№ბს-492(კ-23) 10 აპრილი, 2024 წელი ქ. თბილისი

ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატა

შემდეგი შემადგენლობა:

გენადი მაკარიძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ქეთევან ცინცაძე, თამარ ოქროპირიძე

საქმის განხილვის ფორმა - ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი (მოპასუხე) - საქართველოს გენერალური პროკურატურა

მოწინააღმდეგე მხარე (მოსარჩელე) - ა.კ-ა

მოპასუხე - საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო

მესამე პირი - საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო

დავის საგანი - მორალური და მატერიალური ზიანის ანაზღაურება

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება - თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2023 წლის 26 იანვრის გადაწყვეტილება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

1. ა.კ-ამ სარჩელით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას მოპასუხე საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროსა და საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიმართ.

მოსარჩელემ მოითხოვა: ა) საქართველოს გენერალურ პროკურატურასა და საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს სოლიდარულად დაეკისროთ მოსარჩელის სასარგებლოდ მორალური ზიანის სახით 100 000 (ასი ათასი) ლარის ანაზღაურება; ბ) საქართველოს გენერალურ პროკურატურასა და საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს სოლიდარულად დაეკისროთ მოსარჩელის სასარგებლოდ მატერიალური ზიანის სახით 19 500 (ცხრამეტი ათას ხუთასი) ლარის ანაზღაურება, როგორც უკანონო ბრალდებით, მსჯავრდებით და პატიმრობით მიყენებული ზიანი, ადვოკატისათვის გადახდილი ჰონორარის ანაზღაურება.

დაზუსტებული სარჩელის თანახმად, მოსარჩელე 2015 წლის 7 აპრილს ხელვაჩაურის რაიონული სამმართველოს მიერ იქნა დაკავებული და მიცემულ იქნა პასუხისგებაში საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 260-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტით და 262-ე მუხლის მე-4 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენისათვის. მოსარჩელეს აღკვეთის ღონისძიების სახით შეეფარდა პატიმრობა და 2015 წლის 7 აპრილიდან 7 სექტემბრამდე იმყოფებოდა პატიმრობაში. 2015 წლის 8 სექტემბრიდან მოსარჩელეს აღკვეთის ღონისძიება შეეცვალა გირაოთი.

ხელვაჩაურის რაიონული სასამართლოს 2017 წლის 20 მარტის განაჩენით ბრალდებული საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 262-ე მუხლის მე-4 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულისათვის წარდგენილ ბრალდებაში ცნობილ იქნა უდანაშაულოდ და გამართლდა. ა.კ-ას ქმედება 260-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტიდან (2015 წლის 8 ივლისამდე მოქმედი რედაქცია) გადაკვალიფიცირდა 260-ე მუხლის მე-6 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტზე. ბრალდებული ცნობილ იქნა დამნაშავედ 260-ე მუხლის მე-6 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენაში და ძირითადი სასჯელის სახედ და ზომად განესაზღვრა თავისუფლების აღკვეთა 8 წლის ვადით, რომლის აღსრულება გადაუვადდა მშობიარობის შემდეგ 1 წლით. მოსარჩელეს სასჯელის მოხდის ვადის ათვლა უნდა დაწყებოდა განაჩენის აღსასრულებლად მიქცევის შემდგომ გადავადებული განაჩენის აღსრულების მიზნით მისი ფაქტობრივად დაკავების დღიდან. მოსარჩელეს სასჯელის მოხდილ ვადაში ჩაეთვალა პატიმრობაში ყოფნის დრო - 2015 წლის 7 აპრილიდან 7 სექტემბრის ჩათვლით. აღკვეთის ღონისძიება გირაო გაუქმდა და ყადაღა მოეხსნა ლ.ჯ-ის სახელზე საკუთრების უფლებით რიცხულ 20000 ლარის ღირებულების წილ უძრავ ქონებას. „ნარკოტიკული დანაშაულის წინააღმდეგ ბრძოლის შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად 5 წლის ვადით ჩამოერთვა: სატრანსპორტო საშუალების მართვის, საადვოკატო საქმიანობის, პედაგოგიურ და საგანმანათლებლო დაწესებულებებში საქმიანობის, სახელმწიფო და ადგილობრივი თვითმმართველობის სახაზინო დაწესებულებებში - საჯარო ხელისუფლების ორგანოებში საქმიანობის, პასიური საარჩევნო და იარაღის დამზადების, შეძენის, შენახვის და ტარების უფლებები, საექიმო და ფარმაცევტული საქმიანობის, აგრეთვე აფთიაქის დაფუძნების, ხელმძღვანელობისა და წარმომადგენლობის უფლება - 10 წლით. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2017 წლის 25 ივლისის განაჩენით შეიცვალა გასაჩივრებული განაჩენი, არ დაკმაყოფილდა ხელვაჩაურის რაიონული პროკურატურის პროკურორის სააპელაციო საჩივარი, დაკმაყოფილდა მსჯავრდებულ ა.კ-ას ადვოკატის სააპელაციო საჩივარი. მოსარჩელე ცნობილ იქნა უდანაშაულოდ საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 260-ე მუხლის მე-6 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტით და 262-ე მუხლის მე-4 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულების ჩადენაში და გამართლდა. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2018 წლის 19 მარტის განაჩენით ბრალდების მხარის საკასაციო საჩივარი არ იქნა დაშვებული განსახილველად.

მოსარჩელე, რომელიც არის ....ის მოქალაქე, ცხოვრობდა ლეგალურად და ეწეოდა სამეწარმეო საქმიანობას რუსეთის ფედერაციაში. მან ვერ შეძლო ცხოვრების დადასტურების შესახებ შეტყობინების წარდგენა შესაბამის სამსახურში, რის გამოც გაუუქმდა ბინადრობის უფლება და შეუწყდა სამეწარმეო საქმიანობის უფლება, დარჩა შემოსავლების წყაროს გარეშე. სისხლის სამართლის საქმეზე სასამართლოში საქმის წარმოების ხარჯმა შეადგინა 19500 ლარი. ასევე, უკანონო ბრალდებამ და მსჯავრდებამ გამოიწვია მოსარჩელის პატიმრობაში ყოფნა 2015 წლის 7 აპრილიდან 7 სექტემბრის ჩათვლით, აგრეთვე მას შეეფარდა თავისუფლების აღკვეთა 8 წლის ვადით. სამი ინსტანციის სასამართლოში საქმის განხილვის შედეგების მოლოდინმა და ტანჯვამ ა.კ-ას მიაყენა მძიმე მორალური ზიანი, რომელიც უნდა ანაზღაურდეს 100000 ლარის ოდენობით.

2. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 17 ივნისის განჩინებით საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო საქმეში ჩაბმულ იქნა მესამე პირად საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის მე-16 მუხლის 1-ლი ნაწილის საფუძველზე.

3. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 11 მაისის გადაწყვეტილებით ა.კ-ას სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ. მოპასუხე საქართველოს გენერალურ პროკურატურას მოსარჩელე ა.კ-ას სასარგებლოდ დაეკისრა მორალური ზიანის სახით 10 000 (ათი ათასი) ლარის ანაზღაურება. მოპასუხე საქართველოს გენერალურ პროკურატურას მოსარჩელე ა.კ-ას სასარგებლოდ დაეკისრა მატერიალური ზიანის სახით 2 000 (ორი ათასი) ლარის ანაზღაურება. მოპასუხე საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიმართ და მოთხოვნის დანარჩენ ნაწილში სარჩელი არ დაკმაყოფილდა. საქართველოს გენერალურ პროკურატურას ა.კ-ას სასარგებლოდ დაეკისრა ადვოკატისთვის გაწეული ხარჯის ანაზღაურება 1000 (ათასი) ლარის ოდენობით.

სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები: ა) ხელვაჩაურის რაიონული სასამართლოს 2017 წლის 20 მარტის განაჩენის მიხედვით საქმეზე №1-137-15, ა.კ-ას ბრალი ედებოდა განსაკუთრებით დიდი ოდენობით ნარკოტიკული საშუალების უკანონო შეძენა-შენახვაში, განსაკუთრებით დიდი ოდენობით ნარკოტიკული საშუალების საქართველოში უკანონოდ შემოტანაში. სასამართლომ დაადგინა: ა.კ-ას საქართველოში 2015 წლის 7 აპრილს ნარკოტიკული საშუალებები ... და ...ის ... არ შემოუტანია. სამართლებრივი შეფასება: საქართველოს სახელმწიფო საზღვრის კვეთის შესახებ ინფორმაციის თანახმად, ა.კ-ამ საქართველოს სახელმწიფო საზღვარი გადმოკვეთა 2015 წლის 7 აპრილს 20:40 საათზე. ა.კ-ას პირადი ჩხრეკა მოხდა ქ. ბათუმი, ... №220-ში მდებარე საბაჟო გამშვებ პუნქტში. პირადი ჩხრეკა დაიწყო 2015 წლის 7 აპრილს 21:12 საათზე, საზღვრის გადმოკვეთიდან 32 წუთის შემდეგ. პირადი ჩხრეკის შედეგად ამოღებული იქნა პოლიეთილენის პარკში შეხვეული მოთეთრო ფერის ფხვიერი და ოთხკუთხედი და მრგვალი ფორმის ორი ცალი მასა. მოწმე ე.ბ-ემ განაცხადა, რომ 2015 წლის 7 აპრილს მიიღო ინფორმაცია, რომ ქ. ბათუმის აეროპორტის გავლით, უნდა შემოსულიყო ა.კ-ა, რომელსაც უნდა შემოეტანა ნარკოტიკული საშუალება, რაც მისი მხრიდან ეცნობა სამსახურებრივ ხელმძღვანელს. ე.ბ-ის მიერ ა.კ-ას მიმართ მიღებული ოპერატიული ინფორმაცია სამმართველოს ხელმძღვანელს შესაბამისი პატაკით ეცნობა 2015 წლის 7 აპრილს. მოწმის სახით დაკითხული თ.დ-ის ჩვენების თანახმად, მან განახორციელა ა.კ-ას პირადი ჩხრეკა, რომელიც ჩატარდა ქ. ბათუმი, ... №220-ში მდებარე საბაჟო გამშვებ პუნქტში, 2015 წლის 7 აპრილს 21:00 საათზე. ჩხრეკის შედეგად ამოღებული იქნა წითელი ფერის ნაჭერი თავისი ხუფით, რომელშიც აღმოჩნდა პოლიეთილენის პარკში შეხვეული მოთეთრო ფერის ფხვიერი და ოთხკუთხედი და მრგვალი ფორმის ორი ცალი მასა; ბ) ხელვაჩაურის რაიონული სასამართლოს 2017 წლის 20 მარტის განაჩენით საქმეზე №1-137-15, ბრალდებული ა.კ-ა საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 262-ე მუხლის მეოთხე ნაწილის ,,ა” ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულისათვის წარდგენილ ბრალდებაში ცნობილი იქნა უდანაშაულოდ და გამართლდა; ა.კ-ას ქმედება საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 260-ე მუხლის მესამე ნაწილის ,,ა” ქვეპუნქტიდან (2015 წლის 8 ივლისამდე მოქმედი რედაქცია) გადაკვალიფიცირდა საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 260-ე მუხლის მეექვსე ნაწილის ,,ა” ქვეპუნქტზე. ბრალდებული ა.კ-ა ცნობილი იქნა დამნაშავედ საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 260-ე მუხლის მეექვსე ნაწილის ,,ა” ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენაში და ძირითადი სასჯელის სახედ და ზომად განესაზღვრა თავისუფლების აღკვეთა 8 (რვა) წლის ვადით, რომლის აღსრულება საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 283-ე მუხლის პირველი ნაწილის ,,ბ“ ქვეპუნქტის საფუძველზე გადაუვადდა მშობიარობის შემდეგ 1 (ერთი) წლით. ა.კ-ას სასჯელის მოხდის ვადის ათვლა დაეწყო განაჩენის აღსასრულებლად მიქცევის შემდგომ გადავადებული განაჩენის აღსრულების მიზნით მისი ფაქტიური დაკავების დღიდან. ა.კ-ას სასჯელის მოხდილ ვადაში ჩაეთვალა პატიმრობაში ყოფნის დრო - 2015 წლის 7 აპრილიდან 2015 წლის 7 სექტემბრის ჩათვლით. გაუქმდა მსჯავრდებულ ა.კ-ას მიმართ შერჩეული აღკვეთი ღონისძიება გირაო და მოეხსნა ყადაღა ლ.ჯ-ის სახელზე, საკუთრების უფლებით რიცხულ 20 000 (ოცი ათასი) ლარის ღირებულების წილ უძრავ ქონებას მდებარე ქალაქი ქუთაისი, ...ას ქ. მე-... შესახვევი, №32-ში, საკადასტრო კოდი: №...; გ) ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2017 წლის 25 ივლისის განაჩენით საქმეზე №1/ბ-209-2017, ხელვაჩაურის რაიონული სასამართლოს 2017 წლის 20 მარტის განაჩენში შევიდა ცვლილება, კერძოდ: ა.კ-ა ცნობილ იქნა უდანაშაულოდ საქართველოს სსკ-ის 260-ე მუხლის მე-6 ნაწილის „ა” ქვეპუნქტითა და 262-ე მუხლის მე-4 ნაწილის „ა” ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულების ჩადენაში და გამართლდა. ა.კ-ას მიმართ შერჩეული აღკვეთის ღონისძიება - გირაო გაუქმდა. შესაბამისად, განაჩენის აღსრულებიდან ერთი თვის ვადაში ყადაღა მოეხსნა ლ.ჯ-ის სახელზე, საკუთრების უფლებით რიცხულ 20000 (ოცი ათასი) ლარის ღირებულების წილ უძრავ ქონებას მდებარე ქალაქი ქუთაისი, ...ას ქ. მე-... შესახვევი, №32-ში, საკადასტრო კოდი: №.... ა.კ-ას განემარტა, საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 92-ე მუხლის შესაბამისად, ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლების თაობაზე; დ) საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2018 წლის 19 მარტის განჩინებით საქმეზე №550აპ-17, ხელვაჩაურის რაიონული პროკურატურის საკასაციო საჩივარი არ იქნა დაშვებული განსახილველად; ე) საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სპეციალური პენიტენციური სამსახურის 2021 წლის 25 ნოემბრის №282391-21 წერილით, ა.კ-ა დაბადებული ... წლის ... ...ის, ...ის რესპუბლიკის მოქალაქე, დაკავებული იქნა ხელვაჩაურის რაიონული სამმართველოს მიერ 2015 წლის 7 აპრილს. აღნიშნული პიროვნება №... პენიტენციურ დაწესებულებაში შესახლდა ხელვაჩაურის რაიონული სასამართლოს 2015 წლის 9 აპრილის განჩინების საფუძველზე. ა.კ-ას ხელვაჩაურის რაიონული სასამართლოს 2015 წლის 7 სექტემბრის განჩინების საფუძველზე აღკვეთის ღონისძიება პატიმრობა შეეცვალა „გირაოთი“ და დაუყოვნებლივ გათავისუფლდა სასამართლო სხდომათა დარბაზიდან; ვ) ხელვაჩაურის რაიონული სასამართლოს 2021 წლის 2 აგვისტოს №966 ცნობის მიხედვით, ხელვაჩაურის რაიონული სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმიდან №1-137-15, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2018 წლის 19 მარტის განჩინება ქართულ ასევე გამართლებულ ა.კ-ას ადვოკატს ა.ტ-ას ჩაბარდა 2018 წლის 27 მარტს. აქვე მიეთითა, რომ რუსულ ენაზე ა.კ-აზე გადასაცემად გადაეგზავნებოდა. 2018 წლის 5 აპრილის საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ გაცემული №55აპ-17 ცნობის მიხედვით, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2018 წლის 19 მარტის განჩინება რუსულ ენაზე ნათარგმნი ა.ტ-ას გაეგზავნა და ჩაბარდა 2018 წლის 10 აპრილს; ზ) საქმეში წარმოდგენილი სალაროს შემოსავლის ორდერებით ა.კ-ამ ადვოკატის მომსახურებისთვის 2017 წლის 3 მარტს გადაიხადა 7500 ლარი, 2017 წლის 20 მაისს - 7500 ლარი და 2017 წლის პირველ ივლისს - 4500 ლარი.

