საქმე N:ბს-337(2კ-23)

საქართველოს უზენაესი სასამართლო

გ ა ნ ჩ ი ნ ე ბ ა

საქართველოს სახელით

№ბს-337(2კ-23) 25 ივლისი, 2023 წელი

ქ. თბილისი

ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატამ

შემდეგი შემადგენლობით:

თამარ ოქროპირიძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მოსამართლეები: ქეთევან ცინცაძე, გენადი მაკარიძე

საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლისა და 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის საფუძველზე, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 408-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, ზეპირი განხილვის გარეშე, შეამოწმა საქართველოს გენერალური პროკურატურისა და გ.ვ-ის საკასაციო საჩივრების დასაშვებობის საფუძვლების არსებობა თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 10 ნოემბრის გადაწყვეტილებაზე (მესამე პირი - საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო).

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

გ.ვ-ემ 2021 წლის 10 ივლისს სარჩელით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს მოპასუხე საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიმართ და მოითხოვა: მოპასუხისთვის მოსარჩელის უკანონო პატიმრობისა და მსჯავრდების შედეგად მიყენებული მორალური ზიანის სახით 7 000 000 (შვიდი მილიონი) ლარის ანაზღაურების დაკისრება, მატერიალური ზიანის სახით ადვოკატებისთვის გადახდილი ფულადი თანხის 10 000 (ათი ათასი) ლარის ოდენობით, აგრეთვე, ც.ვ-ის მიერ გ.ვ-ისთვის პენიტენციური დაწესებულების საბარათე ანგარიშზე დარიცხული თანხის 23 606.05 ლარის ოდენობით ანაზღაურების დაკისრება, აგრეთვე, მოპასუხისთვის მოსარჩელის სასარგებლოდ მატერიალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრება - ც.ვ-ის მიერ ...ის წილის გაყიდვის შედეგად 18 400 აშშ დოლარის ეკვივალენტი - 57 750.24 ლარის ოდენობით (2021 წლის 16 ივლისის მდგომარეობით არსებული ეროვნული ვალუტის კურსის გათვალისწინებით, 1 აშშ დოლარი = 3,1386 ლარს), მის მიერ სს „...თან“ გაფორმებული სადეპოზიტო ხელშეკრულების (№...) დარღვევის შედეგად გახარჯული ანაბარი - 7 830 აშშ დოლარის ეკვივალენტური - 24 575.2 ლარის ოდენობით (2021 წლის 16 ივლისის მდგომარეობით არსებული ეროვნული ვალუტის კურსის გათვალისწინებით, 1 აშშ დოლარი = 3.1386 ლარს), ასევე მის მიერ სს „...იდან“ გამოტანილი თანხების: 2009 წლის 9 სექტემბერს - 8 000 ლარის, 2009 წლის 20 თებერვალს - 6 000 ლარის, 2010 წლის 16 ივლისს - 8 000 ლარის, 2011 წლის 6 აპრილს - 8 000 ლარის, ც.ვ-ის მიერ სს „ ...დან“ (...) 2011 წლის 12 აგვისტოს გამოტანილი ...ის სესხი 10 000 ლარის ოდენობით (საერთო ჯამში - 122 325.44 ლარი).

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 21 ივლისის განჩინებით, საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის მე-16 მუხლის პირველი ნაწილის საფუძველზე, საქმეში მესამე პირად ჩაება საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 20 აპრილის გადაწყვეტილებით გ.ვ-ის სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; საქართველოს გენერალურ პროკურატურას გ.ვ-ის სასარგებლოდ დაეკისრა მისი უკანონო პატიმრობისა და მსჯავრდების შედეგად მიყენებული მორალური ზიანის ანაზღაურება 100 000 (ასი ათასი) ლარის ოდენობით; საქართველოს გენერალურ პროკურატურას გ.ვ-ის სასარგებლოდ დაეკისრა მატერიალური ზიანის სახით ადვოკატებისთვის გადახდილი ფულადი თანხის ანაზღაურება 10 000 (ათი ათასი) ლარის ოდენობით; დანარჩენ ნაწილში სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 20 აპრილის გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გასაჩივრდა გ.ვ-ისა და საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიერ.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 10 ნოემბრის გადაწყვეტილებით საქართველოს გენერალური პროკურატურის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა; გ.ვ-ის სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; გაუქმდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 20 აპრილის გადაწყვეტილება საქართველოს გენერალური პროკურატურისათვის გ.ვ-ის სასარგებლოდ მიყენებული მატერიალური ზიანის - 10 000 ლარის დაკისრების ნაწილში და ამ ნაწილში მიღებულ იქნა ახალი გადაწყვეტილება; გ.ვ-ის სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; საქართველოს გენერალურ პროკურატურას გ.ვ-ის სასარგებლოდ დაეკისრა მატერიალური ზიანის სახით ადვოკატებისთვის გადახდილი ფულადი თანხის ანაზღაურება 15 000 (თხუთმეტი ათასი) ლარის ოდენობით; დანარჩენ ნაწილში თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 20 აპრილის გადაწყვეტილება დარჩა უცვლელად.

სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 20 აპრილის გადაწყვეტილება გასაჩივრდა საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიერ სარჩელის დაკმაყოფილებულ ნაწილში, ხოლო სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის ნაწილში გადაწყვეტილება გასაჩივრებული იქნა გ.ვ-ის მიერ. შესაბამისად, სააპელაციო სასამართლოს შეფასების საგანია გ.ვ-ის მიმართ როგორც მორალური და მატერიალური ზიანის, ასევე საადვოკატო მომსახურების ხარჯების ანაზღაურებასთან დაკავშირებული მოთხოვნების საფუძვლიანობა.

სააპელაციო პალატამ აღნიშნა, რომ სახელმწიფო ორგანოთა და მოსამსახურეთა მიერ უკანონოდ მიყენებული ზიანის სახელმწიფო სახსრებიდან ანაზღაურების უფლება აღიარებული და გარანტირებულია, როგორც საქართველოს კონსტიტუციით, აგრეთვე, ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა შესახებ ევროპული კონვენციის მე-5 მუხლით. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციული საქმეთა პალატის განმარტების (საქმე №ბს-648-623(2კ-13), 10.04.2014წ.), თანახმად, „ადმინისტრაციული ორგანოს ზიანის მიმყენებელის ქმედება არსებითად არ განსხვავდება კერძო პირის ანალოგიური ქმედებისაგან, შესაბამისად, კოდექსის 207-ე მუხლით განსაზღვრულ იქნა კერძო სამართალში დადგენილი პასუხისმგებლობის ფორმებისა და პრინციპების გავრცელება სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის შემთხვევებზეც, რაც გამოიხატა პასუხისმგებლობის სახეების დადგენით სამოქალაქო კოდექსზე მითითებით, იმ გამონაკლისის გარდა, რაც თავად ამ კოდექსით არის გათვალისწინებული. ამასთან, აღნიშნული კოდექსის 208-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, სახელმწიფო ადმინისტრაციული ორგანოს, აგრეთვე, მისი თანამდებობის პირის მიერ ან სხვა სახელმწიფო მოსამსახურის მიერ მისი სამსახურეობრივი მოვალეობის განხორციელებისას მიყენებული ზიანისათვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო“. არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურების წესს ითვალისწინებს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლი, რომელიც ადგენს, რომ არაქონებრივი ზიანისათვის ფულადი ანაზღაურება შეიძლება მოთხოვნილ იქნეს მხოლოდ კანონით ზუსტად განსაზღვრულ შემთხვევებში გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების სახით.

საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, თუ სახელმწიფო მოსამსახურე ან საჯარო მოსამსახურე განზრახ ან უხეში გაუფრთხილებლობით არღვევს თავის სამსახურებრივ მოვალეობას სხვა პირის მიმართ, სახელმწიფო (მუნიციპალიტეტი) ან ის ორგანო, რომელშიც აღნიშნული მოსამსახურე მუშაობს, ვალდებულია აანაზღაუროს მიყენებული ზიანი. განზრახვის ან უხეში გაუფრთხილებლობის დროს სახელმწიფო მოსამსახურე ან საჯარო მოსამსახურე სახელმწიფოსთან (მუნიციპალიტეტთან) ერთად, სოლიდარულად აგებს პასუხს; ამავე ნორმის მე-3 ნაწილის თანახმად, რეაბილიტირებული პირისათვის უკანონო მსჯავრდების, სისხლის სამართლის პასუხისგებაში უკანონოდ მიცემის, აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის უკანონოდ გამოყენების, ადმინისტრაციული პატიმრობის, დისციპლინური პატიმრობის ან გამასწორებელი სამუშაოების სახით ადმინისტრაციული სახდელის არასწორად დაკისრების შედეგად მიყენებულ ზიანს აანაზღაურებს სახელმწიფო, გამოძიების, პროკურატურის ორგანოებისა და სასამართლოს თანამდებობის პირთა ბრალის მიუხედავად. განზრახვისას ან უხეში გაუფრთხილებლობისას ეს პირები სახელმწიფოსთან ერთად სოლიდარულად აგებენ პასუხს. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის მითითებული ნორმის თავისებურებას წარმოადგენს ის, რომ ზიანი ანაზღაურებას ექვემდებარება მიუხედავად ზიანის მიმყენებლის ბრალისა, ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის დაკმაყოფილებისთვის საკმარისია, სახეზე იყოს პირის მარეაბილიტირებელი გარემოება. სააპელაციო პალატამ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს განმარტება და აღნიშნა, რომ მორალური ზიანის ანაზღაურების საფუძვლების მიმართ უნდა გავრცელდეს იგივე მოთხოვნები.

