საქმე №ბს-1273(კ-23) 21 მარტი, 2024 წელი

ქ. თბილისი

ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატამ

შემდეგი შემადგენლობით:

თავმჯდომარე მაია ვაჩაძე (მომხსენებელი)

მოსამართლეები: გოჩა აბუსერიძე

ბიძინა სტურუა

საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლისა და 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის საფუძველზე, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 408-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, ზეპირი განხილვის გარეშე, შეამოწმა საქართველოს გენერალური პროკურატურის საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საფუძვლების არსებობა თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2023 წლის 27 ივნისის განჩინების გაუქმების თაობაზე (მოწინააღმდეგე მხარე- ვ.ქ-ი, მესამე პირი - საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო).

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი :

2020 წლის 28 სექტემბერს ვ.ქ-მა სასარჩელო განცხადებით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას, მოპასუხის - საქართველოს გენერალური პროკურატურის და მესამე პირის- საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს მიმართ.

სარჩელის თანახმად, 2019 წლის 23 იანვარს შს ...ის რაიონული სამმართველოს მუშაკების მიერ ვ.ქ-ი დაკავებული იქნა ოჯახური ძალადობის ფაქტზე აღძრულ სისხლის სამართლის საქმესთან დაკავშირებით და გურჯაანის რაიონული პროკურატურის დადგენილებით მიეცა პასუხისგებაში საქართველოს სსკ-ის 11 პრიმა, 126-ე მუხლის მეორე ნაწილის "კ" ქვეპუნქტით. ამავე პროკურატურის შუამდგომლობის საფუძველზე სასამართლომ განჩინებით ვ.ქ-ს აღკვეთი ღონისძიების სახით შეუფარდა პატიმრობა. ზემოაღნიშნულ სისხლის სამართლის საქმეზე გურჯაანის რაიონული სასამართლოს 2019 წლის 24 ივლისის განაჩენით ვ.ქ-ი ცნობილი იქნა უდანაშაულოდ და გამართლდა საქართველოს სსკ-ის 11 პრიმა მუხლითა და 126-ე მუხლის მეორე ნაწილის "კ" ქვეპუნქტით წარდგენილ ბრალდებაში. ამასთან, ამავე განაჩენით ვ.ქ-ის მიმართ შეფარდებული აღკვეთის ღონისძიება პატიმრობა გაუქმდა და 2019 წლის 24 ივლისს განთავისუფლდა პატიმრობიდან სასამართლო სხდომის დარბაზიდან. გურჯაანის რაიონული სასამართლოს 2019 წლის 24 ივლისის განაჩენი გასაჩივრებული იქნა გურჯაანის რაიონული პროკურატურის მიერ. თბილისის სააპელაციო სასამართლომ 2019 წლის 23 დეკემბრის განაჩენით უცვლელად დატოვა გურჯაანის რაიონული სასამართლოს 2019 წლის 24 ივლისის განაჩენი.

მოსარჩელის განმარტებით იგი არის რეაბილიტირებული, 2019 წლის 23 იანვრიდან 2019 წლის 24 ივლისის ჩათვლით იმყოფებოდა უკანონო პატიმრობაში. აღნიშნულიდან გამომდინარე, უკანონო ბრალდებისა და პატიმრობის გამო, რომელიც დაკავშირებული იყო მთელ რიგ შეზღუდვებთან, დისკომფორტთან და ხარჯებთან მოითხოვა როგორც მატერიალური, ისე მორალური ზიანის ანაზღაურება. მოსარჩელე ვ.ქ-ის განმარტებით, იგი დაკავებამდე ყოველდღიურად მუშაობდა სამშენებლო ობიექტზე და ყოველდღიურად იღებდა 70 (სამოცდაათი) ლარს. შესაბამისად, მოითხოვა დაკავების პერიოდის - 185 დღის კომპენსაცია, დღეში 70 ლარის ოდენობით, რაც შეადგენს 12 950 (თორმეტიათას ცხრაას ორმოცდაათი) ლარს. ამასთან, ადვოკატის ხარჯების - 1800 ლარისა და პატიმრობაში ყოფნის გამო მიყენებული მორალური ზიანის 6000 (ექვსი ათასი) ლარის ანაზღაურება.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 1 დეკემბრის გადაწყვეტილებით ვ.ქ-ის სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; მოპასუხეს საქართველოს გენერალურ პროკურატურას მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა მორალური ზიანის ანაზღაურება 3600 ლარის ოდენობით; საქართველოს გენერალურ პროკურატურას ვ.ქ-ის სასარგებლოდ დაეკისრა მატერიალური ზიანის ანაზღაურება - ადვოკატის მომსახურეობისათვის - 1000 (ათასი) ლარის ოდენობით. ვ.ქ-ის სარჩელი დანარჩენ ნაწილში არ დაკმაყოფილდა.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 1 დეკემბრის გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა საქართველოს გენერალურმა პროკურატურამ, რომელმაც გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა მოითხოვა.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2023 წლის 27 ივნისის განჩინებით საქართველოს გენერალური პროკურატურის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 1 დეკემბრის გადაწყვეტილება.

სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ 2019 წლის 23 იანვარს შს ...ის რაიონული სამმართველოს დეტექტივ გამომძიებლის მიერ დაკავებულ იქნა ვ.ქ-ი ოჯახური ძალადობის ფაქტთან დაკავშირებით. 2019 წლის 24 იანვარს ვ.ქ-ს წარედგინა ბრალი საქართველოს სსკ-ის 11-ე პრიმა-126-ე მუხლის მეორე ნაწილის „კ“ ქვეპუნქტით.

სააპელაციო სასამართლომ ასევე დადგენილად მიიჩნია, რომ გურჯაანის რაიონული სასამართლოს 2019 წლის 24 ივლისის №1/28-19 განაჩენით ვ.ქ-ი ცნობილ იქნა უდანაშაულოდ და გამართლდა საქართველოს სსკ-ის 11 პრიმა-126-ე მუხლის მეორე ნაწილის „კ“ ქვეპუნქტით წარდგენილ ბრალდებაში. მის მიმართ შეფარდებული აღკვეთი ღონისძიება - პატიმრობა გაუქმდა და იგი დაუყოვნებლივ გათავისუფლდა სხდომის დარბაზიდან. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2019 წლის 23 დეკემბრის №1ბ/1662-19 განაჩენით გურჯაანის რაიონული პროკურატურის პროკურორის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა და გურჯაანის რაიონული სასამართლოს 2019 წლის 24 ივლისის განაჩენი ვ.ქ-ის მიმართ დარჩა უცვლელი.

სასამართლომ აღნიშნა, რომ უკანონო სისხლისსამართლებრივი დევნის შედეგად მოსარჩელეს მიადგა მორალური ზიანი. სახეზეა მიზეზობრივი კავშირი, მოპასუხე სახელმწიფო ორგანოს ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის. ამასთან, კომპენსაციის ოდენობას განსაზღვრავს სასამართლო. საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით, სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ სასარჩელო მოთხოვნა მორალური ზიანის ანაზღაურების ნაწილში საქალაქო სასამართლოს მიერ დაკმაყოფილდა მართებულად და მოსარჩელე ვ.ქ-ისთვის მორალური ზიანის სახით 3600 (სამი ათას ექვსასი) ლარის ანაზღაურება მართებულია.

სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ საქმეში წარმოდგენილი გურჯაანის რაიონული სასამართლოს 2019 წლის 24 ივლისის №1/28-19 განაჩენით და თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2019 წლის 23 დეკემბრის №1ბ/1662-19 განაჩენით დგინდებოდა, რომ უსაფუძვლოდ დაწყებულ სისხლის სამართლის საქმის მიმდინარეობისას ვ.ქ-ი წარმოდგენილი იყო ადვოკატით ( მ.ღ-ე).

სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს განჩინებაზე, რომლის თანახმად, ,,ხარჯების ოდენობა უნდა განისაზღვროს მხარის მიერ სასამართლოში წარდგენილი ფაქტობრივად გაწეული ხარჯების ოდენობის დამადასტურებელი მტკიცებულებების საფუძველზე. ამგვარი მტკიცებულების არარსებობის შემთხვევაში, სასამართლოს მხარის მოთხოვნის საფუძველზე თვითონაც შეუძლია გონივრულ ფარგლებში განსაზღვროს მხარის მიერ გაწეული ხარჯების ოდენობა, თუკი აშკარაა, რომ პირის უფლების დარღვევის აღკვეთის მიზნით ხარჯი გაღებულია“ (სუს №ბს-1330-1315(კ-11), 9.02.2012წ. განჩინება). ამდენად, ეროვნული სასამართლოს მიერ დადგენილი პრაქტიკის თანახმად, ადვოკატის მომსახურებისათვის გაწეული ხარჯი შეიძლება ანაზღაურდეს იმ პირობებშიც, როდესაც არ არის წარმოდგენილი ხარჯის გაწევის დამადასტურებელი დოკუმენტი, თუმცა ადვოკატის მომსახურება სადავო გარემოებას არ წარმოადგენს. ასეთ შემთხვევაში სასამართლო უფლებამოსილია თავად განსაზღვროს გაწეული ხარჯის ოდენობა გონივრულ ფარგლებში.

