ას-181-500-05 12 ივლისი, 2005 წ., ქ. თბილისი

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატა

შემადგენლობა: მ. სულხანიშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი)

მ. ახალაძე

ნ. კვანტალიანი

დავის საგანი: ელექტროენერგიის მიწოდების ხელშეკრულების გაფორმება, მატერიალური და მორალური ზიანის ანაზღაურება.

აღწერილობითი ნაწილი:

ე. შ.-მ სასარჩელო განცხადებით მიმართა ქუთაისის საოლქო სასამართლოს ს/ს “ე.-სა” და ს/ს “ე.-ის” მიმართ და მოითხოვა მიყენებული მატერიალური ზიანის _ 11620 ლარისა და მორალური ზიანის _ 500000 ლარის, სულ _ 511620 ლარის ანაზღაურება. მოსარჩელემ აღნიშნა, რომ მისი ბინის ელექტროენერგიით მომარაგება დაყვანილია მინიმუმამდე, ისე, რომ თვეების მანძილზე ელექტროენერგია არ მიეწოდება, მაშინ, როცა ახლომდებარე უბნებში ამ მხრივ უკეთესი მდგომარეობაა. მოსარჩელემ ასევე აღნიშნა, რომ თავისი ხარჯებით, ელექტროგენერატორის მეშვეობით, იღებდა ელექტროენერგიას, რომლის გამოყენებამ მნიშვნელოვანი მატერიალური ზიანი მიაყენა.

ქუთაისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო და სამეწარმეო საქმეთა კოლეგიის 2003წ. 22 მაისის გადაწყვეტილებით ე. შ.-ის სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა: მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა 20340 ლარის გადახდა, ასევე დაევალა მოსარჩელესთან ელექტროენერგიის მიწოდების შესახებ ხელშეკრულების გაფორმება. მოსარჩელეს უარი ეთქვა ელექტროენერგიის დაუყოვნებლივ მიწოდებაზე.

სასამართლო კოლეგიამ განმარტა, რომ სსკ-ის 368-ე მუხლის თანახმად, თუ გარიგების ნამდვილობა დამოკიდებულია რაიმე პირობის დადგომაზე, მაშინ ვალდებულება შესრულებულია იმ დღიდან, როდესაც ეს პირობა დგება. მოცემულ შემთხვევაში ეს პირობა დადგა 1996 წელს, როცა საქართველოს პრეზიდენტმა 1996წ. 27 აგვისტოს გამოსცა ¹197 განკარგულება. სკ-ის 1518-ე მუხლის მოთხოვნიდან გამომდინარე, მოპასუხეებს ვალდებულება პირობის დადგომის დღიდან უნდა შეესრულებინათ დაუყოვნებლივ ან გონივრულ ვადაში. მოპასუხეები უარყოფენ მათ მიმართ ელექტროენერგიის მომხმარებელზე მიწოდებისა და ხელშეკრულების გაფორმების ვალდებულებას, რაც აღნიშნულ დავაში მათ ბრალზე მიუთითებს.

სასამართლო კოლეგიამ სკ-ის 412-ე-415-ე მუხლების საფუძველზე სამართლიანად ჩათვალა მხარის მიერ დაყენებული მატერიალური ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა და დააკმაყოფილა იგი, ხოლო მორალური ზიანის _ 500000 ლარის ანაზღაურების მოთხოვნაზე მოსარჩელემ უარი განაცხადა.

საოლქო სასამართლოს გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრა ს/ს “ე.-მ”. კასატორმა მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და საქმის ხელახალი განხილვისთვის დაბრუნება.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატის 2003წ. 5 დეკემბრის განჩინებით გაუქმდა ქუთაისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო და სამეწარმეო საქმეთა კოლეგიის 2003წ. 22 მაისის გადაწყვეტილება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდა იმავე კოლეგიის სხვა შემადგენლობას. საკასაციო პალატამ მიუთითა, რომ საქმის ხელახლა განხილვისასკოლეგიას უნდა გაერკვია, უკავია თუ არა მოპასუხეს დომინირებული მდგომარეობა ბაზარზე და თუ დადგინდებოდა, რომ სასამართლოს უნდა განესაზღვრა, რა შინაარსის და რა პირობების ხელშეკრულების დადებას და ავალებს და მოპასუხეს. კოლეგიას უნდა გაეთვალისწინებინა 319-ე მუხლის მე-2 ნაწილის მეორე წინადადება, რომლის მიხედვით პირს, რომელსაც უკავია დომინირებული მდგომარეობა ბაზარზე, არ შეუძლია კონტრაჰენტს უსაფუძვლოდ შესთავაზოს ხელშეკრულების არათანაბარი პირობები, რაც ნიშნავს, რომ მას არ შეუძლია დაუსაბუთებლად უარი თქვას ხელშეკრულების დადებაზე. თუ რა ჩაითვლება დასაბუთებულ უარად, ეს კონკრეტული ფაქტის შეფასების საკითხია. სასამართლოს აღნიშნული ნორმიდან გამომდინარე, უნდა დაედგინა, აქვს თუ არა საფუძველი მოპასუხეს არ დაეთანხმოს იმ პირობებს, რომელსაც მას მოსარჩელე სთავაზობს.

ქუთაისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო და სამეწარმეო საქმეთა კოლეგიის 2004წ. 29 ნოემბრის გადაწყვეტილებით დაკმაყოფილდა ე.შ.-ის სარჩელი. ს/ს “ე.-ს” დაევალა მოსარჩელესთან ელექტროენერგიის ყიდვა-გაყიდვის ხელშეკრულების გაფორმება სათბობ-ენერგეტიკის სამინისტროს 1998წ. 22 მაისის ¹27 ბრძანებით დამტკიცებული “ელექტროენერგიის მოხმარების დროებითი წესების” შესაბამისად.

სასამართლო კოლეგიამ გადაწყვეტილების გამოტანისას, სსკ-ის 106-ე მუხლის “ა” ქვეპუნქტის საფუძველზე, საყოველთაოდ ცნობილ ფაქტად მიიჩნია ის გარემოება, რომ მოპასუხეს ენერგომომარაგების ბაზარზე უკავია გაბატონებული მდგომარეობა. კოლეგიამ იხელმძღვანელა სკ-ის 319-ე მუხლის მეორე ნაწილით და მიუთითა, რომ ენერგომომარაგების ხელშეკრულების პირობებს ადგენს ამ სფეროსათვის სავალდებული სპეციალური დებულების _ “ელექტროენერგიის მოხმარების დროებითი წესების” 4.1.4 პუნქტი. აღნიშნული პირობები, ამავე დებულების 1.4 პუნქტის თანახმად, სავალდებულოა ყველა კატეგორიის მომხმარებლისათვის. ვინაიდან მოსარჩელე მხარე არ იყო ამ პირობების დაცვით ელექტროენერგიით მომარაგების ხელშეკრულების დადების წინააღმდეგი, სასამართლო კოლეგიამ მიიჩნია, რომ მხარეთA შორის სადავო ხელშეკრულების გაფორმება უნდა მოხდეს “ელექტროენერგიის მოხმარების დროებითი წესებით” დადგენილი წესითა და პირობებით.

ქუთაისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო და სამეწარმეო საქმეთა კოლეგიის 2004წ. 29 ნოემბრის გადაწყვეტილება სს “ე.-მ” გაასაჩივრა საკასაციო წესით და მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება, ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა.

კასატორის აზრით, გადაწყვეტილება მოკლებულია ყოველგვარ სამართლებრივ საფუძველს და სსკ-ის 394-ე მუხლის “ე” ქვეპუნქტის საფუძველზე უნდა გუქმდეს, კერძოდ, სასამართლომ გადაწყვეტილების გამოტანისას მიიჩნია, რომ მოსარჩელე ე.შ.-ე, ისევე როგორც საქართველოში მცხოვრები ყველა მოქალაქე, არის ელექტროენერგიის პირდაპირი მომხმარებელი და იქვე მიუთითა “ელექტროენერგეტიკისა და ბუნებრივი გაზის შესახებ” კანონის მე-2 მუხლის “ლ” ქვეპუნქტზე (გადაწყვეტილებაში მითითებულია კანონის ზოგადი დებულებების “ო” ქვეპუნქტი), რომლის თანახმადაც, პირდაპირი მომხმარებელი არის პირი, რომელიც ელექტროენერგიას იღებს უშუალოდ გადამცემი ქსელიდან ან წარმოების ლიცენზიანტისაგან და რომელიც არ არის განაწილების ლიცენზიატი. სს “ე.-ა” წარმოადგენს “განაწილების” ლიცენზიატს, შესაბამისად, შეუძლებელია მას დაევალოს სადავო ხელშეკრულების გაფორმება მოსარჩელე ე. შ.-სთან. ამასთან, სასამართლომ არასწორად განმარტა კანონი როგორც სკ-ის 319-ე მუხლის მეორე ნაწილის, ისე საქართველოს სათბობ-ენერგეტიკის სამინისტროს 1998წ. 22 მაისის ¹27 ბრძანებით დამტკიცებული “ელექტროენერგიის მოხმარების დროებითი წესების” 1.1 მუხლის გამოყენებისას. კერძოდ, არც ერთი მითითებული ნორმა არ ითვალისწინებს ელექტროენერგიის ნასყიდობის ხელშეკრულების წერილობითი ფორმით დადების სავალდებულო წესს.