პალატამ დადგენილად მიიჩნია, რომ თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2008 წლის 26 თებერვლის განაჩენით (საქმე №1/ბ2334-07) გ.ვ-ე ცნობილ იქნა დამნაშავედ საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 239-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტითა და ამავე მუხლის მე-3 ნაწილით, 109-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით და სასჯელის ზომად განესაზღვრა საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 239-ე მე-2 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტითა და ამავე მუხლის მე-3 ნაწილით - თავისუფლების აღკვეთა 4 წლის ვადით, სსკ-ის 88-ე მუხლის შესაბამისად, დანიშნული სასჯელი შეუმცირდა ¼-ით და სასჯელად დაენიშნა თავისუფლების აღკვეთა 3 წლის ვადით. სსკ-ის 109-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით - თავისუფლების აღკვეთა 13 წელი. სსკ-ის 88-ე მუხლის შესაბამისად, დანიშნული სასჯელი შეუმცირდა ¼-ით და სასჯელად დაენიშნა თავისუფლების აღკვეთა 9 წლისა და 9 თვის ვადით. სსკ-ის 59-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, დანიშნული სასჯელები შეიკრიბა და გ.ვ-ეს საბოლოოდ განესაზღვრა თავისუფლების აღკვეთა 12 წლისა და 9 თვის ვადით.

ასევე დადგენილია, რომ თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2013 წლის 31 იანვრის განჩინებით, 2012 წლის 28 დეკემბრის „ამინისტიის შესახებ“ საქართველოს კანონის საფუძველზე, გ.ვ-ე გათავისუფლდა თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2008 წლის 26 თებერვლის განაჩენით საქართველოს სსკ-ის 239-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტითა და ამავე მუხლის მე-3 ნაწილით დანიშნული სასჯელისაგან, ხოლო სსკ-ის 109-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით დანიშნული სასჯელი განისაზღვრა თავისუფლების აღკვეთით ნაცვლად 9 წლისა და 9 თვისა - 7 წლით, 3 თვით და 22 დღით.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2021 წლის 26 აპრილის განაჩენით დასტურდება, რომ გ.ვ-ის ინტერესების დამცველი ადვოკატების საკასაციო საჩივრის მოთხოვნა დაკმაყოფილდა. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2018 წლის 12 ოქტომბრის განაჩენში შევიდა ცვლილება: გ.ვ-ე ცნობილ იქნა უდანაშაულოდ და გამართლდა საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 109-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენაში.

ასევე დადასტურებულია, რომ გ.ვ-ე სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში იმყოფებოდა 2007 წლის 22 მარტიდან 2013 წლის 1 მარტამდე.

პალატამ აღნიშნა, რომ საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლით განსაზღვრული ზიანის ანაზღაურებისთვის, პირის მარეაბილიტირებელ გარემოებად უპირობოდ უნდა იქნეს მიჩნეული პირის მიმართ გამამართლებელი განაჩენის გამოტანა, ვინაიდან ამგვარი აქტი ადასტურებს, რომ გამართლებულ პირს დანაშაული არ ჩაუდენია, რაც, თავის მხრივ, განაპირობებს მის უფლებებში აღდგენას - მის რეაბილიტაციას. რაც შეეხება აღნიშნული მუხლის მეორე კომპონენტს - ქმედების უკანონობას, ქმედების უკანონობა არ უნდა შეფასდეს მხოლოდ კონკრეტული საპროცესო თუ მატერიალური ნორმის დარღვევის დადგენით, გამართლებულს პირს უნდა მიეცეს უფლებების აღდგენის ეფექტური შესაძლებლობა. მართალია, სისხლისსამართლებრივი დევნა და ბრალდებულის მიმართ გამოყენებული იძულების ღონისძიებები ემსახურება სახელმწიფოს ლეგიტიმურ მიზანს - საზოგადოების, მისი კონკრეტული წევრის უსაფრთხოების დაცვას, ამასთან, უფლებამოსილი ორგანო წინასწარ ვერ განსაზღვრავს კონკრეტული საქმის შედეგს, ვინაიდან მტკიცებულებათა შეფასება გამამტყუნებელი განაჩენის გამოტანისთვის საკმარისობის კუთხით წარმოადგენს სასამართლოს კომპეტენციას, თუმცა, პირს, რომლის მიმართაც დადგა გამამართლებელი განაჩენი, უნდა მიეცეს შესაბამისი კომპენსაცია სახელმწიფოს მხრიდან მისი უფლებებში გაუმართლებელი ან/და გადაჭარბებული ჩარევისთვის. ამდენად, მოცემულ შემთხვევაში სახეზეა სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებული მარეაბილიტირებელი გარემოება და შესაბამისად, ქმედების უკანონობა.

პალატის მითითებით, მორალური ზიანის ანაზღაურების მოცულობას განსაზღვრავს სასამართლო მოსარჩელის მოთხოვნის საფუძველზე. მოსარჩელე უფლებამოსილია, სარჩელში მიუთითოს ფულადი თანხა, რომელსაც ის ითხოვს მიყენებული სულიერი თუ ფიზიკური ტკივილის კომპენსაციისათვის, მაგრამ ეს მოთხოვნა მოსარჩელის მხოლოდ მოსაზრებაა და ანაზღაურების მოცულობის განსაზღვრა სასამართლოს მიერ უნდა გადაწყდეს. მორალური ზიანი გულისხმობს ფიზიკურ და ზნეობრივ-ფსიქოლოგიურ ტანჯვას, რასაც პირი განიცდის ამა თუ იმ სიკეთის, უმეტესწილად არამატერიალურ ფასეულობათა ხელყოფით და მის ანაზღაურებას აკისრია სამი ფუნქცია: დააკმაყოფილოს დაზარალებული, ზემოქმედება მოახდინოს ზიანის მიმყენებელზე და თავიდან აიცილოს პიროვნული უფლების ხელყოფა სხვა პირების მიერ. მორალური ზიანის შეფასებისას სასამართლომ მხედველობაში უნდა მიიღოს დაზარალებულის სუბიექტური დამოკიდებულება ასეთი ზიანის სიმძიმის მიმართ, ასევე, ობიექტური გარემოებები, რითაც შეიძლება მისი ამ კუთხით შეფასება. მხოლოდ ამ შემთხვევაში შეიძლება დადგინდეს მორალური ზიანის არსებობა და მისი გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების კრიტერიუმები. კანონი არ ადგენს მორალური ზიანის ასანაზღაურებელ ოდენობას, რამდენადაც მორალური ზიანის ანაზღაურების კონკრეტული შემთხვევა ინდივიდუალურია, განპირობებულია მრავალი სხვადასხვა ფაქტორით. ამასთან, მორალური ზიანის მოცულობა სასამართლოს მიერ ქონებრივი ზიანის ანაზღაურებისაგან დამოუკიდებლად განისაზღვრება, როგორც დამდგარი ზიანის სიმძიმის, ისე ბრალის ხარისხის მიხედვით.

სააპელაციო პალატამ გაიზიარა სასამართლოს შეფასება და მიიჩნია, რომ უკანონო დაკავებითა და უკანონო ბრალდებით მოსარჩელეს მიადგა მორალური ზიანი. მორალური ზიანის ანაზღაურების მოცულობას განსაზღვრავს სასამართლო მოსარჩელის მოთხოვნის საფუძველზე, მაგრამ ეს მოთხოვნა მხოლოდ მოსარჩელის მოსაზრებაა და ანაზღაურების მოცულობის ოდენობის გონივრულ ფარგლებში განსაზღვრა სასამართლოს მიერ უნდა გადაწყდეს. შელახული სიკეთის ხასიათიდან გამომდინარე და სულიერი ტანჯვის ხარისხის ზუსტად განსაზღვრის შეუძლებლობის გამო, უფრო მართებულია ზიანის კომპენსაცია, რამდენადაც ეს შესაძლებელია საერთოდ. მორალური ზიანის ანაზღაურების უმთავრეს მიზანს არ წარმოადგენს ხელყოფილი უფლებების რესტიტუცია, რადგან მიყენებულ ზიანს ფულადი ეკვივალენტი არ გააჩნია და შეუძლებელია მისი სრულად აღდგენა. ამა თუ იმ ფორმით თავისუფლების აღკვეთა ყოველთვის იწვევს დისკომფორტს, მაგრამ დაპატიმრებული პირი, გონივრულ ფარგლებში, მაინც ვალდებულია ითმინოს ეს, როდესაც დაცულია გარკვეული სტანდარტები. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო ხაზს უსვამს, რომ არსებობს ტანჯვის დონე, რომელიც გარდაუვალად უკავშირდება დაკავებას („პაპონი საფრანგეთის წინააღმდეგ“, 2002 წლის 25 ივლისი, §40) და თავისუფლების აღკვეთასთან დაკავშირებული სასჯელი ყველა შემთხვევაში იწვევს სირთულეს და ტანჯვას. იმავეს ვერ ვიტყვით პირზე, რომელიც უკანონოდ და დაუსაბუთებლად არის დაპატიმრებული. ის არ არის ვალდებული, ითმინოს პატიმრობასთან დაკავშირებული დისკომფორტი, რაც გამოიხატება თუნდაც მთელი რიგი უფლებებითა და თავისუფლებებით სარგებლობის შეუძლებლობაში ან შეზღუდვაში. უკანონოდ დაპატიმრებული პირის პატიმრობაში ყოფნაა, როგორც ასეთი, უკანონობა, მიუხედავად იმისა, დაირღვევა თუ არა რეჟიმის რომელიმე მოთხოვნა.