სასამართლომ განმარტა, რომ განსახილველ შემთხვევაში ა.კ-ა ითხოვს მოპასუხეებს - საქართველოს გენერალურ პროკურატურასა და საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს სოლიდარულად დაეკისროთ მორალური ზიანის სახით 100 000 (ასი ათასი) ლარისა და მატერიალური ზიანის სახით 19 500 (ცხრამეტი ათას ხუთასი) ლარის ანაზღაურება, როგორც უკანონო ბრალდებით, მსჯავრდებით და პატიმრობით მიყენებული ზიანი, ადვოკატისათვის გადახდილი ჰონორარის ანაზღაურება. უკანონო ბრალდებისთვის გამართლებული პირის მიმართ ზიანის ანაზღაურებაზე პასუხისმგებელია სახელმწიფო, საქართველოს გენერალური პროკურატურის სახით. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის თავისებურებას წარმოადგენს ის, რომ ზიანი ანაზღაურებას ექვემდებარება მიუხედავად ზიანის მიმყენებლის ბრალისა. ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის დაკმაყოფილებისთვის საკმარისია, დადგინდეს ქმედების უკანონობა და სახეზე იყოს პირის მარეაბილიტირებელი გარემოება. ამასთან, საგულისხმოა, რომ ნორმები ანიჭებენ რა პირს ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლებას, არ განსაზღვრავენ მარეაბილიტირებელ გარემოებებს. შესაბამისად, კანონმდებელმა სასამართლოს მიანიჭა თავისუფლება ქმედების უკანონობისა და რეაბილიტაციის საფუძვლების შეფასებისას. ზოგადად, სისხლის სამართლის საქმეზე მიღებული სასამართლო განაჩენით წყდება პირის პასუხისმგებლობასთან დაკავშირებული საკითხები. ამ საპროცესო დოკუმენტით სასამართლო ადგენს, ჩაიდინა თუ არა პირმა ინკრიმინირებული ქმედება და რა სახის სასჯელი უნდა დაეკისროს მას. პირის მარეაბილიტირებელ გარემოებად უპირობოდ უნდა იქნეს მიჩნეული მის მიმართ გამამართლებელი განაჩენის გამოტანა. გამამართლებელი განაჩენის არსიდან და ბუნებიდან გამომდინარე, სასამართლოს ეს აქტი ეხება სწორედ პასუხისმგებლობისაგან გათავისუფლებას. გამამართლებელი განაჩენი ადგენს პირის უდანაშაულობას, რაც იწვევს მისი უფლებების აღდგენას ანუ მის რეაბილიტაციას. რაც შეეხება მეორე კომპონენტს - ქმედების უკანონობას, არ უნდა მოხდეს კანონის მოთხოვნის იმგვარად ინტერპრეტაცია, რომ ქმედების უკანონობა შეფასდეს მხოლოდ კონკრეტული საპროცესო თუ მატერიალური ნორმის დარღვევით, ვინაიდან არ შეიძლება ნორმა განიმარტოს ისე, რომ გამართლებულს არ მიეცეს უფლებების აღდგენის ეფექტური შესაძლებლობა. მართალია, სისხლისსამართლებრივი დევნა და ბრალდებულის მიმართ გამოყენებული იძულების ღონისძიებები ემსახურება სახელმწიფოს ლეგიტიმურ მიზანს - საზოგადოების, მისი კონკრეტული წევრის უსაფრთხოების დაცვას, ამასთან, საქართველოს პროკურატურა წინასწარ ვერ განსაზღვრავს კონკრეტული საქმის შედეგს, ვინაიდან მტკიცებულებათა შეფასება გამამტყუნებელი განაჩენის გამოტანისთვის საკმარისობის კუთხით წარმოადგენს სასამართლოს კომპეტენციას, თუმცა, მიუხედავად ამისა, ინდივიდს, რომლის მიმართაც დადგა გამამართლებელი განაჩენი, უნდა მიეცეს შესაბამისი კომპენსაცია სახელმწიფოს მხრიდან მისი უფლებებში გაუმართლებელი ან/და გადაჭარბებული ჩარევისთვის. მოქმედი კანონმდებლობით არსებობს გამართლებული პირის უფლების დაცვის მექანიზმი და გამართლებულ პირს შეუძლია აღიდგინოს დარღვეული უფლებები. გამართლებულ პირს აქვს შესაძლებლობა, დარღვეული უფლება აღიდგინოს საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსით გათვალისწინებული რეაბილიტაციისა და სისხლის სამართლის პროცესის ორგანოების უკანონო და დაუსაბუთებელი მოქმედებების შედეგად მიყენებული ზიანის ანაზღაურების გზით. გამართლებულ პირს, შეუძლია სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსით დადგენილი წესით მოითხოვოს განაჩენით მიყენებული ქონებრივი და არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურება.

სასამართლოს განმარტებით, არაქონებრივი ზიანისათვის ფულადი ანაზღაურება შეიძლება მოთხოვნილ იქნეს მხოლოდ კანონით ზუსტად განსაზღვრულ შემთხვევებში, გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების სახით. კანონი არ ადგენს მორალური ზიანის ასანაზღაურებელ ოდენობას, რამდენადაც მორალური ზიანის ანაზღაურების კონკრეტული შემთხვევა ინდივიდუალურია, განპირობებულია მრავალი სხვადასხვა ფაქტორით. ამასთან, მორალური ზიანის მოცულობა სასამართლოს მიერ ქონებრივი ზიანის ანაზღაურებისაგან დამოუკიდებლად განისაზღვრება, როგორც დამდგარი ზიანის სიმძიმის, ისე ბრალის ხარისხის მიხედვით. უკანონოდ დაკავება/პატიმრობის შედეგად მოსარჩელეს მიადგა მორალური ზიანი, ამასთან გასათვალისწინებელია, რომ მოსარჩელე სისხლის სამართლის საქმის განხილვის დროს იყო ორსული. სახეზეა მიზეზობრივი კავშირი, სახელმწიფო ორგანოების ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის. ამასთან, კომპენსაციის ოდენობა არ უნდა მოწყდეს რეალობას. მოთხოვნა წარმოადგენს მოსარჩელის მოსაზრებას, ხოლო ანაზღაურების მოცულობის ოდენობას გონივრულ ფარგლებში განსაზღვრავს სასამართლო. შელახული სიკეთის ხასიათის, სულიერი ტანჯვის ხარისხის ზუსტად განსაზღვრის შეუძლებლობის გამო, უფრო მართებულია ზიანის კომპენსაცია, რამდენადაც ეს შესაძლებელია საერთოდ. მორალური ზიანის ანაზღაურების უმთავრეს მიზანს არ წარმოადგენს ხელყოფილი უფლებების რესტიტუცია, რადგან მიყენებულ ზიანს ფულადი ეკვივალენტი არ გააჩნია და შეუძლებელია მისი სრულად აღდგენა. სასამართლო ითვალისწინებს მოსარჩელის მიმართ განხორციელებული იძულების ფორმებს, სახელდობრ, იმ ფაქტობრივ გარემოებას, რომ მოსარჩელეს თავისუფლება ჰქონდა აღკვეთილი ფაქტობრივად 5 თვის განმავლობაში, რაც არ არის ჩვეულებრივი მოვლენა ადამიანის ცხოვრებაში. მართალია, ამა თუ იმ ფორმით თავისუფლების აღკვეთა ყოველთვის იწვევს დისკომფორტს, მაგრამ დაპატიმრებული პირი, გონივრულ ფარგლებში, მაინც ვალდებულია ითმინოს ეს, როდესაც დაცულია გარკვეული სტანდარტები. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო ხაზს უსვამს, რომ არსებობს ტანჯვის დონე, რომელიც გარდაუვალად უკავშირდება დაკავებას (პაპონი საფრანგეთის წინააღმდეგ, 2002 წლის 25 ივლისი, §40) და თავისუფლების აღკვეთასთან დაკავშირებული სასჯელი ყველა შემთხვევაში იწვევს სირთულეს და ტანჯვას. იმავეს ვერ ვიტყვით პირზე, რომელიც უკანონოდ და დაუსაბუთებლად არის დაპატიმრებული. ის არ არის ვალდებული, ითმინოს პატიმრობასთან დაკავშირებული დისკომფორტი, რაც გამოიხატება თუნდაც მთელი რიგი უფლებებითა და თავისუფლებებით სარგებლობის შეუძლებლობაში ან შეზღუდვაში.

