ ქმნის საკასაციო საჩივრის დასაშვებად ცნობის საფუძველს, მოცემულ საქმეს არ გააჩნია პრინციპული მნიშვნელობა სასამართლო პრაქტიკისათვის, ხოლო საკასაციო საჩივარს - წარმატების პერსპექტივა. ამდენად, წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი მიჩნეულ უნდა იქნეს დაუშვებლად.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლით, 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. საქართველოს გენერალური პროკურატურის საკასაციო საჩივარი მიჩნეულ იქნეს დაუშვებლად;

2. უცვლელად დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 3 მაისის განჩინება;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე: თამარ ოქროპირიძე

მოსამართლეები: ქეთევან ცინცაძე

გენადი მაკარიძე