№ბს-66(2კ-23) 5 მაისი, 2023 წელი ქ. თბილისი

ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატამ

შემდეგი შემადგენლობით:

გენადი მაკარიძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ქეთევან ცინცაძე, თამარ ოქროპირიძე

საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლისა და 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის საფუძველზე, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 408-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, ზეპირი განხილვის გარეშე, შეამოწმა ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიისა და ა(ა)იპ თბილისის განვითარების ფონდის საკასაციო საჩივრების დასაშვებობის საფუძვლების არსებობა თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 2 ნოემბრის გადაწყვეტილების გაუქმების თაობაზე (მოწინააღმდეგე მხარე - მ. მ-ი).

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

1. მ. მ-მა სარჩელით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას მოპასუხეების ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიისა და ა(ა)იპ თბილისის განვითარების ფონდის მიმართ.

მოსარჩელის განმარტებით, მ. მ-ი წარმოადგენს ქ. თბილისში, ...ს ქუჩის ბოლოში მდებარე, №... საკადასტრო კოდით რეგისტრირებული 122 კვ.მ მიწის ნაკვეთისა და მასზე განლაგებული შენობა-ნაგებობების მესაკუთრეს. აღნიშნული უძრავი ნივთი მდებარეობს ...ის რაიონში, ...ში, ბიზნესისა და ტურისტული თვალსაზრისით პრესტიჟულ ადგილას. 2012 წელს, ქ. თბილისში დაიწყო ...ის რეაბილიტაციის პროექტი, რომლის ფარგლებშიც განხორციელდა ...ში მდებარე საცხოვრებელი სახლებისა და სხვადასხვა შენობა-ნაგებობის რეაბილიტაცია (რეკონსტრუქცია), ასევე, ბაღებისა და სკვერების კეთილმოწყობა. სამუშაოებს ახორციელებდნენ ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტის მერია და მის მიერ დაფუძნებული ა(ა)იპ თბილისის განვითარების ფონდი. წარმოებული სამუშაოების შედეგად, მ. მ-ის კუთვნილ მიწის ნაკვეთს დაეკარგა დანიშნულება, კერძოდ, მის მიმდებარე ტერიტორიაზე დაიწყო არხის გათხრა, რომელმაც მოიცვა მ. მ-ის კუთვნილი მიწის ნაკვეთიც, ამ არხში ჩამოედინება მდინარე, რის შედეგადაც მიწის ნაკვეთს დაკარგული აქვს ფუნქცია და მესაკუთრის მიზნებისთვის გამოყენების შესაძლებლობა. სამუშაოების შედეგად ასევე მოისპო მიწის ნაკვეთზე არსებული შენობა-ნაგებობები. მოსარჩელის განმარტებით, სამშენებლო სამუშაოები განხორციელდა მისი ნებართვის, თანხმობისა და ყოველგვარი ინფორმირების გარეშე. ამასთან, სახელმწიფოს მხრიდან ადგილი არ ჰქონია მესაკუთრის ქონების შეძენას ან/და ექსპროპრიაციას.

მოსარჩელემ მოითხოვა, ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიასა და ა(ა)იპ თბილისის განვითარების ფონდს მოსარჩელე მ. მ-ის სასარგებლოდ სოლიდარულად დაეკისროთ მატერიალური ზიანის სახით 180 000 აშშ დოლარის ანაზღაურება.

2. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 27 ნოემბრის გადაწყვეტილებით მ. მ-ის სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ: მოპასუხეებს - ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიასა და ა(ა)იპ თბილისის განვითარების ფონდს მ. მ-ის სასარგებლოდ სოლიდარულად დაეკისრათ ზიანის ანაზღაურება 119 174 (ას ცხრამეტი ათას ას სამოცდათოთხმეტი) ლარის ოდენობით.

3. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 27 ნოემბრის გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრეს მ. მ-მა (სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის ნაწილში), ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიამ და ა(ა)იპ თბილისის განვითარების ფონდმა (სარჩელის დაკმაყოფილების ნაწილში).

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 2 ნოემბრის გადაწყვეტილებით ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიის და ა(ა)იპ თბილისის განვითარების ფონდის სააპელაციო საჩივრები არ დაკმაყოფილდა. მ. მ-ის სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა - გაუქმდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 27 ნოემბრის გადაწყვეტილება და მიღებულ იქნა ახალი გადაწყვეტილება. მ. მ-ის სარჩელი დაკმაყოფილდა - ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიას და ა(ა)იპ თბილისის განვითარების ფონდს მ. მ-ის სასარგებლოდ სოლიდარულად დაეკისრათ მატერიალური ზიანის სახით 180 000 აშშ დოლარის ანაზღაურება.

სააპელაციო პალატამ დადგენილად მიიჩნია შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები: ა) „ქ. თბილისის ...ის რესტავრაცია - რეაბილიტაციის პროექტით“ გათვალისწინებული სამუშაოების განხორციელების შედეგად, მ. მ-ის კუთვნილი მიწის ნაკვეთი, მდებარეობდა მდინარის კალაპოტში არსებულ კოლექტორზე, კოლექტორის გაუქმების, გვირაბის დემონტაჟისა და მდინარის კალაპოტის გახსნის შედეგად, ფაქტობრივად აღარ არსებობს გრუნტის ფენების (ნაყარი და თიხნარები) სახით, როგორც სამუშაოების განხორციელებამდე არსებობდა; ბ) კოლექტორი შედგებოდა ორი გვირაბისგან. ...ს ქვეშ გადიოდა ერთი გვირაბი, მეორე იყო ...ს გვერდით, რომელიც სარეზერვო იყო და ღვარცოფის შემთხვევაში უნდა გაეტარებინა წყალი. პროექტი ითვალისწინებდა გვირაბის გახსნას. ამ გვირაბის გვერდის ავლით მდინარის კალაპოტის გახსნა შეუძლებელი იყო. მოსარჩელის კუთვნილი მიწის ნაკვეთი კი, რომელზედაც ... იყო განლაგებული, სწორედ კოლექტორის თავზე იყო განთავსებული. მოსარჩელე მხარეს სადავოდ არ გაუხდია აღნიშნული სამუშაოების ჩატარების დანიშნულება, როგორც მდინარის კალაპოტის მოწესრიგების და შესაძლო წყალმოვარდნის შემთხვევაში წყლის დაგუბების თავიდან აცილების, ისე ქალაქის სივრცით - ტერიტორიული მოწყობის მიზნებისთვის. მას არ მოუთხოვია იმ ნორმატიული თუ ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ - სამართლებრივი აქტების ბათილად ცნობა, რომელთა საფუძველზეც დაიგეგმა და განხორციელდა რესტავრაცია - რეაბილიტაციის სამუშაოები.

საქართველოს კონსტიტუციის 42-ე მუხლის მე-9 პუნქტზე (სადავო პერიოდში მოქმედი), „ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაციაზე“, „ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპული კონვენციის“ პირველი დამატებითი ოქმის პირველ მუხლზე, სამოქალაქო კოდექსის 408-ე მუხლის პირველ ნაწილზე, 411-ე მუხლზე, 412-ე მუხლზე, 992-ე მუხლზე, 1005-ე მუხლზე, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 207-ე და 208-ე მუხლებზე, ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსის მე-15 მუხლის მე-2 ნაწილზე მითითებით სააპელაციო პალატამ განმარტა, რომ ზოგადად ზიანი არის კანონით გათვალისწინებული ანაზღაურებადი სხვაობა „უნდა - ყოფილიყო“ და „არის მდგომარეობას“ შორის (სხვაობის ჰიპოთეზა). „საკუთრების“ ცნება მხოლოდ „არსებული საკუთრებით“ არ შემოიფარგლება. „საკუთრებად“ კვალიფიცირდება აგრეთვე საკუთრების სხვა საშუალებები, იმ პრეტენზიების ჩათვლით, რომელთა მიმართაც განმცხადებელმა შეიძლება ამტკიცოს, რომ მას აქვს სულ ცოტა „კანონიერი მოლოდინი“ (რომელიც უფრო კონკრეტული ხასიათის უნდა იყოს, ვიდრე უბრალოდ იმედია), რომ მათი რეალიზება მოხდება. ადამიანის უფლებათა ეროვნული კონვენციის 1-ლი დამატებითი ოქმის 1-ლი მუხლით დაცულ საკუთრებაში ჩარევის შეფასებისას სასამართლო ცდილობს დაადგინოს განმცხადებელს მოუხდა თუ არა „არაპროპორციული ტვირთის“ ტარება. უნდა არსებობდეს გონივრული პროპორციულობის ურთიერთქმედება გამოყენებულ საშუალებებსა და დასახულ მიზანს შორის. სახელმწიფოს პასუხისმგებლობა მისი ორგანოების მიერ მიყენებული ზიანისათვის დადგენილია ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის XIV თავის დებულებებით. ვინაიდან, ადმინისტრაციული ორგანოს ზიანის მიმყენებელი ქმედება არსებითად არ განსხვავდება კერძო პირის ანალოგიური ქმედებისაგან, კოდექსის 207-ე მუხლით განსაზღვრულ იქნა კერძო სამართალში დადგენილი პასუხისმგებლობის ფორმებისა და პრინციპების გავრცელება სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის შემთხვევებზეც, რაც გამოიხატა პასუხისმგებლობის სახეების დადგენით სამოქალაქო კოდექსზე მითითებით, იმ გამონაკლისის გარდა, რაც თავად ამ კოდექსით არის გათვალისწინებული.

განსახილველ შემთხვევაში აპელანტი (მოსარჩელე) ზიანის ანაზღაურების საფუძვლად უთითებს მოპასუხეთა მხრიდან მისი საკუთრების უფლების ხელყოფას, რაც გამოიხატა იმაში, რომ ...ის რეაბილიტაციის პროექტის შედეგად სრულიად გამოუსადეგარი გახდა მის საკუთრებაში არსებული მიწის ნაკვეთი, რომელიც მდებარეობდა ტურისტული თუ სამეწარმეო თვალსაზრისით პრესტიჟულ ადგილას. მასზე იგეგმებოდა ღია კაფეს მოწყობა. დღეისათვის კი, მიწის ნაკვეთი ფაქტობრივად აღარ არსებობს და მოსარჩელის საკუთრების უფლება მხოლოდ ფორმალურად არის რეგისტრირებული საჯარო რეესტრში. მიწის ნაკვეთის კონფიგურაცია და საზღვრები მოექცა მდინარის კალაპოტში, რაც არ შეიძლება იყოს ფიზიკური პირის საკუთრების ობიექტი და ჰქონდეს რაიმე დანიშნულება. საქმის ფაქტობრივი გარემოებებით, პალატა დადგენილად მიიჩნევს, რომ მოცემულ შემთხვევაში, სარეაბილიტაციო სამუშაოები განხორციელებულია თბილისის განვითარების ფონდის მიერ, ქ. თბილისის მთავრობის დავალების საფუძველზე, კერძოდ, ქალაქ თბილისის მთავრობის 2011 წლის 11 ნოემბრის №... დადგენილებით (ძალადაკარგულია ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს 12/05/2014 №16-37 დადგენილებით) „ქალაქ თბილისში სარეაბილიტაციო არეალის დამტკიცების თაობაზე“ დადგინდა ქალაქ თბილისის ადმინისტრაციულ საზღვრებში სარეაბილიტაციო არეალი, დადგენილებაზე თანდართული რუკის შესაბამისად. რეაბილიტაციის განმახორციელებელ სუბიექტად განისაზღვრა ააიპ თბილისის განვითარების ფონდი. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ სამუშაოების მწარმოებელი სუბიექტის პასუხისმგებლობა მესამე პირთა წინაშე განისაზღვრება საერთო საფუძველზე, საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით, თუმცა, მისი ვალდებულება არ გამორიცხავს ადმინისტრაციული ორგანოს პასუხისმგებლობას, საკუთარი უფლებამოსილების განხორციელებისას გამოწვეული ზიანი აუნაზღაუროს დაზარალებულს, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 208-ე მუხლის მე-3 ნაწილის საფუძველზე.

„ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსის“ მე-15 მუხლის მე-2 ნაწილის შინაარსიდან გამომდინარეობს, რომ საკუთარ უფლებამოსილებებს მუნიციპალიტეტი ახორციელებს საკუთარი პასუხისმგებლობით. ამ ნორმის და საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 208-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შინაარსის ერთობლიობაში განმარტების შედეგად პალატა ასკვნის, რომ მუნიციპალიტეტის საკუთარი უფლებამოსილებების განხორციელებისას, მიუხედავად იმისა, რომ ამ უფლებამოსილებებს მუნიციპალიტეტი ახორციელებს ხელშეკრულების დადების ან იურიდიული პირის დაფუძნების გზით, კერძო პირისთვის დავალების ან დელეგირების საფუძველზე, მუნიციპალიტეტი კვლავ რჩება პასუხისმგებელი საკუთარი უფლებამოსილებების განხორციელების შედეგებისათვის და ამ პასუხისმგებლობისგან იგი ვერ გათავისუფლდება იმის გამო, რომ ამ საქმიანობის განსახორციელებლად იყენებს კერძო პირებს.

ა(ა)იპ თბილისის განვითარების ფონდის წესდებით განისაზღვრა, რომ ფონდის ერთ - ერთ მიზანს წარმოადგენდა ქ. თბილისის ტერიტორიაზე ისტორიული და სხვა მნიშვნელოვანი შენობა - ნაგებობების რეაბილიტაცია - გამაგრების მიზნით სტრატეგიის შემუშავება და მისი განხორციელების ხელშეწყობა ან/და შესრულებაზე კონტროლი, ისტორიული უბნების ტურისტული და ეკონომიკური პოტენციალის შესწავლა, მათი გამოყენების შესაბამისი სტრატეგიის შემუშავება და ქ. თბილისის განვითარებისათვის მნიშვნელოვან პროექტებში მონაწილეობა და ხელშეწყობა. წესდებით განისაზღვრა, რომ ფონდის დამფუძნებელია ქ. თბილისის მერია, წარმოდგენილი ქ. თბილისის მთავრობის სახით. 2018 წლის 28 თებერვალს ცვლილება შევიდა სუბიექტის რეგისტრირებულ მონაცემებში, კერძოდ, განხორციელდა წესდების ცვლილება ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტის მთავრობის 2018 წლის 27 თებერვლის №18.34.111 განკარგულების საფუძველზე. განახლებული წესდებით, ფონდის ერთ - ერთ ძირითად ფუნქციად განისაზღვრა ქ. თბილისის ტერიტორიაზე ისტორიულ - კულტურული მემკვიდრეობის შენარჩუნებისა და ქალაქის განვითარებისათვის საჭირო ყველა სახის კვლევითი და საპროექტო სამუშაოების ინიცირება, დაგეგმვა და განხორციელების ორგანიზება; ასევე - მსხვილი არეალების (ქუჩების, მოედნების, დასახლებული კვარტლების), ცალკეული ისტორიულ - კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების და მათი ნაწილების, ასევე ისტორიული სადარბაზოების, მუზეუმების, სარეკრეაციო ზონების და სხვადასხვა ისტორიული შინაარსის მატარებელი ინფრასტრუქტურის რეაბილიტაცია - რესტავრაციის ან/და ახლიდან მოწყობის პროექტების დაგეგმვა და განხორციელების ორგანიზება-კონტროლი. ყოველივე აღნიშნულიდან გამომდინარე, პალატა მართებულად მიიჩნევს პირველი ინსტანციის სასამართლოს მსჯელობას, რომლის თანახმად ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიას უნდა დაეკისროს იმ საქმიანობის შედეგად გამოწვეული ზიანის ანაზღაურება, რომელსაც მუნიციპალიტეტის საკუთარი უფლებამოსილების ფარგლებში, მერიის დავალების საფუძველზე, სადამფუძნებლო დოკუმენტებით დელეგირებული ფუნქციების ფარგლებში ახორციელებდა კერძო სამართლის სუბიექტი. ამ შემთხვევაში მიყენებული ზიანისთვის პასუხისმგებლობა ეკისრება ადმინისტრაციულ ორგანოს, მსგავსად მისი საჯარო მოსამსახურის მიერ მიყენებული ზიანის შემთხვევისა. ზიანის ანაზღაურების დაკისრების საფუძველს კი, მოცემულ შემთხვევაში, წარმოადგენს საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 208-ე მუხლის მე-3 ნაწილი. საჯარო მოსამსახურის მიერ მიყენებული ზიანის მსგავსად, მუნიციპალიტეტის ორგანოს უფლებამოსილების კერძო პირის მიერ განხორციელებისას მიყენებული ზიანისთვის პასუხს აგებს ადმინისტრაციული ორგანო, რომლის დავალებით და რომლის უფლებამოსილების შესასრულებლადაც მოქმედებდა კერძო პირი, ქ. თბილისის მთავრობის ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ - სამართლებრივი აქტით დამტკიცებული წესდებით განსაზღვრული, დელეგირებული ფუნქციის ფარგლებში. შესაბამისად, პირველი ინსტანციის სასამართლოს მსგავსად, პალატას მიაჩნია, რომ ზიანის ანაზღაურებაზე პასუხისმგებელია ორივე მოპასუხე სუბიექტი: როგორც ქ. თბილისის მერია, ისე მის მიერ დაფუძნებული არასამეწარმეო იურიდიული პირი - თბილისის განვითარების ფონდი.

სააპელაციო პალატამ ყურადღება გაამახვილა, საჩივრის ავტორის - მ. მ-ის წარმომადგენლის იმ განმარტებაზე, რომ მოთხოვნა არ ეფუძნება საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 209-ე მუხლს, რადგან მიიჩნევს, რომ მოპასუხემ უკანონო ქმედებით მიაყენა ზიანი მოსარჩელე მხარეს. წარმომადგენლის მსჯელობით, ის სამართლებრივი პოზიცია, რომელიც გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებაშია მოცემული კანონიერი აქტით მიყენებული ზიანის კონტექსტში, სასამართლოს შეფასებაა და ადმინისტრაციული ორგანოს წარმომადგენლის ის მოსაზრება, რომ სარჩელი უსაფუძვლოა, ვინაიდან სარჩელის აღძვრამდე მოსარჩელე მხარეს არ მიუმართავს ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნით, მოკლებულია საგნობრიობას.

სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, თბილისის განვითარებისა და რეკონსტრუქციის ინიციატივა გამომდინარეობს ქალაქ თბილისის მთავრობის 2011 წლის 11 ნოემბრის №... დადგენილებიდან და თბილისის მთავრობის ზემოხსენებული დადგენილება წარმოადგენს ნორმატიულ აქტს, ანუ ...ის რეაბილიტაციის ნორმატიულ საფუძველს, რომელმაც ამ ინიციატივას დაქვემდებარებული არეალი განსაზღვრა და არა საკუთრივ მ. მ-ის მიწის ნაკვეთის მოსპობის საკითხი. ხსენებული დადგენილება არ შეიცავს რაიმე კონკრეტულ დათქმას ან აღქმად მინიშნებას, რომ იგი მ. მ-ის კუთვნილი მიწის ნაკვეთის გაუქმებას ითვალისწინებდა. რაც შეეხება რაიმე ინდივიდუალურ ადმინისტრაციულ - სამართლებრივ აქტს, რომელიც უშუალოდ მ. მ-ის კუთვნილ მიწის ნაკვეთზე ზემოქმედებას ითვალისწინებდა, საერთოდ არ არსებობს, რაც გასაჩივრებული გადაწყვეტილების იმ ეპიზოდითაც დადგინდა, როდესაც სასამართლომ განმარტა, რომ აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროების თვალსაზრისით მოსარჩელის კუთვნილი მიწის ნაკვეთის ჩამორთმევის საკითხი არ მოწესრიგებულა. მ. მ-ის მიწის ნაკვეთის ქვეშ ყოველთვის არსებობდა კოლექტორი. შესაბამისად, ამ უკანასკნელის ფაქტორი არ წარმოადგენდა რაიმე სიახლეს და თუნდაც იმ ვარაუდის დაშვების საფუძველს, რომ კოლექტორის რეაბილიტაცია ავტომატურად განაპირობებდა მ. მ-ის მიწის ნაკვეთის მოსპობას. პროექტი ეხება რა კოლექტორის საკითხს, ითვალისწინებს მის რეაბილიტაციას და გამტარუნარიანობის უზრუნველყოფას და არა მის ზედაპირზე არსებული მიწის ნაკვეთის მოსპობას და მასზე საკუთრების უფლების ფაქტობრივ გაუქმებას.

სააპელაციო პალატის განმარტებით, რაც შეეხება ადმინისტრაციული ორგანოს წარმომადგენლის მიერ სააპელაციო სასამართლოში საქმის განხილვის დროს სასამართლო სხდომაზე გაჟღერებულ იმ პოზიციას, რომ მოსარჩელე მხარეს, მითითებულ საკითხთან დაკავშირებით ჰქონდა შეთანხმება, აღნიშნულზე აპელანტის (მოსარჩელე) მ. მ-ის წარმომადგენელი განმარტავს, რომ მოპასუხე ადმინისტრაციულ ორგანოებს მ. მ-თან არასოდეს ჰქონიათ კომუნიკაცია ზემოაღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით, მათ შორის, რაიმე გამაფრთხილებელი გზავნილის ფორმით, რაც ყველაფერთან ერთად იმ უდავო მოცემულობას ცხადყოფს, რომ მოპასუხეებმა მოსარჩელისთვის მიყენებული ზიანის გამომწვევი ქმედება ისე განახორციელეს, რომ მათ რეალურად არ შეუმოწმებიათ და დაუდგენიათ, რომ მიწის ნაკვეთი საკუთრების უფლების ობიექტს წარმოადგენდა. მოპასუხეთა ქმედების უკანონობა სწორედ იმ ასპექტში ვლინდება, რომ მათ საკუთრივ მ. მ-ის მიწის ნაკვეთზე აუცილებელი მიწის საზოგადოებრივი საჭიროებით განპირობებული ზემოქმედება პროცედურულად არ განახორციელეს კანონით დადგენილი წესით, რაც სასამართლომაც დაადგინა, კერძოდ, დადასტურებულია, რომ მოსარჩელის მიმართ არ განხორციელებულია ექსპროპრიაცია, ხოლო ...ის რეაბილიტაციის ნორმატიულ საფუძვლებში ვერსად წავაწყდებით იმგვარ დათქმას, რომელიც რაიმე სხვა წესით შესაძლებელს ხდიდეს საკუთრების უფლების გაუქმებას.

საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ფონდის მიერ 2011 წელს შედგენილი „ქ. თბილისის ...ის რესტავრაცია - რეაბილიტაციის პროექტის“ ერთ-ერთი ავტორის - მ. გ-ის ჩვენებით დადასტურდა, რომ სამუშაოების განხორციელებამდეც ცხადი იყო, რომ ...ს დემონტაჟი გარდაუვალი იყო. ამგვარად, პროექტის განხორციელების დაწყებამდეც კი ცხადი იყო, რომ დაგეგმილი სამუშაოების განხორციელების შედეგად მოსარჩელის კუთვნილი მიწის ნაკვეთი სრულიად გამოუსადეგარი უნდა გამხდარიყო. ამგვარად, მესაკუთრისათვის საკუთრების უფლების შენარჩუნების პირობებში შეუძლებელი იყო სამუშაოების იმგვარად ჩატარება, რაც მესაკუთრისათვის მიყენებულ ზიანს მინიმუმამდე დაიყვანდა და მნიშვნელოვნად არ შეუზღუდავდა მას მიწის ნაკვეთის ფლობის, სარგებლობისა და განკარგვის ფაქტობრივ შესაძლებლობას.

სააპელაციო პალატის განმარტებით, მიუხედავად იმისა, რომ არ განხორციელებულა კერძო საკუთრებაში არსებული ქონების ფორმალური ჩამორთმევა, არ აკრძალულა ქონების გასხვისება, მუნიციპალიტეტის მიერ დელეგირებული უფლებამოსილების განხორციელებისას ისეთი ხარისხით შეიზღუდა აღნიშნული ქონებით თავისუფალი სარგებლობის შესაძლებლობა, რომ შედეგად, მესაკუთრეს წაერთვა შესაძლებლობა, მის ინდივიდუალურ საკუთრებაში არსებულ ქონებაზე განეხორციელებინა ფლობა და ბატონობა, როგორც საკუთარზე, განევითარებინა იგი საკუთარი შეხედულებისამებრ და არ დაეშვა სხვა პირთა მხრიდან ქონებით სარგებლობა. აღნიშნულ გარემოებათა შედეგად, მესაკუთრის უფლება მიწის ნაკვეთზე გახდა ფორმალური. მიწის ნაკვეთი ფორმალურად კვლავ რეგისტრირებულია მოსარჩელის საკუთრებად, თუმცა ფაქტობრივად აღარ არსებობს საკუთრების ობიექტი, მიწის ნაკვეთის გრუნტი, რომელზედაც შესაძლებელია მესაკუთრის მხრიდან ფლობის, სარგებლობისა და განკარგვის განხორციელება. მიწის ნაკვეთის საკადასტრო საზღვრების კოორდინატები მოქცეულია მდინარის კალაპოტში. მდინარის კალაპოტის წყალდაცვითი ზოლის ფლობა, სარგებლობა და განკარგვა კი, გარდა საერთო წყალსარგებლობისა, „წყლის შესახებ კანონის“ 22-ე და 32-ე მუხლების შინაარსის თანახმად, კანონით დაუშვებელია.

სააპელაციო პლატის განმარტებით, მოცემულ შემთხვევაში დაირღვა საკუთრების უფლების არსი. შეზღუდვა ეხება სარგებლობის უფლებას, რაც საკუთრების უფლების უმნიშვნელოვანეს ელემენტს წარმოადგენს. შეზღუდვის თავისებურებიდან გამომდინარე, მოცემული სახის შეზღუდვა ეჭვქვეშ აყენებს საკუთრების უფლების არსს, იმ ხარისხით ზღუდავს საკუთრების უფლებას, რომ შინაარსს უკარგავს მას, რადგან საკუთრება სარგებლობის უფლების გარეშე მხოლოდ ფორმალურად რეგისტრირებულ უფლებად იქცევა. ამდენად, ცალსახაა, რომ ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიის საკუთარი უფლებამოსილების განხორციელებისას მოხდა ჩარევა კონსტიტუციით დაცულ საკუთრების უფლებაში. იმის გათვალისწინებით, რომ საკუთრების უფლების ხელყოფა მოხდა მესაკუთრის ინფორმირების, მისთვის საკომპენსაციო ანაზღაურების შეთავაზების გარეშე, ქონებრივი ზიანის ანაზღაურების მოცულობა უნდა განისაზღვროს იმ ფაქტობრივი მატერიალური დანაკარგის ფულადი ღირებულების ოდენობით, რომელიც განიცადა მესაკუთრემ მიწის ნაკვეთის საზოგადოებრივ სივრცედ გადაქცევით, საკუთრების უფლების ჩამორთმევის ტოლფასი შეზღუდვით, კერძოდ, ანაზღაურების მოცულობა უნდა განისაზღვროს მიწის ნაკვეთის ფულადი ღირებულებით.

სააპელაციო პალატა განმარტავს, რომ ქონების საბაზრო ღირებულება უნდა დადგინდეს მტკიცების ტვირთის გადანაწილების წესებიდან გამომდინარე, რომელიც დადგენილია საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო და სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობით. როგორც პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის განხილვის დროს, ასევე სააპელაციო სასამართლოში საქმის განხილვის ეტაპზეც მოსარჩელე აპელირებს 2018 წლის 25 ივნისის უძრავი ქონების შეფასების ანგარიშზე, რომლითაც დგინდება, რომ შესაფასებელ ობიექტს წარმოადგენდა მ. მ-ის საკუთრებაში არსებული, ქ. თბილისში, ...ს ქუჩის ბოლოში (ე.წ. ...ს მიმდებარედ) №... საკადასტრო კოდის მქონე 122 კვ.მ ვაკანტური მიწის ნაკვეთი. დასკვნის თანახმად, ქონება შეფასდა ორი მეთოდით: საბაზრო მეთოდით და შემოსავლების მეთოდით. ქონების მფლობელმა შემფასებელს წარუდგინა მშენებლობის ნებართვა 50 კვ.მ ღია კაფეს მოწყობაზე. შემოსავლების მეთოდით შეფასებისას შემფასებელმა დაუშვა, რომ მიწაზე მოეწყობოდა ზემოთ ნახსენები 50 კვ.მ ღია კაფე. შესაბამისად, შეფასება გაკეთდა იმ დაშვებით, რომ შესაფასებელი ობიექტი წარმოადგენდა უნაკლო მიწის ნაკვეთს, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელი იქნებოდა კომერციული დანიშნულებით, ამავდროულად, საბოლოო ღირებულების განსაზღვრისას გათვალისწინებულ იქნა კაფეს მოწყობის ხარჯიც (30 000 აშშ დოლარი), რომელიც გამოაკლდა მთლიან შეფასებულ ღირებულებას (210 336 აშშ დოლარი). აქედან გამომდინარე, შემოსავლების მეთოდით შეფასების შედეგად, საბოლოო ღირებულება განისაზღვრა 180 000 აშშ დოლარის ოდენობით, ხოლო, შემფასებლის მიერ სადავო მიწის ნაკვეთის საბაზრო მეთოდით შეფასებისას ღირებულება განისაზღვრა 183,876 აშშ დოლარით. პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის განხილვის ეტაპზე, სასამართლოს მიერ გამოიკითხა შეფასების ავტორი, სპეციალისტი ლ. შ-ი, რომელმაც განმარტა, რომ მან შეისწავლა მიწის ნაკვეთი იმ დაშვებით, რომ იგი არსებობდეს მითითებულ ტერიტორიაზე, იმ დაშვებით, რომ მიწა არის სტანდარტული, უნაკლო და მასზე შესაძლებელია ღია კაფეს მოწყობა. სპეციალისტისთვის უცნობია მიწის ნაკვეთის ადრინდელი ფაქტობრივი მდგომარეობა. არ უნახავს რეაბილიტაციამდე მისი მდგომარეობის ამსახველი ფოტომასალა.

სააპელაციო პალატის განმარტებით, საქმეში წარმოდგენილია ა(ა)იპ თბილისის განვითარების ფონდის დაკვეთით სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს მიერ 2018 წლის 4 მაისს მომზადებული №002961918 საექსპერტო დასკვნა, რომლის თანახმად, მდ. ...ის წყლის კალაპოტზე მდ. ...ის შერთვის სიახლოვეს შესაძლებელია რეკრეაციული დანიშნულების კაპიტალური შენობის განთავსება კალაპოტის გადახურვით იმ შემთხვევაში, თუ კალაპოტის გადასახური სიგანე იქნება არანაკლები 15 მ. ამასთანავე, გადახურულმა კალაპოტმა უნდა უზრუნველყოს ...ის წყლის წყალდიდობის ასწლიანი განმეორადობის ხარჯსა და წყალმოვარდნის ხარჯს შორის უდიდესის გატარება. ამგვარად, სამშენებლოდ განვითარების პერსპექტივით ქონების შეფასებისას გასათვალისწინებელია, რომ მიწის ნაკვეთი მდებარეობდა მდინარის კალაპოტში არსებული კოლექტორის თავზე, მასზე კაპიტალური შენობის განთავსება მხოლოდ კალაპოტის გადახურვის შემთხვევაში იქნებოდა შესაძლებელი, ამავდროულად, გადახურვის სიგანე უნდა ყოფილიყო არანაკლებ 15 მ. საქმეში წარმოდგენილია ასევე, სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს წერილი, რომლითაც მოსარჩელის წარმომადგენელს ეცნობა, რომ სასაქონლო ექსპერტიზა მიწის ნაკვეთის 1 კვ.მ-ის საბაზრო ღირებულების განსაზღვრის მიზნით ვერ ჩატარდებოდა, ვინაიდან ვერ იქნა მოძიებული შესაფასებელი მიწის ნაკვეთის მსგავსი ნაკვეთების ყიდვა/გაყიდვის და შეთავაზების შესახებ მონაცემები, რაც აუცილებელი იყო საკვლევი ობიექტის საორიენტაციო საბაზრო ღირებულების განსასაზღვრად.

სააპელაციო პალატის განმარტებით, მიწის ნორმატიული ფასი დგინდება „სახელმწიფო ქონების შესახებ“ საქართველოს კანონით განსაზღვრული მიზნებისათვის, ხოლო წინამდებარე დავის ფარგლებში ზიანის ანაზღაურების მიზნებისათვის ზიანის ოდენობა უნდა განისაზღვროს იმ ფაქტობრივი დანაკლისით, რომელიც მიადგა მესაკუთრეს მიწის ნაკვეთის ნაწილის საზოგადოებრივ სივრცედ გადაქცევით. ამასთან, ზემოთ მითითებული სამართლებრივი საფუძვლებიდან გამომდინარე, ზიანი უნდა ანაზღაურდეს ქონების საბაზრო ღირებულების შესაბამისად. ზიანის ანაზღაურების წარმოშობისათვის აუცილებელია შემდეგი პირობების არსებობა: ქმედება, რამაც ზიანის ანაზღაურების ვალდებულება წარმოშვა, დაკავშირებული უნდა იყოს საჯარო - სამართლებრივი უფლებამოსილების განხორციელებასთან, ამ უფლებამოსილების განხორციელების პროცესში დაშვებული დარღვევა მიმართული უნდა იყოს სხვა პირის უფლებების შელახვისაკენ, სახეზე უნდა იყოს ზიანის მიმყენებლის ბრალი და მართლსაწინააღმდეგო მოქმედებასა და ზიანს შორის მიზეზობრივი კავშირი. განსახილველ შემთხვევაში, საქმეში არსებული ფაქტობრივი გარემოება/ები ცალსახად ადასტურებს პირდაპირი და უშუალო მიზეზობრივი კავშირის არსებობას, კერძოდ, კავშირს მოპასუხე ადმინისტრაციული ორგანოების მიერ, მათთვის კანონით დაკისრებული ვალდებულებების სათანადოდ შეუსრულებლობას და საკუთრების უფლების შეზღუდვას შორის, ხოლო რაც შეეხება ზიანის ოდენობას, აღნიშნულ ნაწილში პალატა არ იზიარებს პირველი ინსტანციის სასამართლოს შედეგს და 2018 წლის 25 ივნისის უძრავი ქონების შეფასების (C...) ანგარიშის გათვალისწინებით მიიჩნევს, რომ მოპასუხეებს - ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიასა და ა(ა)იპ თბილისის განვითარების ფონდს მ. მ-ის სასარგებლოდ სოლიდარულად უნდა დაეკისროთ ზიანის ანაზღაურება 180 000 აშშ დოლარის ოდენობით. შესაბამისად, მ. მ-ის სააპელაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს. უნდა გაუქმდეს თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 27 ნოემბრის გადაწყვეტილება და მიღებული უნდა იქნეს ახალი გადაწყვეტილება. მ. მ-ის სარჩელი უნდა დაკმაყოფილდეს. ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიას და ა(ა)იპ „თბილისის განვითარების ფონდს“ მ. მ-ის სასარგებლოდ სოლიდარულად უნდა დაეკისროთ მატერიალური ზიანის სახით 180 000 აშშ დოლარის ანაზღაურება.

4. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 2 ნოემბრის გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრა ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიამ და ა(ა)იპ თბილისის განვითარების ფონდმა.

4.1 კასატორის - ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიის განმარტებით, განსახილველ შემთხვევაში, დადგენილია, რომ მოსარჩელე ითხოვდა ზიანის ანაზღაურებას იმ გარემოებაზე დაყრდნობით, რომ სახეზე იყო ზიანის ანაზღაურების მავალდებულებელი ყველა გარემოება, კერძოდ, ზიანის მიყენების ფაქტი, ზიანის გამომწვევი ქმედების მართლსაწინააღმდეგო ხასიათი, მიზეზ-შედეგობრივი კავშირი მართლსაწინააღმდეგო ქმედებასა და დამდგარ ზიანს შორის და ზიანის მიმყენებლის ბრალი. შესაბამისად, მოთხოვნის იურიდიული საფუძველი უკავშირდება დელიქტით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების დაკისრებას. მოსარჩელის მიერ მითითებული მატერიალურ-სამართლებრივი მოთხოვნის წარმომშობი ნორმებიდან გამომდინარე, ადმინისტრაციული ორგანოსთვის ზიანის ანაზღაურების დაკისრების აუცილებელ წინაპირობას წარმოადგენს იმ ქმედების უკანონობა, რომლითაც მას მიადგა ზიანი. მოსარჩელის მოსაზრებით, მას ზიანი მიადგა „ქ. თბილისის ...ის რესტავრაცია-რეაბილიტაციის პროექტის’’ ფარგლებში განხორციელებული სამუშაოებით, თუმცა დადგენილია, რომ აღნიშნული სამუშაოები განხორციელდა შესაბამისი ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტების საფუძველზე, რომელიც მხარეს სადავო არ გაუხდია და კანონიერ ძალაშია. სსკ-ს 1005-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, ზიანის ანაზღაურების ვალდებულება არ წარმოიშობა, თუ დაზარალებული განზრახ ან უხეში გაუფრთხილებლობით არ შეეცადა სამართლებრივი გზებით თავიდან აეცილებინა ზიანი. შესაბამისად, არ არსებობს პირის არჩევანის თავისუფლება უფლების პირველადი (როგორიცაა ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის ბათილად ცნობის მოთხოვნა) და მეორადი (როგორიცაა ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა) დაცვის საშუალებების გამოყენებას შორის. ამდენად, განსახილველ შემთხვევაში არ არსებობს სზაკ-ის 208-ე და სკ-ს 1005-ე მუხლებიდან გამომდინარე ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების დაკისრების აუცილებელი წინაპირობა, როგორიცაა ზიანის გამომწვევი ქმედების უკანონობა.