სააპელაციო სასამართლოს შეფასებით, მოპასუხე საქართველოს გენერალურ პროკურატურისთვის მოსარჩელის სასარგებლოდ მატერიალური ზიანის (ადვოკატის ხარჯი) ანაზღაურების დაკისრება გონივრულ ფარგლებში - 1 000 (ათასი) ლარის ოდენობით კანონშესაბამისია.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2023 წლის 27 ივნისის განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრა საქართველოს გენერალურმა პროკურატურამ, რომელმაც გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა მოითხოვა.

კასატორი საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლის მე-4 პუნქტზე, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 207-ე მუხლსა და 208-ე მუხლის პირველ ნაწილზე, ასევე საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 992-ე მუხლსა და ამავე კოდექსის 1005-ე მუხლზე მითითებით აღნიშნავს, რომ შესაბამისი ანაზღაურებისთვის მოხელის უკანონო ქმედება, რომელმაც პირისათვის ზიანი გამოიწვია, უნდა გამომდინარეობდეს მოხელის სამსახურებრივი მდგომარეობიდან, ქმედება უნდა იყოს ბრალეული, განზრახი ან უხეში გაუფრთხილებელი და უნდა არსებობდეს პირდაპირი და არა სავარაუდო მიზეზობრივი კავშირი ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის, რასაც კასატორის მოსაზრებით, განსახილველ შემთხვევაში ადგილი არ ჰქონია. კასატორმა აღნიშნა, რომ კონკრეტული საგამოძიებო მოქმედების ჩატარება ეფუძნებოდა კანონს და კანონის საფუძველზე მიღებულ საპროცესო დოკუმენტებს,

კასატორი მიიჩნევს, რომ სისხლის სამართლის საქმის წარმოებისას პროკურატურა წინასწარ ვერ განსაზღვრავს კონკრეტული საქმის შედეგს, ვინაიდან საბოლოო გადაწყვეტილების მიღება სასამართლოს კომპეტენციაა. ამასთან, მიუხედავად პირის გამართლებისა, არ შეიძლება რომ სისხლის სამართლის საქმეზე განხორციელებულმა ყველა მოქმედებამ არამართლზომიერი ხასიათი შეიძინოს, მით უფრო, აღნიშნული არ შეიძლება გაგებულ იქნეს სისხლისსამართლებრივი დევნის განმახორციელებელი ორგანოს - პროკურატურის მიერ მოსარჩელისთვის ზიანის მიყენებად. აღნიშნულიდან გამომდინარე, კასატორი აღნიშნავს, რომ ქვედა ინსტანციის სასამართლოების მიერ ვ.ქ-ის სასარჩელო მოთხოვნების ნაწილობრივ დაკმაყოფილება არის უსაფუძვლო და დაუსაბუთებელი.

კასატორი ყურადღებას ამახვილებს იმ გარემოებაზე, რომ გამამართლებელი განაჩენის გამოტანაში დიდი როლი შეასრულა დაზარალებულების მხრიდან სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 49-ე მუხლის პირველი ნაწილის „დ“ ქვეპუნქტით მინიჭებული უფლების გამოყენებამ და ახლო ნათესავის წინააღმდეგ ჩვენების მიცემაზე უარის თქმამ. შესაბამისად, პროკურატურას წინასწარ ვერ ეცოდინებოდა, რომ დაზარალებულები სისხლის სამართლის საქმის არსებითი განხილვის სტადიაზე თავს შეიკავებდნენ ჩვენების მიცემისაგან და საქმეში არსებული სხვა მტკიცებულებები საკმარისი აღარ აღმოჩნდებოდა გამამტყუნებელი განაჩენის გამოსატანად. შესაბამისად, მოცემულ შემთხვევაში საქართველოს გენერალური პროკურატურის მხრიდან სახეზე არ არის მართლსაწინააღმდეგო ქმედებაც კი, რომელიც, სამოქალაქო კოდექსის 992-ე და 1005-ე მუხლების მოთხოვნებიდან გამომდინარე, შეიძლება მიზეზობრივ კავშირში იყოს დამდგარ შედეგთან.

კასატორის მოსაზრებით, მორალური ზიანის ოდენობის დასადგენად სასამართლოს უნდა გაეთვალისწინებინა კონკრეტული პიროვნება და მისი ინდივიდუალური მახასიათებლები სისხლისსამართლებრივი დევნის დროს. კონკრეტულ შემთხვევაში ვ.ქ-ი პირველივე ინსტანციის სასამართლოში იქნა გამართლებული და მას პატიმრობაში ყოფნა მოუწია მხოლოდ რამდენიმე თვით აღკვეთის ღონისძიების ფარგლებში, ამასთანავე, მას არ ჰქონია ასაკი, გართულებული ჯანმრთელობის მდგომარეობა ან სხვა რაიმე ინდივიდუალური მახასიათებელი, რომელიც დაკავშირებული იქნებოდა განსაკუთრებულ მოპყრობასთან და განუზომელ ზიანს მიაყენებდა მოსარჩელეს ციხეში ყოფნის დროს. შესაბამისად, მორალური ზიანის სახით მოპასუხისთვის 3 600 ლარის დაკისრება არ გამომდინარეობს გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების კრიტერიუმებიდან და შეუსაბამოდ მაღალ ოდენობას წარმოადგენს.