ზემოაღნიშნული მსჯელობისა და საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით, მორალური ზიანის ანაზღაურების მოცულობის განსაზღვრის მიზნით, სააპელაციო პალატამ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მოსაზრება და მიიჩნია, რომ მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული მოსარჩელისათვის წაყენებული ბრალდება, საქმის არსებითი განხილვისას წარმოდგენილი მტკიცებულების საფუძველზე დადგენილი გარემოება იმის თაობაზე, რომ გ.ვ-ე, რომელსაც 2008 წლის სასამართლოს განაჩენით ბრალად შეერაცხა სისხლის სამართლის კოდექსის ორი მუხლით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენა, წლების შემდეგ საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2021 წლის 26 აპრილის განაჩენით, სსკ-ის 109-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებულ დანაშაულის ჩადენაში გამართლდა, ხოლო საქართველოს სსკ-ის 239-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტითა და ამავე მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებულ დანაშაულზე, თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2013 წლის 31 იანვრის განჩინებით გავრცელდა 2012 წლის 28 დეკემბრის ამნისტიის შესახებ კანონი. პალატამ მორალური ზიანის ანაზღაურების ოდენობასთან დაკავშირებით მხედველობაში მიიღო მოსარჩელის არასრულწლოვანების ფაქტი მის მიმართ სისხლის სამართლებრივი დევნის დაწყებისას, ასევე მოსარჩელის მიერ პენიტენციურ დაწესებულებაში პატიმრობაში გატარებული პერიოდი, სულ 6 წელი, მათ შორის, 9 თვის განმავლობაში საპყრობილე რეჟიმზე ყოფნის ფაქტი, სასჯელაღსრულების დაწესებულების დატოვების შემდეგ მისი ფსიქო-ემოციური მდგომარეობა (იხ. მოწმის განმარტება პუნქტი 3.25), უკანონო ბრალდების საერთო ხანგრძლივობა, ასევე ის გარემოებაც, რომ მოსარჩელეს სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში ყოფნისას არ ჰქონდა შესაძლებლობა, დასწრებოდა მამის დაკრძალვას. პალატამ მიიჩნია, რომ მოსარჩელის უფლებების უკანონო შეზღუდვის ინტენსივობის, ხანგრძლივობისა და მის ცხოვრებაზე აღნიშნული გარემოებების ზემოქმედების ხარისხის გათვალისწინებით, სასარჩელო მოთხოვნა მორალური ზიანის ანაზღაურების თაობაზე უნდა დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ და მოსარჩელის სასარგებლოდ საქართველოს გენერალურ პროკურატურას უნდა დაეკისროს 100 000 (ასი ათასი) ლარის გადახდა.

რაც შეეხება მატერიალური ზიანის სახით ც.ვ-ის მიერ გ.ვ-ისთვის პენიტენციური დაწესებულების საბარათე ანგარიშზე დარიცხული თანხის 23 606.05 ლარის ოდენობით ანაზღაურებას - სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნულ ნაწილშიც გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს შეფასებები და მიიჩნია, რომ ამ ნაწილში სარჩელი არ უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო: საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 408-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, იმ პირმა, რომელიც ვალდებულია აანაზღაუროს ზიანი, უნდა აღადგინოს ის მდგომარეობა, რომელიც იარსებებდა, რომ არ დამდგარიყო ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოება. ამავე კოდექსის 412-ე მუხლის მიხედვით, ანაზღაურებას ექვემდებარება მხოლოდ ის ზიანი, რომელიც მოვალისათვის წინასწარ იყო სავარაუდო და წარმოადგენს ზიანის გამომწვევი მოქმედების უშუალო შედეგს. მხარისთვის მიყენებული მატერიალური ზიანი, რომლის არსებობა და მიზეზშედეგობრივი კავშირი უკანონო ქმედებასა და ზიანის წარმოქმნას შორის დასტურდება სათანადო მტკიცებულებებით, ექვემდებარება სრულად ანაზღაურებას.

სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში კვების პროდუქტებისა და სხვა საყოფაცხოვრებო ნივთების შეძენაზე გაწეული ხარჯის ანაზღაურებასთან დაკავშირებით პალატამ მიუთითა სადავო პერიოდში მოქმედ „პატიმრობის შესახებ“ საქართველოს კანონის პირველი პუნქტის „ა.ა“ ქვეპუნქტზე, რომლის მიხედვით, მსჯავრდებულს უფლება აქვს უზრუნველყოფილი იყოს - საცხოვრებელი სადგომით, კვებით, ტანსაცმლითა და შრომის უსაფრთხოებით. 33-ე მუხლის პირველი პუნქტის შესაბამისად, სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში მსჯავრდებულისათვის გამოყოფილი საცხოვრებელი სადგომი, უნდა შეესაბამებოდეს სამშენებლო-ტექნიკურ და სანიტარიულ-ჰიგიენურ ნორმებს და უზრუნველყოფდეს მსჯავრდებულის ჯანმრთელობის შენარჩუნებას. 34-ე მუხლის თანახმად, მსჯავრდებულს უნდა ჰქონდეს შესაძლებლობა დაიკმაყოფილოს ბუნებრივი ფიზიოლოგიური მოთხოვნები და დაიცვას პირადი ჰიგიენა ადამიანის პატივისა და ღირსების შეულახავად. კვირაში ერთხელ მაინც მსჯავრდებული უზრუნველყოფილ უნდა იყოს სუფთა თეთრეულით და საპარიკმახერო მომსახურებით. ადმინისტრაციას ეკრძალება მოითხოვოს მსჯავრდებულისაგან თმების მთლიანი გადაპარსვა, თუ არ არსებობს ექიმის მოთხოვნა ან ჰიგიენური აუცილებლობა. 35-ე მუხლის პირველი და მე-2 პუნქტების მიხედვით, სასჯელაღსრულების დაწესებულების ადმინისტრაცია უფლებამოსილია მისცეს მსჯავრდებულს სეზონის შესაფერისი სპეციალური ტანსაცმელი, რომელიც არ უნდა ლახავდეს ადამიანის ღირსებას. აუცილებლობის შემთხვევაში მსჯავრდებულს ეძლევა სამუშაო ტანსაცმელი. მსჯავრდებულს პირად სარგებლობაში უნდა ჰქონდეს საწოლი და თეთრეული, რომელიც მას უნდა გადაეცეს სუფთა და დაუზიანებელი. თეთრეულის გამოცვლის პერიოდი უნდა აკმაყოფილებდეს ჰიგიენის მოთხოვნებს. 36-ე მუხლის პირველი პუნქტის მიხედვით, სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში კვების ორგანიზაცია უნდა შეესაბამებოდეს მოსახლეობის კვების ტრადიციებს და შეიცავდეს ადამიანის სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისთვის აუცილებელ კომპონენტებს. აკრძალულია მსჯავრდებულის დასჯის მიზნით საჭმლის კალორიულობის დაქვეითება, ხოლო მე-4 პუნქტის თანახმად, მსჯავრდებულს შეუზღუდავი რაოდენობით უნდა ჰქონდეს სასმელი წყალი. მსგავსი შინაარსის დანაწეს შეიცავს, ასევე, 2010 წლის 9 მარტს მიღებული პატიმრობის კოდექსის 22-ე, 23-ე და 24-ე მუხლები. ამასთან, მითითებული კოდექსის მე-14 მუხლის პირველი ნაწილის „ა.ა“ ქვეპუნქტის თანახმად, ბრალდებულს/მსჯავრდებულს უფლება აქვს საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით უზრუნველყოფილი იყოს საცხოვრებლით, კვებით, პირადი ჰიგიენით, ტანსაცმლით, შრომით, შრომისა და პირადი უსაფრთხოებით.

ზემოაღნიშნული ნორმების თანახმად, დადგენილია სახელმწიფოს ვალდებულება, უზრუნველყოს თავისუფლება შეზღუდული პირისათვის, მათ შორის არასრულწლოვანისათვის, აუცილებელი სოციალური თუ პირადი უფლებების დაცვა; უზრუნველყოს იგი საცხოვრებლით, კვებითა თუ პირადი ჰიგიენით. ამდენად სახელმწიფო, პირის პენიტენციურ დაწესებულებაში მოთავსების შემდგომ ვალდებულია, იზრუნოს მასზე და უზრუნველყოს იგი კანონით დადგენილი აუცილებელი პირობებით. შესაბამისად, ბრალდებულისა თუ მსჯავრდებულისათვის სხვა დამატებითი პირობების უზრუნველყოფის მიზნით საკვებისა და სხვა პირადი ნივთების შეძენა სასჯელაღსრულების დაწესებულების მაღაზიაში ხორციელდება ინდივიდუალურად, ოჯახის შეხედულების და შესაძლებლობის მიხედვით. ზიანის ანაზღაურებაზე მსჯელობისას აუცილებელია შეფასდეს, რეალურად საჭირო იყო თუ არა ამ ხარჯის გაწევა და უშუალო კავშირშია თუ არა ბრალდებულის სახით წინასწარ პატიმრობაში ყოფნასთან. პალატამ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს შეფასება იმის შესახებ, რომ მოსარჩელემ ვერ დაადასტურა, რომ პატიმრობაში ყოფნის გამო მოუწია რაიმე ისეთი სახის პროდუქტის თუ მომსახურების შეძენა, რასაც თავისუფლების შეზღუდვის არარსებობის შემთხვევაში არ საჭიროებდა. შესაბამისად, ამ ნაწილში ზიანის ფაქტი არ დასტურდება და ამ ნაწილში სასარჩელო მოთხოვნა არ უნდა დაკმაყოფილდეს.