სამოტივაციო ნაწილი:

საკასაციო პალატამ განიხილა საქმის მასალები, გაეცნო საკასაციო საჩივარს და თვლის, რომ საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:

სააპელაციო სასამართლო გადაწყვეტილების მიღებისას დაეყრდნო „ელექტროენერგეტიკისა და ბუნებრივი გაზის შესახებ“ კანონის ზოგად დებულებებს, რომლის „ო“ პუნქტის მიხედვით, პირდაპირი მომხმარებელი არის პირი, რომელიც ელექტროენერგიას იღებს უშუალოდ გადამცემი ქსელიდან ან წარმოების ლიცენზიატისაგან, რომელსაც არ აქვს განაწილების ლიცენზია. ასევე, პალატა უთითებს, რომ „ე.-ა” არის განაწილების ლიცენზიანტი. აღნიშნულიდან გამომდინარე, გაუგებარია, ე. შ.-ე რატომ არის ელექტროენერგიის პირდაპირი მომხმარებელი, თუ იგი ელექტროენერგიას იღებს განაწილების ლიცენზიანტისაგან.

უნდა აღინიშნოს ის გარემოებაც, რომ სასამართლო ე. შ.-ეს მიიჩნევს სს „ე.-ის“ მომხმარებლად. ე. შ.-ის მოთხოვნა უკავშირდება სწორედ ელექტროენერგიის მოხმარების თაობაზე ხელშეკრულების დადების დავალდებულებას იურიდიული პირისაგან, რომელსაც დომინირებული მდგომარეობა უკავია ბაზარზე. სკ-ის 319-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, ე.-ს მართლაც ეკისრება ხელშეკრულების დადების ვალდებულება, მაგრამ სამოქალაქო კოდექსით შეზღუდული არ არის გარიგების ფორმა. ამ ნორმატიული აქტის 68-ე მუხლის თანახმად, გარიგების ნამდვილობისათვის საჭიროა კანონით დადგენილი ფორმის დაცვა. თუ ასეთი ფორმა არ არის დაწესებული, მხარეებს შეუძლიათ თვითონ განსაზღვრონ იგი. სასამართლო ვერ უთითებს კანონს, რომლის საფუძველზეც სავალდებულოა ელექტროენერგიის მიწოდების ხელშეკრულების წერილობითი ფორმით დადასტურება. საყურადღებოა ის გარემოებაც, რომ „მომხმარებელთა უფლებების დაცვის შესახებ“ კანონი „ხელშეკრულებას“ განმარტავს, როგორც ზეპირ ან წერილობით შეთანხმებას გამყიდველსა და მყიდველს შორის ხარისხზე, ფასზე, ვადებსა და სხვა პირობებზე, რომლითაც ხორციელდება ყიდვა-გაყიდვის აქტი. აღნიშნული კანონი დასაშვებად მიიჩნევს ხელშეკრულების გაფორმებას ქვითრით, სასაქონლო ჩეკის ან სხვა წერილობითი დოკუმენტით. იქიდან გამომდინარე, რომ სასამართლო შ.-ეს მიიჩნევს ენერგომომმარაგებელი ორგანიზაციის აბონენტად, სასამართლოს უნდა დაედგინა, არის თუ არა დადებული და რა სახის ხელშეკრულებაა დადებული მომხმარებელთან.

გასათვალისწინებელია ის გარემოებაც, რომ მოცემულ შემთხვევაში დავის საგანს წარმოადგენს მომხმარებელთან ხელშეკრულების დადების დავალდებულება. სასამართლომ კი არა მხოლოდ დააკმაყოფილა სასარჩელო მოთხოვნა, არამედ განუსაზღვრა ხელშეკრულების ფორმა, პირობები, მხარეების ვალდებულებანი _ სასამართლო გასცდა სარჩელის მოთხოვნის ფარგლებს. სსკ-ის 248-ე მუხლის თანახმად კი სასამართლოს უფლება არა აქვს მიაკუთვნოს თავისი გადაწყვეტილებით მხარეს ის, რაც მას არ უთხოვია ან იმაზე მეტი, ვიდრე ის ითხოვდა.

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, პალატა მიიჩნევს, რომ გასაჩივრებული გადაწყვეტილება უნდა გაუქმდეს და საქმე ხელახალი განხილვისათვის დაუბრუნდეს იმავე პალატას.

საქმის ხელახალი განხილვისას სასამართლომ უნდა დაადგინოს, არსებობს თუ არა მხარეებს შორის დადებული ხელშეკრულება, რა სახის ხელშეკრულებაა დადებული მათ შორის და აღნიშნულ გარემოებათა სამართლებრივი შეფასების შემდეგ შეაფასოს მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველი.

სარეზოლუციო ნაწილი:

საკასაციო პალატამ იხელმძღვანელა სსკ-ის 412-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

სს „ე.-ის“ საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ.

გაუქმდეს ქუთაისის საოლქო სასამართლოს სამოქალაქო და სამეწარმეო საქმეთა კოლეგიის 2004წ. 29 ნოემბრის გადაწყვეტილება და საქმე დაბრუნდეს ხელახლა განსახილველად იმავე კოლეგიაში.

განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.