კასატორი ასევე არ ეთანხმება საქართველოს გენერალური პროკურატურისთვის მატერიალური ზიანის სახით ადვოკატის მომსახურების ხარჯის დაკისრებას. სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის შესაბამისად, მოსარჩელეს უფლება ჰქონდა, სახელმწიფოს ხარჯზე მიეღო ადვოკატის მომსახურება და ჰყოლოდა „იურიდიული დახმარების შესახებ“ კანონით გათვალისწინებული სახაზინო ადვოკატი, თუმცა მან უარი თქვა აღნიშნულზე. შესაბამისად, მოსარჩელის მიერ საპროცესო უფლების რეალიზება არ შეიძლება ჩაითვალოს პროკურატურის მხრიდან მისთვის ზიანის მიყენებად. კასატორი მიიჩნევს, რომ დაქირავებული ადვოკატის ხარჯების ანაზღაურების დაკისრება უსაფუძვლოა, ვინაიდან წარმოდგენილი არ არის რაიმე მტკიცებულება იმის თაობაზე, რომ ადვოკატსა და კლიენტს შორის არსებული ურთიერთობა იყო სასყიდლიანი და ამ უკანასკნელმა ნამდვილად გაიღო მომსახურების საფასური.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2023 წლის 22 დეკემბრის განჩინებით საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად წარმოებაში იქნა მიღებული საქართველოს გენერალური პროკურატურის საკასაციო საჩივარი.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლის, საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ საქართველოს გენერალური პროკურატურის საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის მოთხოვნებს და არ ექვემდებარება დასაშვებად ცნობას შემდეგ გარემოებათა გამო:

საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილი განსაზღვრავს საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის ამომწურავ საფუძვლებს, კერძოდ, აღნიშნული ნორმის თანახმად, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ საკასაციო საჩივარი დაიშვება, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებული არც ერთი ზემოთ მითითებული საფუძვლით.

საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სააპელაციო სასამართლოს განჩინების საკასაციო სასამართლოს მიერ დამკვიდრებული პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით და ამასთან, არ არსებობს საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღების ვარაუდი. სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება ასევე არ ეწინააღმდეგება ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს. ამასთან, საქმის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს მიერ საქმეზე ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების თვალსაზრისით.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ კასატორი ვერ ასაბუთებს სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვას მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით. კასატორი საკასაციო საჩივარში ვერ აქარწყლებს სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს და დასკვნებს.

საკასაციო სასამართლო იზიარებს მოცემულ საქმეზე სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს და ამ გარემოებებთან დაკავშირებით გაკეთებულ სამართლებრივ შეფასებებს და მიიჩნევს, რომ სააპელაციო სასამართლომ არსებითად სწორად გადაწყვიტა მოცემული დავა.

განსახილველ შემთხვევაში სადავო საკითხს წარმოადგენს მოსარჩელის სასარგებლოდ მოპასუხისთვის მორალური და მატერიალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრების წინაპირობების არსებობა, ასეთი წინაპირობების არსებობის დადასტურების შემთხვევაში კი - ასანაზღაურებელი თანხის ოდენობები.

საკასაციო სასამართლოს მითითებით, სახელმწიფო ორგანოთა და მოსამსახურეთა მიერ უკანონოდ მიყენებული ზიანის სახელმწიფო სახსრებიდან ანაზღაურება აღიარებული და გარანტირებულია საქართველოს კონსტიტუციის 18.4 მუხლით.

საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 208-ე მუხლის პირველი ნაწილის მიხედვით, სახელმწიფო ადმინისტრაციული ორგანოს, აგრეთვე მისი თანამდებობის პირის ან სხვა სახელმწიფო მოსამსახურის მიერ სამსახურებრივი მოვალეობის განხორციელებისას მიყენებული ზიანისათვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო, ხოლო ამავე კოდექსის 207-ე მუხლით განისაზღვრა კერძო სამართალში დადგენილი პასუხისმგებლობის ფორმების, პრინციპებისა და საფუძვლების გავრცელება სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის შემთხვევებზეც, გარდა იმ გამონაკლისებისა, რომლებიც ამავე კოდექსით არის დადგენილი.

საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, თუ სახელმწიფო მოსამსახურე განზრახი ან უხეში გაუფრთხილებლობით არღვევს თავის სამსახურებრივ მოვალეობას სხვა პირთა მიმართ, მაშინ სახელმწიფო ან ის ორგანო, რომელშიც მოსამსახურე მუშაობს, ვალდებულია აანაზღაუროს ზიანი. განზრახვის ან უხეში გაუფრთხილებლობის დროს მოსამსახურე სახელმწიფოსთან ერთად სოლიდარულად აგებს პასუხს; ხოლო აღნიშნული მუხლის მე-3 ნაწილის მიხედვით, რეაბილიტირებული პირისათვის უკანონო მსჯავრდების, სისხლის სამართლის პასუხისგებაში უკანონოდ მიცემის, აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის ან გაუსვლელობის ხელწერილის უკანონოდ გამოყენების, პატიმრობის ან გამასწორებელი სამუშაოების სახით ადმინისტრაციული სახდელის არასწორად დაკისრების შედეგად მიყენებული ზიანი ანაზღაურდება სახელმწიფოს მიერ მოკვლევის, წინასწარი გამოძიების, პროკურატურის ორგანოებისა და სასამართლოს თანამდებობის პირთა ბრალის მიუხედავად. განზრახი ან უხეში გაუფრთხილებლობისას ეს პირები სახელმწიფოსთან ერთად სოლიდარულად აგებენ პასუხს. ამასთან, ამავე კოდექსის 413-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, არაქონებრივი ზიანისათვის ფულადი ანაზღაურება შეიძლება მოთხოვნილ იქნეს მხოლოდ კანონით ზუსტად განსაზღვრულ შემთხვევაში, გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების სახით.

განსახილველ შემთხვევაში დადგენილია, რომ 2019 წლის 23 იანვარს შს ...ის რაიონული სამმართველოს დეტექტივ გამომძიებლის მიერ დაკავებულ იქნა ვ.ქ-ი ოჯახური ძალადობის ფაქტთან დაკავშირებით. 2019 წლის 24 იანვარს ვ.ქ-ს წარედგინა ბრალი საქართველოს სსკ-ის 11 პრიმა-126-ე მუხლის მეორე ნაწილის „კ“ ქვეპუნქტით.

დადგენილია, რომ გურჯაანის რაიონული სასამართლოს 2019 წლის 24 ივლისის №1/28-19 განაჩენით ვ.ქ-ი ცნობილი იქნა უდანაშაულოდ და გამართლდა საქართველოს სსკ-ის 11 პრიმა-126-ე მუხლის მეორე ნაწილის „კ“ ქვეპუნქტით წარდგენილ ბრალდებაში. მის მიმართ შეფარდებული აღკვეთი ღონისძიება - პატიმრობა გაუქმდა და იგი დაუყოვნებლივ გათავისუფლდა სხდომის დარბაზიდან. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2019 წლის 23 დეკემბრის №ბ/1662-19 განაჩენით გურჯაანის რაიონული პროკურატურის პროკურორის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა და გურჯაანის რაიონული სასამართლოს 2019 წლის 24 ივლისის განაჩენი ვ.ქ-ის მიმართ დარჩა უცვლელი.

საკასაციო სასამართლო ყურადღებას ამახვილებს იმ გარემოებაზე, რომ თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 1 დეკემბრის გადაწყვეტილებით ვ.ქ-ის სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; მოპასუხეს საქართველოს გენერალურ პროკურატურას მოსარჩელის ვ.ქ-ის სასარგებლოდ დაეკისრა მორალური ზიანის ანაზღაურება 3600 ლარის ოდენობით; საქართველოს გენერალურ პროკურატურას ვ.ქ-ის სასარგებლოდ დაეკისრა მატერიალური ზიანის ანაზღაურება (ადვოკატის მომსახურეობისათვის) 1000 (ათასი) ლარის ოდენობით. ვ.ქ-ის სარჩელი დანარჩენ ნაწილში არ დაკმაყოფილდა. ზემოაღნიშნული გადაწყვეტილება სააპელაციო და საკასაციო საჩივრებით გასაჩივრდა მხოლოდ საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიერ, შესაბამისად საკასაციო სასამართლოს შესაფასებელია მოპასუხისთვის მატერიალური ზიანის სახით (ადვოკატის მომსახურეობა) - 1000 ლარის და მორალური ზიანის სახით - 3600 ლარის დაკისრების კანონიერება.