კასატორის განმარტებით, დაუსაბუთებელია სასამართლოს მითითება საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 209-ე მუხლზე, ვინაიდან აღნიშნული მუხლის პირველი ნაწილის საფუძველზე სამართალურთიერთობა წარმოიშობა მართლზომიერი ღონისძიების შედეგად, რაც იწვევს ადმინისტრაციული ორგანოსთვის განცხადებით მიმართვის საჭიროებას და ამ უკანასკნელის მხრიდან მოთხოვნის თაობაზე გადაწყვეტილების მიღებას. განსახილველ შემთხვევაში, მოცემულ საქმეზე მოპასუხე ადმინისტრაციული ორგანოს მიმართ ასეთი მიმართვისა და მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის თაობაზე გადაწყვეტილების არსებობა არ დასტურდება და არც სასამართლოს შეუფასებია აღნიშნული ფაქტი. გარდა მითითებული გარემოებისა, სამართალწარმოების ფარგლებში, სზაკ-ის 209-ე მუხლის პირველი ნაწილიდან გამომდინარე, არადელიქტური მოთხოვნის არსებობის საკითხის თავდაპირველი განხილვა და გადაწყვეტა ეწინააღმდეგება ხელისუფლების დანაწილების პრინციპს. ადმინისტრაციული წარმოების დროს საჭიროა იურიდიული მნიშვნელობის ფაქტების განსაზღვრა, მათ შესახებ ინფორმაციის მოძიება, მოძიებული ინფორმაციის მატერიალურ- სამართლებრივი ნორმის ფაქტობრივ შემადგენლობასთან შესაბამისობის დადგენა და სამართლებრივი შედეგის განსაზღვრა. ადმინისტრაციული ორგანოს მითითებული ფუნქციების მთლიანად სასამართლოზე გადაბარების შემთხვევაში, სასამართლო სრულად ჩაანაცვლებდა ადმინისტრაციულ ორგანოს და განახორციელებდა საჯარო მმართველობას, რაც დაუშვებელია. ადმინისტრაციული სამართალწარმოების დროს ხორციელდება სასამართლო კონტროლი ადმინისტრაციული ორგანოს საქმიანობის (გადაწყვეტილებების) კანონიერებაზე, ამდენად კონტროლის განსახორციელებლად თავდაპირველად უნდა არსებობდეს ადმინისტრაციული ორგანოს გადაწყვეტილება არადელიქტური მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის შესახებ, რაც განსახილველ შემთხვევაში არ არსებობს.

კასატორის განმარტებით, მოცემულ შემთხვევაში მოსარჩელის საკუთრებაში არსებული უძრავი ქონების ჩამორთმევა არ განხორციელებულა, კერძოდ, დადგენილია, რომ ქ. თბილისში, ...ს ქუჩის ბოლოში, (ნაკვ. ...), №... საკადასტრო კოდის მქონე არასასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების უძრავი ნივთის მესაკუთრეს წარმოადგენს მ. მ-ი, ამასთან, რაიმე აკრძალვა ქონების სარგებლობასა თუ განკარგვაზე არ არსებობს. ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა ევროპული კონვენციის №1 დამატებითი ოქმის პირველი მუხლის მე-2 აბზაცი აღიარებს სახელმწიფოს უფლებას გამოიყენოს ისეთი კანონი, რომელსაც ის აუცილებლად მიიჩნევს საერთო ინტერესების შესაბამისად საკუთრებით სარგებლობის კონტროლისათვის, ან გადასახადებისა თუ სხვა მოსაკრებლის ანდა ჯარიმების გადახდის უზრუნველსაყოფად. საკუთრება დატვირთულია სოციალური ვალდებულებით, რის გამოც იგი ვერ იარსებებს აბსტრაქტული შინაარსითა და საზღვრების გარეშე. საკუთრება, როგორც სუბიექტის სამართლებრივი სიკეთე, სამართლებრივ ცხოვრებაში რეალიზებისათვის საჭიროებს საკანონმდებლო, ნორმატიულ გამოხატულებას. შესაბამისად, ხელისუფლება ვალდებულია, დაადგინოს საკუთრების უფლების შინაარსი და საზღვრები. ასეთი ნორმები განსაზღვრავს მესაკუთრის უფლებებსა და მოვალეობებს, ანუ საკუთრების უფლების შინაარსს. კერძო და საჯარო სამართლებრივი ნორმებით განისაზღვრება მესაკუთრის სამართლებრივი მდგომარეობა. საკუთრების უფლების კონკრეტული შინაარსი გამომდინარეობს საკუთრებასთან დაკავშირებული საკითხების მომწესრიგებელი, შესაბამის დროს მოქმედი ნორმათა ერთობლიობიდან. მიწის განვითარებისა და ქალაქის დაგეგმვის სფეროში ადმინისტრაციულ ორგანოებს გააჩნიათ შეფასების ვრცელი ფარგლები, რათა განახორციელონ ქალაქისა და ქვეყნის დაგეგმარებითი პოლიტიკა, რაც განსახილველ შემთხვევაში განხორციელდა - ...ის ისტორიული უბნის რეაბილიტაციით და აღნიშნული ფაქტი არ შეიძლება მიჩნეულ იქნეს ქონების ირიბ ექსპროპრიაციად. ამასთან, სადავო უძრავი ქონების სამშენებლოდ განვითარების პერსპექტივის შეფასებისას, რასთან დაკავშირებითაც აქტიურად აპელირებდა მოსარჩელე, გათვალისწინებულ უნდა იქნეს, რომ მდინარის კალაპოტის გადახურვაზე არსებული გრუნტის სამშენებლოდ გამოყენებისათვის, გარდა ტექნიკური შეზღუდვებისა, მოქმედებს სამართლებრივი შეზღუდვებიც, რაც მდინარის კალაპოტის და მისი მიმდებარე ტერიტორიის წყალდაცვით ზონაში მოქცევიდან გამომდინარეობს. გარდა აღნიშნულისა, საქმეში დაცული მტკიცებულებებით, მათ შორის, მიწის ნაკვეთის ყოფილი მესაკუთრის, მ. შ-ის დაკვეთით შესრულებული ღია კაფესა და საგამოფენო დარბაზის არქიტექტურული პროექტის განმარტებით ბარათში საპროექტო ტერიტორია აღწერილია შემდეგნაირად: „დღესდღეობით საპროექტო ტერიტორიაზე მდებარეობს ..., რომელსაც ძნელია, თუნდაც ... უწოდო, იმდენად უსახურია. ის არც ფუნქციით და არც მხატვრული სახით არ შეესაბამება არსებულ ჩამოყალიბებულ არქიტექტურულ გარემოს. უფრო მეტიც, ფიცარნაგი, რომელიც ფარავს ღრმულს, რომელშიც მიწისქვეშა კომუნიკაციები გადის, ნახევრად ღიაა და ატმოსფერულ ნალექებთან ერთად უხვად ჩაყრილი ნაგვის ბუდეა. ეს იწვევს არსებულ ტერიტორიაზე საშინელ სუნს და ანტისანიტარიას’’.

კასატორის განმარტებით, დაუსაბუთებელია სასამართლოს შეფასება ზიანის ოდენობის განსაზღვრის ნაწილში. პალატა საქმეში არსებული რამდენიმე დასკვნის არსებობის პირობებში, ყოველგვარი დასაბუთების გარეშე, იზიარებს მხოლოდ 2018 წლის 25 ივნისის უძრავი ქონების შეფასების (C...) ანგარიშს. აღსანიშნავია, რომ მითითებულ შეფასებაში არ არის გათვალისწინებული ის რეალური მახასიათებლები, რაც შესაფასებელ ობიექტს გააჩნდა, კერძოდ, ქონება შეფასდა ორი მეთოდით: საბაზრო მეთოდით და შემოსავლების მეთოდით. დასკვნაში აღნიშნულია, რომ ქონების მფლობელმა შემფასებელს წარუდგინა მშენებლობის ნებართვა 50 კვ.მ ღია კაფეს მოწყობაზე, შესაბამისად, შემფასებელმა ქონების ღირებულება განსაზღვრა მისი სამშენებლოდ განვითარების პერსპექტივის გათვალისწინებით. შემოსავლების მეთოდით შეფასებისას შემფასებელმა დაუშვა, რომ მიწაზე მოეწყობოდა 50 კვ.მ ღია კაფე. შესაბამისად, შეფასება გაკეთდა იმ დაშვებით, რომ შესაფასებელი ობიექტი წარმოადგენდა უნაკლო მიწის ნაკვეთს, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელი იქნებოდა კომერციული დანიშნულებით. არც ერთი ინსტანციის სასამართლოში საქმის განხილვისას, ვერც შემფასებელმა და ვერც მხარემ ვერ წარმოუდგინა სასამართლოს მშენებლობის ნებართვა. საქმეში არ არსებობს არც სხვა მტკიცებულება, რომელიც დაადასტურებდა მიწის ნაკვეთზე მშენებლობის ნებართვის გაცემის ფაქტს. საქმის მასალებით დასტურდება მხოლოდ ის გარემოება, რომ მიწის ნაკვეთის ადრინდელი მესაკუთრის მოთხოვნის საფუძველზე, ქ. თბილისის მერიის ურბანული დაგეგმარების საქალაქო სამსახურის 2008 წლის 14 აგვისტოს Nm-9 ოქმის თანახმად, გაიცა ღია კაფესა და საგამოფენო დარბაზის არქიტექტურული პროექტის დასამუშავებლად ქალაქმშენებლობითი პირობები, ხოლო გაერთიანებული სამეცნიერო-მეთოდური საბჭოს 2008 წლის 2 ოქტომბრის სხდომის №37 ოქმის თანახმად, ღია კაფესა და საგამოფენო დარბაზის პროექტის შეთანხმების საკითხზე ნებართვის მაძიებლის მიერ წარდგენილ პროექტზე გამოითქვა შენიშვნები და მხარეს დაევალა ახალი არქიტექტურული პროექტის წარდგენა საბჭოს წევრების მიერ. გაცემული რეკომენდაციების გათვალისწინებით. შემდგომში მშენებლობის ნებართვის გაცემის თაობაზე საქმეში რაიმე ინფორმაცია არ მოიპოვება. „მშენებლობის ნებართვის გაცემის წესისა და სანებართვო პირობების შესახებ’’ საქართველოს მთავრობის 2009 წლის 24 მარტის №57 დადგენილების 37-ე მუხლის შინაარსიდან გამომდინარე, მშენებლობის ნებართვის გაცემის ზოგადი წესი მოიცავს სამ სტადიას: I სტადია - ქალაქთმშენებლობითი პირობების დადგენა, II სტადია - არქიტექტურულ-სამშენებლო პროექტის შეთანხმება, III სტადია - მშენებლობის ნებართვის გაცემა. ნებართვასთან დაკავშირებული ადმინისტრაციული წარმოების სამივე სტადიას აწარმოებს მშენებლობის ნებართვის გამცემი ადმინისტრაციული ორგანო, რომელიც გამოსცემს შემდეგი სახის ადმინისტრაციულ- სამართლებრივ აქტებს: ა) 1 სტადია – მიწის ნაკვეთის სამშენებლოდ გამოყენების პირობების დამტკიცების შესახებ ადმინისტრაციულ-სამართლებრივ აქტს. ბ) II სტადია - არქიტექტურული პროექტის, კონსტრუქციული ან/და ტექნოლოგიური სქემის შეთანხმების შესახებ ადმინისტრაციულ-სამართლებრივ აქტს; გ) III სტადია - მშენებლობის ნებართვის გაცემის შესახებ ადმინისტრაციულ-სამართლებრივ აქტს. მხოლოდ წინა სტადიით გათვალისწინებული ადმინისტრაციული წარმოების დასრულებისა და დადებითი ადმინისტრაციულ- სამართლებრივი აქტის გამოცემის შემდეგ შეუძლია ნებართვის მაძიებელს მოითხოვოს შემდგომი სტადიის ადმინისტრაციული წარმოების დაწყება. საქმეში არ არის წარმოდგენილი ინფორმაცია სამივე სტადიის პროცედურების შესაბამის ადმინისტრაციულ ორგანოში გავლის და შედეგად, მშენებლობის ნებართვის გაცემის შესახებ ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის გამოცემის თაობაზე. შესაბამისად, თუნდაც აღნიშნული გარემოება იძლევა იმის დასკვნის საფუძველს, რომ 2018 წლის 25 ივნისის უძრავი ქონების შეფასების (C...) ანგარიში არ ეყრდნობა რეალურ/ობიექტურ ფაქტობრივ გარემოებებს და პალატას დადასტურებულად არ უნდა ჩაეთვალა ის ფაქტი, რომ მოსარჩელის კუთვნილ მიწის ნაკვეთზე გაცემული იყო მშენებლობის ნებართვა, რომელიც მიწის ნაკვეთის სამშენებლოდ განვითარების შესაძლებლობას მისცემდა მესაკუთრეს, რომ არ განხორციელებულიყო სარეაბილიტაციო-სარეკონსტრუქციო სამუშაოები. შემფასებლის მიერ სადავო მიწის ნაკვეთის საბაზრო მეთოდით შეფასებისას ღირებულება განისაზღვრა 183,876 აშშ დოლარით. აღსანიშნავია, ასევე ის გარემოებაც, რომ სასამართლო სხდომაზე (საქალაქო სასამართლოში) დაიკითხა შეფასების ავტორი - სპეციალისტი ლ. შ-ი, რომელმაც განმარტა, რომ მან შეისწავლა მიწის ნაკვეთი იმ დაშვებით, რომ იგი არსებობდეს მითითებულ ტერიტორიაზე იმ დაშვებით, რომ მიწა არის სტანდარტული, უნაკლო და მასზე შესაძლებელია ღია კაფეს მოწყობა. სპეციალისტისთვის უცნობია მიწის ნაკვეთის ადრინდელი ფაქტობრივი მდგომარეობა, არ უნახავს რეაბილიტაციამდე მისი მდგომარეობის ამსახველი ფოტომასალა. გარდა აღნიშნულისა, საქმეში წარმოდგენილია ააიპ თბილისის განვითარების ფონდის დაკვეთით ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს მიერ 2018 წლის 4 მაისს მომზადებული №1002961918 საექსპერტო დასკვნა, რომლის თანახმად, მდ. ...ის წყლის კალაპოტზე მდ. ...ის შერთვის სიახლოვეს შესაძლებელია რეკრეაციული დანიშნულების კაპიტალური შენობის განთავსება კალაპოტის გადახურვით იმ შემთხვევაში, თუ კალაპოტის გადასახური სიგანე იქნება არანაკლები 15 მ. ამასთანავე, გადახურულმა კალაპოტმა უნდა უზრუნველყოს ...ის წყლის წყალდიდობის ასწლიანი განმეორადობის ხარჯსა და წყალმოვარდნის ხარჯს შორის უდიდესის გატარება. ამგვარად, სამშენებლოდ განვითარების პერსპექტივით ქონების შეფასებისას გასათვალისწინებელია, რომ მიწის ნაკვეთი განლაგებული იყო მდინარის კალაპოტში არსებული კოლექტორის თავზე, მასზე კაპიტალური შენობის განთავსება მხოლოდ კალაპოტის გადახურვის შემთხვევაში იქნებოდა შესაძლებელი, ამავდროულად, გადახურვის სიგანე უნდა ყოფილიყო არანაკლებ 15 მეტრი. გასათვალისწინებელია ის გარემოება, რომ მდინარის კალაპოტით სარგებლობის უფლება მკაცრად არის რეგლამენტირებული კანონით და შეუძლებელია, მდინარის კალაპოტზე განთავსებულ მიწის ნაკვეთს, რომლის მესაკუთრესაც არ აქვს სახელმწიფოსგან/მუნიციპალიტეტისგან სარგებლობის სპეციალური პირობები განსაზღვრული, ჰქონდეს იგივე მატერიალური ღირებულება, რაც სტანდარტულ, უნაკლო მიწის ნაკვეთს. „წყლის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-6 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, საქართველოს ტერიტორიაზე არსებული წყალი სახელმწიფო საკუთრებაა და გაიცემა მხოლოდ სარგებლობისათვის. აკრძალულია ყოველგვარი ქმედება, რომელიც პირდაპირ ან ფარული ფორმით ხელყოფს წყლის სახელმწიფო საკუთრების უფლებას. ამავე მუხლის მე-3 პუნქტის თანახმად კი, მიწაზე საკუთრების უფლება არ იძლევა ამ მიწაზე არსებული ან გამდინარე, ზედაპირული ან მიწისქვეშა წყლებით სარგებლობის უფლებას, გარდა ამ კანონის 32-ე მუხლით განსაზღვრული შემთხვევებისა. ამავე კანონის მე-20 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, მდინარის წყალდაცვით ზოლად მიჩნეულია მისი მიმდებარე ტერიტორია, რომელშიც მყარდება სპეციალური რეჟიმი წყლის რესურსების გაბინძურების, დანაგვიანების, მოლამვისა და დაშრეტისაგან დასაცავად. მე-2 პუნქტის მიხედვით, წყალდაცვით ზოლში შეიძლება შეტანილ იქნეს მდინარის მშრალი კალაპოტი. მისი მიმდებარე ტერასები, შემაღლებული და ციცაბოფერდობიანი ბუნებრივი ნაპირები, აგრეთვე ხევები, რომლებიც უშუალოდ ემიჯნება მდინარის ნაპირებს. მე-4 პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტის მიხედვით, ამ ზოლის ფარგლებში აკრძალულია მშენებლობა ან მოქმედი საწარმოების გაფართოება და რეკონსტრუქცია, გარდა კანონით პირდაპირ დადგენილი შემთხვევებისა. ამგვარად, მიწის ნაკვეთის სამშენებლოდ განვითარების პერსპექტივის შეფასებისას აუცილებლად უნდა იქნეს გათვალისწინებული, რომ მდინარის კალაპოტის გადახურვაზე არსებული გრუნტის სამშენებლოდ გამოყენებისათვის, გარდა გადახურვის სიგანის სტანდარტის მინიმალური ზომის და სხვა ტექნიკური შეზღუდვებისა, მოქმედებს სამართლებრივი შეზღუდვებიც, რაც მდინარის კალაპოტის და მისი მიმდებარე ტერიტორიის წყალდაცვით ზონაში მოქცევიდან გამომდინარეობს. ამასთან, არ დასტურდება, რომ ამ შეზღუდვების არსებობის პირობებში, მესაკუთრეს მოპოვებული ჰქონდა ნებართვა მიწის ნაკვეთზე მშენებლობის საწარმოებლად. მიწის ნაკვეთის ობიექტური საბაზრო ღირებულების დასადგენად მნიშვნელოვანია, გათვალისწინებული იქნეს მისი რეალური მდგომარეობა, დანიშნულება და რეაბილიტაციის დაწყებამდე, მათ შორის კომერციული დანიშნულებით მისი გამოყენების ფაქტი. მართალია, საპროექტო სამუშაოების დაწყების დროისათვის მიწის ნაკვეთზე უკვე არსებობდა მოქმედი ..., თუმცა, ობიექტური რეალობიდან გამომდინარე, მესაკუთრისათვის მოსალოდნელი უნდა ყოფილიყო, რომ ქ. თბილისის ისტორიულ უბანში, ინფრასტრუქტურის განვითარების საჭიროების კვალდაკვალ, რეაბილიტაციის საჭიროების საჯარო მიზნიდან გამომდინარე, ამ იერსახის ნაგებობის შენარჩუნება სამომავლოდ შეუძლებელი იქნებოდა. ამასთან, გასათვალისწინებელია, რომ მდინარის კალაპოტის გადახურვა არ იყო მყარი. გარდა საქმეში არსებული ფოტოსურათებისა მიწის ნაკვეთის ადრინდელი მესაკუთრის, მ. შ-ის დაკვეთით შესრულებულ ღია კაფესა და საგამოფენო დარბაზის არქიტექტურული პროექტის განმარტებით ბარათში აღწერილია საპროექტო ტერიტორიაზე განთავსებული ...ს შეფასება/რეალური მდგომარეობა. რაც შეეხება მიწის ნაკვეთის საინჟინრო-გეოლოგიური პირობებს, საქმის მასალებით დასტურდება, რომ საპროექტო მოედანზე გამოყოფილ იქნა გრუნტის შემდეგი ფენები: 1. ნაყარი, 2. თიხნარები. ნაყარის მთლიანი სიმძლავრე შეადგენდა 2 მ-ს. იგი, როგორც ფუძე, იყო გამოუსადეგარი. მოედნის შემდეგი ფენა - თიხნარები 1,5 მ სიღრმემდე მშრალ მდგომარეობაში იყო. შემდეგ კი ის ექცეოდა გრუნტის წყლის დონის ქვემოთ და ამიტომ იყო წყალგაჟღენთილი. გრუნტის წყალი დაფიქსირდა ზედაპირიდან 3 მ სიღრმეზე. სადავო მიწის ნაკვეთის და მასზე განლაგებული ნაგებობების ვიზუალური მხარე ასახულია ფოტომასალაში, ,,ქ. თბილისის, ...ის რესტავრაცია-რეაბილიტაციის პროექტში“. მოსარჩელის კუთვნილი მიწის ნაკვეთის მიმდებარედ მონიშნულია კოლექტორების თაღოვანი სისტემა. ყოველივე ზემოაღნიშნული მიუთითებს, რომ მ. მ-ის კუთვნილი მიწის ნაკვეთი წარმოადგენდა ნაკლიან მიწის ნაკვეთს, რაც ამცირებდა მის ღირებულებას იმავე ტერიტორიაზე განლაგებულ სტანდარტულ, უნაკლო მიწის ნაკვეთებთან შედარებით. ამასთან, მიწის ნაკვეთის განლაგების თავისებურებიდან გამომდინარე, მის ფლობას და საკუთრებას თან სდევდა რისკი, რომ ქალაქის იერსახის შენარჩუნების, ასევე მოსალოდნელი წყალმოვარდნის საფრთხის არიდების მიზნებიდან გამომდინარე, მიწის ნაკვეთით სარგებლობა სამომავლოდ შეზღუდულიყო ან დაექვემდებარებოდა გარკვეულ შეზღუდვებს. ყოველივე აღნიშნულიდან გამომდინარე, ქონების შეფასების ის დასკვნა, რასაც დაეყრდნო პალატა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების მიღებისას, ვერ დაედება საფუძვლად მოსარჩელისათვის მიყენებული ზიანის ანაზღაურების ოდენობის გაანგარიშებას, რადგან შემფასებლის მიერ ქონების საბაზრო ღირებულების განსაზღვრისას არ არის გათვალისწინებული ზემოთ მითითებული ფაქტორები. ამის საპირისპიროდ, მან გაითვალისწინა ისეთი გარემოებები - მიწის ნაკვეთზე ღია კაფეს მოწყობის მშენებლობის ნებართვა, რისი არსებობაც არც ერთი მტკიცებულებით არ დასტურდება. შესაბამისად, დასკვნაში მითითებული ღირებულება არ ეყრდნობა რეალურ მონაცემებს და იგი, როგორც მტკიცებულება, არ უნდა იქნეს გამოყენებული ქონების საბაზრო ღირებულების დასადგენად.

