ბს-61(2კ-24) 18 სექტემბერი, 2024წ.

ქ. თბილისი

ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატამ

შემდეგი შემადგენლობით:

ნუგზარ სხირტლაძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მოსამართლეები: ქეთევან ცინცაძე, გიორგი გოგიაშვილი

საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლისა და 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის საფუძველზე, ზეპირი განხილვის გარეშე, განიხილა საქართველოს გენერალური პროკურატურის და ა. ნ-ის საკასაციო საჩივრების დასაშვებობის საფუძვლები თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 27.11.2023წ. განჩინებაზე.

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

ა. ნ-იმა 08.06.2023წ. სარჩელით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას მოპასუხის საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიმართ. მოსარჩელემ მოითხოვა მოპასუხისთვის მორალური ზიანის ანაზღაურების სახით 50 000 ლარის და მატერიალური ზიანის სახით 25 000 ლარის დაკისრება.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 09.06.2023წ. განჩინებით, სასკ-ის 16.1 მუხლის საფუძველზე, საქმეში მესამე პირად ჩაება საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 13.07.2023წ. გადაწყვეტილებით, ა. ნ-ის სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა, მოპასუხეს საქართველოს გენერალურ პროკურატურას მოსარჩელის ა. ნ-ის სასარგებლოდ დაეკისრა მატერიალური ზიანის ანაზღაურება 10 000 (ათი ათასი) ლარის ოდენობით (სისხლის სამართლის საქმეზე ადვოკატისთვის გაწეული ხარჯი), მორალური ზიანის ანაზღაურება 7 000 (შვიდი ათასი) ლარის ოდენობით და წარმომადგენლის მომსახურებისთვის გაწეული ხარჯის ანაზღაურება 500 (ხუთასი) ლარის ოდენობით. აღნიშნული გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გასაჩივრდა ა. ნ-ის და საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიერ.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 27.11.2023წ. განჩინებით, ა. ნ-ის და საქართველოს გენერალური პროკურატურის სააპელაციო საჩივრები არ დაკმაყოფილდა. სააპელაციო პალატამ მიუთითა სკ-ის 1005.3 მუხლზე და აღნიშნა, რომ მიყენებული ზიანი ანაზღაურებას ექვემდებარება მიუხედავად ზიანის მიმყენებლის ბრალისა. ასეთი ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის დაკმაყოფილებისთვის საკმარისია, დადგინდეს ქმედების უკანონობა და სახეზე იყოს პირის მარეაბილიტირებელი გარემოება, კერძოდ, პირს, რომლის მიმართაც გამოტანილია გამამართლებელი განაჩენი, უნდა მიეცეს შესაბამისი კომპენსაცია სახელმწიფოს მხრიდან მის უფლებებში გაუმართლებელი ან/და გადაჭარბებული ჩარევისთვის. გამამართლებელი განაჩენი წარმოადგენს მოსარჩელის რეაბილიტაციის იურიდიულ საფუძველს, ვინაიდან უტყუარად დასტურდება წარდგენილი ბრალდების უსაფუძვლობა და პირის მიმართ გამოყენებული საკმაოდ მძიმე შეზღუდვების არამართლზომიერება. განსახილველ შემთხვევაში სახეზეა ა. ნ-ის მარეაბილიტირებელი გარემოება და სკ-ის 1005.3 მუხლის მიზნებისთვის არსებობს, როგორც ქონებრივი, ისე არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურების სამართლებრივი საფუძველი, რომელიც გამოწვეულია უშუალოდ უკანონო ბრალდებით. სკ-ის 413-ე მუხლის მოთხოვნათა შესაბამისად, უკანონო ბრალდების/პატიმრობის ან მსჯავრდების საქმეებთან მიმართებით სასამართლოს მიერ არამატერიალური ზიანის თანხის ოდენობის განსაზღვრა ხორციელდება თითოეულ საქმეში ინდივიდუალურად, საქმის ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით. მოცემულ შემთხვევაში ა. ნ-ისთვის წაყენებული ბრალდების გათვალისწინებით, მორალური ზიანის ასანაზღაურებლი ოდენობა და მოპასუხისთვის 7 000 (შვიდი ათასი) ლარის დაკისრება მიყენებული არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურების მიზნების პროპორციულია და ექცევა გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების კრიტერიუმებში.

სააპელაციო პალატამ მიუთითა, რომ საქმეში საადვოკატო მომსახურების შესახებ ხელშეკრულების არარსებობის პირობებშიც არ არსებობს მატერიალური ზიანის ანაზღაურებაზე უარის თქმის საფუძველი, ვინაიდან კანონმდებლობა არ ზღუდავს საადვოკატო მომსახურების შესახებ ხელშეკრულების როგორც ზეპირად, ისე წერილობითი სახით გაფორმებას. რაც შეეხება მომსახურებისთვის გადახდილი თანხის ოდენობას, რაიმე გარემოება, რომელიც მოპასუხისთვის დაკისრებული თანხის შეუსაბამობაზე მიუთითებდა, განსახილველ საქმეზე დადგენილი არ არის. ა. ნ-ისთვის საადვოკატო მომსახურებისთვის გაწეული ხარჯის ანაზღაურება მიყენებული ქონებრივი ზიანის ანაზღაურების მიზნების პროპორციულია.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 27.11.2023წ. განჩინება საკასაციო წესით გასაჩივრდა საქართველოს გენერალური პროკურატურის და ა. ნ-ის მიერ.