საკასაციო სასამართლო იზიარებს ქვედა ინსტანციის სასამართლოების შეფასებას მასზედ, რომ პირის მარეაბილიტირებელ გარემოებად უპირობოდ უნდა იქნეს მიჩნეული მის მიმართ გამამართლებელი განაჩენის გამოტანა, ვინაიდან პირი, რომლის მიერ დანაშაულის ჩადენის ფაქტი არ დადასტურდა და რომლის მიმართაც გამოტანილია სასამართლოს გამამართლებელი განაჩენი, გამამართლებელი განაჩენის არსიდან და ბუნებიდან გამომდინარე - სასამართლოს ეს აქტი ეხება სწორედ პასუხისმგებლობისაგან გათავისუფლებას, გამამართლებელი განაჩენი ადგენს პირის უდანაშაულობას, რაც იწვევს მისი უფლებების აღდგენას ანუ მის რეაბილიტაციას. მართალია, სისხლისსამართლებრივი დევნა და ბრალდებულის მიმართ გამოყენებული იძულების ღონისძიებები ემსახურება სახელმწიფოს ლეგიტიმურ მიზანს - საზოგადოების, მისი კონკრეტული წევრის უსაფრთხოების დაცვას, ამასთან, საქართველოს პროკურატურა წინასწარ ვერ განსაზღვრავს კონკრეტული საქმის შედეგს, ვინაიდან მტკიცებულებათა შეფასება გამამტყუნებელი განაჩენის გამოტანისთვის საკმარისობის კუთხით წარმოადგენს სასამართლოს კომპეტენციას, თუმცა, მიუხედავად ამისა, ინდივიდს, რომლის მიმართაც დადგა მარეაბილიტირებელი გარემოება, უნდა მიეცეს შესაბამისი კომპენსაცია სახელმწიფოს მხრიდან მის უფლებებში გაუმართლებელი ან/და გადაჭარბებული ჩარევისთვის.

საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ მორალური ზიანის ანაზღაურების ვალდებულება დაკავშირებულია არაქონებრივი უფლებების დარღვევასთან, ხოლო ქონებრივი უფლებების უკანონო შეზღუდვა იწვევს მატერიალური ზიანის ანაზღაურების ვალდებულებას. ამასთან, აღსანიშნავია, რომ უკანონო ბრალდების/პატიმრობის ან მსჯავრდების საქმეებთან მიმართებაში სასამართლოს მიერ არამატერიალური (მორალური) ზიანის თანხის ოდენობის განსაზღვრა ხორციელდება თითოეულ საქმეში ინდივიდუალურად, საქმის ფაქტობრივი გარემოებების, მორალური ზიანის მიმართ დაზარალებულის სუბიექტური დამოკიდებულების, ობიექტური გარემოებების (დაზარალებულის საოჯახო, ყოფითი, მატერიალური, ჯანმრთელობის მდგომარეობა, ასაკი და ა.შ.) და სხვა ფაქტორების გათვალისწინებით (Patsuria v. Georgia; Nikolaishvili v. Georgia; Jashi v. Georgia).

რაც შეეხება მიყენებული ზიანის ოდენობას, სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლის მოთხოვნათა შესაბამისად, საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ უკანონო ბრალდების/პატიმრობის ან მსჯავრდების საქმეებთან მიმართებაში სასამართლოს მიერ არამატერიალური ზიანის თანხის ოდენობის განსაზღვრა ხორციელდება თითოეულ საქმეში ინდივიდუალურად, საქმის ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით. კერძოდ, მორალური ზიანის ოდენობის განსაზღვრისას მნიშვნელოვანია დამდგარი ზიანის სიმძიმე, შელახული უფლების მნიშვნელობა, დაზარალებულის სუბიექტური დამოკიდებულება მორალური ზიანის მიმართ, განცდების ინტენსივობა, საპატიმრო დაწესებულებაში პირის ყოფნის ხანგრძლივობა და სხვა.

საკასაციო პალატა ასევე აღნიშნავს, რომ მორალური ზიანის ანაზღაურების შემთხვევაში არ ხდება ხელყოფილი უფლების რესტიტუცია, რადგან მიყენებულ ზიანს ფულადი ეკვივალენტი არ გააჩნია. კომპენსაციის მიზანია მორალური ზიანით გამოწვეული ტკივილების, ნეგატიური განცდების შემსუბუქება, დადებითი ემოციების გამოწვევა, რომელიც ეხმარება დაზარალებულს სულიერი გაწონასწორების მიღწევაში, სოციალურ ურთიერთობებში ჩართვაში, რაც მორალური (არაქონებრივი) ზიანის ანაზღაურების სატისფაქციურ ფუნქციას შეადგენს (სუსგ №ბს-972-936(3კ-08), 08.04.2009წ.)