სასარჩელო მოთხოვნას წარმოადგენს ასევე ც.ვ-ის მიერ ...ის წილის გაყიდვის, სადეპოზიტო ხელშეკრულების დარღვევისა და 2009-2011 წლებში საკრედიტო ხელშეკრულებების საფუძველზე აღებული სესხის შედეგად მიყენებული მატერიალური ზიანის ანაზღაურება. სააპელაციო სასამართლომ ამ ნაწილშიც გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს შეფასება და მიიჩნია, რომ აღნიშნულ ნაწილშიც სარჩელი არ უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო: საქმეზე №ბს-648-623(2კ-13) (10.04.2014წ) საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატამ განმარტა, რომ „ზიანი ანაზღაურდება რეალურად არსებული, დამდგარი საზიანო შედეგისათვის, აუცილებელია პირდაპირი ზიანის არსებობის კონკრეტულ ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის მიზეზ-შედეგობრივი კავშირის არსებობის დადგენა ანუ ქმედება უშუალო წინაპირობას უნდა წარმოადგენდეს დამდგარი შედეგისათვის“. პალატამ მიიჩნია, რომ საქმეში არ არის წარმოდგენილი მტკიცებულება, რომელიც დაადასტურებდა მოსარჩელის დედის მიერ გასხვისებული წილის, აღებული სესხების, სადეპოზიტო ხელშეკრულების დარღვევასა და მოპასუხის უკანონო ქმედებას შორის პირდაპირ მიზეზ-შედეგობრივ კავშირს. პალატის მოსაზრებით, განსახილველ შემთხვევაში უტყუარად არ მტკიცდება, რომ მოსარჩელის მიმართ მიმდინარე სისხლისსამართლებრივი დევნა იყო უშუალო და პირდაპირი საფუძველი აღნიშნული ფულადი ვალდებულებების აღებისა თუ წილის გასხვისებისათვის, მით უფრო იმ პირობებში, რომ ც.ვ-ემ ქ.თბილისი ...ას ქ.№76-ში მდებარე უძრავი ნივთის წილი, სხვა თანამესაკუთრეებთან ერთად გაასხვისა 2008 წლის 1 მაისს, საბანკო კრედიტები აღებულია 2009-2011 წლებში, ხოლო სადეპოზიტო ხელშეკრულება დარღვეულია 2007 წლის 23 მარტს მაშინ, როდესაც გ.ვ-ე სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში იმყოფებოდა 2007 წლის 22 მარტიდან, ამასთან პალატამ ყურადღება გაამახვილა მოწმის ჩვენებაზე, რომელმაც დაადასტურა, რომ მის მიერ აღნიშნული ქმედებების განხორციელება გამოწვეული იყო არამარტო შვილის პენიტენციურ დაწესებულებაში ყოფნით, არამედ სხვა მიმდინარე საყოფაცხოვრებო და ოჯახის წევრების ჯანმრთელობისთვის გაწეული ხარჯების დასაფარად. ამდენად, აღნიშნულ ნაწილში სასარჩელო მოთხოვნა უსაფუძვლოა და არ უნდა დაკმაყოფილდეს.

მატერიალური ზიანის სახით სასარჩელო მოთხოვნას ასევე წარმოადგენს სისხლის სამართლის საქმეზე ადვოკატის ხარჯის 20 000 ლარის ანაზღაურება. იურიდიული მომსახურებისათვის გაწეული საფასურის მოპასუხისათვის დაკისრების მოთხოვნასთან დაკავშირებით, სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 37-ე მუხლის პირველ ნაწილზე, რომლის თანახმად, პროცესის ხარჯებს შეადგენს სასამართლო ხარჯები და სასამართლოსგარეშე ხარჯები. ამავე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, სასამართლო ხარჯებს შეადგენს სახელმწიფო ბაჟი და საქმის განხილვასთან დაკავშირებული ხარჯები. საქმის განხილვასთან დაკავშირებული ხარჯების გაანგარიშების წესი და მათი ოდენობა განისაზღვრება საქართველოს იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს გადაწყვეტილებით. პალატამ აღნიშნა, რომ მოსარჩელემ უნდა უზრუნველყოს, ერთი მხრივ, ხარჯების გაწევის ნამდვილობის, ხოლო, მეორე მხრივ, მათი გაწევის აუცილებლობის დადასტურება. ანაზღაურებას ექვემდებარება არა ნებისმიერი გაწეული ხარჯი, არამედ მხოლოდ ის, რომელიც გაღებულია სასამართლოს წინაშე დარღვევის თავიდან ასაცილებლად ან უფლების აღსადგენად. ამასთან, სააპელაციო სასამართლო განმარტავს, რომ ადვოკატისათვის გაწეული ხარჯი წარმოადგენს სასამართლოს გარეშე ხარჯებს. ამგვარი ხარჯის ოდენობა უნდა განისაზღვროს მხარის მიერ სასამართლოში წარდგენილი ფაქტობრივად გაწეული ხარჯების ოდენობის დამადასტურებელი მტკიცებულებების საფუძველზე, თუმცა სადავო არ არის ის, რომ სასამართლოში საქმის წარმოებაში მონაწილეობა დაკავშირებულია საპროცესო ხარჯებთან. შესაბამისად, აღნიშნული ხარჯების გაწევის დამადასტურებელი მტკიცებულების წარმოუდგენლობის შემთხვევაშიც, პრეზიუმირებულია, რომ მხარე აღნიშნულ ხარჯებს გაიღებდა. პალატამ მიუთითა, რომ მოცემულ შემთხვევაში მოსარჩელე მის მიმართ სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყების გამო იძულებული იყო საკუთარი უფლებებისა და ინტერესების ეფექტურად დაცვისა და რეალიზებისათვის აეყვანა ადვოკატი და ესარგებლა მისი მომსახურებით საგამოძიებო ორგანოებსა თუ სასამართლოში, სრულყოფილად ესარგებლა სისხლის სამართლის კოდექსით ბრალდებულისათვის მინიჭებული უფლება-მოვალეობებით. ამრიგად, აღნიშნული ხარჯების გაწევა ცალსახად გამოწვეულია პირის მიერ დარღვეული უფლების აღდგენის მიზნითა და მოპასუხის ქმედების უკანონობით.

საქმეში წარმოდგენილი მასალით დასტურდება, რომ 2007 წლის 12 აპრილს დ.მ-სა და გ.ვ-ის დედას ც.ვ-ეს შორის დაიდო იურიდიული მომსახურების ხელშეკრულება, გ.ვ-ის ინტერესების დაცვის მიზნით გამოძიებაში, სამივე ინსტანციის სასამართლოში, გ.ვ-ის წინააღმდეგ მიმდინარე სისხლის სამართლის საქმეზე, რომელიც შეეხება სსკ 239-ე მუხლის მე-2 და მე-3 ნაწილებით, 109-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული შესაძლო დანაშაულის ჩადენას. აღნიშნული მომსახურების ღირებულებად განისაზღვრა 10 000 ლარი. საქმეში ასევე წარმოდგენილია მიღება-ჩაბარების აქტი საადვოკატო მომსახურების ღირებულების 10 000 ლარის გადახდის შესახებ. ამასთან, საქმის მასალებით დასტურდება, რომ მოსარჩელის ინტერესების დაცვას დ.მ-ის გარდა სხვადასხვა ინსტანციის სასამართლოში, მათ შორის, ადამიანის უფლებათა ევროპულ სასამართლოში, ახორციელებდნენ კ.ხ-ი, ნ.ღ-ი, ზ.ხ-ი. ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, მიუხედავად იმისა, რომ შესაბამისი ხარჯის გაწევის დამადასტურებელი დოკუმენტი მხარის მიერ არ არის წარმოდგენილი, სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ წარმომადგენლობითი მომსახურების თვალსაზრისით, საქმე ხასიათდებოდა კომპლექსურობით, ამდენად, საადვოკატო მომსახურების სასყიდლიანი ხასიათის მხედველობაში მიღებით, გაზიარებული უნდა იქნეს მხარის არგუმენტაცია ხარჯების გაღების გარდაუვალობასთან დაკავშირებით და მოპასუხე მხარეს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისროს იურიდიული მომსახურებისთვის გაწეული ხარჯი - 15 000 ლარის ოდენობით.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 10 ნოემბრის გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გასაჩივრდა გ.ვ-ისა და საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიერ.