კასატორის განმარტებით, გასაჩივრებული გადაწყვეტილების ძალაში დატოვების შემთხვევაში იარსებებს მოსარჩელის უსაფუძვლოდ გამდიდრების სამართლებრივი საფუძვლები, ვინაიდან იგი მიიღებს იმაზე გაცილებით მეტ სიკეთეს, ფულად თანხას, ვიდრე მან მიწის ნაკვეთის შესაძენად გადაიხადა, მით უმეტეს, რომ საქმეში არსებული არც ერთი მტკიცებულებით დადასტურებული არ ყოფილა მის მიერ ამ მიწის ნაკვეთზე რაიმე ხარჯის გაწევის ფაქტი. გარდა ამისა, აღსანიშნავია, რომ საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 408-ე მუხლის 1-ლი ნაწილის და ამავე კოდექსის 409-ე მუხლის თანახმად, კანონმდებლობა ზიანის ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოებების არსებობის შემთხვევაში ითვალისწინებს პირვანდელი მდგომარეობის აღდგენას, ხოლო თუ ეს უკანასკნელი შეუძლებელია, მაშინ ფულადი ანაზღაურების მიცემას, ლოგიკურია, რომ კანონმდებლის მიზნიდან გამომდინარე, ფულადი ანაზღაურებაც უნდა იყოს პირვანდელი მდგომარეობის პროპორციული. განსახილველ შემთხვევაში, თუ სასამართლო მიიჩნევდა, რომ არსებობდა ზიანის ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოებები, იგი უფლებამოსილი იყო მიეღო გადაწყვეტილება, რომელიც მოსარჩელეს აღადგენდა პირვანდელ მდგომარეობაში, რაც გულისხმობს მის მიერ გადახდილი თანხის უკან დაბრუნებას. აღნიშნულის სანაცვლოდ კი სასამართლომ მიიღო გადაწყვეტილება, რომლითაც მოსარჩელე არა თუ პირვანდელ მდგომარეობაში აღადგინა, არამედ უსაფუძვლოდ მიაკუთვნა გარკვეული მატერიალური სიკეთე. შესაბამისად, სასამართლომ არასწორი შეფასება მისცა საქმეში წარმოდგენილ მტკიცებულებებს და არასწორად განმარტა კანონი, რაც სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 393-394-ე მუხლების თანახმად, გადაწყვეტილების გაუქმების აბსოლუტური საფუძველია.

4.2 კასატორის - ა(ა)იპ თბილისის განვითარების ფონდის განმარტებით, განსახილველ შემთხვევაში სასამართლომ მიიღო გადაწყვეტილება, რომლითაც მოსარჩელე არა თუ პირვანდელ მდგომარეობაში აღადგინა, არამედ უსაფუძვლოდ მიაკუთვნა გარკვეული მატერიალური სიკეთე. ამასთან, გასათვალისწინებელია, რომ დავის ფარგლებში განხილულიც არ არის, ხსენებული თანხა მოპასუხეებს დაეკისრათ მოწინააღმდეგე მხარის საკუთრებაში არსებული უძრავი ქონების (ს/კ ...) სანაცვლოდ, თუ ის დარჩა მ. მ-ის საკუთრებაში. სააპელაციო სასამართლომ გვერდი აუარა იმ მნიშვნელოვანი გარემოების დადგენას, რეალურად სარჩელის აღძვრამდე - მოსარჩელე მხარემ მიმართა თუ არა აქტის ბათილად ცნობისა და ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნით ადმინისტრაციულ ორგანოს. სასამართლო არასწორად ადგენს და ყოველგვარი დასაბუთების ან მტკიცებულების გარეშე განსაზღვრავს, რომ არ არსებობს ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი, რომელიც უშუალოდ მ. მ-ის კუთვნილ მიწის ნაკვეთზე ზემოქმედებას გაითვალისწინებდა. აღნიშნულის გასამყარებლად სასამართლოს მოჰყავს ის ფაქტი, რომ აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროების თვალსაზრისით მოსარჩელის საკუთრებაში არსებული მიწის ნაკვეთის ჩამორთმევის საკითხი არ მოწესრიგებულა.

კასატორის განმარტებით, საქმის მასალებით დგინდება, რომ კოლექტორი შედგებოდა ორი გვირაბისგან. ...ს ქვეშ გადიოდა ერთი გვირაბი, მეორე იყო ...ს გვერდით, რომელიც სარეზერვო იყო და ღვარცოფის შემთხვევაში უნდა გაეტარებინა წყალი. პროექტი ითვალისწინებდა გვირაბის გახსნას. ამ გვირაბის გვერდის ავლით მდინარის კალაპოტის გახსნა შეუძლებელი იყო. მოსარჩელის კუთვნილი მიწის ნაკვეთი კი, რომელზედაც ... იყო განლაგებული, სწორედ კოლექტორის თავზე იყო განთავსებული. მოსარჩელე მხარეს სადავოდ არ გაუხდია აღნიშნულის სამუშაოების ჩატარების დანიშნულება, როგორც მდინარის კალაპოტის მოწესრიგების და შესაძლო წყალმოვარდნის შემთხვევაში წყლის დაგუბების თავიდან აცილების, ისე ქალაქის სივრცით-ტერიტორიული მოწყობის მიზნებისთვის. მას არ მოუთხოვია ნორმატიული თუ ინდივიდუალური ადმინისტრაციული-სამართლებრივი აქტების ბათილად ცნობა, რომელთა საფუძველზეც დაიგეგმა და განხორციელდა რესტავრაცია-რეაბილიტაციის სამუშაოები. საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ფონდის მიერ 2011 წელს შედგენილი ,,ქ. თბილისის ...ის რესტავრაცია-რეაბილიტაციის პროექტის’’ ავტორის - მ. გ-ის ჩვენებითაც დადასტურდა, რომ სადავო მიწის ნაკვეთზე განლაგებული იყო ..., რომლის ქვეშაც გადიოდა გვირაბი და პროექტი ითვალისწინებდა გვირაბის გახსნას. ამ გვირაბის გვერდის ავლით მდინარის კალაპოტის გახსნა შეუძლებელი იყო. კოლექტორი სავალალო მდგომარეობაში იყო. ის თავის ფუნქციას ვეღარ შეასრულებდა. პროექტშივე იყო გათვალისწინებული აღნიშნული სიტუაცია, არსებობდა ფოტომასალა. მდინარის კალაპოტი ბუნებრივად, ისტორიულად გადიოდა კლდის ფენებზე და ვერ შეიცვლებოდა. გვირაბის გახსნის შემთხვევაში ...ს ტერიტორიის შენარჩუნება გამორიცხული იყო. სამუშაოების განხორციელებამდე ცხადი იყო, რომ ...ს დემონტაჟი გარდაუვალი იყო. შესაბამისად, სასამართლოს მსჯელობა ...ის რეაბილიტაციის თაობაზე გამოცემული ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ სამართლებრივი აქტის არარსებობასთან დაკავშირებით, რომელსაც შეიძლება რაიმე ზემოქმედება მოჰყოლოდა მ. მ-ის მიწის ნაკვეთზე, საფუძველს მოკლებულია. იმ შემთხვევაში, თუ დავის საგანს წარმოადგენს სწორედ, რომ რეაბილიტაციის შედეგად მოსარჩელისათვის ზიანის მიყენების საკითხი, მოსარჩელე მხარეს სადავოდ უნდა გაეხადა, უპირველეს ყოვლისა, აღნიშნული რეაბილიტაციის თაობაზე გამოცემული სამართლებრივი აქტი, რომელიც, თავის მხრივ, გახდა უშუალოდ მოსარჩელის უფლებების ,,შელახვის’’ საფუძველი, როგორც ამას მოსარჩელე აცხადებს. თუმცა, მოსარჩელეს არ მოუთხოვია იმ ნორმატიული თუ ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტების ბათილად ცნობა, რომელთა საფუძველზეც დაიგეგმა და განხორციელდა რესტავრაცია-რეაბილიტაციის სამუშაოები.

კასატორის განმარტებით, საკუთრების უფლების შეზღუდვის ფაქტის დადგენისას, პალატამ არ გამოიყენა ის სამართლებრივი ნორმა, რომელიც იძლევა თავად უძრავი ნივთის განმარტებას და რომლის გამოყენების შემთხვევაშიც დადგინდებოდა, თუ რამდენად წარმოადგენდა თავად მოსარჩელის მიერ მითითებული ქონება უძრავ ქონებას, კანონის ნორმათა განმარტების თანახმად, კერძოდ, პალატამ არ გამოიყენა სამოქალაქო კოდექსის 149-ე მუხლი, რომლის თანახმად, უძრავ ნივთებს მიეკუთვნება მიწის ნაკვეთი მასში არსებული წიაღისეულით, მიწაზე აღმოცენებული მცენარეები, ასევე შენობა-ნაგებობანი, რომლებიც მყარად დგას მიწაზე. მოსარჩელის საკუთრებაში არსებული ფიცარნაგი თავის არსშივე კანონის მოთხოვნათა დარღვევით იყო ნაწარმოები, არ შეესაბამებოდა სამოქალაქო კოდექსის 149-ე მუხლით რეგულირებულ უძრავი ნივთის ცნებას თავისი ფორმითა და მატერიით და უსაფრთხოების ნორმებიდან გამომდინარე, არ არსებობდა აღნიშნული მდგომარეობით მისი შენარჩუნების შესაძლებლობა. ქონების სარგებლობის შეზღუდვისას და ზიანის ფაქტის დადგენისას მნიშვნელოვანია გათვალისწინებულ იქნეს, რომ მიწის ნაკვეთი განლაგებული იყო მდინარის კალაპოტში არსებული კოლექტორის თავზე და მასზე კაპიტალური შენობის განთავსება მხოლოდ კალაპოტის გადახურვის შემთხვევაში იქნებოდა შესაძლებელი. თუმცა, ამავდროულად გადახურვის სიგანე უნდა ყოფილიყო არანაკლებ 15 მ, რა ოდენობის სიგანეც მითითებულ ტერიტორიას არ გააჩნდა. ამასთანავე, გადახურულ კალაპოტს უნდა უზრუნველეყო ...ის წყლის წყალდიდობის ასწლიანი განმეორებადობის ხარჯსა და წყალმოვარდნის ხარჯს შორის უდიდესის გატარება. ასევე გასათვალისწინებელია ის გარემოება, რომ მდინარის კალაპოტით სარგებლობის უფლება მკაცრად არის რეგლამენტირებული და შეუძლებელია მდინარის კალაპოტზე განთავსებულ მიწის ნაკვეთს, რომლის მესაკუთრესაც არ აქვს სახელმწიფოსგან/მუნიციპალიტეტისგან სარგებლობის სპეციალური პირობები განსაზღვრული, ჰქონდეს იგივე მატერიალური ღირებულება, რაც სტანდარტულ, უნაკლო მიწის ნაკვეთს.

მ. მ-ის კუთვნილი მიწის ნაკვეთი წარმოადგენდა ნაკლიან მიწის ნაკვეთს, რაც ამცირებდა მის ღირებულებას იმავე ტერიტორიაზე განლაგებულ სტანდარტულ, უნაკლო მიწის ნაკვეთებთან შედარებით. ამასთან, მიწის ნაკვეთის განლაგების თავისებურებიდან გამომდინარე, მის ფლობას და საკუთრებას თან სდევდა რისკი, რომ ქალაქის იერსახის შენარჩუნების, ასევე მოსალოდნელი წყალმოვარდნის საფრთხის არიდების მიზნებიდან გამომდინარე, მიწის ნაკვეთით სარგებლობა სამომავლოდ შეზღუდულიყო ან დაქვემდებარებოდა გარკვეულ შეზღუდვებს. პალატამ სრულიად უგულებელყო აღნიშნული მნიშვნელოვანი გარემოებები და რეალურად საკუთრების უფლების შეზღუდვაზე იმსჯელა იმ პირობებში, როდესაც სადავო მიწის ნაკვეთი უშუალოდ არასდროს ყოფილა მიწასთან დაკავშირებული, არ ჰქონია საძირკველი და მისი საკადასტრო საზღვრების კოორდინატები მოქცეული იყო მდინარის კალაპოტში. მდინარის კალაპოტის წყალდაცვითი ზოლის ფლობა, სარგებლობა და განკარგვა კი, გარდა საერთო წყალსარგებლობისა, ,,წყლის შესახებ კანონის’’ 22-ე და 32-ე მუხლების შინაარსის მიხედვით, კანონით დაუშვებელია.

კასატორის განმარტებით, სასამართლომ არ გამოიყენა ის მნიშვნელოვანი მტკიცებულება, რაც წარმოდგენილი იყო საქმეზე ა(ა)იპ თბილისის განვითარების ფონდის მიერ, კერძოდ, შპს ,,ს...ის’’ მიერ შედგენილი დასკვნები ქონების შეფასებასთან დაკავშირებით. პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილებით, ამ დასკვნებით დადგენილი ღირებულება, ქონების ინდივიდუალური მახასიათებლების გათვალისწინებით, არ არის არსებითად შეუსაბამო ქონების სავარაუდო საბაზრო ფასთან. ამასთან გასათვალისწინებელია, რომ სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს წერილის შინაარსიდან გამომდინარე, კონკრეტული ქონების ზუსტი საბაზრო ფასის განსაზღვრა შეუძლებელი იყო ამ ეტაპზე, რის გამოც ზიანის ოდენობის განსაზღვრისას პირველმა ინსტანციის სასამართლომ გამოიყენა ზემოაღნიშნული შპს ,,ს...ის’’ დასკვნები, რომლის თანახმად: ა) უძრავი ქონება შეფასებულია 2016 წლის ოქტომბრის მდგომარეობით, იმ დაშვებით, რომ აღნიშნულ ტერიტორიაზე არ არსებობს ...ის ...ის კალაპოტი და მიმდებარე გარემო არ არის რეაბილიტირებული (შეფასების შედეგად დადგინდა, რომ მიწის ნაკვეთის ღირებულებამ შეადგინა 87 840 ლარი); ბ) იმ დაშვებით, რომ ამ ტერიტორიაზე არ არსებობს ...ის ...ის კალაპოტი და მიმდებარე გარემო არის რეაბილიტირებული (აღნიშნული დაშვებით დადგინდა, რომ ეს გარემოება გავლენას ვერ მოახდენდა ნაგებობის ღირებულებაზე, რადგან თვითონ ნაგებობას არ ჩაუტარდა რეაბილიტაცია და არ მომხდარა მისი მნიშვნელოვანი გაუმჯობესება. თბილისის უძრავი ქონების ბაზრის სტრუქტურიდან გამომდინარე, ნაგებობის ღირებულებამ შესაძლოა განიცადოს ფასის ცვლილება, რომელმაც შეადგინა 20 500 ლარი). სააპელაციო პალატამ უგულებელყო ზემოაღნიშნული მტკიცებულებები და გადაწყვეტილება დააფუძნა მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილ დასკვნას (საბაზრო და შემოსავლის მეთოდით), რომლის თანახმად, შემფასებელმა დაუშვა, რომ მიწაზე მოეწყობოდა 50 კვ.მ ღია კაფე. შესაბამისად, შეფასება გაკეთდა იმ დაშვებით, რომ შესაფასებელი ობიექტი წარმოადგენდა უნაკლო მიწის ნაკვეთს, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელი იქნებოდა კომერციული დანიშნულებით. აქედან გამომდინარე, შემოსავლის მეთოდით შეფასების შედეგად, საბოლოო ღირებულება განისაზღვრა 180 000 აშშ დოლარის ოდენობით, ხოლო შემფასებლის მიერ სადავო მიწის ნაკვეთის საბაზრო მეთოდით შეფასებისას ღირებულება განისაზღვრა 184, 876 აშშ დოლარით. პალატა დაეყრდნო ზემოაღნიშნული დაშვებებით მოსარჩელის დასკვნას ქონების შეფასების ნაწილში იმ პირობებში, როდესაც საქმეზე დადგენილია, რომ: ა) მოსარჩელის კუთვნილ მიწის ნაკვეთზე არ იყო გაცემული მშენებლობის ნებართვა კაფეს მოწყობის თაობაზე და ბ) მიწის ნაკვეთი წარმოადგენდა ნაკლის მქონე მიწის ნაკვეთს. თუმცა, პალატა ყოველგვარის დასაბუთების გარეშე დაეყრდნო დასკვნას, რომლის თანახმად, დაშვებაა გაკეთებული, რომ კაფეს მოწყობაზე მშენებლობის ნებართვა არსებობს, კაფე მოწყობილია და მიწის ნაკვეთი უნაკლოა. მოსარჩელის მიერ წარდგენილი ქონების შეფასების დასკვნა ვერ დაედება საფუძვლად მოსარჩელისათვის მიყენებული ზიანის ანაზღაურების ოდენობის გაანგარიშებას, რადგან ქონების საბაზრო ღირებულების განსაზღვრისას არ არის გათვალისწინებული ზემოაღნიშნული ფაქტორები. ამის საპირისპიროდ, მოსარჩელემ გაითვალისწინა და სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა - მიწის ნაკვეთზე ღია კაფეს მოწყობის მშენებლობის ნებართვის გაცემის ფაქტი, რისი არსებობაც რეალურად არ დასტურდება. დასკვნაში მითითებული ღირებულება რეალურად აჭარბებს ქონების რეალურ საბაზრო ღირებულებას, არ ეყრდნობა რეალურ მონაცემებს და იგი, როგორც მტკიცებულება, ვერ წევს შესაბამის მტკიცების ტვირთს. შესაბამისად, აღნიშნული დასკვნა პალატის მიერ არ უნდა ყოფილიყო გამოყენებული ქონების საბაზრო ღირებულების დასადგენად. გასათვალისწინებელია, რომ ნაკვეთი წარმოადგენდა ნაკლიან მიწის ნაკვეთს, რაც ამცირებდა მის ღირებულებას იმავე ტერიტორიაზე განლაგებულ სტანდარტულ, უნაკლო მიწის ნაკვეთებთან შედარებით. ამასთან, მიწის ნაკვეთის განლაგების თავისებურებებიდან გამომდინარე, მის ფლობას და საკუთრებას თან სდევდა რისკი, რომ ქალაქის იერსახის შენარჩუნების, ასევე მოსალოდნელი წყალმოვარდნის საფრთხის თავიდან არიდების მიზნებიდან გამომდინარე, მიწის ნაკვეთით სარგებლობა სამომავლოდ შეზღუდულიყო ან დაქვემდებარებოდა გარკვეულ შეზღუდვებს. თუმცა, პალატის მიერ არც აღნიშნული გარემოება იქნა გათვალისწინებული.