ამდენად, საკასაციო სასამართლო იზიარებს განსახილველ შემთხვევაში საქართველოს გენერალური პროკურატურისათვის ვ.ქ-ის სასარგებლოდ მორალური ზიანის სახით 3600 ლარის დაკისრებას, არ იზიარებს კასატორის - საქართველოს გენერალური პროკურატურის პრეტენზიებს მოცემულ შემთხვევაში მორალური ზიანის ოდენობასთან დაკავშირებით და აღნიშნავს, რომ უკანონო ბრალდების/პატიმრობის ან მსჯავრდების საქმეებთან მიმართებაში სასამართლოს მიერ არამატერიალური (მორალური) ზიანის თანხის ოდენობის განსაზღვრა ხორციელდება თითოეულ საქმეში ინდივიდუალურად, საქმის ფაქტობრივი გარემოებების, მორალური ზიანის მიმართ დაზარალებულის სუბიექტური დამოკიდებულების, ობიექტური გარემოებების (დაზარალებულის საოჯახო, ყოფითი, მატერიალური, ჯანმრთელობის მდგომარეობა, ასაკი და ა.შ.) და სხვა ფაქტორების გათვალისწინებით (Patsuria v. Georgia; Nikolaishvili v. Georgia; Jashi v. Georgia). განსახილველ შემთხვევაში მორალური ზიანის ოდენობის განსაზღვრის კუთხით საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ მოსარჩელის საპატიმრო დაწესებულებაში ყოფნის 6 თვიანი პერიოდის, ასევე უკანონო ბრალდებასთან დაკავშირებული განცდების გათვალისწინებით, მორალური ზიანის სახით მოპასუხისთვის დაკისრებული 3600 ლარი ექცევა არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურების მიზნებისთვის დადგენილ გონივრულ და სამართლიან ფარგლებში.

საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ მოცემულ შემთხვევაში მოსარჩელე, მის მიმართ სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყების გამო, იძულებული იყო საკუთარი უფლებების ეფექტური დაცვისთვის მიემართა ადვოკატისთვის. საქმის მასალებით ასევე დასტურდება, რომ სისხლის სამართლის საქმის მიმდინარეობისას ბრალდებულ ვ.ქ-ის ინტერესებს იცავდა მის მიერ არჩეული ადვოკატი (მ.ღ-ე).

საკასაციო სასამართლო მიუთითებს უზენაესი სასამართლოს დადგენილ პრაქტიკაზე, რომლის თანახმად ,,ხარჯების ოდენობა უნდა განისაზღვროს მხარის მიერ სასამართლოში წარდგენილი ფაქტობრივად გაწეული ხარჯების ოდენობის დამადასტურებელი მტკიცებულებების საფუძველზე. ამგვარი მტკიცებულების არარსებობის შემთხვევაში, სასამართლოს მხარის მოთხოვნის საფუძველზე თვითონაც შეუძლია გონივრულ ფარგლებში განსაზღვროს მხარის მიერ გაწეული ხარჯების ოდენობა, თუკი აშკარაა, რომ პირის უფლების დარღვევის აღკვეთის მიზნით ხარჯი გაღებულია“ (სუს №ბს-1330-1315(კ-11) 9.02.2012წ. განჩინება). ამდენად, ადვოკატის მომსახურებისათვის გაწეული ხარჯი შეიძლება ანაზღაურდეს იმ პირობებშიც, როდესაც არ არის წარმოდგენილი ხარჯის გაწევის დამადასტურებელი დოკუმენტი, თუმცა ადვოკატის მომსახურება სადავო გარემოებას არ წარმოადგენს. ასეთ შემთხვევაში სასამართლო უფლებამოსილია თავად განსაზღვროს გაწეული ხარჯის ოდენობა გონივრულ ფარგლებში.