კასატორმა საქართველოს გენერალურმა პროკურატურამ აღნიშნა, რომ კონკრეტული საგამოძიებო მოქმედების ჩატარება ეფუძნებოდა კანონს და კანონის საფუძველზე მიღებულ საპროცესო დოკუმენტებს, რაც არ შეიძლება მიჩნეულ იქნეს განზრახი ან უხეში გაუფრთხილებელი ქმედებით ზიანის მიყენებად. სკ-ის 1005.3 მუხლის დანაწესი ცხადყოფს, რომ პირს ზიანი უნდა მიადგეს ქმედების განზრახი ან უხეში გაუფრთხილებლობის ბრალის ფორმით, ასევე მოხელის უკანონო ქმედება, რომელმაც პირისთვის ზიანი გამოიწვია, უნდა გამომდინარეობდეს მოხელის სამსახურებრივი მდგომარეობიდან და იყოს ბრალეული, განზრახი ან უხეში გაუფრთხილებელი, ასევე უნდა არსებობდეს პირდაპირი მიზეზობრივი კავშირი განხორციელებულ ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის. მოცემულ შემთხვევაში აღნიშნულს ადგილი არ ჰქონია, ამასთან, სისხლის სამართლის საქმის წარმოებისას პროკურატურა წინასწარ ვერ განსაზღვრავს კონკრეტული საქმის შედეგს, ვინაიდან საბოლოო გადაწყვეტილების მიღება არის სასამართლოს კომპეტენცია. გასათვალისწინებელია აგრეთვე, რომ სისხლის სამართლის საქმეზე ბრალდების მხარის ყველა ძირითადმა მოწმემ და დაზარალებულმა სასამართლოში დაკითხვის დროს შეცვალეს გამოძიებაში მიცემული ჩვენებები, რამაც გავლენა იქონია მოსარჩელის გამართლებაზე. თუ ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში პირის მიმართ სისხლისსამართლებრივი დევნის მიმდინარეობისას ამ უკანასკნელის მიმართ გამოყენებულ იქნა კანონით გათვალისწინებული საპროცესო მოქმედებები, გატარდება კანონშესაბამისი ღონისძიებანი, საბოლოოდ პირის მიმართ სისხლისსამართლებრივი დევნის მარეაბილიტირებელი საფუძვლით დამთავრების შემთხვევაშიც არ არსებობს პროკურატურის მიმართ ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის კანონიერი საფუძველი. ა. ნ-ი საპატიმრო დაწესებულებაში აღკვეთის ღონისძიების ფარგლებში მხოლოდ რამდენიმე თვე იმყოფებოდა. მოსარჩელის მიმართ გამამართლებელი განაჩენი გამოტანილი იქნა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ და მომდევნო ეტაპზე მისი თავისუფლების შეზღუდვას ან სხვა სასჯელის გამოყენებას ადგილი არ ჰქონია. მორალური ზიანის საკითხის განხილვისას სასამართლოს მხედველობაში უნდა მიეღო ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მიერ საქართველოსთან მიმართებით დადგენილი პრაქტიკა, ასევე საქართველოს საერთო სასამართლოების პრაქტიკა ანალოგიურ საქმეებზე. კასატორმა მიუთითა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოსა და საერთო სასამართლოების მიერ მორალური ზიანის ანაზღაურების თაობაზე მიღებულ გადაწყვეტლებებზე და აღნიშნა, რომ პროკურატურისთვის მორალური ზიანის სახით 7 000 ლარის დაკისრება არ გამომდინარეობს გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების კრიტერიუმებიდან.

კასატორმა საქართველოს გენერალურმა პროკურატურამ აღნიშნა, რომ განსახლველ შემთხვევაში ა. ნ-ის ჰქონდა სახელმწიფო ხარჯზე ადვოკატის მომსახურების უფლება. მან უარი თქვა კანონით მინიჭებულ ამ უფლებაზე და ისარგებლა მის მიერ აყვენილი ადვოკატის მომსახურებით (დაცვა შეთანხმებით), ამდენად, საჭიროებას არ წარმოადგენდა ადვოკატის ხარჯების გაღება და აღნიშნული ხარჯი ვერ ჩაითვლება პროკურატურის მიერ მოსარჩელისთვის ზიანის მიყენებად. ადვოკატის ხარჯის ოდენობის შეფასებისას სასამართლოს უნდა გაეთვალისწინებინა, რომ ა. ნ-ი გამართლდა პირველი ინსტანციის სასამართლოში და დაცვის მხარემ ძირითადი სამუშაოები სწორედ ამ ეტაპზე გაწია. სააპელაციო სასამართლოში არ მომხდარა მტკიცებულებათა გამოკვლევა, ხოლო საკასაციო სასამართლომ პროკურორის საჩივრის დაუშვბელობის საკითხი მხარეთა მონაწილეობის გარეშე გადაწყვიტა, ამდენად, მოპასუხისთვის საადვოკატო მომსახურების ხარჯის 10 000 ლარის ოდენობით დაკისრება სცილდება შიდა ეროვნული და ევროპული სასამართლოს პრაქტიკით ადვოკატის მომსახურების ხარჯების ანაზღაურებასთან დაკავშირებით დადგენილ გონივრულობის და ადეკვატურობის კრიტერიუმებს. კასატორი აგრეთვე უსაფუძვლოდ მიიჩნევს ადმინისტრაციულ საქმეზე ადვოკატის გადახდილი თანხის საქართველოს გენერალური პროკურატურისთვის 500 ლარის ოდენობით დაკისრებას, ვინაიდან ამგვარი ხარჯების ოდენობა უნდა განისაზღვროს მხარის მიერ სასამართლოში წარდგენილი ფაქტობრივად გაწეული ხარჯების ოდენობის დამადასტურებელი მტკიცებულებების საფუძველზე.