ზემოაღნიშნული მსჯელობისა და საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით, სასამართლომ მიიჩნია, რომ სასარჩელო მოთხოვნა მორალური ზიანის ანაზღაურების ნაწილში უნდა დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ და საქართველოს გენერალურ პროკურატურას მოსარჩელე ა.კ-ას სასარგებლოდ უნდა დაეკისროს მორალური ზიანის ანაზღაურება 10 000 (ათი ათასი) ლარის ოდენობით.

რაც შეეხება მოსარჩელის მოთხოვნას მოპასუხისათვის მატერიალური ზიანის სახით 19 500 (ცხრამეტი ათას ხუთასი) ლარის ანაზღაურების დაკისრების თაობაზე, სასამართლომ აღნიშნა, რომ უსაფუძვლოდ დაწყებული სისხლის სამართლის საქმის მიმდინარეობისას მოსარჩელე წარმოდგენილი იყო ადვოკატით, საქმეს ასევე ერთვის ადვოკატებზე მომსახურებისათვის გადახდილი სალაროს შემოსავლის ქვითრები. ეროვნული სასამართლოს მიერ დადგენილი პრაქტიკის თანახმად, ადვოკატის მომსახურებისათვის გაწეული ხარჯი შეიძლება ანაზღაურდეს იმ პირობებშიც, როდესაც არ არის წარმოდგენილი ხარჯის გაწევის დამადასტურებელი დოკუმენტი, თუმცა ადვოკატის მომსახურება სადავო გარემოებას არ წარმოადგენს. ასეთ შემთხვევაში სასამართლო უფლებამოსილია თავად განსაზღვროს გაწეული ხარჯის ოდენობა გონივრულ ფარგლებში. საქმეში წარმოდგენილი სალაროს შემოსავლის ორდერებით ა.კ-ამ 2017 წლის 3 მარტს გადაიხადა 7500 ლარი, 2017 წლის 20 მაისს გადაიხადა 7500 ლარი და 2017 წლის პირველ ივლისს - 4500 ლარი ადვოკატის მომსახურებისათვის. ამდენად, რომ არა მის მიმართ უკანონო ბრალდება, მას აღნიშნული თანხის გაღების აუცილებლობა არ ექნებოდა. შესაბამისად, დადასტურებულია პირდაპირი მიზეზობრივი კავშირის არსებობას ფულად ზარალსა და მოპასუხის ქმედებას შორის. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სასარჩელო მოთხოვნა ადვოკატის მომსახურებისათვის გაწეული ხარჯების ნაწილში ფაქტობრივ-სამართლებრივად დასაბუთებულია და უნდა დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ, მოპასუხე საქართველოს გენერალურ პროკურატურას უნდა დაეკისროს მოსარჩელისთვის მატერიალური ზიანის ანაზღაურება გონივრულ ფარგლებში - 2 000 ლარის ოდენობით.

სასამართლოს განმარტებით, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო სისხლის სამართლის საქმეზე სარგებლობს უფლებამოსილებით, ჩაატაროს გამოძიება და განახორციელოს საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსით გათვალისწინებული საგამოძიებო მოქმედებები. შეკრებილ მტკიცებულებათა საფუძველზე უკვე სისხლისსამართლებრივი დევნის განმახორციელებელი ორგანოა პროკურატურა. სოლიდარულად ზიანის ანაზღაურების საფუძველი იარსებებდა თუ მოსარჩელე მხარე წარადგენდა სათანადო მტკიცებულებებს, რომ გამოძიების ეტაპზე სამინისტროს უფლებამოსილი თანამშრომლების მიერ საპროცესო ან საგამოძიებო მოქმედებები ჩატარდა კანონდარღვევით. ის ფაქტი, რომ სასამართლომ საქმეზე წარდგენილი მტკიცებულებები არასაკმარისად მიიჩნია ა.კ-ას მსჯავრდებისათვის, ეს სამინისტროს თანამშრომელთა მიერ განხორციელებულ მოქმედებებს უკანონოს არ ხდის. ამასთან, პოლიციელთა მხრიდან რაიმე დარღვევა საგამოძიებო თუ საპროცესო მოქმედებებში არ დაუდგენია სასამართლოს. არც მოსარჩელეს წარმოუდგენია სასამართლოში რაიმე სახის მტკიცებულება აღნიშნული გარემოებების დასადასტურებლად. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, ა.კ-ას სასარჩელო მოთხოვნა ზიანის ანაზღაურების თაობაზე, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიმართ დაუსაბუთებელია. საქმეში წარმოდგენილი მასალებით ვერ მტკიცდება პოლიციელთა კანონსაწინააღმდეგო ქმედება, სახეზე არ არის საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიმართ არც მორალური და არც მატერიალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრების საფუძველი.

სასამართლომ არ გაიზიარა მოპასუხე საქართველოს გენერალური პროკურატურის წარმომადგენელის პოზიცია სარჩელის ხანდაზმულობასთან დაკავშირებით და აღნიშნა, რომ საქმეში წარმოდგენილი წერილობითი ინფორმაციით დასტურდება, რომ საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2018 წლის 19 მარტის განჩინება რუსულ ენაზე ნათარგმნი ა.ტ-ას გაეგზავნა და ჩაბარდა 2018 წლის 10 აპრილს. მოსარჩელის მიერ სარჩელი სასამართლოში წარმოდგენილია 2021 წლის 5 აპრილს.

4. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 11 მაისის გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გასაჩივრდა ა.კ-ასა და საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიერ.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2023 წლის 26 იანვრის გადაწყვეტილებით საქართველოს გენერალური პროკურატურის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა. ა.კ-ას სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ. ნაწილობრივ გაუქმდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 11 მაისის გადაწყვეტილების მე-3 პუნქტი მატერიალური ზიანის ანაზღაურების ნაწილში და ამ ნაწილში მიღებულ იქნა ახალი გადაწყვეტილება. საქართველოს გენერალურ პროკურატურას ა.კ-ას სასარგებლოდ დაეკისრა მატერიალური ზიანის ანაზღაურება 17 500 ლარის ოდენობით. დანარჩენ ნაწილში უცვლელი დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 11 მაისის გადაწყვეტილება.

სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები, მათი სამართლებრივ შეფასებები, თუმცა არ დაეთანხმა სასამართლოს მატერიალური ზიანის ანაზღაურების ოდენობის ნაწილში და მიიჩნია, რომ გადაწყვეტილების შეცვლის საჭიროება განპირობებულია მხოლოდ მატერიალური ზიანის ანაზღაურების ოდენობის განსაზღვრის კუთხით, ხოლო დანარჩენ ნაწილში კი გადაწყვეტილება არსებითად კანონიერია.

სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილით ზიანი ანაზღაურებას ექვემდებარება მიუხედავად ზიანის მიმყენებლის ბრალისა, ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის დაკმაყოფილებისთვის საკმარისია დადგინდეს ქმედების უკანონობა და სახეზე იყოს პირის მარეაბილიტირებელი გარემოება. ამასთან, საგულისხმოა, რომ ნორმები ანიჭებენ რა პირს ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლებას, არ განსაზღვრავენ მარეაბილიტირებელ გარემოებებს. შესაბამისად, კანონმდებელმა სასამართლოს მიანიჭა თავისუფლება ქმედების უკანონობისა და რეაბილიტაციის საფუძვლების შეფასებისას. პირის მარეაბილიტირებელ გარემოებად უპირობოდ უნდა იქნეს მიჩნეული მის მიმართ გამამართლებელი განაჩენის გამოტანა, ვინაიდან პირი, რომლის მიერ დანაშაულის ჩადენის ფაქტი არ დადასტურდა და რომლის მიმართაც გამოტანილია სასამართლოს გამამართლებელი განაჩენი, გამამართლებელი განაჩენის არსიდან და ბუნებიდან გამომდინარე, სასამართლოს ეს აქტი ეხება სწორედ პასუხისმგებლობისაგან გათავისუფლებას, გამამართლებელი განაჩენი ადგენს პირის უდანაშაულობას, რაც იწვევს მისი უფლებების აღდგენას ანუ მის რეაბილიტაციას. გამართლებულ პირს აქვს შესაძლებლობა, დარღვეული უფლება აღიდგინოს საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსით გათვალისწინებული რეაბილიტაციისა და სისხლის სამართლის პროცესის ორგანოების უკანონო და დაუსაბუთებელი მოქმედებების შედეგად მიყენებული ზიანის ანაზღაურების გზით. გამართლებულ პირს, რომელსაც გამამართლებელი განაჩენით შეეზღუდა უფლებები, შეუძლია სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსით დადგენილი წესით მოითხოვოს მისთვის მიყენებული ქონებრივი და არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურება.

სააპელაციო პალატის განმარტებით, პირველი ინსტანციის სასამართლომ მართებულად აღნიშნა, რომ უკანონოდ დაკავება/პატიმრობის შედეგად მოსარჩელეს მიადგა მორალური ზიანი. ამასთან, სასამართლომ მართებულად გაამახვილა ყურადღება იმ მნიშვნელოვან გარემოებაზე, რომ მოსარჩელე სისხლის სამართლის განხილვის დროს იყო ორსული. გასათვალისწინებელია მოსარჩელის მიმართ განხორციელებული იძულების ფორმები, სახელდობრ, ის ფაქტობრივი გარემოება, რომ მოსარჩელეს თავისუფლება ჰქონდა აღკვეთილი ფაქტობრივად თითქმის 5 თვის განმავლობაში, რაც არ არის ჩვეულებრივი მოვლენა ადამიანის ცხოვრებაში. მართალია, ამა თუ იმ ფორმით თავისუფლების აღკვეთა ყოველთვის იწვევს დისკომფორტს, მაგრამ დაპატიმრებული პირი, გონივრულ ფარგლებში, მაინც ვალდებულია ითმინოს ეს, როდესაც დაცულია გარკვეული სტანდარტები. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო ხაზს უსვამს, რომ არსებობს ტანჯვის დონე, რომელიც გარდაუვალად უკავშირდება დაკავებას (პაპონი საფრანგეთის წინააღმდეგ, 2002 წლის 25 ივლისი, §40) და თავისუფლების აღკვეთასთან დაკავშირებული სასჯელი ყველა შემთხვევაში იწვევს სირთულეს და ტანჯვას. იმავეს ვერ ვიტყვით პირზე, რომელიც უკანონოდ და დაუსაბუთებლად არის დაპატიმრებული. ის არ არის ვალდებული, ითმინოს პატიმრობასთან დაკავშირებული დისკომფორტი, რაც გამოიხატება თუნდაც მთელი რიგი უფლებებითა და თავისუფლებებით სარგებლობის შეუძლებლობაში ან შეზღუდვაში. უკანონოდ დაპატიმრებული პირის პატიმრობაში ყოფნაა, როგორც ასეთი, უკანონობა, მიუხედავად იმისა, დაირღვევა თუ არა რეჟიმის რომელიმე მოთხოვნა. დასაბუთებულია პირველი ინსტანციის სასამართლოს შეფასება, რომ მოსარჩელის მიერ განცდილი სტრესის, შიშის და უარყოფითი ემოციების ხარისხის გათვალისწინებით 10 000 ლარი წარმოადგენს მორალური ზიანის გონივრულ და სამართლიან ანაზღაურებას.

სააპელაციო სასამართლომ სრულად გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს განმარტება, რომ საერთაშორისო თუ ეროვნული სასამართლოს პრაქტიკის გათვალისწინებით, ანაზღაურებას ექვემდებარება ხარჯი, რომელიც გაწეულია, თუმცა კონკრეტული ოდენობით ხარჯის გაწევის დოკუმენტი ვერ იქნა წარმოდგენილი, ასევე ხარჯი, რომელიც ჯერ არ არის გაწეული, თუმცა დასტურდება საადვოკატო მომსახურება და არსებობს საფუძვლიანი მოლოდინი ხარჯის გაწევის შესახებ. საქმის მასალებით დგინდება, რომ მოსარჩელემ ადვოკატის მომსახურებისთვის 2017 წლის 3 მარტს გადაიხადა 7 500 ლარი, 2017 წლის 20 მაისს გადაიხადა 7 500 ლარი, ხოლო 2017 წლის პირველ ივლისს - 4 500 ლარი, ჯამში 19 500 ლარი. დადგენილია ასევე, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილებით მოსარჩელის მოთხოვნა აღნიშნულ ნაწილში მხოლოდ ნაწილობრივ - 2000 ლარის ნაწილში დაკმაყოფილდა. იმის გათვალისწინებით, რომ დადასტურებულია პირდაპირი მიზეზობრივი კავშირის არსებობა ფულად ზარალსა და საქართველოს გენერალური პროკურატურის ქმედებას შორის, მოსარჩელეს სრულად უნდა აუნაზღაურდეს მიყენებული მატერიალური ზიანი (ადვოკატის მომსახურებისთვის გაწეული ხარჯები). შესაბამისად, საქართველოს გენერალურ პროკურატურას მოსარჩელის სასარგებლოდ უნდა დაეკისროს მატერიალური ზიანის ანაზღაურება 17 500 ლარის ოდენობით.

რაც შეეხება აპელანტის - საქართველოს გენერალური პროკურატურის პოზიციას სასარჩელო მოთხოვნის ხანდაზმულობასთან დაკავშირებით, სააპელაციო პალატამ აღნიშნა, რომ საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2018 წლის 19 მარტის განჩინება რუსულ ენაზე ნათარგმნი ა.ტ-ას გაეგზავნა და ჩაბარდა 2018 წლის 10 აპრილს. მოსარჩელეს სარჩელი სასამართლოში წარმოდგენილი აქვს 2021 წლის 5 აპრილს. შესაბამისად, მოსარჩელის მიერ დაცულია ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლების ხანდაზმულობის 3-წლიანი ვადა და არ არსებობს ხანდაზმულობის საკითხთან დაკავშირებით აპელანტის - საქართველოს გენერალური პროკურატურის არგუმენტაციის გაზიარების სამართლებრივი საფუძველი.

5. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2023 წლის 26 იანვრის გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გასაჩივრდა საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიერ.

კასატორი აღნიშნავს, რომ პირს ზიანი უნდა მიადგეს ქმედების განზრახი ან უხეში გაუფრთხილებლობის ბრალის ფორმით, ამასთან, მიზეზობრივი კავშირი უნდა არსებობდეს განხორციელებულ ქმედებასა და დამდგარ შედეგს - ზიანს შორის. მოხელის უკანონო ქმედება, რომელმაც პირისათვის ზიანი გამოიწვია, უნდა გამომდინარეობდეს მოხელის სამსახურებრივი მდგომარეობიდან და იყოს ბრალეული, განზრახი ან უხეში გაუფრთხილებელი და უნდა არსებობდეს პირდაპირი და არა სავარაუდო მიზეზობრივი კავშირი ქმედებასა დამდგარ შედეგს შორის. მოცემულ შემთხვევაში კი, საქართველოს პროკურატურის მხრიდან აღნიშნულს ადგილი არ ჰქონია. სისხლისსამართლებრივი დევნა და ბრალდებულის მიმართ გამოყენებული იძულების ღონისძიებები ემსახურება სახელმწიფოს ლეგიტიმურ მიზანს - საზოგადოების, მისი წევრების უსაფრთხოების დაცვას. ამასთან, წინასწარ ვერ განისაზღვრება კონკრეტული საქმის შედეგი, ვინაიდან მტკიცებულებათა შეფასება გამამტყუნებელი/გამამართლებელი განაჩენის გამოტანისთვის საკმარისობის კუთხით წარმოადგენს მხოლოდ სასამართლოს პრეროგატივას.