კასატორი გ.ვ-ე გასაჩივრებული გადაწყვეტილების იმ ნაწილში გაუქმებას ითხოვს, რომლითაც მისი სასარჩელო მოთხოვნები არ დაკმაყოფილდა. კასატორის მოსაზრებით, გასათვალისწინებელია, რომ გ.ვ-ე როდესაც დააკავეს, იყო არასრულწლოვანი, სკოლის მოსწავლე და მან ის დრო, რომელიც უნდა გაეტარებინა სკოლაში და შემდგომ, უნივერსიტეტში (თითქმის ექვსი წელი), გაატარა პენიტენციურ დაწესებულებაში, ძირითადად განზრახ მკვლელობის (მათ შორის, დამამძიმებელ გარემოებებში ჩადენილი მკვლელობის) მუხლით მსჯავრდებული პირების გარემოცვაში, ყველაზე ცუდი რეჟიმის დროს (2007-2013წ.), რა დროსაც იყო ძალიან ცუდი, არაადამიანური პირობები და მოპყრობა პატიმრების მიმართ, დაწესებულების მხრიდან. დაწესებულების დატოვების დღიდან თითქმის რვა წლის შემდეგ საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ 2021 წლის განაჩენით იგი უდანაშაულოდ ცნო განზრახ დამამაძიმებელ გარემოებაში ჩადენილი მკვლელობის ბრალდებაში და გაამართლა. ამ დროისთვის, გ.ვ-ე სასჯელმოხდილი პირი იყო.

გ.ვ-ეს დაწესებულებაში საშინელ პირობებში გატარებული ექვსი წლის შედეგად, შეექმნა ჯანმრთელობის სერიოზული პრობლემები, კერძოდ, აწუხებდა გული და წნევები, რაც გაგრძელდა მისი გათავისუფლების შემდგომაც. გ.ვ-ემ ვერ მოახდინა საზოგადოებაში საკუთარი თავის რეალიზება წლების განმავლობაში, რის გამოც გაუნადგურდა ფსიქიკური და ფსიქოლოგიური მდგომარეობა. 2016 წელს დაესვა დიაგნოზი: არტერიული ჰიპერტენზია და სინუსური ტაქიკარდია, რაზეც დღემდე მკურნალობს. რამდენჯერმე ჰქონდა თვითმკვლელობის მცდელობაც. ასევე, ამ ამბავს შეეწირა გ.ვ-ის მამა, პ.ვ-ე, რომელიც დააკავეს 2007 წლის 21 მარტს სწორედ მისი შვილზე ზეწოლის მიზნით, რადგან გ.ვ-ე არ ცნობდა თავს დამნაშავედ წარდგენილ ბრალდებებში.

კასატორი მიუთითებს ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის, საქართველოს კონსტიტუციის, სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის ნორმათა დანაწესებზე, აგრეთვე, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციული საქმეთა პალატის განმარტებაზე (საქმეზე - Nბს-648-623(2კ-13), 10.04.2014წ) და აღნიშნავს, რომ დაუსაბუთებელი და არასამართლიანია თბილისის სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება მორალური ზიანის ოდენობის შეფასების ნაწილში და ითხოვს გადაწყვეტილებაში ცვლილების შეტანას, რათა საქართველოს გენერალურ პროკურატურას მის სასარგებლოდ მორალური ზიანის მიყენებისთვის დაეკისროს 7 000 000 (შვიდი მილიონი) ლარის ოდენობით ზიანის ანაზღაურება. ამასთან, კასატორი პატიმრობაში იმყოფებოდა ისეთი რეჟიმის დროს (2007-2013წწ.), როდესაც პატიმრებს პენიტენციურ დაწესებულებაში არ ჰქონდათ საცხოვრებლას, საარსებოდ ადამიანური პირობები (ნორმალური საჭმელი, წყალი, ადეკვატური სამედიცინო მომსახურება, ჰიგიენური საშუალებები, ოჯახის წევრებთან სასაუბროდ თანხა ანგარიშზე), შესაბამისად, ც.ვ-ე ამის გამო იძულებული იყო ჩაერიცხა ფულადი თანხები, საერთო ჯამში - 23 606,05 ლარის ოდენობით თავისი შვილის საბარათე ანგარიშზე. შესაბამისად, კასატორი ითხოვს აღნიშნული მოთხოვნის დაკმაყოფილებას. ამასთან, კასატორი მიუთითებს მოწმის (ც.ვ-ის) განცხადებაზე იმის შესახებ, რომ ფინანსური პრობლემები ოჯახს შეექმნა გ.ვ-ის დაპატიმრების შემდეგ, რის გამო, ც.ვ-ემ აიღო საკრედიტო ვალდებულებები პატიმარი შვილისათვის გაწეული ხარჯების, ავადმყოფი მეუღლის მოვლისა და დაკრძალვის ხარჯების ანაზღაურების მიზნით.

კასატორი მიუთითებს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს განმარტებაზე, რომ „ხარჯების ოდენობა უნდა განისაზღვროს მხარის მიერ სასამართლოში წარდგენილი ფაქტობრივად გაწეული ხარჯების ოდენობის დამადასტურებელი მტკიცებულებების საფუძველზე. ამგვარი მტკიცებულების არარსებობის შემთხვევაში, სასამართლოს მხარის მოთხოვნის საფუძველზე თვითონაც შეუძლია გონივრულ ფარგლებში განსაზღვროს მხარის მიერ გაწეული ხარჯების ოდენობა, თუკი აშკარაა, რომ პირის უფლების დარღვევის აღკვეთის მიზნით ხარჯი გაღებულია“ (სუს 1330-1315(კ-11) 2012წ. 9.02 განჩინება). მოცემულ შემთხვევაში, რადგან წარმოდგენილია ერთ შემთხვევაში, ადვოკატთან დადებული იურიდიული მომსახურების ხელშეკრულება და მომსახურების საფასურის მიღება-ჩაბარების აქტი, მეორე შემთხვევაში, შესაბამისი ცნობა, რომლითაც დასტურდება საადვოკატო მომსახურების სახით 10 000 (ათი ათასი) ლარის ანაზღაურება. შესაბამისად, ჯამში ასანაზღაურებელი თანხა შეადგენს 20 000 (ოცი ათასი) ლარს.

კასატორი საქართველოს გენერალური პროკურატურა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების იმ ნაწილში გაუქმებას ითხოვს, რომლითაც გ.ვ-ის სასარჩელო მოთხოვნები დაკმაყოფილდა.

კასატორი აღნიშნავს, რომ მოცემულ შემთხვევაში, გ.ვ-ის მიმართ სახეზე არ არის სრულად გამამართლებელი განაჩენი, შესაბამისად, არამართებულია მოსაზრება პატიმრობის პერიოდის უკანონობასთან მიმართებით. ამდენად, მორალური ზიანის ოდენობის განსაზღვრა 100 000 ლარის ოდენობით საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიმართ დაუსაბუთებელია და არ გამომდინარეობს გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების კრიტერიუმებიდან.

კასატორი მიუთითებს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს განმარტებებზე და აღნიშნავს, რომ მორალური ზიანის ბუნების მიხედვით, ამგვარი ზიანის არსებობის დადგენის შემთხვევაში და თუ სასამართლო საჭიროდ მიიჩნევს ფულადი ანაზღაურების მიკუთვნებას, იგი უნდა შეფასდეს თანასწორ საფუძვლებზე, იმ სტანდარტების გათვალისწინებით, რომლის საფუძველზეც წარმოიშვა სასამართლო პრაქტიკა. არაქონებრივი ზიანისათვის ფულადი ანაზღაურება შეიძლება მოთხოვნილ იქნეს მხოლოდ კანონით ზუსტად განსაზღვრულ შემთხვევებში, გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების სახით. კომპენსაციის ოდენობის განსაზღვრისას მხედველობაშია მისაღები, რომ კომპენსაციის ოდენობა არ უნდა იყოს უსაშველოდ გაზრდილი და არ უნდა მოწყდეს რეალობას. მართალია მორალური ზიანის ანაზღაურების მოცულობას განსაზღვრავს სასამართლო მოსარჩელის მოთხოვნის საფუძველზე, მაგრამ ეს მოთხოვნა მხოლოდ მოსარჩელის მოსაზრებაა და ანაზღაურების მოცულობის განსაზღვრა სასამართლოს მიხედულებით უნდა გადაწყდეს. სასამართლო მხედველობაში იღებს მოპასუხეების მიერ მატერიალური ზიანის ანაზღაურების ფაქტს, ასევე, დაზარალებულის სუბიექტურ დამოკიდებულებას მორალური ზიანის მიმართ და ობიექტურ გარემოებებს. ამ გარემოებათა შორისააა, დაზარალებულის ცხოვრების პირობები (საოჯახო, ყოფითი, მატერიალური, ჯანმრთელობის მდგომარეობა, ასაკი და აშ), ბრალის ხარისხი, ქონებრივი მდგომარეობა და სხვა (საქმე No ბს-890(კ-19), 2019 წლის 26 ნოემბერი, საქმე Nბს-648-623(3კ-13), 2014 წლის 10 აპრილი, საქმე Nბს-972-936(3კ-08), 2009 წლის 8 აპრილი. ამასთან, კასატორი მიუთითებს ევროსასამართლოს და საქართველოს საერთო სასამართლოების სხვადასხვა პრაქტიკაზე, რომელთა მიხედვით, სხვადასხვა შემთხვევაში მხარეებს მიენიჭათ სხვადასხვა ოდენობის კომპენსაცია (მაგ. „ჯანიაშვილი საქართველოს წინააღმდეგ“, „კასრაძე საქართველოს წინააღმდეგ“, თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 14 მარტის No3/4965-17 გადაწყვეტილება, თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2019 წლის 26 ივნისის No3/4289-18 გადაწყვეტილება, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2019 წლის 26 ნოემბრის გადაწყვეტილება საქმეზე Noბს-890(კ- 18) და სხვ.).