კასატორმა ა. ნ-იმა აღნიშნა, რომ მორალური ზიანის ანაზღაურების სახით მოპასუხისთვის დაკისრებული 7 000 ლარი არ არის საკმარისი მოსარჩელის მიერ საპატიმრო დაწესებულებაში განცდილი ტანჯვისთვის. სასამართლოს მოწინააღმდეგე მხარისთვის სრულად არ დაუკისრებია მოსარჩელის მიერ გადახდილი თანხა. საადვოკატო მომსახურების თანხა მოპასუხეს უნდა დაეკისროს ხელშეკრულებისა და კანონის საფუძველზე და არა სასამართლოს შეხედულებით. კასატორს ასევე აღნიშნა, რომ საადვოკატო მომსახურების მიზნით თბილისიდან თელავში 27 სასამართლო სხდომაზე გამოცხადდა.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო გასაჩივრებული განჩინების გაცნობის, საქმის მასალების შესწავლის, საკასაციო საჩივრების დასაშვებობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ საქართველოს გენერალური პროკურატურის და ა. ნ-ის საკასაციო საჩივრები არ აკმაყოფილებს საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის მოთხოვნებს და არ ექვემდებარება დასაშვებად ცნობას შემდეგ გარემოებათა გამო:

საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილი განსაზღვრავს საკასაციო საჩივრის განსახილველად დაშვების ამომწურავ საფუძვლებს, კერძოდ, აღნიშნული ნორმის თანახმად, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ საკასაციო საჩივარი დაიშვება, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრები არ არის დასაშვები საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებული არც ერთი ზემოთ მითითებული საფუძვლით.

საკასაციო საჩივრები არ არის დასაშვები სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების საკასაციო სასამართლოს მიერ დამკვიდრებული პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით და ამასთან, არ არსებობს საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღების ვარაუდი. სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება არ ეწინააღმდეგება ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს. ამასთან, საქმის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს მიერ საქმეზე ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების თვალსაზრისით.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ კასატორები ვერ ასაბუთებენ სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვას მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, ვერ აქარწყლებენ სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებსა და დასკვნებს.

საკასაციო სასამართლო იზიარებს მოცემულ საქმეზე სააპელაციო ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს და მიიჩნევს, რომ სააპელაციო სასამართლომ შედეგობრივად სწორად გადაწყვიტა მოცემული დავა.

საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ განსახილველი სარჩელი ეფუძნება მოპასუხის მიერ მოსარჩელისთვის ზიანის მიყენების ფაქტს, რაც გამოწვეულია მარეაბილიტირებელი გარემოების არსებობით (სასამართლოს გამამართლებელი განაჩენის გამოტანით). მოცემულ შემთხვევაში პროკურატურისთვის ზიანის ანაზღაურების დაკისრების სამართლებრივ საფუძველს ქმნის სკ-ის 1005.3 მუხლი, რომლის თანახმად ზიანი ანაზღაურდება ზიანის მიმყენებლის ბრალის მიუხედავად. სკ-ის 1005.3 მუხლის თავისებურება მდგომარეობს იმაში, რომ ზიანი ანაზღაურდება მიუხედავად ზიანის მიმყენებლის ბრალისა, ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის დაკმაყოფილების საკმარის საფუძველს ქმნის ქმედების უკანონობა და პირის მარეაბილიტირებლი გარემოების არსებობა. კანონმდებლობა არ შეიცავს მარეაბილიტირებელი გარემოების ჩამონათვალს, თუმცა უდავოა, რომ ასეთ გარემოებას განეკუთვნება გამამართლებელი განაჩენის არსებობა, რომელიც პირის არაბრალეულობასა და უდანაშაულობას ადასტურებს. საქმის მასალებში დაცული თელავის რაიონული სასამართლოს 01.06.2022წ. განაჩენით, ა. ნ-ი გამართლდა, ასევე მას განემარტა მიყენებული ზიანის ანაზღაურების უფლების მოთხოვნის თაობაზე. აღნიშნული განაჩენი უცვლელად დარჩა თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 10.11.2022წ. განაჩენით და საბოლოოდ ძალაში შევიდა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 16.05.2023წ. განჩინებით.

საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ უკანონო ბრალდების შედეგად დამდგარ, ასანაზღაურებელ ზიანში მოიაზრება როგორც მატერიალური ასევე მორალური ზიანი, რადგან პირის თავისუფლების ხელყოფას და ხელშეუხებლობის დარღვევას, როგორც წესი თან სდევს პირის პატივისა და ღირსების, საქმიანი რეპუტაციის და კანონით დაცული სხვა უფლებების შელახვა. არაქონებრივი ზიანი ვლინდება პირის მორალურ განცდებში, რომელიც შესაძლოა დაკავშირებული იყოს აქტიური საზოგადოებრივი ცხოვრების წესის გაგრძელების შეუძლებლობასთან, პირის პატივის, ღირსებისა და საქმიანი რეპუტაციის შელახვასთან და სხვ., თუმცა ანაზღაურებას ექვემდებარება არა ყველა სახის მორალური ზიანი, არამედ მხოლოდ ის, რომლის ანაზღაურებაც მოქმედი კანონმდებლობით (სკ-ის 413 მუხ.) არის გათვალისწინებული (სუსგ 04.06.2015წ. საქმე №ბს-485-474(2კ-14)). განსახილველ შემთხვევაში მართლსაწინააღმდეგო შედეგის არსებობა (უკანონო ბრალდება, პატიმრობა) განაპირობებს ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების წარმოშობას, რადგან აღკვეთის ღონისძიების შეფარდების მომენტში ფორმალურად მართლზომიერი საპროცესო მოქმედებები მარეაბილიტირებელი გარემოების დადგენისთანავე სკ-ის 1005.3 მუხლის მიზნებისთვის მიიჩნევიან უკანონოდ, რადგან ხსენებული ნორმა მიზნად ისახავს დაზარალებულის დაცვას, კერძოდ, გამართლებული პირისთვის სახელმწიფო ორგანოების მოქმედებების შედეგად მიყენებული ზიანის ასანაზღაურებლად კომპენსაციის მიცემას (სუსგ 04.06.2015წ. საქმე №ბს-485-474(2კ-14)). დაუსაბუთებელია მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის საფუძვლად კასატორის საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიერ იმ გარემოებაზე მითითება, რომ პროკურატურის მიერ განხორციელებული საპროცესო მოქმედებები ეფუძნებოდა კანონს, რაც კასატორის მოსაზრებით გამორიცხავს პროკურატურის მიერ ზიანის ანაზღაურების საფუძვლების არსებობას. სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 9.1 მუხლის მიხედვით, სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყებისთანავე სისხლის სამართლის პროცესი ხორციელდება მხარეთა თანასწორობისა და შეჯიბრებითობის საფუძველზე. პროკურატურა სისხლისსამართლებრივი დევნის ორგანოა, რომელიც ამ ფუნქციის შესრულების უზრუნველსაყოფად ახორციელებს გამოძიების საპროცესო ხელმძღვანელობას, სრული მოცულობით ატარებს დანაშაულის გამოძიებას, სასამართლოში მხარს უჭერს სახელმწიფო ბრალდებას (32-ე მუხ.). გამომძიებელი ვალდებულია სისხლის სამართლის საქმის გამოძიებასთან დაკავშირებით შეასრულოს პროკურორის მითითება (37.3 მუხ.), თავის მხრივ გამომძიებელი ვალდებულია გამოძიება აწარმოოს ყოველმხრივ, სრულად და ობიექტურად (37.2 მუხ.). სასამართლოს ეკრძალება ბრალდების დამადასტურებელ ან დაცვის ხელშემწყობ მტკიცებულებათა დამოუკიდებლად მოპოვება და გამოკვლევა, მტკიცებულებათა მოპოვება და წარდგენა მხარეების კომპეტენციაა (25.2 მუხ.). შეჯიბრებითობის არსი იმაში მდგომარეობს, რომ სისხლის სამართლის პროცესის მხარეებისთვის შექმნას შესაძლებლობა, წარმოადგინონ სისხლის სამართლის საქმის მოვლენათა განვითარების საკუთარი ვერსია, აღნიშნული ვერსიის ხელშემწყობი არგუმენტები და მტკიცებულებები, ასევე გამოთქვან მოსაზრებები, გაეცნონ მოწინააღმდეგე მხარის მტკიცებულებებს, გამოხატონ პოზიციები აღნიშნულ მტკიცებულებებზე ან/და საქმესთან დაკავშირებულ სხვა გარემოებებზე, გააქარწყლონ მოწინააღმდეგე მხარის ყველა მტკიცებულება და არგუმენტი, რომელზეც სასამართლომ შეიძლება დააფუძნოს თავისი მოსაზრება, აგრეთვე დაარწმუნონ სასამართლო საკუთარი არგუმენტების სისწორეში და გავლენა მოახდინონ დასაბუთებული, სწორი და სამართლიანი გადაწყვეტილების მიღებაზე (იხ. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 14.12.2018წ. №2/13/1234,1235 გადაწყვეტილება საქმეზე „რ. მიქელაძე და გ. ბურჯანაძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-75). სასამართლოა ის ორგანო, რომელიც როგორც ნეიტრალური არბიტრი, ორგანიზებას უწევს, ზედამხედველობს, აკვირდება და აკონტროლებს სისხლის სამართლის საქმის განხილვას, მათ შორის, მტკიცებულებების გამოკვლევას, რათა უზრუნველყოს სამართლიანი, შეჯიბრებითობისა და მხარეთა თანასწორობის პრინციპებს დაფუძნებული პროცესი (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პლენუმის 28.12.2021წ. გადაწყვეტილება საქმეზე №3/2/1478, II-37). შეჯიბრებითი მოდელის მქონე სისხლის სამართლის პროცესის სისტემაში სამართალწარმოების მხარეებისა და გადაწყვეტილების მიმღები სუბიექტების როლები გამიჯნულია, მოსამართლის როლი შემოიფარგლება ნეიტრალური არბიტრის ფუნქციით, ხოლო ბრალდების დამადასტურებელი ან დაცვის ხელშემწყობი მტკიცებულებების მოპოვებისა და სასამართლოში წარდგენის ინიციატივა მხარეებზეა მინდობილი, რამდენადაც მიიჩნევა, რომ სათანადოდ მომზადებული და დაინტერესებული მხარეები სასამართლოს წარუდგენენ საკმარის ინფორმაციასა და არგუმენტებს, ხოლო მოსამართლის ძირითად ამოცანას მხარეთათვის ასეთი შესაძლებლობის უზრუნველყოფა წარმოადგენს (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 29.09.2015წ. გადაწყვეტილება საქმეზე №3/1/608, 609, II-15). ამდენად, სისხლის სასამართლოწარმოებაში შეჯიბრებითობის პრინციპის მოქმედებიდან გამომდინარე სისხლის სამართლის საქმეზე ბრალდების მხარის მიერ გამოყენებული მტკიცებულების ნამდვილობაზე პასუხისმგებლობა ეკისრება ბრალდების მხარეს, მითუმეტეს იმის გათვალისწინებით, რომ მოპასუხე - პროკურატურა არ მიუთითებს იმ ეფექტიანი საპროცესო მექანიზმების არსებობაზე, რომელთა სასამართლოს მხრიდან გამოუყენებლობას მოსარჩელის უფლებების დარღვევის გამოწვევა