კასატორის განმარტებით, სააპელაციო სასამართლომ არ გაითვალისწინა ა(ა)იპ თბილისის განვითარების ფონდის დაკვეთით წარდგენილი სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს მიერ 2018 წლის 4 მაისს მომზადებული №002961918 საექსპერტო დასკვნა, რომლის თანახმად, მდ. ...ის წყლის კალაპოტზე მდ. ...ის შერთვის სიახლოვეს შესაძლებელია რეკრეაციული დანიშნულების კაპიტალური შენობის განთავსება კალაპოტის გადახურვით იმ შემთხვევაში, თუ კალაპოტის გადასახური სიგანე იქნება არანაკლები 15 მ. ამასთანავე, გადახურულმა კალაპოტმა უნდა უზრუნველყოს ...ის წყლის წყალდიდობის ასწლიანი განმეორებადობის ხარჯსა და წყალმოვარდნის ხარჯს შორის უდიდესის გატარება. ამგვარად, სამშენებლო განვითარების პერსპექტივით ქონების შეფასებისას გასათვალისწინებელია, რომ მიწის ნაკვეთი განლაგებული იყო მდინარის კალაპოტში არსებული კოლექტორის თავზე, მასზე კაპიტალური შენობის განთავსება მხოლოდ კალაპოტის გადახურვის შემთხვევაში იქნებოდა შესაძლებელი, ამავდროულად, გადახურვის სიგანე უნდა ყოფილიყო არანაკლებ 15 მ. ყოველივე ზემოაღნიშნულ უსაფრთხოების ნორმებს კი მოსარჩელის ფიცარნაგი ვერ აკმაყოფილებდა, რის გამოც ის თავად სასამართლოს მიერ იქნა შეფასებული ნაკლის მქონე ქონებად.

კასატორის განმარტებით, იმ შემთხვევაში თუ სასამართლო სწორ შეფასებას მისცემდა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 992-ე მუხლს, დადგენილი იქნებოდა ზიანის მიყენებისათვის პასუხისმგებლობის დაკისრების კანონით გათვალისწინებული წინაპირობების არარსებობა. ფონდის 2010 წლის 16 ივლისის №20.01.964 დადგენილების საფუძველზე დამტკიცებული წესდებით განისაზღვრა, რომ ფონდის ერთ-ერთ მიზანს წარმოადგენდა ქ. თბილისის ტერიტორიაზე ისტორიული და სხვა მნიშვნელოვანი შენობა-ნაგებობების რეაბილიტაცია-გამაგრების მიზნით სტრატეგიის შემუშავება და მისი განხორციელების ხელშეწყობა ან/და შესრულებაზე კონტროლი, ისტორიული უბნების ტურისტული და ეკონომიკური პოტენციალის შესწავლა, მათი გამოყენების შესაბამისი სტრატეგიის შემუშავება და ქ. თბილისის განვითარებისათვის მნიშვნელოვან პროექტებში მონაწილეობა და ხელშეწყობა. 2018 წლის 27 თებერვალს დადგენილებაში შეტანილი ცვლილების შედეგად ფონდის ერთ-ერთ ძირითად ფუნქციად განისაზღვრა ქ. თბილისის ტერიტორიაზე ისტორიულ-კულტურული მემკვიდრეობის შენარჩუნებისა და ქალაქის განვითარებისთვის საჭირო ყველა სახის კვლევითი და საპროექტო სამუშაოების ინიცირება, დაგეგმვა და განხორციელების ორგანიზება. მსხვილი არეალების, ცალკეული ისტორიულ-კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების და მათი ნაწილების, ასევე ისტორიული სადარბაზოების, მუზეუმების, სარეკრეაციო ზონების და სხვადასხვა ისტორიული შინაარსის მატარებელი ინფრასტრუქტურის რეაბილიტაცია-რესტავრაციის ან/და ახლიდან მოწყობის პროექტების დაგეგმვა და განხორციელების ორგანიზება-კონტროლი. საქართველოს ორგანული კანონის ,,ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსის’’ მე-16 მუხლის მე-2 ნაწილის ,,ე’’ ქვეპუნქტების თანახმად, მუნიციპალიტეტის საკუთარ უფლებამოსილებებს განეკუთვნება მუნიციპალიტეტის სივრცის დაგეგმარების გეგმების, გენერალური გეგმებისა და განაშენიანების გეგმების/განაშენიანების დეტალური გეგმების შემუშავება და დამტკიცება საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით. მოქმედი კანონმდებლობით, ქ. თბილისის ისტორიული უბნის რეაბილიტაცია-რეკონსტრუქციის დაგეგმვა და განხორციელება სწორედ მუნიციპალიტეტის საკუთარ, ექსკლუზიურ უფლებამოსილებებს განეკუთვნება. ამავე კანონის მე-15 მუხლის მე-2 ნაწილი ადგენს, რომ მუნიციპალიტეტის საკუთარი უფლებამოსილება არის ამ კანონით დადგენილი უფლებამოსილება, რომელსაც ის დამოუკიდებლად და საკუთარი პასუხისმგებლობით ახორციელებს. ამავე კოდექსის მე-19 მუხლის ,,ზ’’ ქვეპუნქტის თანახმად, მუნიციპალიტეტის ორგანოები მუნიციპალიტეტის უფლებამოსილებათა განხორციელებისას საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისად აფუძნებენ და მართავენ კერძო სამართლის იურიდიულ პირებს. რეკონსტრუქცია-რეაბილიტაციის პროექტის დამტკიცებისა და განხორციელებისას მოქმედი საკანონმდებლო რეგულაციით, კერძოდ, ,,საქართველოს დედაქალაქის თბილისის შესახებ,, საქართველოს კანონის მე-9 პრიმა მუხლის ,,პ’’ ქვეპუნქტის თანახმად, ქალაქ თბილისის თვითმმართველობა საკუთარ უფლებამოსილებებს ახორციელებს საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით, დამოუკიდებლად და საკუთარი პასუხისმგებლობით. ამავე მუხლის მე-2 პუნქტის ,,პ’’ ქვეპუნქტის თანახმად, ქალაქ თბილისის თვითმმართველობის საკუთარი უფლებამოსილება არის საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისად ქალაქ თბილისის სივრცით- ტერიტორიული მოწყობა. ამავე კანონის 23¹ მუხლის ,,ტ¹’’ ქვეპუნქტის თანახმად, მთავრობის უფლებამოსილებებს განეკუთვნება ქ. თბილისის ადმინისტრაციულ საზღვრებში არსებული ტერიტორიების განვითარებისა და რეაბილიტაციის განხორციელებაში მონაწილეობა და არქიტექტურულ-ქალაქმშენებლობითი პროცესების მართვა, მათ შორის დედაქალაქის ცალკეულ ტერიტორიათა კეთილმოწყობის, გარე გაფორმების ელემენტების, მცირე არქიტექტურული ფორმების, ცალკეული არქიტექტურული დეტალების, დეკორატიული ელემენტების დამატება-მოწყობის საკითხების რეგულირება და აღნიშნული უფლებამოსილებების განხორციელების უზრუნველსაყოფად შესაბამისი ღონისძიებების გატარება. ამგვარად, მითითებული ნორმებიდან გამომდინარე, ქ. თბილისის ადმინისტრაციულ საზღვრებში რეკონსტრუქცია-რეაბილიტაციის პროექტის დაგეგმვა და განხორციელება წარმოადგენს მუნიციპალიტეტის საკუთარ, ექსკლუზიურ უფლებამოსილებას. ხოლო, მუნიციპალიტეტს საკუთარი უფლებამოსილებების შესასრულებლად, შეუძლია დააფუძნოს კერძო სამართლის იურიდიული პირი და ამ გზით, ამ მექანიზმის გამოყენებით განახორციელოს რომელიმე საკუთარი უფლებამოსილება. ,,სივრცითი მოწყობისა და ქალაქთმშენებლობის საფუძვლების შესახებ’’ საქართველოს კანონის 34¹ მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, (1) მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციულ საზღვრებში არსებული ტერიტორიების განვითარების ან/და რეაბილიტაციის მიზნით მუნიციპალიტეტის წარმომადგენლობითი ორგანოს დადგენილებით შესაძლებელია დადგინდეს სარეაბილიტაციო არეალი. (2) სარეაბილიტაციო არეალში მდებარე უძრავი ქონების განვითარებაში ან/და რეაბილიტაციაში მუნიციპალიტეტი მონაწილეობს თავისი მერიის სტრუქტურული ერთეულების ან თავის მიერ დაფუძნებული იურიდიული პირის მეშვეობით, როგორც რეაბილიტაციის განმახორციელებელი სუბიექტი (დამკვეთი, მშენებელი). მოცემულ შემთხვევაში სარეაბილიტაციო სამუშაოები განხორციელებულია ა(ა)იპ თბილისის განვითარების ფონდის მიერ, ქ. თბილისის მთავრობის დავალების საფუძველზე, კერძოდ, ,,ქალაქ თბილისში სარეაბილიტაციო არეალის დამტკიცების თაობაზე’’ ქ. თბილისის მთავრობის 2011 წლის 11 ნოემბრის №... დადგენილებით დადგინდა ქალაქ თბილისის ადმინისტრაციულ საზღვრებში სარეაბილიტაციო არეალი, დადგენილებაზე თანდართული რუკის შესაბამისად და რეაბილიტაციის განმახორციელებელ სუბიექტად განისაზღვრა ა(ა)იპ - თბილისის განვითარების ფონდი. შესაბამისად, ფონდის მოქმედება - ქ. თბილისში, ...ის რესტავრაცია-რეაბილიტაციის პროექტით გათვალისწინებული სამუშაოები, ვერ იქნება მიჩნეული მართლსაწინააღმდეგოდ, რამდენადაც ფონდი მოქმედებდა როგორც მისი საწესდებო მიზნების და ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსის, ისე ,,სივრცითი მოწყობისა და ქალაქმშენებლობის საფუძვლების შესახებ’’ საქართველოს კანონის 34(1) მუხლით გათვალისწინებულ უფლებამოსილებათა განსახორციელებლად. ა(ა)იპ თბილისის განვითარების ფონდის დაკვეთით საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ფონდმა 2011 წელს შეადგინა ,,ქ. თბილისის ...ის რესტავრაცია-რეაბილიტაციის პროექტი’’, რომლის თანახმად, განხორციელდა ...ის რეაბილიტაცია ა(ა)იპ თბილისის განვითარების ფონდის მიერ. ფონდი, აღნიშნულ მოქმედებათა და რესტავრაცია-რეაბილიტაცია-რეკონსტრუქციის სამუშაოების შესრულებისას, განუხრელად იცავდა კანონმდებლობით განსაზღვრულ ყველა მოთხოვნას და სანებართვო პირობებს, რაც სრულად გამორიცხავდა ქმედების მართლწინააღმდეგობის შესაძლებლობას. აღსანიშნავია, რომ მოსარჩელეს სადავოდაც კი არ გაუხდია ფონდის ან ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიის მიერ გამოცემული ადმინისტრაციული აქტების კანონიერების საკითხი. შესაბამისად, იმ პირობებში, როცა სასამართლოს მიერ არ არის დადგენილი ფონდისა და ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ კანონმდებლობის ნორმათა დარღვევის ფაქტი, არ არსებობს ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ გამოცემული აქტების ბათილად ცნობის საფუძველი, მოსარჩელისთვის მიყენებული მატერიალური ზიანის ანაზღაურების შესახებ უსაფუძვლოა და არ უნდა დაკმაყოფილდეს.

კასატორის განმარტებით, საქართველოს კონსტიტუცია საკუთრების სოციალური ფუნქციიდან გამომდინარე, განსაზღვრავს საკუთრების უფლების შეზღუდვის ლეგიტიმურ მიზანს - აუცილებელ საზოგადოებრივ საჭიროებას. ასევე ადგენს, რომ შეზღუდვის საფუძველი პირდაპირ უნდა იყოს კანონით გათვალისწინებული, ემსახურებოდეს ლეგიტიმურ მიზანს - აუცილებელ საზოგადოებრივ საჭიროებას, უნდა იყოს პროპორციული, დაცული უნდა იყოს საჯარო და კერძო ინტერესებს შორის სამართლიანია ბალანსი. აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევა დასაშვებია კანონით პირდაპირ გათვალისწინებულ შემთხვევებში, სასამართლოს გადაწყვეტილებით ან ორგანული კანონით დადგენილი გადაუდებელი აუცილებლობისას, წინასწარი, სრული და სამართლიანი ანაზღაურებით. ანაზღაურება თავისუფლდება ყოველგვარი გადასახადისა და მოსაკრებლისაგან. კონსტიტუცია ერთმანეთისაგან დამოუკიდებლად განიხილავს საკუთრების უფლების შეზღუდვის და საკუთრების უფლების ჩამორთმევის საკითხს. აღნიშნულ შემთხვევაში კი, ადგილი არ ჰქონია საკუთრების უფლების ჩამორთმევას სამართლიანი ანაზღაურების სანაცვლოდ ექსპროპრიაციის გზით, რამდენადაც რეგისტრაციას დაქვემდებარებული საკუთრება თავის არსშივე წარმოადგენდა ნაკლის მქონე ნივთს, რომელიც არ იყო მიწასთან მყარად დაკავშირებული უძრავი ქონება, არამედ წარმოადგენდა წყლის ზედაპირზე მოწყობილ ფიცარნაგს და ამასთან, იგი მოწყობილი იყო გვირაბის თავზე. ის ფაქტი, რომ რეალურად ყოველგვარი სამშენებლო წესების დარღვევით ჰქონდა მოწყობილი მოსარჩელეს ფიცარნაგის ტიპის კონსტრუქცია, რომელსაც არ გააჩნდა ფუძე, ხოლო ფიცრის შემდეგ ფენას წარმოადგენდა თიხნარები, ასევე კოლექტორი სავალალო მდგომარეობაში იყო და ის თავის ფუნქციას ვეღარ შეასრულებდა, დასტურდება საქმეში წარმოდგენილი შემდეგი მტკიცებულებებით: ხელოვნებათმცოდნე თ. ჩ-ის მიერ შედგენილი ,,საპროექტო ტერიტორიის ისტორიულ-არქიტექტურული კვლევის’’ შინაარსით, საქართველოს ...ი უნივერსიტეტის ...ის კათედრის მიერ 2008 წელს მომზადებული ანგარიშით, ...ს ქ. №...-ში ორსართულიანი საყოფაცხოვრებო მომსახურების მშენებლობასთან დაკავშირებით, ასევე საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ფონდის მიერ 2011 წელს შედგენილი ,,ქ. თბილისის ...ის რესტავრაცია-რეაბილიტაციის პროექტის’’ ავტორის მ. გ-ის ჩვენებით. კერძოდ: ა) მიწის ნაკვეთის მესაკუთრის, მ. შ-ის დაკვეთით შესრულებული ღია კაფესა და საგამოფენო დარბაზის არქიტექტურული პროექტის განმარტებით ბარათში საპროექტო ტერიტორია აღწერილია შემდეგნაირად: ,,დღესდღეობით საპროექტო ტერიტორიაზე მდებარეობს ..., რომელსაც ძნელია თუნდაც ... უწოდო, იმდენად უსახურია. ის არც ფუნქციით და არც მხატვრული სახით არ შეესაბამება არსებულ ჩამოყალიბებულ არქიტექტურულ გარემოს უფრო მეტიც, ფიცარნაგი, რომელიც ფარავს ღრმულს, რომელშიც მიწისქვეშა კომუნიკაციები გადის, ნახევრად ღიაა და ატმოსფერულ ნალექებთან ერთად უხვად ჩაყრილი ნაგვის ბუდეა. ეს იწვევს არსებულ ტერიტორიაზე საშინელ სუნს და ანტისანიტარიას’’; ბ) საქართველოს ...ი უნივერსიტეტის ...ის კათედრის მიერ 2008 წელს მომზადებულ ანგარიშში ასახულია ...ს ქ. №...-ში ორსართულიანი საყოფაცხოვრებო მომსახურების მშენებლობასთან დაკავშირებით მოედნის საინჟინრო- გეოლოგიური პირობები, სადაც მითითებულია, რომ მოედანზე გამოყოფილ იქნა გრუნტის შემდეგი ფენები: 1. ნაყარი, 2. თიხნარები. ნაყარის მთლიანი სიმძლავრე შეადგენს 2მ-ს. იგი, როგორც ფუძე, არ გამოდგება. მოედნის შემდეგი ფენაა თიხნარები. 1.5 მ სიღრმემდე მშრალ მდგომარეობაშია, შემდეგ კი ისინი იმყოფებიან გრუნტის წყლის დონის ქვემოთ და ამიტომ წყალგაჟღენთილია. გრუნტის წყალი დაფიქსირდა ზედაპირიდან 3 მ სიღრმეზე. იგი წარმოადგენს ტექნოგენურ წყალს; გ) საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ფონდის მიერ 2011 წელს შედგენილი ,,ქ. თბილისის ...ის რესტავრაცია-რეაბილიტაციის პროექტის’’ ავტორის მ. გ-ის ჩვენებით დადასტურდა, რომ სადავო მიწის ნაკვეთზე განლაგებული იყო ..., რომლის ქვეშ გადიოდა გვირაბი და პროექტი ითვალისწინებდა გვირაბის გახსნას. ამ გვირაბის გვერდის ავლით მდინარის კალაპოტის გახსნა შეუძლებელი იყო. მიწის ნაკვეთი, რომელზედაც ... იყო განლაგებული, ზუსტად კოლექტორის თავზე იყო განთავსებული. კოლექტორი შედგებოდა ორი გვირაბისგან. ...ს ქვეშ გადიოდა ერთი გვირაბი, მეორე იყო ...ს გვერდით, რომელიც სარეზერვო იყო და ღვარცოფის შემთხვევაში უნდა გაეტარებინა წყალი. კოლექტორი სავალალო მდგომარეობაში იყო. ის თავის ფუნქციას ვეღარ შეასრულებდა. პროექტშივე იყო გათვალისწინებული აღნიშნული სიტუაცია, არსებობდა ფოტომასალა. მდინარის კალაპოტი ბუნებრივად, ისტორიულად გადიოდა კლდის ფენებზე და ვერ შეიცვლებოდა. გვირაბის გახსნის შემთხვევაში ...ს ტერიტორიის შენარჩუნება გამორიცხული იყო. სამუშაოების განხორციელებამდე ცხადი იყო, რომ ...ს დემონტაჟი გარდაუვალი იყო. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, ნათლად ჩანს, რომ სამშენებლო და უსაფრთხოების ნორმების დარღვევით ნაწარმოები ფიცარნაგი, რომელიც მოწყობილი იყო არა ნიადაგზე, არამედ სარეზერვო კოლექტორზე, რომელსაც ღვარცოფის შემთხვევაში უნდა გაეტარებინა წყალი, იმყოფებოდა სავალალო მდგომარეობაში. უსაფრთხოების ნორმებიდან გამომდინარე და გვირაბის გახსნის საჭიროების გათვალისწინებით კი, ...ს ტერიტორიის შენარჩუნება გამორიცხული იყო.