ხელვაჩაურის რაიონული სასამართლოს 2017 წლის 10 მარტის განაჩენით ა.კ-ა უდანაშაულოდ იქნა ცნობილი საქართველოს სსკ-ის 262-ე მუხლის მე-4 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულისათვის წარდგენილ ბრალდებაში. ამავე განაჩენით, ა.კ-ას ქმედება საქართველოს სსკ-ის 260-ე მულის მე-3 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტიდან (2015 წლის 8 ივლისამდე მოქმედი რედაქცია) გადაკვალიფიცირდა საქართველოს სსკ-ის 260-ე მუხლის მე-6 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტით. ა.კ-ა ცნობილ იქნა დამნაშავედ საქართველოს სსკ-ის 260-ე მუხლის მე-6 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენაში და ძირითადი სასჯელის სახედ და ზომად განესაზღვრა თავისუფლების აღკვეთა 8 წლის ვადით, რომლის აღსრულება გადაუვადდა მშობიარობის შემდეგ 1 (ერთი) წლით. მოსარჩელეს სასჯელის მოხდის ვადაში ჩაეთვალა პატიმრობაში ყოფნის დრო - 2015 წლის 7 აპრილიდან 2015 წლის 7 სექტემბრის ჩათვლით. გაუქმდა მსჯავრდებულ ა.კ-ას მიმართ აღკვეთის ღონისძიების სახით გამოყენებული გირაო და ყადაღა მოეხსნა გირაოს უზრუნველყოფის მიზნით დაყადაღებულ ქონებას. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს 2017 წლის 25 ივლისის განაჩენით ა.კ-ა უდანაშაულოდ იქნა ცნობილი და გამართლდა საქართველოს სსკ-ის 260-ე მუხლის მე-6 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტით წარდგენილ ბრალდებაში. აღნიშნული განაჩენი უცვლელად იქნა დატოვებული საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2018 წლის 19 მარტის განაჩენით, რომლის ქართული და რუსული ვერსია მოსარჩელის ადვოკატს ჩაბარდა 2018 წლის 27 მარტს და 10 აპრილს.

კასატორის მოსაზრებით, მოპასუხე საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიმართ არ არსებობს ზიანის ანაზღაურების წინაპირობების ერთობლიობა (მართლსაწინააღმდეგობა, ბრალი, პირდაპირი მიზეზობრივი კავშირი), რაც თავისთავად ნიშნავს იმას, რომ მოთხოვნა არ უნდა დაკმაყოფილებულიყო. თუ ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში პირის მიმართ სისხლისსამართლებრივი დევნის მიმდინარეობისას ამ უკანასკნელის მიმართ გამოყენებულ იქნა კანონით გათვალისწინებული საპროცესო მოქმედებები, გატარდა კანონშესაბამისი ღონისძიებანი, საბოლოოდ პირის მიმართ სისხლისსამართლებრივი დევნის მარეაბილიტირებელი საფუძვლით დამთავრების შემთხვევაშიც არ არსებობს პროკურატურის მიმართ ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის კანონიერი საფუძველი. მხოლოდ ის ფაქტი, რომ სასამართლომ სისხლის სამართლის საქმეზე წარდგენილი მტკიცებულებები არასაკმარისად მიიჩნია ა.კ-ას მსჯავრდებისთვის, ეს პროკურატურის ქმედებებს უკანონოს არ ხდის.

კასატორი აღნიშნავს, რომ ზიანის ანაზღაურებისთვის უნდა არსებობდეს შესაბამისი წინაპირობები: პირის მართლსაწინააღმდეგო მოქმედება (უმოქმედობა), დამდგარი ზიანი, მიზეზშედეგობრივი კავშირის არსებობა ქმედებასა და შედეგს შორის და ზიანის მიმყენებლის ბრალეულობა. მოხელის ქმედება, რომელმაც ზიანი გამოიწვია, უნდა გამომდინარეობდეს მოხელის სამსახურებრივი მოვალეობიდან და უნდა იყოს მართლსაწინააღმდეგო და ბრალეული, რაც გამოიხატება პირის შეგნებულ, მიზანმიმართულ უმოქმედობაში ან უხეშ გაუფრთხილებლობაში, ანუ პირი შეგნებულად უნდა უშვებდეს პირისათვის ზიანის მიმყენებელი გარემოების დადგომას და არ ახორციელებდეს მისთვის კანონით დაკისრებულ ვალდებულებებს მის თავიდან ასაცილებლად. ამასთან, ქმედების უკანონობა დადასტურებული უნდა იყოს კანონით დადგენილი წესით, რომელიც პირდაპირ მიზეზობრივ კავშირში იქნება დამდგარ ზიანთან. ზიანის მიმყენებლის მართლსაწინააღმდეგო ქმედებასა და დამდგარ ზიანს შორის მიზეზობრივი კავშირის არსებობა წარმოადგენს დელიქტური პასუხისმგებლობის დადგომის სავალდებულო პირობას და გამოიხატება იმაში, რომ პირველი წარმოშობს მეორეს. პასუხისმგებლობა დგება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ზიანი იყო ზიანის მიმყენებლის მოქმედების (უმოქმედობის) პირდაპირი და გარდაუვალი შედეგი.

კასატორი აღნიშნავს, რომ ა.კ-ა პატიმრობაში იმყოფებოდა 5 თვის განმავლობაში, ხოლო მორალური ზიანი სასამართლომ განსაზღვრა 10 000 ლარის ოდენობით, ანუ თვეში 2000 ლარით, რაც აბსოლუტურად განსხვავდება მსგავსი კატეგორიის საქმეებზე არსებული სასამართლო პრაქტიკისგან. გარდა ამისა, სასამართლოს მხედველობაში არ მიუღია ის ფაქტი რომ ა.კ-ა პირველი ინსტანციის სასამართლოს განაჩენით ნაწილობრივ გამართლდა, მხოლოდ სააპელაციო სასამართლომ გაამართლა იგი სრულად. გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებაში სასამართლო არ მიუთითებს რატომ განსაზღვრა განსხვავებულად მორალური ზიანი. განსახილველი საქმის ფაქტობრივი გარემოებების, სამართლებრივი ნორმების და სასამართლო პრაქტიკის მხედველობაში მიღებით საქართველოს გენერალური პროკურატურისთვის მორალური ზიანის სახით 10 000 ლარის დაკისრება უსაფუძვლოა. გარდა ამისა, არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურების მიზნების არაპროპორციულია, არ ექცევა გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების კრიტერიუმებში და შესაბამისად, უნდა გაუქმდეს.