კასატორი აღნიშნავს, რომ კონკრეტულ შემთხვევაში, გ.ვ-ის მიმართ სახეზე არ არის სრულად გამართლებული განაჩენი, შესაბამისად, არამართებულია მოსაზრება პატიმრობის პერიოდის უკანონობასთან მიმართებით და ამასთან, სასამართლოს მითითება ამნისტიის აქტზე გაუგებარია, ვინაიდან ამნისტიის შესახებ კანონი პირს ათავისუფლებს დაკისრებული პასუხისმგებლობის მოხდისგან და არ იწვევს პირის უდანაშაულოდ ცნობას. ამდენად, მორალური ზიანის ოდენობის განსაზღვრა 100 000 ლარის ოდენობით საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიმართ დაუსაბუთებელი, უსაფუძვლოა და არ გამომდინარეობს გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების კრიტერიუმებიდან.

რაც შეხება სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებას საქართველოს გენერალური პროკურატურისათვის მოსარჩელის სასარგებლოდ მატერიალური ზიანის სახით 15 000 ლარის დაკისრების თაობაზე, კასატორი თვლის, რომ აღნიშნული სრულად უსაფუძვლოა. მოსარჩელეს წარმოდგენილი აქვს 2017 წლის 12 აპრილის იურიდიული მომსახურების ხელშეკრულება რომლითაც ადვოკატი დ.მ-ე ვალდებულია დაიცვას გ.ვ-ის ინტერესები სსკ-ის 239-ე მუხლის მე-2 ნაწილის და მე-3 ნაწილებით და 109-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული შესაძლო დანაშაულის ჩადენის გამო. ადვოკატის ანაზღაურებად განისაზღვრა 10 000 ლარი. ასევე წარმოდგენილია 2007 წლის 12 აპრილით დათარიღებული თანხის მიღება-ჩაბარების აქტი. საგულისმხოა, რომ მოცემულ შემთხვევაში არ გახლავთ წარმოდგენილი თანხის გადახდის დამადასტურებელი ოფიციალური დოკუმენტი შემოსავლის ორდერი, საბანკო ინვოისი და ა.შ. რაც დაადასტურებდა თანხის გადახდას. წარმოდგენილი მიღება- ჩაბარების აქტი ვერ გაუთანაბრდება გადახდის დამადასტურებელ დოკუმენტს შესაბამისად, ვერ შეფასდება როგორც თანხის გადახდის დამადასტურებელი დოკუმენტი. მატერიალური ზიანის ანაზღაურებისას უნდა იქნეს წარმოდგენილი მტკიცებულებები, რომლებიც დაადასტურებს ზიანის გამომწვევ გარემოებებსა და განსაზღვრავს მიყენებული ზიანის ოდენობას. მხოლოდ სისხლის სამართლის საქმის წარმოებაზე მითითება და საქმეში ადვოკატის მონაწილეობის ფაქტი არ წარმოადგენს საკმარის საფუძველს, მასზედ რომ დადგინდეს ბრალდების გამო კონკრეტული ოდენობით მატერიალური ზიანის დადგომის ფაქტი. ამასთან, აღსანიშნავია, რომ როგორც საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის გ.ვ-ის საქმის განხილვის დროს მოქმედი ასევე დღეს მოქმედი რედაქციის თანახად, ბრალდებულს აქვს ადვოკატის არჩევისა და ყოლის, ასევე მის მიერ არჩეული ადვოკატის ნებისმიერ დროს შეცვლის უფლება, ხოლო თუ ის უქონელია უფლება, დაენიშნოს ადვოკატი სახელმწიფოს ხარჯზე. საგულისხმოა, რომ ამ შემთხვევაში გ.ვ-ისათვის სახელმწიფოს მიერ ადვოკატის დანიშვნა გახლდათ სავალდებულო და დაენიშნებოდა კიდეც. მოსარჩელემ კი საკუთარი სურვილით აირჩია დამცველი, რაც არ შეიძლება გაგებულ იქნეს დევნის განმახორციელებელი ორგანოს პროკურატურის მიერ ზიანის მიყენებად.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2023 წლის 7 აპრილის განჩინებით, ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად წარმოებაში იქნა მიღებული საქართველოს გენერალური პროკურატურისა და გ.ვ-ის საკასაციო საჩივრები.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საქმის მასალების შესწავლის და საკასაციო საჩივრების დასაშვებობის შემოწმების შედეგად, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრები არ აკმაყოფილებს საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის მოთხოვნებს და არ ექვემდებარება დასაშვებად ცნობას, შემდეგ გარემოებათა გამო:

საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილი განსაზღვრავს საკასაციო საჩივრის განსახილველად დასაშვებობის ამომწურავ საფუძვლებს, კერძოდ, აღნიშნული ნორმის თანახმად, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ საკასაციო საჩივარი დაიშვება, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრები არ არის დასაშვები საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებული არცერთი ზემოთ მითითებული საფუძვლით.

საკასაციო საჩივრები არ არის დასაშვები სააპელაციო სასამართლოს განჩინების საკასაციო სასამართლოს მიერ დამკვიდრებული პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით, ამასთან, არ არსებობს საკასაციო საჩივრები განხილვის შედეგად მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღების ვარაუდი. სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება ასევე არ ეწინააღმდეგება ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს. ამასთან, საქმის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს მიერ საქმეზე ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების თვალსაზრისით.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ კასატორები ვერ ასაბუთებენ სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვას მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით. კასატორები საკასაციო საჩივრებში ვერ აქარწყლებენ სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს და დასკვნებს.

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლის პირველი პარაგრაფი ავალდებულებს სასამართლოს, დაასაბუთოს თავისი გადაწყვეტილება, რაც არ უნდა იქნეს გაგებული თითოეულ არგუმენტზე დეტალური პასუხის გაცემად (იხ. ჯღარკავა საქართველოს წინააღმდეგ, N7932/03; Van de Hurk v. Netherlands, par.61, Garcia Ruiz v. Spain [GC] par.26; Jahnke and Lenoble v France (dec.); Perez v France [GC], par. 81).

საკასაციო სასამართლო იზიარებს მოცემულ საქმეზე სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს, ამ გარემოებებთან დაკავშირებით გაკეთებულ სამართლებრივ შეფასებებს და მიიჩნევს, რომ სააპელაციო სასამართლომ არსებითად სწორად გადაწყვიტა მოცემული დავა.

საქმის მასალებით დადგენილია, რომ თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2008 წლის 26 თებერვლის განაჩენით (საქმე №1/ბ2334-07) გ.ვ-ე ცნობილ იქნა დამნაშავედ საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 239-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტითა და ამავე მუხლის მე-3 ნაწილით, 109-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით და სასჯელის ზომად განესაზღვრა საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 239-ე მე-2 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტითა და ამავე მუხლის მე-3 ნაწილით - თავისუფლების აღკვეთა 4 წლის ვადით, სსკ-ის 88-ე მუხლის შესაბამისად, დანიშნული სასჯელი შეუმცირდა ¼-ით და სასჯელად დაენიშნა თავისუფლების აღკვეთა 3 წლის ვადით. სსკ-ის 109-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით - თავისუფლების აღკვეთა 13 წელი. სსკ-ის 88-ე მუხლის შესაბამისად, დანიშნული სასჯელი შეუმცირდა ¼-ით და სასჯელად დაენიშნა თავისუფლების აღკვეთა 9 წლისა და 9 თვის ვადით. სსკ-ის 59-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, დანიშნული სასჯელები შეიკრიბა და გ.ვ-ეს საბოლოოდ განესაზღვრა თავისუფლების აღკვეთა 12 წლისა და 9 თვის ვადით. ასევე დადგენილია, რომ თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2013 წლის 31 იანვრის განჩინებით, 2012 წლის 28 დეკემბრის „ამინისტიის შესახებ“ საქართველოს კანონის საფუძველზე, გ.ვ-ე გათავისუფლდა თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2008 წლის 26 თებერვლის განაჩენით საქართველოს სსკ-ის 239-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტითა და ამავე მუხლის მე-3 ნაწილით დანიშნული სასჯელისაგან, ხოლო სსკ-ის 109-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით დანიშნული სასჯელი განისაზღვრა თავისუფლების აღკვეთით ნაცვლად 9 წლისა და 9 თვისა - 7 წლით, 3 თვით და 22 დღით. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2021 წლის 26 აპრილის განაჩენით დასტურდება, რომ სასჯელმოხდილ გ.ვ-ის ინტერესების დამცველი ადვოკატების საკასაციო საჩივრის მოთხოვნა დაკმაყოფილდა. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2018 წლის 12 ოქტომბრის განაჩენში შევიდა ცვლილება: გ.ვ-ე ცნობილ იქნა უდანაშაულოდ და გამართლდა საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 109-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენაში. ასევე დადგენილია, რომ გ.ვ-ე სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში იმყოფებოდა 2007 წლის 22 მარტიდან 2013 წლის 1 მარტამდე.

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ სახელმწიფო ორგანოთა და მოსამსახურეთა მიერ უკანონოდ მიყენებული ზიანის სახელმწიფო სახსრებიდან ანაზღაურება აღიარებული და გარანტირებულია საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლის მე-4 ნაწილით.

საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 208-ე მუხლის პირველი ნაწილის მიხედვით, სახელმწიფოს, ადმინისტრაციული ორგანოს, აგრეთვე მისი თანამდებობის პირის ან სხვა სახელმწიფო მოსამსახურის მიერ სამსახურებრივი მოვალეობის განხორციელებისას მიყენებული ზიანისათვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო, ხოლო ამავე კოდექსის 207-ე მუხლით განისაზღვრა კერძო სამართალში დადგენილი პასუხისმგებლობის ფორმების, პრინციპებისა და საფუძვლების გავრცელება სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის შემთხვევებზეც, გარდა იმ გამონაკლისებისა, რომლებიც ამავე კოდექსით არის დადგენილი. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 408-ე მუხლის პირველი ნაწილის მოთხოვნათა გათვალისწინებით, ზიანის მიმყენებელი ვალდებულია აღადგინოსის მდგომარეობა, რომელიც იარსებებდა, რომ არ დამდგარიყო ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოება. აღნიშნული ნორმა შესაძლებელს ხდის დაზარალებული პირის უფლებების აღდგენას პირვანდელ მდგომარეობაში. ამავე კოდექსის 412-ე მუხლის მიხედვით, ანაზღაურდება მხოლოდ ის ზიანი, რომელიც ზიანის გამომწვევი მოქმედების უშუალო შედეგს წარმოადგენს. პირი მხოლოდ მაშინ აგებს პასუხს მიყენებული ზიანისთვის, როცა მისი ქმედება ადეკვატურ კავშირშია დამდგარ შედეგთან.

საკასაციო სასამართლო მიუთითებს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის პირველ ნაწილზე, რომლის თანახმად, თუ სახელმწიფო მოსამსახურე განზრახი ან უხეში გაუფრთხილებლობით არღვევს თავის სამსახურებრივ მოვალეობას სხვა პირთა მიმართ, მაშინ სახელმწიფო ან ის ორგანო, რომელშიც მოსამსახურე მუშაობს, ვალდებულია აანაზღაუროს ზიანი. განზრახვის ან უხეში გაუფრთხილებლობის დროს მოსამსახურე სახელმწიფოსთან ერთად სოლიდარულად აგებს პასუხს; ხოლო აღნიშნული მუხლის მე-3 ნაწილის მიხედვით, რეაბილიტირებული პირისათვის უკანონო მსჯავრდების, სისხლის სამართლის პასუხისგებაში უკანონოდ მიცემის, აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის ან გაუსვლელობის ხელწერილის უკანონოდ გამოყენების, პატიმრობის ან გამასწორებელი სამუშაოების სახით ადმინისტრაციული სახდელის არასწორად დაკისრების შედეგად მიყენებული ზიანი ანაზღაურდება სახელმწიფოს მიერ მოკვლევის, წინასწარი გამოძიების, პროკურატურის ორგანოებისა და სასამართლოს თანამდებობის პირთა ბრალის მიუხედავად. განზრახი ან უხეში გაუფრთხილებლობისას ეს პირები სახელმწიფოსთან ერთად სოლიდარულად აგებენ პასუხს.

მოცემულ შემთხვევაში, პროკურატურისათვის ზიანის ანაზღაურების დაკისრების სამართლებრივ საფუძველს ქმნის საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილი, რომლის თანახმად, ზიანი ანაზღაურდება ზიანის მიმყენებლის ბრალის მიუხედავად. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის თავისებურება მდგომარეობს იმაში, რომ ზიანი ანაზღაურდება მიუხედავად ზიანის მიმყენებლის ბრალისა, ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის დაკმაყოფილების საკმარის საფუძველს ქმნის ქმედების უკანონობა და პირის მარეაბილიტირებლი გარემოების არსებობა. კანონმდებლობა არ შეიცავს მარეაბილიტირებელი გარემოების ჩამონათვალს, თუმცა უდავოა, რომ ასეთ გარემოებას განეკუთვნება გამამართლებელი განაჩენის არსებობა, რომელიც პირის არაბრალეულობასა და უდანაშაულობას ადასტურებს. ის გარემოება, რომ მოსარჩელე ცნობილ იქნა უდანაშაულოდ და გამართლდა წარდგენილ ბრალდებაში, წარმოადგენს მისი რეაბილიტაციის საფუძველს, რის გამოც საკასაციო სასამართლო იზიარებს განსახილველ შემთხვევაში გ.ვ-ის სასარგებლოდ საქართველოს გენერალური პროკურატურისთვის მატერიალური და მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრების მართლზომიერებას.

მატერიალური ზიანის სახით სისხლის სამართლის საქმეზე ადვოკატისათვის გაწეული ხარჯის ანაზღაურებასთან დაკავშირებით საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ მოცემულ შემთხვევაში საქმეში წარმოდგენილი დოკუმენტაციით დასტურდება, რომ სისხლის სამართლის საქმის მიმდინარეობისას გ.ვ-ე წარმოდგენილი იყო ადვოკატით. 2007 წლის 12 აპრილს დ.მ-სა და გ.ვ-ის დედას ც.ვ-ეს შორის დაიდო იურიდიული მომსახურების ხელშეკრულება, გ.ვ-ის ინტერესების დაცვის მიზნით გამოძიებაში, სამივე ინსტანციის სასამართლოში, გ.ვ-ის წინააღმდეგ მიმდინარე სისხლის სამართლის საქმეზე, რომელიც შეეხება სსკ 239-ე მუხლის მე-2 და მე-3 ნაწილებით, 109-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული შესაძლო დანაშაულის ჩადენას. აღნიშნული მომსახურების ღირებულებად განისაზღვრა 10 000 ლარი. საქმეში ასევე წარმოდგენილია მიღება-ჩაბარების აქტი საადვოკატო მომსახურების ღირებულების 10 000 ლარის გადახდის შესახებ. აღნიშნული მიუთითებს ამ ნაწილში სასარჩელო მოთხოვნის საფუძვლიანობაზე. საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ მოცემულ შემთხვევაში მოსარჩელე, მის მიმართ სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყების გამო, იძულებული იყო საკუთარი უფლებების ეფექტური დაცვისთვის მიემართა ადვოკატისთვის. შესაბამისად, საკასაციო სასამართლო დადასტურებულად მიიჩნევს პირდაპირი მიზეზობრივი კავშირის არსებობას ფულად ზარალსა და საქართველოს გენერალური პროკურატურის ქმედებას შორის. ადვოკატის მონაწილეობა სისხლის სამართლის საქმის მიმდინარეობაში უზრუნველყოფს ბრალდებულის ინტერესებისა და უფლებების მაქსიმალურ დაცვასა და რეალიზებას.

საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სისხლის სასამართლოწარმოების ფარგლებში, შეთანხმებით დაცვის შემთხვევაში, გამართლებულის მიერ ადვოკატისთვის გაწეული ხარჯის ანაზღაურება შესაძლოა მოთხოვნილ იქნეს ადმინისტრაციული სასამართლოწარმოების წესით (სუსგ Nბს-432-429(2კ-17), 2019 წლის 7 თებერვალი). მართალია, ზოგადი წესის მიხედვით ხარჯების განსაზღვრა ხდება სასამართლოში მხარის მიერ წარდგენილი ფაქტობრივად გაწეული ხარჯების ოდენობის დამადასტურებელი მტკიცებულებების საფუძველზე, თუმცა ამგვარი მტკიცებულებების არარსებობის შემთხვევაში, იურიდიული მომსახურების ანაზღაურების ამსახველი ქვითრის, საგადახდო დავალების შესრულების დოკუმენტაციის წარუდგენლობა, არ გამორიცხავს საქმის განხილვასთან დაკავშირებით გაწეული მომსახურების ღირებულების ანაზღაურების შესაძლებლობას, უკეთუ აშკარაა, რომ პირის უფლების დაცვის მიზნით წარმომადგენლობითი მომსახურება გაწეულია (სუსგ Nბს-809-805(3კ-17), 2019 წლის 17 იანვარი; Nბს-432-429(2კ-17), 2019 წლის 7 თებერვალი). საკასაციო პალატა ყურადღებას ამახვილებს იმ გარემოებაზე, რომ მხარის მიერ ადვოკატისათვის თანხის გადახდის დამადასტურებელი ქვითრის არარსებობა იმთავითვე არ გამორიცხავს გაწეული მომსახურების ანაზღაურების შესაძლებლობას (ადამიანის უფლებათა დაცვის ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე „ფადეევა რუსეთის წინააღმდეგ“, §145, 146). ამდენად, მართებულია ქვედა ინსტანციის სასამართლოების მოსაზრება დავის ფარგლებში გაწეული საადვოკატო მომსახურების ანაზღაურების შესახებ.