კასატორის განმარტებით, სამოქალაქო კოდექსის 149-ე მუხლის თანახმად, უძრავ ნივთებს მიეკუთვნება მიწის ნაკვეთი მასში არსებული წიაღისეულით, მიწაზე აღმოცენებული მცენარეები, ასევე შენობა-ნაგებობანი, რომლებიც მყარად დგას მიწაზე. შესაბამისად, აღნიშნული ფიცარნაგი თავის არსშივე კანონის მოთხოვნათა დარღვევით იყო ნაწარმოები, არ შეესაბამებოდა სამოქალაქო კოდექსის 149-ე მუხლით რეგულირებულ უძრავი ნივთის ცნებას თავისი ფორმითა და მატერიით და უსაფრთხოების ნორმებიდან გამომდინარე არ არსებობდა აღნიშნული მდგომარეობით მისი შენარჩუნების შესაძლებლობა. ქონების შეფასებისას და ზიანის ფაქტის დადგენისას მნიშვნელოვანია გათვალისწინებულ იქნეს, რომ მიწის ნაკვეთი განლაგებული იყო მდინარის კალაპოტში არსებული კოლექტორის თავზე და მასზე კაპიტალური შენობის განთავსება მხოლოდ კალაპოტის გადახურვის შემთხვევაში იქნებოდა შესაძლებელი. თუმცა, ამავდროულად გადახურვის სიგანე უნდა ყოფილიყო არანაკლებ 15 მ, რა ოდენობის სიგანეც მითითებულ ტერიტორიას არ გააჩნდა. ამასთანავე, გადახურულ კალაპოტს უნდა უზრუნველყო ...ის წყლის წყალდიდობის ასწლიანი განმეორებადობის ხარჯსა და წყალმოვარდნის ხარჯს შორის უდიდესის გატარება. გასათვალისწინებელია ის გარემოება, რომ მდინარის კალაპოტით სარგებლობის უფლება მკაცრად არის რეგლამენტირებული და შეუძლებელია მდინარის კალაპოტზე განთავსებულ მიწის ნაკვეთს, რომლის მესაკუთრესაც არ აქვს სახელმწიფოსგან/მუნიციპალიტეტისგან სარგებლობის სპეციალური პირობები განსაზღვრული, ჰქონდეს იგივე მატერიალური ღირებულება, რაც სტანდარტულ, უნაკლო მიწის ნაკვეთს. მ. მ-ის კუთვნილი მიწის ნაკვეთი წარმოადგენდა ნაკლიან მიწის ნაკვეთს, რაც ამცირებდა მის ღირებულებას იმავე ტერიტორიაზე განლაგებულ სტანდარტულ, უნაკლო მიწის ნაკვეთებთან შედარებით. ამასთან, მიწის ნაკვეთის განლაგების თავისებურებიდან გამომდინარე, მის ფლობას და საკუთრებას თან სდევდა რისკი, რომ ქალაქის იერსახის შენარჩუნების, ასევე მოსალოდნელი წყალმოვარდნის საფრთხის არიდების მიზნებიდან გამომდინარე, მიწის ნაკვეთით სარგებლობა სამომავლოდ შეზღუდულიყო ან დაქვემდებარებოდა გარკვეულ შეზღუდვებს. იმ შემთხვევაშიც კი, თუ ზიანი იარსებებდა, თავისთავად ზიანის არსებობა არ ქმნის ადმინისტრაციული ორგანოსათვის ამ ზიანის დაკისრების სამართლებრივ საფუძველს. აღნიშნულ შემთხვევაში გასათვალისწინებელია „კანონიერი ნდობის“ პრინციპი. ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა შესაძლებელია მხოლოდ მაშინ, თუ მხარემ აღმჭურველი ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის საფუძველზე განახორციელა იურიდიული მნიშვნელობის მქონე მოქმედება და აღნიშნული აქტის ბათილად ცნობით მან მიიღო რეალური ქონებრივი დანაკლისი ან მიუღებელი შემოსავალი. აღსანიშნავია, რომ სასამართლოს განჩინების საფუძველზე ვერც შემფასებელმა და ვერც მოსარჩელემ ვერ წარმოუდგინეს სასამართლოს მშენებლობის ნებართვა. საქმეში არ არსებობს არც სხვა მტკიცებულება, რომელიც დაადასტურებდა მიწის ნაკვეთზე მშენებლობის ნებართვის გაცემის ფაქტს. საქმის მასალებით დასტურდება მხოლოდ ის გარემოება, რომ მიწის ნაკვეთის ადრინდელი მესაკუთრის მოთხოვნის საფუძველზე, ქ. თბილისის მერიის ურბანული დაგეგმარების საქალაქო სამსახურის 2008 წლის 14 აგვისტოს Nm-9 ოქმის თანახმად, გაიცა ღია კაფესა და საგამოფენო დარბაზის არქიტექტურული პროექტის დასამუშავებლად ქალაქმშენებლობითი პირობები, ხოლო გაერთიანებული სამეცნიერო-მეთოდური საბჭოს 2008 წლის 2 ოქტომბრის სხდომის №37 ოქმის თანახმად, ღია კაფესა და საგამოფენო დარბაზის პროექტის შეთანხმების საკითხზე ნებართვის მაძიებლის მიერ წარდგენილ პროექტზე გამოითქვა შენიშვნები და მხარეს დაევალა ახალი არქიტექტურული პროექტის წარდგენა საბჭოს წევრების მიერ გაცემული რეკომენდაციების გათვალისწინებით. რაც შეეხება შემდგომში მშენებლობის ნებართვის გაცემას, აღნიშნულის თაობაზე საქმეში რაიმე ინფორმაცია არ მოიპოვება. შესაბამისად, საქმის მასალებით არ დასტურდება მოსარჩელის მიერ აღმჭურველი ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის საფუძველზე რაიმე ქმედების განხორციელება, მოცემულ კონკრეტულ შემთხვევაში ასევე არ დასტურდება მოპასუხე ადმინისტრაციული ორგანოების მართლსაწინააღმდეგო ქმედება, რასაც შედეგად მოჰყვა პირის კანონიერი უფლებების შეზღუდვა და მატერიალური ზიანი. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, აღნიშნული ზიანის კომპონენტის არსებობის სამართლებრივი საფუძველიც არ დგინდება. იმ შემთხვევაში, როდესაც სახეზე არ არის მართლსაწინააღმდეგო ქმედება და ფონდის მხრიდან მიყენებული ზიანის ფაქტი, ზედმეტია საუბარი მიზეზობრივ კავშირსა და ბრალზე. შესაბამისად, არ არსებობს მიზეზობრივი კავშირი მოპასუხე ფონდისა და ადმინისტრაციული ორგანოს - ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიის - ქმედებასა და მოსარჩელისათვის დამდგარ შედეგს შორის. საქმეში წარმოდგენილი მტკიცებულებებით არ დასტურდება სამოქალაქო კოდექსის 992-ე მუხლით გათვალისწინებული მოპასუხის სუბიექტური კომპონენტი - ბრალი. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, არსებობს 2022 წლის 2 ნოემბერს მიღებული გადაწყვეტილების სრულად გაუქმების და საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ ახალი გადაწყვეტილების მიღების საფუძველი.

5. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2023 წლის 7 თებერვლის განჩინებით, საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად წარმოებაში იქნა მიღებული ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიისა და ა(ა)იპ თბილისის განვითარების ფონდის საკასაციო საჩივრები.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო საქმის მასალების შესწავლის და საკასაციო საჩივრების დასაშვებობის საკითხის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიისა და ა(ა)იპ თბილისის განვითარების ფონდის საკასაციო საჩივრები არ აკმაყოფილებს საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის მოთხოვნებს და არ ექვემდებარება დასაშვებად ცნობას შემდეგ გარემოებათა გამო:

საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილი განსაზღვრავს საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის ამომწურავ საფუძვლებს, კერძოდ, აღნიშნული ნორმის თანახმად, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ საკასაციო საჩივარი დაიშვება, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრები არ არის დასაშვები საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებული არც ერთი ზემოთ მითითებული საფუძვლით.

საკასაციო საჩივრები არ არის დასაშვები სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების საკასაციო სასამართლოს მიერ დამკვიდრებული პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით და ამასთან, არ არსებობს საკასაციო საჩივრების განხილვის შედეგად მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღების ვარაუდი. სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება ასევე არ ეწინააღმდეგება ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს. ამასთან, საქმის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს მიერ საქმეზე ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების თვალსაზრისით.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ კასატორები ვერ ასაბუთებენ სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვას მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით. კასატორები საკასაციო საჩივრებში ვერ აქარწყლებენ სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს და დასკვნებს.

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლის პირველი ნაწილი ავალდებულებს სასამართლოს, დაასაბუთოს თავისი გადაწყვეტილება, რაც არ უნდა იქნეს გაგებული თითოეულ არგუმენტზე დეტალური პასუხის გაცემად (იხ. ჯღარკავა საქართველოს წინააღმდეგ, №7932/03; Van de Hurk v. Netherlands, par.61, Garcia Ruiz v. Spain [GC] par.26; Jahnke and Lenoble v France (dec.); Perez v France [GC], par. 81).

საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლის მე-2 ნაწილის შესაბამისად, თუ ამ კოდექსით სხვა რამ არ არის დადგენილი, ადმინისტრაციულ სამართალწარმოებაში გამოიყენება საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის დებულებანი. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 404-ე მუხლის პირველი ნაწილის პირველი წინადადების თანახმად, საკასაციო სასამართლო გადაწყვეტილებას ამოწმებს საკასაციო საჩივრის ფარგლებში.