კასატორის განმარტებით, დაუსაბუთებელია სასამართლოს გადაწყვეტილება საქართველოს გენერალური პროკურატურისათვის მატერიალური ზიანის სახით (ადვოკატის ხარჯი) 17 500 ლარის დაკისრების თაობაზე. მხარის მიერ ადვოკატის მომსახურებისთვის გაღებული ხარჯის უპირობოდ სრულად ანაზღაურების სამართლებრივი საფუძველი კანონმდებლობით გათვალისწინებული არ არის. მნიშვნელოვანია, სისხლის სამართლის საქმის წარმოების ხანგრძლივობა, სისხლის სამართლის საქმის წარმოებიდან დამდგარი მატერიალური და მორალური ზიანის ოდენობა, წარმომადგენლების მიერ გაწეული სამუშაო, რაც უნდა დასტურდებოდეს საქმის მასალებით. მხარე სარგებლობს თავისუფალი არჩევანით საადვოკატო მომსახურების მიღებისას, თუმცა მატერიალური ზიანის სახით ანაზღაურების მოთხოვნის შემთხვევაში მას აუნაზღაურდება არა ნებისმიერი ხარჯი, რასაც გასწევს ადვოკატის მომსახურებისთვის, არამედ აუცილებლად გასაწევი ხარჯი, საქმის წარმოების ხანგრძლივობისა და სხვა მტკიცებულებების გათვალისწინებით. მოსარჩელის მიერ სისხლის სამართლის საქმის წარმოების ეტაპზე განხორციელებული მოქმედებები, მათ შორის, ადვოკატის აყვანა არის პირის (ბრალდებულის) უფლება და ამ უფლებით სარგებლობა (მით უფრო, როდესაც ხარჯების გაღება არ დასტურდება) არ შეიძლება გაგებულ იქნეს როგორც დევნის განმახორციელებელი ორგანოს - პროკურატურის მიერ მიყენებული მატერიალური ზიანი.

კასატორის მოსაზრებით, ასევე უსაფუძვლოა საპროცესო ხარჯის სახით საქართველოს გენერალური პროკურატურისათვის 1000 ლარის დაკისრება. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის განმარტებით, „მართლმსაჯულების განხორციელება დაკავშირებულია სასამართლო ხარჯებთან და სასამართლოს გარეშე ხარჯებთან. ამგვარი ხარჯების ოდენობა უნდა განისაზღვროს მხარის მიერ სასამართლოში წარდგენილ ფაქტობრივად გაწეული ხარჯების ოდენობის დამადასტურებელი მტკიცებულებების საფუძველზე“. ამ კონკრეტულ შემთხვევაში კი ამგვარი წარმოდგენილი არ ყოფილა. ზემოაღნიშნული ურთიერთობა დავალების ხელშეკრულებიდან გამომდინარე ურთიერთობას წარმოადგენს და მართალია, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი ამ ხელშეკრულების რაიმე განსხვავებულ ფორმას არ ითვალისწინებს, მაგრამ საგულისხმოა, რომ როდესაც ხელშეკრულების მხარე მესამე პირს უყენებს პრეტენზიას ამ ურთიერთობიდან გამომდინარე და ითხოვს კონკრეტული თანხის დაკისრებას, საქმეში წარმოდგენილი უნდა იყოს იმდაგვარი მტკიცებულებები, რომელიც ობიექტურ პირს დაარწმუნებს ხარჯის გაღებასა და მის მიზნობრიობაში. საქართველოს უზენაესი სასამართლო 2022 წლის 20 ივლისის გადაწყვეტილებაში (საქმე №ბს-628(2კ-20) აღნიშნავს, რომ მხარეებმა პროცესის ხარჯების დაბრუნების (მეორე მხარისათვის მათ სასარგებლოდ დაკისრების) შესახებ უნდა მიუთითონ ძირითად სასარჩელო მოთხოვნასთან ერთად, წინაღმდეგ შემთხვევაში ივარაუდება, რომ მათ პრეტენზია ხარჯებთან დაკავშირებით არ გააჩნიათ.

კასატორი ასევე მიიჩნევს, რომ სასამართლომ არასწორად შეაფასა ხანდაზმულობის საკითხი და განმარტავს, რომ დელიქტიდან გამომდინარე სასარჩელო მოთხოვნებისათვის სპეციალური ხანდაზმულობის ვადა დადგენილია საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1008-ე მუხლით, რომლის თანახმად, დელიქტით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის ხანდაზმულობის ვადა არის სამი წელი იმ მომენტიდან, როცა დაზარალებულმა შეიტყო ზიანის ან ზიანის ანაზღაურებაზე ვალდებული პირის შესახებ. ხანდაზმულობის ვადა უკავშირდება სამართლებრივი ურთიერთობის გარკვეულ ჩარჩოებში მოქცევას, პირმა სწორედ კანონით დადგენილ ვადაში უნდა განახორციელოს საკუთარი უფლების დაცვა და რეალიზება. წინააღმდეგ შემთხვევაში, აღნიშნულის განხორციელება დამოკიდებული ხდება მეორე მხარის კეთილ ნებაზე. ხანდაზმულობის ვადის გასვლა ნიშნავს უფლების დაცვის საშუალების მოსპობას, ანუ ხანდაზმულობის ვადის გასვლა არ ართმევს პირს სასამართლოსათვის მიმართვის უფლებას, მაგრამ წარმოადგენს მისი მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის საკმარის საფუძველს. სასამართლო მიუთითებს, რომ „საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2018 წლის 19 მარტის განჩინება რუსულ ენაზე ნათარგმნი ა.ტ-ას გაეგზავნა და ჩაბარდა 2018 წლის 10 აპრილს, მოსარჩელეს სარჩელი სასამართლოში წარმოდგენილი აქვს 2021 წლის 5 აპრილს“. სასამართლო მხოლოდ ამ ფრაზით შემოიფარგლა ხანდაზმულობაზე მსჯელობისას და არგუმენტის გასამყარებლად, რომ სარჩელი სასამართლოში წარდგენილ იქნა 2021 წლის 5 აპრილს, მიუთითებს საფოსტო გზავნილის დასტურზე, თუმცა ამგვარი საქმეში წარმოდგენილი არ ყოფილა. გარდა ამისა, საგულისხმოა, რომ თავად სასამართლო 2021 წლის 17 ივნისის დაზუსტებული სარჩელის წარმოებაში მიღების შესახებ განჩინებაში მიუთითებს, რომ სარჩელი სასამართლოში წარდგენილი იქნა 2021 წლის 16 აპრილს, რომელზედაც 5 დღის ვადაში, კერძოდ, 2021 წლის 21 აპრილის განჩინებით დაადგინა ხარვეზი.

კასატორის განმარტებით, ა.კ-ას მიმართ წარმოებულ სისხლის სამართლის საქმეზე უზენაესი სასამართლოს მიერ განჩინება მიღებულია 2018 წლის 19 მარტს, რომლის ქართული ვერსია ადვოკატს ჩაბარდა 27 მარტს, ხოლო რუსული ვერსია იმავე ადვოკატს - 10 აპრილს, სარჩელი სასამართლოში წარმოდგენილია 2021 წლის 16 აპრილს. ა.კ-ა, მის მიმართ სისხლის სამართლის საქმის წარმოების სრულად დასრულებისა და ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლების თაობაზე ინფორმირებული იყო 2018 წლის 19 მარტიდან, რაც ნიშნავს იმას, რომ საქმეში არსებული ფაქტობრივი გარემოებების თანახმად, სარჩელი სასამართლოში წარდგენილი იქნა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1008-ე მუხლით დადგენილი ხანდაზმულობის ვადის (3 წელი) დაუცველად, რის გამოც სრულად უნდა ეთქვას მოსარჩელეს უარი მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე. გარდა ამისა, სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა ადვოკატისთვის განაჩენის რუსული ვერსიის ჩაბარებაზე და ყურადღება არ გაამახვილა იმ ფაქტზე, რომ ქართულ ენაზე სასამართლო განაჩენი ა.ტ-ას ჩაბარებული ჰქონდა 2018 წლის 27 მარტს. შესაბამისად, წარმომადგენლისთვისაც ცნობილი იყო განაჩენის შინაარსი. შესაბამისად, ყველა გარემოება მიუთითებს იმ ფაქტზე, რომ მოთხოვნა არის ხანდაზმული.