რაც შეეხება ადვოკატის მომსახურებისთვის ასანაზღაურებელი თანხის ოდენობას, საკასაციო სასამართლოს მითითებით, საადვოკატო მომსახურების მიღებისას პირი სარგებლობს თავისუფალი არჩევანით, თუმცა მატერიალური ზიანის სახით საადვოკატო მომსახურების სახით გაწეული თანხის ანაზღაურების მოთხოვნის შემთხვევაში ანაზღაურებას უნდა დაექვემდებაროს აუცილებად გასაწევი ხარჯი, დავის საგნის, ამ დავის სირთულისა და სხვა ფაქტობრივი გარემოებების ურთიერთშეჯერების საფუძველზე. საქმის მასალებით დასტურდება, რომ მოსარჩელის ინტერესების დაცვას დ.მ-ის გარდა სხვადასხვა ინსტანციის სასამართლოში, მათ შორის, ადამიანის უფლებათა ევროპულ სასამართლოში, ახორციელებდნენ კ.ხ-ი, ნ.ღ-ი, ზ.ხ-ი. საკასაციო პალატა იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებას და აღნიშნავს, რომ ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, მიუხედავად იმისა, რომ შესაბამისი ხარჯის გაწევის დამადასტურებელი დოკუმენტი მხარის მიერ არ არის წარმოდგენილი, სააპელაციო პალატა მიიჩნევს, რომ წარმომადგენლობითი მომსახურების თვალსაზრისით, საქმე ხასიათდებოდა კომპლექსურობით, ამდენად, განხორციელებული საადვოკატო მომსახურების ინტენსივობის, დავის საგნისა და საქმის სპეციფიკის გათვალისწინებით, საადვოკატო მომსახურების სასყიდლიანი ხასიათის მხედველობაში მიღებით, გაზიარებული უნდა იქნეს მხარის არგუმენტაცია ხარჯების გაღების გარდაუვალობასთან დაკავშირებით და მოპასუხე მხარეს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისროს იურიდიული მომსახურებისთვის გაწეული ხარჯი - 15 000 ლარის ოდენობით. რაიმე გარემოება, რომელიც მოცემული თანხის შეუსაბამობაზე მიუთითებდა, განსახილველ საქმეზე დადგენილი არ არის. ამასთან, იურიდიული მომსახურებისთვის გაწეული ხარჯის ანაზღაურებას არ გამორიცხავს მოსარჩელისათვის სახაზინო ადვოკატის დანიშვნის შესაძლებლობა, რამეთუ მოქმედი კანონმდებლობით ბრალდებული თავისუფალია ადვოკატის არჩევის დროს, სახაზინო ადვოკატის დანიშვნის შესაძლებლობა, არ ართმევს მას კერძო ადვოკატის აყვანის უფლებას.

საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ უკანონო ბრალდების შედეგად დამდგარ, ასანაზღაურებელ ზიანში მოიაზრება როგორც მატერიალური ასევე მორალური ზიანი, რადგან პირის თავისუფლების ხელყოფას და ხელშეუხებლობის დარღვევას, როგორც წესი, თან სდევს პირის პატივისა და ღირსების, საქმიანი რეპუტაციის და კანონით დაცული სხვა უფლებების შელახვა. არაქონებრივი ზიანი ვლინდება პირის მორალურ განცდებში, რომელიც შესაძლოა დაკავშირებული იყოს აქტიური საზოგადოებრივი ცხოვრების წესის გაგრძელების შეუძლებლობასთან, პირის პატივის, ღირსებისა და საქმიანი რეპუტაციის შელახვასთან და სხვ., თუმცა ანაზღაურებას ექვემდებარება არა ყველა სახის მორალური ზიანი, არამედ მხოლოდ ის, რომლის ანაზღაურებაც მოქმედი კანონმდებლობით (სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხ.) არის გათვალისწინებული (სუსგ 2015 წლის 4 ივნისის საქმე №ბს-485-474(2კ-14)).

უკანონო ბრალდების/პატიმრობის ან მსჯავრდების საქმეებთან მიმართებაში სასამართლოს მიერ არამატერიალური (მორალური) ზიანის თანხის ოდენობის განსაზღვრა ხორციელდება თითოეულ საქმეში ინდივიდუალურად, საქმის ფაქტობრივი გარემოებების, მორალური ზიანის მიმართ დაზარალებულის სუბიექტური დამოკიდებულების, ობიექტური გარემოებების (დაზარალებულის საოჯახო, ყოფითი, მატერიალური, ჯანმრთელობის მდგომარეობა, ასაკი და ა.შ.) და სხვა ფაქტორების გათვალისწინებით (Patsuria v. Georgia; Nikolaishvili v. Georgia; Jashi v. Georgia). მორალური ზიანის ანაზღაურების შემთხვევაში არ ხდება ხელყოფილი უფლების რესტიტუცია, რადგან მიყენებულ ზიანს ფულადი ეკვივალენტი არ გააჩნია. კომპენსაციის მიზანია მორალური ზიანით გამოწვეული ტკივილების, ნეგატიური განცდების შემსუბუქება, დადებითი ემოციების გამოწვევა, რომელიც ეხმარება დაზარალებულს სულიერი გაწონასწორების მიღწევაში, სოციალურ ურთიერთობებში ჩართვაში, რაც მორალური (არაქონებრივი) ზიანის ანაზღაურების სატისფაქციურ ფუნქციას შეადგენს (სუსგ №ბს-972-936(3კ-08), 2009 წლის 8 აპრილი.).

საკასაციო პალატის მოსაზრებით, ის გარემოება, რომ გ.ვ-ის მიმართ სახეზე არ არის სრულად გამამართლებელი განაჩენი, არ გამორიცხავს საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიმართ მორალური ზიანის 100 000 ლარის ოდენობით დაკისრების მართებულობას. პალატა მიუთითებს, რომ გ.ვ-ე გამართლდა ისეთ მძიმე დანაშაულში, როგორიცაა მკვლელობა, ამასთან, მორალური ზიანის ანაზღაურების ოდენობასთან დაკავშირებით ქვედა ინსტანციის სასამართლოებმა მართებულად მიიღეს მხედველობაში მოსარჩელის არასრულწლოვანების ფაქტი მის მიმართ სისხლის სამართლებრივი დევნის დაწყებისას, ასევე მოსარჩელის მიერ პენიტენციურ დაწესებულებაში პატიმრობაში გატარებული პერიოდი, სასჯელაღსრულების დაწესებულების დატოვების შემდეგ მისი ფსიქო-ემოციური მდგომარეობა, უკანონო ბრალდების საერთო ხანგრძლივობა, ასევე ის გარემოებაც, რომ მოსარჩელეს სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში ყოფნისას არ ჰქონდა მამის დაკრძალვაზე დასწრების შესაძლებლობა. ამდენად, მოსარჩელის უფლებების უკანონო შეზღუდვის ინტენსივობის, ხანგრძლივობისა და მის ცხოვრებაზე აღნიშნული გარემოებების ზემოქმედების ხარისხის გათვალისწინებით, მოსარჩელის სასარგებლოდ საქართველოს გენერალურ პროკურატურისათვიის 100 000 (ასი ათასი) ლარის გადახდის დაკისრება მიყენებული არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურების მიზნების პროპორციულია და ექცევა გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების კრიტერიუმებში. კასატორი საქართველოს გენერალური პროკურატურა ვერ ასაბუთებს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაკისრებული თანხის ოდენობის არაპროპორციულობას დარღვეულ უფლებასთან მიმართებით.

რაც შეეხება მატერიალური ზიანის სახით - ც.ვ-ის მიერ გ.ვ-ისთვის პენიტენციური დაწესებულების საბარათე ანგარიშზე დარიცხული თანხის 23 606.05 ლარის ოდენობით ანაზღაურებას, ასევე ც.ვ-ის მიერ ...ის წილის გაყიდვის, სადეპოზიტო ხელშეკრულების დარღვევისა და 2009-2011 წლებში საკრედიტო ხელშეკრულებების საფუძველზე აღებული სესხის შედეგად მიყენებული მატერიალური ზიანის ანაზღაურებას, პალატამ სწორად აღნიშნა, რომ არ დასტუდება გ.ვ-ისთვის საბარათე ანგარიშზე თანხების დარიცხვის რეალური საჭიროება, უშუალო კავშირი ბრალდებულის სახით წინასწარ პატიმრობაში ყოფნასთან. მოსარჩელემ ვერ დაადასტურა, რომ პატიმრობაში ყოფნის გამო მოუწია რაიმე ისეთი სახის პროდუქტის თუ მომსახურების შეძენა, რასაც თავისუფლების შეზღუდვის არარსებობის შემთხვევაში არ საჭიროებდა. შესაბამისად, ამ ნაწილში ზიანის ფაქტი არ დასტურდება და ამ ნაწილში სასარჩელო მოთხოვნა არ უნდა დაკმაყოფილდეს. ამასთან, საქმეში არ არის წარმოდგენილი მტკიცებულება, რომელიც დაადასტურებდა მოსარჩელის დედის მიერ გასხვისებული წილის, აღებული სესხების, სადეპოზიტო ხელშეკრულების დარღვევასა და მოპასუხის უკანონო ქმედებას შორის პირდაპირ მიზეზ-შედეგობრივ კავშირს. პალატამ სწორად აღნიშნა, რომ განსახილველ შემთხვევაში უტყუარად არ მტკიცდება, რომ მოსარჩელის მიმართ მიმდინარე სისხლისსამართლებრივი დევნა იყო უშუალო და პირდაპირი საფუძველი აღნიშნული ფულადი ვალდებულებების აღებისა თუ წილის გასხვისებისათვის. ამდენად, საკასაციო პალატა იზიარებს ქვედა ინსტანციის სასამართლოების მოსაზრებებს ზემოაღნიშნული სასარჩელო მოთხოვნების დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის ნაწილშიც.

ყოველივე ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ კასატორების მიერ მითითებული გარემოებები არ ქმნის საკასაციო საჩივრების დასაშვებად ცნობის საფუძველს, მოცემულ საქმეს არ გააჩნია პრინციპული მნიშვნელობა სასამართლო პრაქტიკისათვის, ხოლო საკასაციო საჩივრებს - წარმატების პერსპექტივა. ამდენად, წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრები მიჩნეულ უნდა იქნეს დაუშვებლად.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლით, 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. საქართველოს გენერალური პროკურატურისა და გ.ვ-ის საკასაციო საჩივრები მიჩნეულ იქნეს დაუშვებლად;

2. უცვლელად დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 10 ნოემბრის გადაწყვეტილება;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე: თამარ ოქროპირიძე

მოსამართლეები: ქეთევან ცინცაძე

გენადი მაკარიძე