საკასაციო სასამართლო არ იზიარებს კასატორის პოზიციას მასზედ, რომ უსაფუძვლოა ბრალდებულის ნების შესაბამისად არჩეული ადვოკატის მომსახურების თანხის ანაზღაურების მოპასუხისთვის დაკისრება იმ პირობებში, როდესაც კანონმდებლობით უზრუნველყოფილია პირისთვის უფასო იურიდიული დახმარება. ამ მხრივ საკასაციო სასამართლო მიუთითებს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს განჩინებაზე, რომელშიც (საქმე №ბს-432-429(2კ-17), 7.02.2019წ) განიმარტა, რომ ,,სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი ერთმანეთისგან განასხვავებს დაცვის სამ სახეს: შეთანხმებით, დანიშვნით და სავალდებულო დაცვას. დაცვა შეთანხმებით გულისხმობს დაცვის განხორციელებას ბრალდებულის ან მის მიერ უფლებამოსილი პირის მიერ შერჩეული ადვოკატის მეშვეობით, დანიშვნით დაცვა გულისხმობს ადვოკატის მომსახურების უზრუნველყოფას სახელმწიფოს ხარჯზე (რაც შესაძლოა განხორციელდეს ორ შემთხვევაში: გადახდისუუნარო ბრალდებულის მიერ ადვოკატის დანიშვნის მოთხოვნის ან კოდექსით გათვალისწინებული სავალდებულო დაცვის შემთხვევაში (46.1 მუხ.)), დაცვა შესაძლოა განხორციელდეს აგრეთვე ბრალდებულის ნების მიუხედავად, თუკი არსებობს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსით გათვალისწინებული სავალდებულო დაცვის შემთხვევები, მაგ., თუ ბრალდებული არასრულწლოვანია, თუ ჩადენილი ქმედებისათვის პასუხისმგებლობის ზომად გათვალისწინებულია უვადო თავისუფლების აღკვეთა და სხვ. (45. 1 მუხ.). ამდენად, დაცვის სამი სახეობიდან ორ შემთხვევაში: სავალდებულო დაცვისა და დანიშვნით დაცვის შემთხვევაში, ადვოკატის მომსახურების ხარჯის ანაზღაურებას სრულად ახდენს სახელმწიფო, ბრალდებულს არ უწევს დამატებითი ხარჯის გაწევა ან დამატებითი დავის წარმოება. რაც შეეხება შეთანხმებით დაცვის შემთხვევას, ასეთ დროს ბრალდებული თავად ირჩევს ადვოკატს, რომელთან შეთანხმებითაც განსაზღვრავს ანაზღაურების წესსა და ოდენობას. სწორედ ამ უკანასკნელ შემთხვევაში გაწეული ხარჯის ანაზღაურების წესი საჭიროებს დადგენას".

საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 408.1 მუხლის თანახმად, იმ პირმა, რომელიც ვალდებულია აანაზღაუროს ზიანი, უნდა აღადგინოს ის მდგომარეობა, რომელიც იარსებებდა, რომ არ დამდგარიყო ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოება.

საკასაციო სასამართლო იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებას მასზედ, რომ მატერიალური ზიანის ფარგლებში უნდა მოვიაზროთ გამართლებულის მიერ გაწეული საპროცესო ხარჯები, რადგან მათი გაწევა მოხდა სისხლის სამართლის საქმეზე უკანონო ბრალდებისგან თავდაცვის მიზნით.

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ უკანონო ბრალდების არარსებობის პირობებში ვ.ქ-ი არ გახდებოდა იძულებული დაეცვა თავი და გაეღო ადვოკატის მომსახურების ხარჯები. შესაბამისად, საკასაციო სასამართლო დადასტურებულად მიიჩნევს პირდაპირი მიზეზობრივი კავშირის არსებობას მოსარჩელისთვის მიყენებულ ფულად ზარალსა და საქართველოს გენერალური პროკურატურის ქმედებას შორის. ადვოკატის მონაწილეობა სისხლის სამართლის საქმის მიმდინარეობაში უზრუნველყოფს ბრალდებულის ინტერესებისა და უფლებების მაქსიმალურ დაცვასა და რეალიზებას. ამასთან, დავის საგნის, ამ დავის სირთულისა და სხვა ფაქტობრივი გარემოებების ურთიერთშეჯერების საფუძველზე, მოპასუხისთვის დაკისრებული თანხა გონივრულ შესაბამისობაშია გაწეულ საადვოკატო მომსახურებასთან. რაიმე გარემოება, რომელიც მოცემული თანხის შეუსაბამობაზე მიუთითებდა, განსახილველ საქმეზე დადგენილი არ არის. ყოველივე ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ქვედა ინსტანციის სასამართლოებმა მართებულად გადაწყვიტეს საქართველოს გენერალური პროკურატურისთვის ვ.ქ-ის სასარგებლოდ მატერიალური ზიანის სახით 1000 ლარის დაკისრების საკითხი.

ამდენად, საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ მოცემულ საქმეს არ გააჩნია არავითარი პრინციპული მნიშვნელობა სასამართლო პრაქტიკისათვის, ხოლო საკასაციო საჩივარს - წარმატების პერსპექტივა.

ზემოთქმულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ არ არსებობს საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34.3 მუხლით რეგლამენტირებული არც ერთი საფუძველი, რის გამოც საკასაციო საჩივარი არ უნდა იქნეს დაშვებული განსახილველად.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლით, 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. საქართველოს გენერალური პროკურატურის საკასაციო საჩივარი მიჩნეულ იქნეს დაუშვებლად;

2. უცვლელად დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2023 წლის 27 ივნისის განჩინება;

3. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე მ. ვაჩაძე

მოსამართლეები: გ. აბუსერიძე

ბ. სტურუა