განსახილველ საქმეზე დადგენილია შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები: ა) 2016 წლის 5 თებერვლის ამონაწერით საჯარო რეესტრიდან დასტურდება, რომ ქ. თბილისში, ...ს ქუჩის ბოლოში, (ნაკვ. ...), №... საკადასტრო კოდის მქონე, არასასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების უძრავი ნივთის მესაკუთრეს წარმოადგენს მ. მ-ი (პ/ნ ...). მიწის ნაკვეთის დაზუსტებული ფართობია 122 კვ.მ, მასზე განლაგებული №1, №2 და №3 შენობა-ნაგებობების საერთო ფართობია 75 კვ.მ (ტ.1. ს.ფ. 13-14); ბ) სადავო მიწის ნაკვეთი მ. შ-მა შეიძინა შპს „ა...ასგან’’ 2005 წლის 14 ივნისს, 40 000 ლარად. მ. შ-ისგან მიწის ნაკვეთი შეიძინა გოდერძი მჭედლიძემ 2010 წლის 18 მაისს. ნასყიდობის ხელშეკრულებაში აღნიშნულია, რომ მხარეთა შეთანხმებით, ნასყიდობის საგანი შეფასებულია 60 000 აშშ დოლარად, შესაბამისი კურსით ლარებში. 2011 წლის 3 ივნისს გაცემული სამკვიდრო მოწმობით, უძრავი ნივთი მემკვიდრეობით მიიღეს გარდაცვლილი გოდერძი მჭედლიძის მემკვიდრეებმა - ნ. მ-ემ და დ. მ-ემ. მოსარჩელე მ. მ-ს სადავო მიწის ნაკვეთი შეძენილი აქვს ჩუქების ხელშეკრულების საფუძველზე, 2011 წლის 20 სექტემბერს (ტ.1. ს.ფ. 13-14, 218-220, 221-223, ტ.2. ს.ფ. 280-282); გ) თბილისის ...ის რაიონის გამგეობის 1999 წლის გადაწყვეტილების თანახმად, ...ის რაიონის გამგეობის 06.03.98წ. №1/124 განკარგულებით ნება დაერთო შპს „ა...ას“ ...ში, ...ს ქუჩის ბოლოში მსუბუქი ტიპის ...ს მოწყობაზე, რის საფუძველზეც ქალაქის მთავარი არქიტექტორის 10.09.98წ. №538 ბრძანებით შეთანხმდა პროექტი 77,5 კვ.მ ფართობით. გამგეობამ გადაწყვიტა, რომ ... აშენებულია დამტკიცებული პროექტის შესაბამისად და დაამტკიცა ექსპლუატაციაში მიმღები კომისიის 05.03.99 წლის აქტი ...ში, ...ს ქუჩის ბოლოს შპს „ა...ას“ მსუბუქი ტიპის ...ს ექსპლუატაციაში მიღების შესახებ (ტ.1. ს.ფ. 212); დ) 2008 წლის 16 ივლისს მიწის ნაკვეთის (ს/კ ...) იმდროინდელმა მესაკუთრემ, მ. შ-მა, განცხადებით მიმართა ქ. თბილისის მერიის ურბანული დაგეგმარების საქალაქო სამსახურს ქ. თბილისში, ...ის რაიონში, ...ს ქ. №...-ში ღია კაფესა და საგამოფენო დარბაზის არქიტექტურული პროექტის დასამუშავებლად ქალაქმშენებლობითი პირობების გაცემის შესახებ. ქ. თბილისის მერიის ურბანული დაგეგმარების საქალაქო სამსახურის 2008 წლის 14 აგვისტოს №m-9 ოქმის თანახმად, მოთხოვნა დაკმაყოფილდა, გამოიცა ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი ქ. თბილისში, ...ის რაიონში (სექტორი-...ი), ...ს ქ. №...-ში, მ. შ-ის კუთვნილ მიწის ნაკვეთზე ღია კაფესა და საგამოფენო დარბაზის არქიტექტურული პროექტის დასამუშავებლად ქალაქმშენებლობითი პირობების გაცემის შესახებ (ტ.1. ს.ფ. 54-55, 93-96, 97-99); ე) გაერთიანებული სამეცნიერო-მეთოდური საბჭოს 2008 წლის 2 ოქტომბრის სხდომის №37 ოქმის თანახმად, სხდომაზე დღის წესრიგის მე-9 საკითხს წარმოადგენდა ქ. თბილისში, ...ს ქ. №...-ში ღია კაფესა და საგამოფენო დარბაზის პროექტის შეთანხმების საკითხი. საბჭოს გადაწყვეტილებით, ნებართვის მაძიებლის მიერ წარდგენილ პროექტზე გამოითქვა შენიშვნები და მხარეს დაევალა ახალი არქიტექტურული პროექტის წარდგენა საბჭოს წევრების მიერ გაცემული რეკომენდაციების გათვალისწინებით (ტ.1. ს.ფ. 156-159); ვ) თბილისის განვითარების ფონდის დაკვეთით საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ფონდმა 2011 წელს შეადგინა „ქ. თბილისის ...ის რესტავრაცია-რეაბილიტაციის პროექტი“. საპროექტო ტერიტორიაში მოექცა მიწის ნაკვეთი, საკადასტრო კოდით ... (ტ. 2, ს.ფ. 71). პროექტში ამ მიწის ნაკვეთის მიმდებარედ მონიშნულია - კოლექტორების თაღოვანი სისტემა (ტ. 2, ს.ფ. 74, ექსპლიკაცია №1) (ტ.2. 69-94); ზ) არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიული პირის „თბილისის განვითარების ფონდის“ დაკვეთით შპს „ჯ...მა’’ შეასრულა ქ. თბილისში, ...ის ტერიტორიის კეთილმოწყობა-რეაბილიტაციის სამუშაოები. სამუშაოების დასრულების თარიღად განისაზღვრა 2013 წლის 1 მაისი. სასამართლო სხდომაზე დაიკითხა მოწმე - საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ფონდის მიერ 2011 წელს შედგენილი „ქ. თბილისის ...ის რესტავრაცია-რეაბილიტაციის პროექტის“ ერთ-ერთი ავტორი (იხ. ტომი 2, ს.ფ. 70) - მ. გ-ი, რომლის ჩვენებით დადასტურდა, რომ სადავო მიწის ნაკვეთზე განლაგებული იყო ..., რომლის ქვეშ გადიოდა გვირაბი, პროექტი ითვალისწინებდა გვირაბის გახსნას. ამ გვირაბის გვერდის ავლით მდინარის კალაპოტის გახსნა შეუძლებელი იყო. მიწის ნაკვეთი, რომელზედაც ... იყო განლაგებული, ზუსტად კოლექტორის თავზე იყო განთავსებული. კოლექტორი შედგებოდა ორი გვირაბისგან. ...ს ქვეშ გადიოდა ერთი გვირაბი, მეორე იყო ...ს გვერდით, რომელიც სარეზერვო იყო და ღვარცოფის შემთხვევაში უნდა გაეტარებინა წყალი. კოლექტორი სავალალო მდგომარეობაში იყო. ის თავის ფუნქციას ვეღარ შეასრულებდა. პროექტშივე იყო გათვალისწინებული აღნიშნული სიტუაცია, არსებობდა ფოტომასალა. მდინარის კალაპოტი ბუნებრივად, ისტორიულად გადიოდა კლდის ფენებზე და ვერ შეიცვლებოდა. გვირაბის გახსნის შემთხვევაში ...ს ტერიტორიის შენარჩუნება გამორიცხული იყო. სამუშაოების განხორციელებამდეც ცხადი იყო, რომ ...ს დემონტაჟი გარდაუვალი იყო. 2011 წლის 11 მაისის ხელშეკრულებას სამუშაოების შესრულების შესახებ თან ერთვის შესასრულებელი სამუშაოების ხარჯთაღრიცხვა. სამუშაოების ჩამონათვალიდან ირკვევა, რომ სამუშაოები მოიცავდა ასევე გვირაბის (კოლექტორის) გაბურღვით მონგრევას და ბურღვა-აფეთქებას, კლდოვანი გრუნტის და ამორტიზებული რკინა-ბეტონის ნაგებობის და კომუნიკაციების დანგრევას, ლითონის კონსტრუქციის ჩაჭრა-დემონტაჟს (ტ. 1, ს.ფ. 229-234, 237-257); თ) 2018 წლის 12 მარტს მ. მ-ის წარმომადგენელმა ექსპერტიზის დასკვნის მომზადების თხოვნით მიმართა დამოუკიდებელ ექსპერტს - და. მ-ს. ექსპერტის გადასაწყვეტ საკითხს წარმოადგენდა, 2018 წლის მდგომარეობით ქ. თბილისში, ...ს ქუჩის ბოლოში, მ. მ-ის სახელზე რიცხული 122.0 კვ.მ არასასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების (ნაკვეთი ...) საკადასტრო საზღვრებში მოქცეული ტერიტორია შეიცავდა თუ არა რაიმე მოცულობის გამოყენებად მიწის ნაკვეთს და შენობა-ნაგებობას და კონკრეტულად, რა ობიექტი ფიქსირდებოდა ზემოაღნიშნული მიწის ნაკვეთის საკადასტრო საზღვრებში. დამოუკიდებელი სასამართლო ექსპერტის, და. მ-ის 2018 წლის 19 მარტის ექსპერტიზის დასკვნის მიხედვით, ქ. თბილისში, ...ს ქუჩის ბოლოში, მ. მ-ის სახელზე რიცხული 122 კვ.მ არასასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთის (ს/კ ...) საკადასტრო საზღვრებში მოქცეული ტერიტორია არ შეიცავს რაიმე მოცულობის გამოყენებად მიწის ნაკვეთს და შენობა-ნაგებობას, ასევე ამ მიწის ნაკვეთის საკადასტრო საზღვრებში რაიმე ნაგებობა, გარდა მდინარისა, ხეებისა და წყალმცენარეებისა, არ ფიქსირდება. დასკვნას დართული აქვს ფოტომასალა, რომელიც ასახავს რეკონსტრუქცია-რეაბილიტაციის შემდგომ ტერიტორიის ვიზუალურ მხარეს (ტ. 2, ს.ფ. 156¹-158); ი) რეაბილიტაცია-რეკონსტრუქციის განხორციელების შემდგომ მ. მ-ის კუთვნილი მიწის ნაკვეთის საზღვრები მოექცა მდინარის კალაპოტში (იხ. ფოტომასალა, ტომი 2, ს.ფ. 225); კ) სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს 2016 წლის 6 სექტემბრის წერილით მოსარჩელის წარმომადგენელს 2016 წლის 26 ივლისის განცხადების პასუხად ეცნობა, რომ სასაქონლო ექსპერტიზა ქ. თბილისში, ...ს ქუჩის ბოლოში მდებარე №... საკადასტრო კოდით რეგისტრირებული მიწის ნაკვეთის 1 კვ.მ-ის საბაზრო ღირებულების განსაზღვრის მიზნით ვერ ჩატარდებოდა, ვინაიდან, ვერ იქნა მოძიებული შესაფასებელი მიწის ნაკვეთის მსგავსი ნაკვეთების ყიდვა/გაყიდვის და შეთავაზების შესახებ მონაცემები, რაც აუცილებელი იყო საკვლევი ობიექტის საორიენტაციო საბაზრო ღირებულების განსასაზღვრად. მესაკუთრე მ. მ-ის მიერ დაკვეთილ იქნა მის საკუთრებაში არსებული უძრავი ნივთის შეფასება. 2016 წლის 26 ოქტომბრის უძრავი ქონების შეფასების ანგარიშის მიხედვით, შეფასების მიზანს წარმოადგენდა შესაფასებელ ობიექტზე (ს/კ ...) საკუთრების სრული უფლების საბაზრო ღირებულების განსაზღვრა 2016 წლის 26 ოქტომბრის მდგომარეობით. შემფასებელმა მიიჩნია, რომ შეფასების ობიექტის საბაზრო ღირებულება (2016 წლის 26 ოქტომბრის მდგომარეობით) შეიძლება განსაზღვრულიყო 5,957 ლარის ოდენობით 1 კვადრატულ მეტრზე, რამაც საერთო ჯამში, 122 კვ.მეტრზე, დამრგვალებით, შეადგინა 727 000 ლარი (ტ.1. 15-21, 122); ლ) საქმეში წარმოდგენილია ა(ა)იპ თბილისის განვითარების ფონდის დაკვეთით ჩატარებული 2018 წლის 7 მაისის №125 აუდიტის დასკვნა. აუდიტის დანიშვნის მიზანს წარმოადგენდა ქ. თბილისში, ...ს ქუჩის ბოლოში, 122 კვ.მ მიწის ნაკვეთის და მასზე მდგომი 75.5 კვ.მ შენობა-ნაგებობების (ს/კ ...) შეფასება ...ის რეაბილიტაციამდე პერიოდში, 2011-2012 წლის მდგომარეობით. აუდიტის დასკვნის მიხედვით, 2011-2012 წლის მდგომარეობით, 122 კვ.მ არასასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთის ღირებულებამ შეადგინა 87,840 ლარი, ხოლო მიწის ნაკვეთზე მდგარი ფარდულის ტიპის კონსტრუქციის მქონე ნაგებობის ღირებულებამ - 18,750 ლარი. ა(ა)იპ თბილისის განვითარების ფონდის დაკვეთით შედგენილია ასევე მეორე დასკვნა (№126), რომლითაც იგივე უძრავი ქონება შეფასდა 2016 წლის ოქტომბრის მდგომარეობით, იმ დაშვებით, რომ ამ ტერიტორიაზე არ არსებობს ...ის ...ის კალაპოტი და მიმდებარე გარემო არ არის რეაბილიტირებული. შეფასების შედეგად დადგინდა, რომ მიწის ნაკვეთის ღირებულებამ შეადგინა 87,840 ლარი, ხოლო იმ დაშვებით, რომ ამ ტერიტორიაზე არ არსებობს ...ის ...ის კალაპოტი და მიმდებარე გარემო არ არის რეაბილიტირებული და იმ დაშვებით, რომ ამ ტერიტორიაზე არ არსებობს ...ის ...ის კალაპოტი და მიმდებარე გარემო არის რეაბილიტირებული, ეს ორი გარემო ვერანაირ გავლენას ვერ მოახდენდა ნაგებობის ღირებულებაზე, რადგან თვითონ ნაგებობას არ ჩაუტარდა რეაბილიტაცია და არ მომხდარა მისი მნიშვნელოვანი გაუმჯობესება. თბილისის უძრავი ქონების ბაზრის სტრუქტურიდან გამომდინარე, ნაგებობის ღირებულებამ შესაძლოა, განიცადოს ფასის ცვლილება, რომელმაც შეადგინა 20 500 ლარი (ტ.2. ს.ფ. 98-120, 123-146); მ) 2018 წლის 25 ივნისის უძრავი ქონების შეფასების ანგარიშის თანახმად, შესაფასებელ ობიექტს წარმოადგენდა მ. მ-ის საკუთრებაში არსებული, ქ. თბილისში, ...ს ქუჩის ბოლოში (ე.წ. ...ს მიმდებარედ) ... საკადასტრო კოდის მქონე 122 კვ.მ ვაკანტური მიწის ნაკვეთი. ქონება შეფასდა ორი მეთოდით: საბაზრო მეთოდით და შემოსავლების მეთოდით. შესაფასებელ ქონებაზე შეფასების მომენტისთვის გადიოდა მდინარე, რაც მიწას ხდიდა გამოუსადეგარს. ქონების მფლობელმა შემფასებელს წარუდგინა მშენებლობის ნებართვა 50 კვ.მ ღია კაფეს მოწყობაზე. შემოსავლების მეთოდით შეფასებისას შემფასებელმა დაუშვა, რომ მიწაზე მოეწყობოდა ზემოთ ნახსენები 50 კვ.მ ღია კაფე. შესაბამისად, შეფასება გაკეთდა იმ დაშვებით, რომ შესაფასებელი ობიექტი წარმოადგენდა უნაკლო მიწის ნაკვეთს, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელი იქნებოდა კომერციული დანიშნულებით, ამავდროულად, საბოლოო ღირებულების განსაზღვრისას გათვალისწინებულ იქნა კაფეს მოწყობის ხარჯიც (30 000 აშშ დოლარი), რომელიც გამოაკლდა მთლიან შეფასებულ ღირებულებას (210 336 აშშ დოლარი). აქედან გამომდინარე, შემოსავლების მეთოდით შეფასების შედეგად, საბოლოო ღირებულება განისაზღვრა 180 000 აშშ დოლარის ოდენობით, ხოლო, შემფასებლის მიერ სადავო მიწის ნაკვეთის საბაზრო მეთოდით შეფასებისას ღირებულება განისაზღვრა 183,876 აშშ დოლარით. სასამართლო სხდომაზე დაიკითხა შეფასების ანგარიშის ავტორი, სპეციალისტი ლ. შ-ი, რომელმაც განმარტა, რომ მან შეისწავლა მიწის ნაკვეთი იმ დაშვებით, რომ იგი არსებობდეს მითითებულ ტერიტორიაზე, იმ დაშვებით, რომ მიწა არის სტანდარტული, უნაკლო და მასზე შესაძლებელია ღია კაფეს მოწყობა. სპეციალისტისთვის უცნობია მიწის ნაკვეთის ადრინდელი ფაქტობრივი მდგომარეობა. არ უნახავს რეაბილიტაციამდე მისი მდგომარეობის ამსახველი ფოტომასალა (ტ.2. ს.ფ. 168-196); ნ) ა(ა)იპ თბილისის განვითარების ფონდის დაკვეთით სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს მიერ 2018 წლის 4 მაისს მომზადებული №002961918 საექსპერტო დასკვნის თანახმად, მდ. ...ის წყლის კალაპოტზე მდ. ...ის შერთვის სიახლოვეს შესაძლებელია რეკრეაციული დანიშნულების კაპიტალური შენობის განთავსება კალაპოტის გადახურვით იმ შემთხვევაში, თუ კალაპოტის გადასახური სიგანე იქნება არანაკლებ 15 მ. ამასთანავე, გადახურულმა კალაპოტმა უნდა უზრუნველყოს ...ის წყლის წყალდიდობის ასწლიანი განმეორადობის ხარჯსა და წყალმოვარდნის ხარჯს შორის უდიდესის გატარება (ტ.2. ს.ფ. 95-97).

საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლის მე-4 პუნქტის შესაბამისად, ყველასთვის გარანტირებულია სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის ან ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოსაგან ან მოსამსახურისაგან უკანონოდ მიყენებული ზიანის სასამართლო წესით სრული ანაზღაურება შესაბამისად სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის ან ადგილობრივი თვითმმართველობის სახსრებიდან.

საკასაციო სასამართლო თავდაპირველად მიუთითებს, რომ სახელმწიფო ორგანოთა და მოსამსახურეთა მიერ უკანონოდ მიყენებული ზიანის სახელმწიფო სახსრებიდან ანაზღაურება აღიარებული და გარანტირებულია საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლის მე-4 პუნქტით (ცვლილებამდე 42-ე მუხლის მე-9 პუნქტი), რომელიც ზარალის ანაზღაურების უფლებას რამდენიმე წინაპირობის არსებობას უკავშირებს: 1. უნდა არსებობდეს სახელმწიფოს, ავტონომიური რესპუბლიკებისა და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოთა სახელით მოქმედი პირის ქმედებით პირისათვის ზარალის მიყენების ფაქტი; 2. ხსენებულ პირთა ქმედების უკანონო ხასიათი დადგენილი უნდა იყოს სათანადო წესით; 3. პირისათვის მიყენებული ზარალი გამოწვეული უნდა იყოს საქართველოს კონსტიტუციის 42-ე მუხლის მე-9 პუნქტში მითითებული სუბიექტების უკანონო ქმედებით და უნდა არსებობდეს მიზეზობრივი კავშირი უკანონო ქმედებასა და დამდგარ ზარალს შორის (იხ. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2015 წლის 31 ივლისის გადაწყვეტილება საქმეზე №2/3/630 „საქართველოს მოქალაქე თინა ბეჟიტაშვილი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“). საგულისხმოა, რომ ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების დამდგენი კონსტიტუციურ-სამართლებრივი ნორმა მიემართება უკანონო ქმედების შედეგად ზიანის მიყენების შემთხვევებს და ანაზღაურების ფარგლებსაც სწორედ ამ პირობებით ითვალისწინებს.

საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 208-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, სახელმწიფო ადმინისტრაციული ორგანოს, აგრეთვე მისი თანამდებობის პირის ან ამ ორგანოს სხვა სახელმწიფო მოსამსახურის ან საჯარო მოსამსახურის (გარდა ამ მუხლის მე-2 ნაწილით განსაზღვრული საჯარო მოსამსახურისა) მიერ თავისი სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას მიყენებული ზიანისათვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო.

ამავე კოდექსის 209-ე მუხლის მიხედვით კი, თუ საზოგადოებრივი აუცილებლობისათვის საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისად გამოცემული ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტით თანასწორობის პრინციპის საწინააღმდეგოდ არსებითი ზიანი ადგება მხოლოდ რომელიმე კერძო პირს ან პირთა ჯგუფს, სახელმწიფო ორგანო ან მუნიციპალიტეტი ვალდებულია აანაზღაუროს ამ ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტით მიყენებული ზიანი. ზიანის ანაზღაურების მოცულობა განისაზღვრება საჯარო და კერძო პირის ინტერესების შეფასების საფუძველზე.

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 208-ე მუხლით გათვალისწინებულ იქნა ადმინისტრაციული ორგანოს უკანონო ქმედებით მიყენებული ზიანის ანაზღაურების ვალდებულება, მაშინ, როდესაც ამავე კოდექსის 209-ე მუხლი ადგენს სახელმწიფო ორგანოს ან მუნიციპალიტეტის პასუხისმგებლობას კანონიერი ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტით/ქმედებით ზიანის გამოწვევის შემთხვევაში. საგულისხმოა, რომ ხსენებულ ორ შემთხვევაში, პრინციპულად განსხვავებულია როგორც ადმინისტრაციული ორგანოს ქმედების სამართლებრივი ბუნება და შედეგები, ასევე, წინაპირობები, რომელთა არსებობის დადასტურებაც აუცილებელია ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის საფუძვლიანად მიჩნევისათვის.

მოცემულ შემთხვევაში მოსარჩელე განმარტავს, რომ 2012 წელს ქ. თბილისში დაიწყო ...ის რეაბილიტაციის პროექტი, რომლის ფარგლებშიც განხორციელდა ...ში მდებარე საცხოვრებელი სახლებისა და სხვადასხვა შენობა-ნაგებობის რეაბილიტაცია (რეკონსტრუქცია), ასევე, ბაღებისა და სკვერების კეთილმოწყობა. სამუშაოებს ახორციელებდნენ ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტის მერია და მის მიერ დაფუძნებული ა(ა)იპ თბილისის განვითარების ფონდი. წარმოებული სამუშაოების შედეგად, მ. მ-ის კუთვნილ მიწის ნაკვეთს დაეკარგა დანიშნულება, კერძოდ, მის მიმდებარე ტერიტორიაზე დაიწყო არხის გათხრა, რომელმაც მოიცვა მ. მ-ის კუთვნილი მიწის ნაკვეთიც, ამ არხში ჩამოედინება მდინარე, რის შედეგადაც მიწის ნაკვეთს დაკარგული აქვს ფუნქცია და საკუთარი მიზნებისთვის გამოყენების შესაძლებლობა. სამუშაოების შედეგად ასევე მოისპო მიწის ნაკვეთზე არსებული შენობა-ნაგებობები. აღნიშნული გარემოებებიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ მოსარჩელე პრაქტიკულად მოპასუხეთა კანონიერი ქმედებით მიყენებული ზიანის ანაზღაურებას ითხოვს - მოსარჩელის მოთხოვნა ეფუძნება არა აღნიშნული პროექტის შესრულების პროცესში მოპასუხეთა მხრიდან განხორციელებული რომელიმე ქმედების უკანონობას და ასეთი ქმედებით ზიანის მიყენების შემთხვევას, არამედ იმ ფაქტს, რომ პროექტის შესრულებამ მოსარჩელის მიწის ნაკვეთს დაუკარგა დანიშნულება/ფუნქცია. მხარეთა შორის დავას არ იწვევს ის ფაქტობრივი გარემოება, რომ „ქ. თბილისის ...ის რესტავრაცია - რეაბილიტაციის პროექტით“ გათვალისწინებული სამუშაოების განხორციელების შედეგად, მ. მ-ის კუთვნილი მიწის ნაკვეთი, რომელიც განლაგებული იყო მდინარის კალაპოტში არსებულ კოლექტორზე, კოლექტორის გაუქმების, გვირაბის დემონტაჟისა და მდინარის კალაპოტის გახსნის შედეგად, ფაქტობრივად აღარ არსებობს გრუნტის ფენების (ნაყარი და თიხნარები) სახით, როგორც სამუშაოების განხორციელებამდე არსებობდა. ასეთ პირობებში, სასამართლო არ არის შეზღუდული მოსარჩელის მიერ მოთხოვნის დასასაბუთებლად მითითებული სამართლებრივი საფუძვლებით. სასამართლო უფლებამოსილია მოსარჩელის მიერ დასახელებული ფაქტობრივი გარემოებებისა და მისი იურიდული ინტერესის მხედველობაში მიღებით, მოთხოვნას მიუსადაგოს რელევანტური სამართლებრივი ნორმა და მისი საფუძვლიანობა სწორედ ამ ნორმის ფარგლებში შეამოწმოს.

საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 209-ე მუხლით გათვალისწინებული პასუხისმგებლობის დაკისრებისათვის არსებითია ადმინისტრაციული ორგანოს ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი/განხორციელებული ქმედება მიმართული იყოს საზოგადოებრივი ინტერესების დაკმაყოფილებისაკენ (მოცემულ შემთხვევაში ქ. თბილისის ...ის რესტავრაცია-რეაბილიტაციის პროექტი თავისი არსით მიმართული იყო საზოგადოებრივი ინტერესების დაკმაყოფილებისაკენ, საზოგადოებრივი აუცილებლობისათვის); პირის კანონით დაცული უფლებისა თუ კანონიერი ინტერესის შეზღუდვით იგი უნდა იწვევდეს მნიშვნელოვან ზიანს; თავის მხრივ, აუცილებელია არსებობდეს მიზეზობრივი კავშირი ადმინისტრაციული ორგანოს ქმედებასა და დამდგარ მნიშვნელოვან ზიანს შორის.