შეეძლო. აღნიშნულის საპირისპიროდ, მხოლოდ პროკურატურის კომპეტენციას წარმოადგენდა დანაშაულის გამოძიება და სისხლისსამართლებრივი დევნის განხორციელება (სუსგ 20.07.2022წ. №ბს-628(2კ-20)). ზიანის ანაზღაურებაზე უარის თქმის საკმარის საფუძველს არ ქმნის იმ გარემოებაზე მითითება, რომ ბრალდების მხარის ყველა ძირითადმა მოწმემ და დაზარალებულმა სასამართლოში დაკითხვის დროს შეცვალეს გამოძიებაში მიცემული ჩვენებები. მოწმის ჩვენება მტკიცებულების ერთ-ერთ სახეს წარმოადგენს (სსსკ-ის 75-ე მუხ.). როგორც უკვე აღინიშნა, მტკიცებულებათა მოპოვება და წარდგენა მხარეთა კომპეტენციას წარმოადგენს (სსსკ-ის 25.2 მუხ.), შესაბამისად, ბრალდების მხარის მიერ გამამტყუნებელი განაჩენის გამოტანისთვის საკმარისი მტკიცებულებების წარდგენის შეუძლებლობა ვერ გახდება გამართლებული პირისთვის ზიანის ანაზღაურების გამომრიცხავი გარემოება. ამდენად, კასატორის საქართველოს გენერალური პროკურატურის მითითება იმ გარემოებაზე, რომ მის მიერ ზიანის ანაზღაურების საფუძვლების არსებობა გამოირიცხება, არ არის დასაბუთებული. სკ-ის 413-ე მუხლში მითითება მორალური ზიანის გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების თაობაზე გულისხმობს დაზარალებულის განცდების სიღრმისა და ინდივიდუალური თავისებურებების გათვალისწინებას, შესაბამისად, კასატორის (მოპასუხის) მითითება სხვა საქმეებზე, უსაფუძვლოა. მორალური ზიანის ოდენობის განსაზღვრისას სასამართლო მხედველობაში იღებს დაზარალებულის სუბიექტურ დამოკიდებულებას მორალური ზიანის მიმართ და ობიექტურ გარემოებებს. ამ გარემოებათა შორისაა დაზარალებულის ცხოვრების პირობები (საოჯახო და ყოფითი მდგომარეობა, ჯანმრთელობა, ასაკი და ა.შ.), ბრალის ხარისხი, ქონებრივი მდგომარეობა და სხვა გარემოებები. მორალური ზიანის ანაზღაურების შემთხვევაში არ ხდება ხელყოფილი უფლების რესტიტუცია, რადგან მიყენებულ ზიანს ფულადი ეკვივალენტი არ გააჩნია. კომპენსაციის მიზანია მორალური ზიანით გამოწვეული ტკივილების, ნეგატიური განცდების შემსუბუქება, დადებითი ემოციების გამოწვევა, რომელიც ეხმარება დაზარალებულს სულიერი გაწონასწორების მიღწევაში, სოციალურ ურთიერთობებში ჩართვაში, რაც მორალური (არაქონებრივი) ზიანის ანაზღაურების სატისფაქციურ ფუნქციას შეადგენს (სუსგ №ბს-972-936(3კ-08), 08.04.2009წ.). განსახილველ შემთხვევაში საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით არსებობს მოპასუხის მიერ იმ მორალური ზიანის ანაზღაურების სამართლებრივი საფუძველი, რომელიც გამოწვეულია მარეაბილიტირებელი გარემოებით - მოსარჩელის მიმართ საბოლოოდ გამამართლებელი განაჩენის მიღებით. რაც შეეხება მოპასუხისთვის მოსარჩელის სასარგებლოდ დაკისრებული მორალური ზიანის ოდენობას, მართალია, ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა ევროპული კონვენციის 5.5 მუხლით გათვალისწინებულია კომპენსაციის მიღების უფლება უკანონო დაპატიმრების შემთხვევაში, თუმცა კონვენციის მითითებული მუხლი პირს არ ანიჭებს კომპენსაციის უფლებას კონკრეტული ოდენობის თანხაზე (Şahin Çağdaş v. Turkey, 2006, §34). კომპენსაციის ოდენობის დადგენისას გასათვალისწინებელია ინდივიდუალური საქმის ფაქტობრივი გარემოებები, მათ შორის პირის პატიმრობის ხანგრძლივობა (Vasilevskiy and Bogdanov v. Russia, 2018, §23). საქმის მასალებში დაცული ბრალდებულის დაკავების ოქმით ა. ნ-ი დაკავებული იქნა 19.03.2021წ., ხოლო თელავის რაიონული სასამართლოს 11.11.2021წ. განჩინებით, ა. ნ-ის მიმართ გამოყენებული აღკვეთის ღონისძიება პატიმრობა შეიცვალა ნაკლებად მკაცრი აღკვეთის ღონისძიებით გირაოთი და ბრალდებული გათავისუფლდა სხდომის დარბაზიდან. მოსარჩელე გამართლდა წარდგენილ ბრალდებაში პირველი ინსტანციის სასამართლოს განაჩენით, რაც უცვლელად დარჩა ზემდგომი ინსტანციის სასამართლოების მიერ. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ზიანის ოდენობის შეფასება განსაკუთრებით რთულია ისეთ შემთხვევებში, როცა საკითხი ეხება პირად განცდებს. არ არსებობს სტანდარტი, რომლითაც ტკივილი, ტანჯვა, ფიზიკური დისკომფორტი და ფსიქოლოგიურ სტრესი, ფულადი თანხის ოდენობით შეფასდება. განსახილველ შემთხვევაში თავისუფლების აღკვეთის ხანგრძლივობის და საბოლოოდ მოსარჩელის უდანაშაულოდ ცნობის გათვალისწინებით კასატორები ვერ ასაბუთებენ იმ გარემოებას, რომ მორალური ზიანის სახით მოპასუხისთვის მოსარჩელის სასარგებლოდ დაკისრებული თანხის ოდენობა დარღვეული უფლების არაპროპორციულია. წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრები ამ მხრივ არ შეიცავს სათანადო დასაბუთებას, ამასთან, კასატორი (ა. ნ-ი) საკასაციო საჩივარში სათანადო დასაბუთებისა და შესაბამის გარემოებებზე მითითების გარეშე აღნიშნავს მხოლოდ მორალური ზიანის სახით დაკისრებული თანხის ოდენობის არასაკმარისობაზე, რაც მითითებულ ნაწილში არ ქმნის გასაჩივრებული განჩინების გაუქმების საკმარის საფუძველს და არ ადასტურებს სააპელაციო პალატის განჩინების უსწორობას. სსკ-ის 404-ე მუხლის პირველი ნაწილის პირველი წინადადების მიხედვით, საკასაციო სასამართლო ამოწმებს გადაწყვეტილებას საკასაციო საჩივრის ფარგლებში. საკასაციო საჩივარი უნდა შეიცავდეს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების მოტივების უარმყოფელ სამართლებრივად დასაბუთებულ არგუმენტაციას. მოცემულ შემთხვევაში საკასაციო საჩივრები არ შეიცავს სააპელაციო პალატის მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების თუ მათი სამართლებრივი შეფასების უსწორობის სათანადო დასაბუთებას, წარმოდგენილი არ არის დასაბუთებული და დასაშვები პრეტენზიები (შედავება), შესაბამისად არ არსებობს მორალური ზიანის დაკისრების ნაწილში გასაჩივრებული განჩინების გაუქმების საფუძველი.

საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სისხლის სასამართლოწარმოების ფარგლებში, შეთანხმებით დაცვის შემთხვევაში, გამართლებულის მიერ ადვოკატისთვის გაწეული ხარჯის ანაზღაურება შესაძლოა მოთხოვნილ იქნას ადმინისტრაციული სასამართლოწარმოების წესით (სუსგ №ბს-432-429(2კ-17), 07.02.2019წ.). როგორც წესი, სისხლის სამართლის პროცესში ბრალდებული თავად იღებს გადაწყვეტილებას წარდგენილი ბრალდებისაგან პირადად ან ადვოკატის მეშვეობით დაცვის თაობაზე. ბრალდებულს უფლება აქვს, უარი თქვას ადვოკატის მომსახურებაზე და დამოუკიდებლად დაიცვას თავი, მაგრამ მას არ შეუძლია უარი თქვას ადვოკატის მომსახურებაზე, თუ არსებობს კანონით დადგენილი სავალდებულო დაცვის შემთხვევა (სსსკ-ის 38.6 მუხ.). სისხლის სამართლის საპროცესო კანონმდებლობით დადგენილია სავალდებულო დაცვისა და სახელმწიფო ხარჯზე დაცვის შემთხვევები (სსსკ-ის 46-ე მუხ.), თუმცა აღნიშნული არ ართმევს ბრალდებულს უფლებას ისარგებლოს მის მიერ აყვანილი ადვოკატის მომსახურებით (დაცვა შეთანხმებით). ბრალდებულს აქვს ადვოკატის არჩევისა და ყოლის, ასევე მის მიერ არჩეული ადვოკატის ნებისმიერ დროს შეცვლის უფლება (სსსკ-ის 38.5 მუხ.). დაუშვებელია ბრალდებულის იძულება კონკრეტული ადვოკატის აყვანაზე, რადგან ადვოკატსა და მარწმუნებელს შორის ურთიერთობა ფიდუციური ხასიათისაა, ეფუძნება განსაკუთრებულ ნდობას (სუსგ 07.02.2019წ. საქმე №ბს-432-429(2კ-17)), შესაბამისად, კასატორის (მოპასუხის) მითითება დაქირავებული ადვოკატის ხარჯების ანაზღაურების საფუძვლების არარსებობაზე ბრალდებულის მიერ კანონით მინიჭებული - ადვოკატის აყვანის უფლებით (დაცვა შეთანხმებით) სარგებლობის გამო, დაუსაბუთებელია და არ უნდა იქნეს გაზიარებული.

საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ იურიდიული მომსახურების ხარჯების გაწევის დამადასტურებელი დოკუმენტაციის წარუდგენლობა იმთავითვე არ გამორიცხავს საქმის განხილვასთან დაკავშირებით გაწეული მომსახურების ღირებულების ანაზღაურების შესაძლებლობას უკეთუ აშკარაა, რომ პირის უფლების დაცვის მიზნით წარმომადგენლობითი მომსახურება გაწეულია (სუსგ №ბს-809-805(3კ-17), 17.01.2019წ; №ბს-432-429(2კ-17), 07.02.2019წ.), თუმცა აგრეთვე ამგვარი სახის მტკიცებულებების წარდგენის შემთხვევაშიც შეფასებას საჭიროებს ასანაზღაურებელი თანხის ოდენობის გონივრულობა და მისი გაწეულ მომსახურებასთან შესაბამისობა. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ განსახილველ დავაში ერთმნიშვნელოვნად გამოირიცხება სისხლის სამართლის საქმეზე ადვოკატის მიერ მოსარჩელის ინტერესების დაცვის უსასყიდლოდ განხორციელება. საქმის მასალებში დაცული სასამართლოს მიერ სისხლის სამართლის საქმეზე მიღებული განაჩენით/განჩინებ(ებ)ით უდავოდ დასტურდება სამივე ინსტანციის სასამართლოში ადვოკატ გ. გ-ეის მიერ ა. ნ-ისთვის იურიდიული მომსახურების გაწევა. სსსკ-ის 41-ე მუხლის თანახმად, ადვოკატს ირჩევს და იყვანს ბრალდებული ან ბრალდებულის ნების გათვალისწინებით - მისი ახლო ნათესავი ან სხვა პირი, ბრალდებული (მისი ახლო ნათესავი, სხვა პირი) და ადვოკატი თავიანთ ურთიერთობებს აწესრიგებენ შეთანხმების საფუძველზე. ქვედა ინსტანციის სასამართლოების მიერ დადგენილია, რომ ნ. ბ-ის (ა. ნ-ის დედა) და ადვოკატ გ. გ-ეეს შორის დაიდო ხელშეკრულება ა. ნ-ის მიმართ სისხლის სამართლის საქმეზე იურიდიული მომსახურების გაწევის მიზნით. აღნიშნული ხელშეკრულებით განისაზღვრა საადვოკატო ჰონორარის ოდენობა, ანაზღაურების წესი და პირობები, ასევე ქვედა ინსტანციის სასამართლოების მიერ დადგენილია ადვოკატ გ. გ-ეის ანგარიშზე ნ. ბ-ის, თ. ჩ-ეის და ა. ნ-ის მიერ საადვოკატო მომსახურებისთვის თანხის შეტანის ფაქტი (ს.ფ. 18, 19, 136). საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ადვოკატის მომსახურების გაწევის თანხის ოდენობის განსაზღვრისთვის სასამართლოსთვის სავალდებულო არ არის იურიდიული მომსახურების გაწევის შესახებ ხელშეკრულებით შეთანხმებული თანხა, აგრეთვე მარწმუნებლის მიერ წარმომადგენლისთვის გადახდილი თანხის ოდენობა გაწეული მომსახურებისთვის. საადვოკატო მომსახურების ხარჯი ანაზღაურებას გონივრულობის ფარგლებში ექვემდებარება. სასამართლო ადვოკატის მომსახურების ღირებულების განსაზღვრისას მხედველობაში იღებს საქმის სირთულეს, უფლების დარღვევის აღსაკვეთად წარმომადგენლობითი ფუნქციის განხორციელების ინტენსივობას, ხანგრძლივობას, ინსტანციურობას და სხვ.. აღნიშნული გარემოებები შეფასებას საჭიროებს არა მხოლოდ ადვოკატის მომსახურების ხარჯის ანაზღაურების დამადასტურებელი დოკუმენტის წარუდგენლობის, არამედ აგრეთვე ისეთ შემთხვევებშიც, როდესაც ადვოკატისთვის გადახდილი ხარჯის ანაზღაურების დამადასტურებელ დოკუმენტში მითითებული თანხა არაადეკვატურია და აშკარად აღემატება წარმომადგენლის მიერ საქმეზე გაწეული მომსახურების ღირებულებას (სუსგ 20.07.2022წ. საქმე №ბს-628(2კ-20)). საადვოკატო ხარჯების ანაზღაურების საფუძვლად კასატორი (მოსარჩელე) ასევე მიუთითებს თელავის რაიონულ სასამართლოში გამართულ 27 სასამართლო სხდომაზე მონაწილეობასა და სააპელაციო საჩივარში აგრეთვე აღნიშნავს მოსარჩელის საპატიმრო დაწესებულებაში ყოფნის პერიოდში მის მიერ განხორციელებულ ვიზიტებზე, თუმცა კასატორი (მოსარჩელე) არ უთითებს აღნიშნული გარემოებების დამადასტურებელ მტკიცებულებებზე. საქმის გარემოებები, რომლებიც კანონის თანახმად უნდა დადასტურდეს გარკვეული სახის მტკიცებულებებით, არ შეიძლება დადასტურდეს სხვა სახის მტკიცებულებებით (სსკ-ის 102.3 მუხ.). მოცემულ შემთხვევაში ა. ნ-ის საკასაციო საჩივარი არ შეიცავს სასამართლო სხდომებზე გამოცხადების ან საპატიმრო დაწესებულებაში ბრალდებულის ვიზიტის ინტენსივობის დამადასტურებელ მტკიცებულებებზე მითითებას. როგორც უკვე აღინიშნა, მოსარჩელე გამართლდა პირველივე ინსტანციის სასამართლოს მიერ, რაც უცვლელი დარჩა სააპელაციო სასამართლოს განაჩენით, ხოლო საკასაციო სასამართლომ პროკურორის საჩივრის დასაშვებობის საკითხი განიხილა ზეპირი მოსმენის გარეშე. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სასამართლომ მხარეს ხარჯების ანაზღაურება უნდა დააკისროს მხოლოდ იმ ოდენობით, რა ოდენობითაც ისინი რეალურად და საჭიროებისამებრ იქნა გაღებული იმ მიზნით, რომ აღკვეთილიყო უფლების დარღვევა (ადმიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება „ასანიძე საქართველოს წინააღმდეგ“). იურიდიული მომსახურების ხელშეკრულებაში მითითებული მომსახურების საფასური იმთავითვე არ ქმნის მხარეთა შეთანხმებით გათვალისწინებული თანხის ოდენობის მოწინააღმდეგე მხარეზე დაკისრების საფუძველს. სასამართლომ ხარჯების განსაზღვრისას უნდა მოახდინოს მხარის სამართლიანი დაკმაყოფილება. განსახილველ შემთხვევაში საქმეზე დადგენილი გარემოებებების გათვალისწინებით კასატორები ვერ ასაბუთებენ სისხლის სამართლის საქმეზე გაწეული მომსახურების გამო ზიანის ანაზღაურების სახით მოპასუხეზე დაკისრებული თანხის ოდენობის არაგონივრულობას და გაწეულ მომსახურებასთან შეუსაბამობას. უსაფუძვლოა აგრეთვე კასატორის საქართველოს გენერალური პროკურატურის მითითება იმ გარემოებაზე, რომ საქმეში არ არის წარმოდგენილი განსახილველ ადმინისტრაციულ საქმეზე ადვოკატის მომსახურების ხარჯის გაწევის დამადასტურებელი დოკუმენტი. მოცემულ ადმინისტრაციულ დავაში ასევე ერთმნიშვნელოვნად გამოირიცხება წარმომადგენლობის უსასყიდლოდ განხორციელება. ა. ნ-ისა და გ. გ-ეეს შორის 07.06.2023წ. იურიდიული მომსახურების გაწევის შესახებ ხელშეკრულებით განსაზღვრულია ანაზღაურების წესი და პირობები, ასევე სს „ს...ს“ მიერ 07.06.2023წ. გაცემული ანგარიშზე შემოსავლის დოკუმენტის მიხედვით, გ. გ-ეის ანგარიშზე ასახულია ა. ნ-ის ადმინისტრაციულ საქმეზე საადვოკატო მომსახურების თანხა, ამასთანავე, დაკისრებული თანხის არაგონივრულობასთან დაკავშირებით კასატორს საქართველოს გენერალურ პროკურატურას დასაბუთებული პრეტენზია არ წარმოუდგენია, ხოლო ა. ნ-ის საკასაციო საჩივარი ადმინისტრაციულ საქმეზე გაწეული ხარჯის ანაზღაურების თაობაზე პრეტენზიას საერთოდ არ შეიცავს.

ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით საკასაციო პალატა თვლის, რომ კასატორების მიერ მითითებული გარემოებები არ ქმნის საკასაციო საჩივრების დასაშვებად ცნობის საფუძველს. საკასაციო სასამართლო თვლის, რომ მოცემულ საქმეს არ გააჩნია პრინციპული მნიშვნელობა სასამართლო პრაქტიკისათვის, ხოლო საკასაციო საჩივრებს - წარმატების პერსპექტივა. ამდენად, არ არსებობს საკასაციო საჩივრების დასაშვებობის საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით რეგლამენტირებული არც ერთი საფუძველი, რის გამო საქართველოს გენერალური პროკურატურის და ა. ნ-ის საკასაციო საჩივრები არ უნდა იქნეს დაშვებული განსახილველად.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლით, 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 401-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. საქართველოს გენერალური პროკურატურის და ა. ნ-ის საკასაციო საჩივრები მიჩნეულ იქნეს დაუშვებლად;

2. უცვლელად დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 27.11.2023წ. განჩინება;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე ნ. სხირტლაძე

მოსამართლეები: ქ. ცინცაძე

გ. გოგიაშვილი