საკასაციო პალატა მიუთითებს „ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსის“ მე-15 მუხლის მე-2 პუნქტზე (მუნიციპალიტეტის საკუთარი უფლებამოსილება არის ამ კანონით დადგენილი უფლებამოსილება, რომელსაც ის დამოუკიდებლად და საკუთარი პასუხისმგებლობით ახორციელებს) და განმარტავს, რომ მუნიციპალიტეტის საკუთარი უფლებამოსილებების განხორციელებისას, მიუხედავად იმისა, რომ ამ უფლებამოსილებებს მუნიციპალიტეტი ახორციელებს ხელშეკრულების დადების ან იურიდიული პირის დაფუძნების გზით, კერძო პირისთვის დავალების ან დელეგირების საფუძველზე, მუნიციპალიტეტი კვლავ რჩება პასუხისმგებელი საკუთარი უფლებამოსილებების განხორციელების შედეგებისათვის და ამ პასუხისმგებლობისგან იგი ვერ გათავისუფლდება იმის გამო, რომ ამ საქმიანობის განსახორციელებლად იყენებს კერძო პირებს. მოცემულ შემთხვევაში დადგენილია, რომ სარეაბილიტაციო სამუშაოები განხორციელებულია თბილისის განვითარების ფონდის მიერ, ქ. თბილისის მთავრობის დავალების საფუძველზე, კერძოდ, ქალაქ თბილისის მთავრობის 2011 წლის 11 ნოემბრის №... დადგენილებით (ძალადაკარგულია ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს 12/05/2014 №16-37 დადგენილებით) „ქალაქ თბილისში სარეაბილიტაციო არეალის დამტკიცების თაობაზე“ დადგინდა ქალაქ თბილისის ადმინისტრაციულ საზღვრებში სარეაბილიტაციო არეალი, დადგენილებაზე თანდართული რუკის შესაბამისად. რეაბილიტაციის განმახორციელებელ სუბიექტად განისაზღვრა ა(ა)იპ თბილისის განვითარების ფონდი. სამუშაოების მწარმოებელი სუბიექტის პასუხისმგებლობა მესამე პირთა წინაშე განისაზღვრება საერთო საფუძველზე, საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით, თუმცა, მისი ვალდებულება არ გამორიცხავს ადმინისტრაციული ორგანოს პასუხისმგებლობას, საკუთარი უფლებამოსილების განხორციელებისას გამოწვეული ზიანი აუნაზღაუროს დაზარალებულს.

ა(ა)იპ თბილისის განვითარების ფონდის წესდებით განისაზღვრა, რომ ფონდის ერთ-ერთ მიზანს წარმოადგენდა ქ. თბილისის ტერიტორიაზე ისტორიული და სხვა მნიშვნელოვანი შენობა-ნაგებობების რეაბილიტაცია-გამაგრების მიზნით სტრატეგიის შემუშავება და მისი განხორციელების ხელშეწყობა ან/და შესრულებაზე კონტროლი, ისტორიული უბნების ტურისტული და ეკონომიკური პოტენციალის შესწავლა, მათი გამოყენების შესაბამისი სტრატეგიის შემუშავება და ქ. თბილისის განვითარებისათვის მნიშვნელოვან პროექტებში მონაწილეობა და ხელშეწყობა. წესდებით განისაზღვრა, რომ ფონდის დამფუძნებელია ქ. თბილისის მერია, წარმოდგენილი ქ. თბილისის მთავრობის სახით. 2018 წლის 28 თებერვალს ცვლილება შევიდა სუბიექტის რეგისტრირებულ მონაცემებში, კერძოდ, განხორციელდა წესდების ცვლილება ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტის მთავრობის 2018 წლის 27 თებერვლის №18.34.111 განკარგულების საფუძველზე. განახლებული წესდებით, ფონდის ერთ-ერთ ძირითად ფუნქციად განისაზღვრა ქ. თბილისის ტერიტორიაზე ისტორიულ-კულტურული მემკვიდრეობის შენარჩუნებისა და ქალაქის განვითარებისათვის საჭირო ყველა სახის კვლევითი და საპროექტო სამუშაოების ინიცირება, დაგეგმვა და განხორციელების ორგანიზება; ასევე - მსხვილი არეალების (ქუჩების, მოედნების, დასახლებული კვარტლების), ცალკეული ისტორიულ-კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების და მათი ნაწილების, ასევე ისტორიული სადარბაზოების, მუზეუმების, სარეკრეაციო ზონების და სხვადასხვა ისტორიული შინაარსის მატარებელი ინფრასტრუქტურის რეაბილიტაცია-რესტავრაციის ან/და ახლიდან მოწყობის პროექტების დაგეგმვა და განხორციელების ორგანიზება-კონტროლი. ყოველივე აღნიშნულიდან გამომდინარე, ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიას უნდა დაეკისროს იმ საქმიანობის შედეგად გამოწვეული ზიანის ანაზღაურება, რომელსაც მუნიციპალიტეტის საკუთარი უფლებამოსილების ფარგლებში, მერიის დავალების საფუძველზე, სადამფუძნებლო დოკუმენტებით დელეგირებული ფუნქციების ფარგლებში ახორციელებდა კერძო სამართლის სუბიექტი. ზიანის ანაზღაურების დაკისრების საფუძველს კი მოცემულ შემთხვევაში წარმოადგენს საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 209-ე მუხლის 1-ლი ნაწილი. შესაბამისად, ზიანის ანაზღაურებაზე პასუხისმგებელია ორივე მოპასუხე სუბიექტი: როგორც ქ. თბილისის მერია, ისე მის მიერ დაფუძნებული არასამეწარმეო იურიდიული პირი - თბილისის განვითარების ფონდი.

საკასაციო პალატა იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს განმარტებას, რომ მიუხედავად იმისა, რომ არ განხორციელებულა კერძო საკუთრებაში არსებული ქონების ფორმალური ჩამორთმევა, არ აკრძალულა ქონების გასხვისება, მუნიციპალიტეტის მიერ დელეგირებული უფლებამოსილების განხორციელებისას ისეთი ხარისხით შეიზღუდა აღნიშნული ქონებით თავისუფალი სარგებლობა, რომ შედეგად, მესაკუთრეს წაერთვა შესაძლებლობა, მის ინდივიდუალურ საკუთრებაში არსებულ ქონებაზე განეხორციელებინა ფლობა და ბატონობა, როგორც საკუთარზე, განევითარებინა იგი საკუთარი შეხედულებისამებრ და არ დაეშვა სხვა პირთა მხრიდან ქონებით სარგებლობა. აღნიშნულ გარემოებათა შედეგად, მესაკუთრის უფლება მიწის ნაკვეთზე გახდა ფორმალური. მიწის ნაკვეთი ფორმალურად კვლავ რეგისტრირებულია მოსარჩელის საკუთრებად, თუმცა, ფაქტობრივად აღარ არსებობს საკუთრების ობიექტი, მიწის ნაკვეთის გრუნტი, რომელზედაც შესაძლებელი იყო მესაკუთრის მხრიდან ფლობის, სარგებლობისა და განკარგვის განხორციელება. მიწის ნაკვეთის საკადასტრო საზღვრების კოორდინატები მოქცეულია მდინარის კალაპოტში. მდინარის კალაპოტის წყალდაცვითი ზოლის ფლობა, სარგებლობა და განკარგვა კი, გარდა საერთო წყალსარგებლობისა, „წყლის შესახებ კანონის“ 22-ე და 32-ე მუხლების შინაარსის თანახმად, კანონით დაუშვებელია. აღნიშნული თავის მხრივ, მიუთითებს მოსარჩელის კანონით დაცული უფლებისა თუ კანონიერი ინტერესის შეზღუდვით მნიშვნელოვანი ზიანის გამოწვევაზე.

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ საკუთრების უფლება ბუნებითი უფლებათა რიცხვს განეკუთვნება და წარმოადგენს დემოკრატიული სახელმწიფოს განვითარების ერთ-ერთ მთავარ საფუძველს. საქართველოს კონსტიტუცია იცავს საკუთრებას, როგორც ინსტიტუტს და ამავდროულად როგორც პიროვნულ უფლებას. აღნიშნულიდან გამომდინარეობს სახელმწიფოს ვალდებულებები - უზრუნველყოს საკუთრების, როგორც ინსტიტუტის დაცვა, ყოველი ინდივიდის მიერ საკუთრების შეუფერხებელი მოხმარება (პოზიტიური ვალდებულება) და იმავდროულად არ ჩაერიოს საკუთრების უფლებაში თვითნებურად (ნეგატიური ვალდებულება). აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროება ის ლეგიტიმური მიზანია, რომელიც ამართლებს საკუთრების უფლებაში ჩარევას - როგორც შეზღუდვის, ისე ექსპროპრიაციის ფორმით. საკუთრების უფლების ჩამორთმევისას აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროება მკაცრ და კონკრეტულ განმარტებას ექვემდებარება. კერძო სამართლის სუბიექტის საკუთრების უფლების შეზღუდვა უნდა ჩამოყალიბდეს საჯარო და კერძო ინტერესებს შორის ბალანსის დაცვით. საკუთრების უფლების შეზღუდვის შეფასების საზომი თანაზომიერების პრინციპია. საჯარო და კერძო ინტერესების თანაზომიერების საკითხის დადგენისას კი მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული კონსტიტუციის მე-19 მუხლის მე-2 პუნქტით დადგენილი ზღვარი - შეზღუდვა საკუთრების უფლებას არ უნდა უკარგავდეს არსს და ეჭვქვეშ არ უნდა აყენებდეს საკუთრების უფლების შინაარსს (შედ: იხ. საქმე №ბს-979 (2კ-21), 16/03/2023). განსახილველ შემთხვევაში, როგორც ზემოთ აღინიშნა, „ქ. თბილისის ...ის რესტავრაცია - რეაბილიტაციის პროექტით“ გათვალისწინებული სამუშაოების განხორციელების შედეგად, მ. მ-ის საკუთრების უფლება გახდა ფორმალური და მიწის ნაკვეთის გრუნტი, რომელზედაც შესაძლებელი იყო მესაკუთრის მხრიდან ფლობის, სარგებლობისა და განკარგვის განხორციელება, ფაქტობრივად აღარ არსებობს.

საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მატერიალური ზიანის ანაზღაურების შესახებ სასარჩელო მოთხოვნის არსებობისას მტკიცების ტვირთი მოსარჩელის მხარეზეა. „ზიანის ანაზღაურების (როგორც ფაქტობრივად დამდგარი დანაკლისის, ასევე მიუღებელი შემოსავლის) მოვალეობის დაკისრების უმთავრესი წინაპირობა მიზეზობრივი კავშირია მოვალის ქმედებასა და ქმედების შედეგად დამდგარ ზიანს შორის, რაც დგინდება ე.წ. ეკვივალენტურობის თეორიის საფუძველზე, რომლის თანახმად, ნებისმიერი პირობა მიზეზობრივ კავშირშია შედეგთან და შედეგისთვის თანაბარმნიშვნელოვანს წარმოადგენს (,,ეკვივალენტურს“), თუკი დადგინდება, რომ ამ პირობის გარეშე შედეგი თავისი კონკრეტული ფორმით არ დადგებოდა. მიზეზობრივი კავშირის ჯაჭვი შეიძლება აერთიანებდეს ერთ ან რამდენიმე, შემთხვევით ან მოსალოდნელ, პირდაპირ ან არაპირდაპირ მიზეზს. პალატა აღნიშნავს, რომ მიზეზშედეგობრივი კავშირისას უმნიშვნელოვანესია მიზეზებისა და დამდგარი შედეგის ფაქტობრივი ურთიერთკავშირის დადგენა. ამ მიზნით, დაზარალებული პირი ვალდებულია დაამტკიცოს როგორც ზიანის არსებობა, აგრეთვე მიზეზობრივი კავშირი მოვალის ქმედებასა და დამდგარ ზიანს შორის. მოსარჩელემ უნდა დაამტკიცოს ზიანის არსებობა და მიზეზობრივი კავშირი, ხოლო მოპასუხემ უნდა ამტკიცოს ქმედების მართლზომიერება და ბრალის გამომრიცხავი გარემოებები. ზიანის მიყენების ფაქტის დასადასტურებლად იმ პირმა ვისაც ზიანი მიადგა, უნდა წარადგინოს შესაბამისი დოკუმენტები, რათა დაამტკიცოს, შესაძლებლობის ფარგლებში, ზიანის არა მარტო არსებობა, არამედ მისი რაოდენობა და ღირებულებაც“ (სუსგ საქმეზე №ბს-705(კ-21), 03.05.2022წ.)

ამრიგად, პალატა მიუთითებს, რომ მტკიცების ტვირთის სწორად გადანაწილებას არსებითი მნიშვნელობა აქვს დავის მართებულად გადაწყვეტისთვის, რაც განპირობებულია ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის მე-17 მუხლის პირველი ნაწილით განსაზღვრული დანაწესით, რომლის თანახმად, მოსარჩელე ვალდებულია დაასაბუთოს სარჩელი და წარადგინოს შესაბამისი მტკიცებულებები, მოპასუხე ვალდებულია წარადგინოს წერილობითი პასუხი (შესაგებელი) და შესაბამისი მტკიცებულებები. საკასაციო პალატა ასევე, მიუთითებს საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-ე მუხლის პირველსა და მე-3 ნაწილებზე, რომელთა თანახმად, თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზედაც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს. საქმის გარემოებები, რომლებიც კანონის თანახმად უნდა დადასტურდეს გარკვეული სახის მტკიცებულებებით, არ შეიძლება დადასტურდეს სხვა სახის მტკიცებულებებით. ამრიგად, მხარე ვალდებულია უზრუნველყოს მისი მოთხოვნების თუ შესაგებლის ფაქტობრივი (და არა იურიდიული) დასაბუთება (გამართლება) სათანადო მტკიცებულებების წარდგენის გზით.

მოცემულ შემთხვევაში, საქმეში წარმოდგენილია 2018 წლის 25 ივნისის უძრავი ქონების შეფასების ანგარიში, რომლის თანახმად, შესაფასებელ ობიექტს წარმოადგენდა მ. მ-ის საკუთრებაში არსებული, ქ. თბილისში, ...ს ქუჩის ბოლოში (ე.წ. ...ს მიმდებარედ) ... საკადასტრო კოდის მქონე 122 კვ.მ ვაკანტური მიწის ნაკვეთი. ქონება შეფასდა ორი მეთოდით: საბაზრო მეთოდით და შემოსავლების მეთოდით. შესაფასებელ ქონებაზე შეფასების მომენტისთვის გადიოდა მდინარე, რაც მიწას ხდიდა გამოუსადეგარს. ქონების მფლობელმა შემფასებელს წარუდგინა მშენებლობის ნებართვა 50 კვ.მ ღია კაფეს მოწყობაზე. შემოსავლების მეთოდით შეფასებისას შემფასებელმა დაუშვა, რომ მიწაზე მოეწყობოდა ზემოთ ნახსენები 50 კვ.მ ღია კაფე. შესაბამისად, შეფასება გაკეთდა იმ დაშვებით, რომ შესაფასებელი ობიექტი წარმოადგენდა უნაკლო მიწის ნაკვეთს, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელი იქნებოდა კომერციული დანიშნულებით, ამავდროულად, საბოლოო ღირებულების განსაზღვრისას გათვალისწინებულ იქნა კაფეს მოწყობის ხარჯიც (30 000 აშშ დოლარი), რომელიც გამოაკლდა მთლიან შეფასებულ ღირებულებას (210 336 აშშ დოლარი). აქედან გამომდინარე, შემოსავლების მეთოდით შეფასების შედეგად, საბოლოო ღირებულება განისაზღვრა 180 000 აშშ დოლარის ოდენობით, ხოლო, შემფასებლის მიერ სადავო მიწის ნაკვეთის საბაზრო მეთოდით შეფასებისას ღირებულება განისაზღვრა 183,876 აშშ დოლარით. სასამართლო სხდომაზე დაიკითხა შეფასების ავტორი, სპეციალისტი ლ. შ-ი, რომელმაც განმარტა, რომ შეისწავლა მიწის ნაკვეთი იმ დაშვებით, რომ იგი არსებობდეს მითითებულ ტერიტორიაზე, იმ დაშვებით, რომ მიწა არის სტანდარტული, უნაკლო და მასზე შესაძლებელია ღია კაფეს მოწყობა. სპეციალისტისთვის უცნობია მიწის ნაკვეთის ადრინდელი ფაქტობრივი მდგომარეობა. არ უნახავს რეაბილიტაციამდე მისი მდგომარეობის ამსახველი ფოტომასალა.

საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით, კერძოდ, ვინაიდან მესაკუთრეს მიწის ნაკვეთის საზოგადოებრივ სივრცედ გადაქცევით, ფაქტობრივად ჩამოერთვა საკუთრების უფლება, საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ საჯარო და კერძო ინტერესს შორის სამართლიანი ბალანსის დაცვის მიზნით მოსარჩელისათვის მიყენებული ზიანის ანაზღაურების მოცულობა უნდა განისაზღვროს ზემოდასახელებულ უძრავი ქონების შეფასების ანგარიშში მითითებული თანხით - 180 000 აშშ დოლარის ოდენობით.

ამდენად, საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ მოცემულ საქმეს არ გააჩნია არავითარი პრინციპული მნიშვნელობა სასამართლო პრაქტიკისათვის, ხოლო საკასაციო საჩივრებს - წარმატების პერსპექტივა.

ზემოთქმულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ არ არსებობს საკასაციო საჩივრების დასაშვებობის საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით რეგლამენტირებული არც ერთი საფუძველი, რის გამოც საკასაციო საჩივრები არ უნდა იქნეს დაშვებული განსახილველად.

ამასთან, საკასაციო სასამართლო მიუთითებს საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 401-ე მუხლის მე-4 ნაწილზე და აღნიშნავს, რომ თუ საკასაციო საჩივარი დაუშვებლად იქნება მიჩნეული, პირს დაუბრუნდება მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70 პროცენტი. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ ვინაიდან ა(ა)იპ თბილისის განვითარების ფონდს საკასაციო საჩივარზე 12/01/2023წ. N00429 საგადახდო მოთხოვნით გადახდილი აქვს სახელმწიფო ბაჟი - 8000 ლარის ოდენობით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 401-ე მუხლის მე-4 ნაწილის თანახმად ა(ა)იპ თბილისის განვითარების ფონდს უნდა დაუბრუნდეს საკასაციო საჩივარზე გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70 პროცენტი - 5600 ლარი, შემდეგი ანგარიშიდან: ქ. თბილისი, სახელმწიფო ხაზინა, ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის N200122900, სახაზინო კოდი N300773150.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლით, 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 401-ე მუხლის მე-4 ნაწილით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიისა და ა(ა)იპ თბილისის განვითარების ფონდის საკასაციო საჩივრები მიჩნეულ იქნეს დაუშვებლად;

2. უცვლელად დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 2 ნოემბრის გადაწყვეტილება;

3. ა(ა)იპ თბილისის განვითარების ფონდს (ს/ნ 404384974) დაუბრუნდეს საკასაციო საჩივარზე 12/01/2023წ. N00429 საგადახდო მოთხოვნით გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის - 8000 ლარის 70 პროცენტი - 5600 ლარი, შემდეგი ანგარიშიდან: ქ. თბილისი, სახელმწიფო ხაზინა, ბანკის კოდი TRESGE22, მიმღების ანგარიშის №200122900, სახაზინო კოდი №300773150;

4. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე: გ. მაკარიძე

მოსამართლეები: ქ. ცინცაძე

თ. ოქროპირიძე