კასატორის მოსაზრებით, იმ ფაქტის დადასტურების შემთხვევაშიც კი, თუ რუსულენოვანი თარგმანის ჩაბარება მოხდა 2018 წლის 10 აპრილს, ხოლო სარჩელი წარდგენილია 2021 წლის 5 აპრილს, წარმოდგენილი სარჩელი ხანდაზმულია და სასამართლომ არასწორი შეფასება მისცა მხარისათვის განაჩენის ჩაბარებისა და სარჩელის წარდგენის საკითხს. სისხლის სამართლის საქმის წარმოების არსებით განხილვას ა.კ-ა არ ესწრებოდა, ანუ სასამართლოს მიერ საქმის არსებითი განხილვა განხორციელდა ბრალდებულის დასწრების გარეშე. სისხლის სამართლის საქმისწარმოებაში ა.კ-ა წარმოდგენილი იყო ადვოკატით ა.ტ-ათი, რომელიც სრულად იცავდა მოსარჩელის ინტერესებს, მათ შორის, ასაჩივრდება სასამართლოს განაჩენებს. შესაბამისად, შემაჯამებელი გადაწყვეტილების - საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2018 წლის 19 მარტის განჩინების ქართული ვერსიის ჩაბარება ადვოკატისათვის 2018 წლის 27 მარტს, არის ის თარიღი, საიდანაც ათვლილ უნდა იქნეს ხანდაზმულობის ვადა. ადვოკატისათვის განჩინების ჩაბარება ითვლება იმგვარ გარემოებად, რომელიც ადასტურებს 2018 წლის 27 მარტიდან ა.კ-ასთვის საქმის შედეგისა და ზიანის მავალდებულებელი გარემოების თაობაზე ინფორმირებას. საყურადღებოა, რომ საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1008-ე მუხლი ხანდაზმულობას ითვლის არა უშუალოდ დოკუმენტის ფორმალური ჩაბარების მომენტიდან, არამედ ზიანის დამდგენი გარემოების/პირის ცნობის მომენტიდან. სასამართლომ ისე მიიჩნია ხანდაზმულობის ვადის ათვლის დასაწყისად განჩინების რუსული ვერსიის ადვოკატისათვის 2018 წლის 10 აპრილს ჩაბარება, რომ არ დაინტერესებულა და გამოუკვლევია უზრუნველყო თუ არა ადვოკატმა დოკუმენტის გაგზავნა ა.კ-ასთვის. აღნიშნული გარემოება მნიშვნელოვანია, იმდენად, რამდენადაც სასამართლომ ხანდაზმულობის ვადის ათვლის მომენტად არა მოსარჩელისთვის დოკუმენტის ჩაბარება, არამედ რუსულად ნათარგმნი დოკუმენტის ადვოკატისთვის ჩაბარება მიიჩნია.

6. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2023 წლის 11 მაისის განჩინებით, საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად წარმოებაში იქნა მიღებული საქართველოს გენერალური პროკურატურის საკასაციო საჩივარი.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 13 მარტის განჩინებით, საქართველოს გენერალური პროკურატურის საკასაციო საჩივარი მიჩნეულ იქნა დასაშვებად და მისი განხილვა განისაზღვრა მხარეთა დასწრების გარეშე.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო საქმის მასალების გაცნობის, საკასაციო საჩივრის საფუძვლების შესწავლისა და გასაჩივრებული გადაწყვეტილების კანონიერება-დასაბუთებულობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ საქართველოს გენერალური პროკურატურის საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ, გაუქმდეს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება და საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს შემდეგ გარემოებათა გამო:

საქმეზე დადგენილია შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები: ა) ხელვაჩაურის რაიონული სასამართლოს 2017 წლის 20 მარტის განაჩენით საქმეზე №1-137/15, ბრალდებული ა.კ-ა საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 262-ე მუხლის მეოთხე ნაწილის ,,ა” ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულისათვის წარდგენილ ბრალდებაში ცნობილ იქნა უდანაშაულოდ და გამართლდა; ა.კ-ას ქმედება საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 260-ე მუხლის მესამე ნაწილის ,,ა” ქვეპუნქტიდან (2015 წლის 8 ივლისამდე მოქმედი რედაქცია) გადაკვალიფიცირდა საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 260-ე მუხლის მეექვსე ნაწილის ,,ა” ქვეპუნქტზე. ბრალდებული ა.კ-ა ცნობილ იქნა დამნაშავედ საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 260-ე მუხლის მეექვსე ნაწილის ,,ა” ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენაში და ძირითადი სასჯელის სახედ და ზომად განესაზღვრა თავისუფლების აღკვეთა 8 (რვა) წლის ვადით, რომლის აღსრულება საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 283-ე მუხლის პირველი ნაწილის ,,ბ“ ქვეპუნქტის საფუძველზე გადაუვადდა მშობიარობის შემდეგ 1 (ერთი) წლით. ა.კ-ას სასჯელის მოხდის ვადის ათვლა დაეწყო განაჩენის აღსასრულებლად მიქცევის შემდგომ გადავადებული განაჩენის აღსრულების მიზნით მისი ფაქტიური დაკავების დღიდან. ა.კ-ას სასჯელის მოხდილ ვადაში ჩაეთვალა პატიმრობაში ყოფნის დრო - 2015 წლის 7 აპრილიდან 2015 წლის 7 სექტემბრის ჩათვლით. გაუქმდა მსჯავრდებულ ა.კ-ას მიმართ შერჩეული აღკვეთის ღონისძიება გირაო და მოეხსნა ყადაღა ლ.ჯ-ის სახელზე, საკუთრების უფლებით რიცხულ 20 000 (ოცი ათასი) ლარის ღირებულების წილ უძრავ ქონებას მდებარე ქალაქი ქუთაისი, ...ას ქ. მე-... შესახვევი, №32-ში, საკადასტრო კოდი: №... (ს.ფ 14-21); ბ) ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2017 წლის 25 ივლისის განაჩენით საქმეზე №1/ბ-209-2017, ხელვაჩაურის რაიონული სასამართლოს 2017 წლის 20 მარტის განაჩენში შევიდა ცვლილება, კერძოდ: ა.კ-ა ცნობილ იქნა უდანაშაულოდ საქართველოს სსკ-ის 260-ე მუხლის მე-6 ნაწილის „ა” ქვეპუნქტითა და 262-ე მუხლის მე-4 ნაწილის „ა” ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულების ჩადენაში და გამართლდა. ა.კ-ას მიმართ შერჩეული აღკვეთის ღონისძიება - გირაო გაუქმდა. შესაბამისად, განაჩენის აღსრულებიდან ერთი თვის ვადაში ყადაღა მოეხსნა ლ.ჯ-ის სახელზე, საკუთრების უფლებით რიცხულ 20000 (ოცი ათასი) ლარის ღირებულების წილ უძრავ ქონებას მდებარე ქალაქი ქუთაისი, ...ას ქ. მე-... შესახვევი, №32-ში, საკადასტრო კოდი: №... ა.კ-ას განემარტა, საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 92-ე მუხლის შესაბამისად, ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლების თაობაზე (ს.ფ 22-27); გ) საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2018 წლის 19 მარტის განჩინებით საქმეზე №550აპ-17, ხელვაჩაურის რაიონული პროკურატურის საკასაციო საჩივარი არ იქნა დაშვებული განსახილველად (ს.ფ 28-31); დ) საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სპეციალური პენიტენციური სამსახურის 2021 წლის 25 ნოემბრის №282391/21 წერილის თანახმად, ა.კ-ა დაბადებული ... წლის ... ... ს, ...ის რესპუბლიკის მოქალაქე, დაკავებული იქნა ხელვაჩაურის რაიონული სამმართველოს მიერ 2015 წლის 7 აპრილს. აღნიშნული პიროვნება №... პენიტენციურ დაწესებულებაში შესახლდა ხელვაჩაურის რაიონული სასამართლოს 2015 წლის 9 აპრილის განჩინების საფუძველზე. ა.კ-ას ხელვაჩაურის რაიონული სასამართლოს 2015 წლის 7 სექტემბრის განჩინების საფუძველზე აღკვეთის ღონისძიება პატიმრობა შეეცვალა „გირაოთი“ და დაუყოვნებლივ გათავისუფლდა სასამართლო სხდომათა დარბაზიდან (ს.ფ 208); ე) ხელვაჩაურის რაიონული სასამართლოს 2021 წლის 2 აგვისტოს №966 მიმართვით ა,გ-ას მისი 2021 წლის 22 ივლისის განცხადების საფუძველზე გაეგზავნა ხელვაჩაურის რაიონული სისხლის სამართლის საქმიდან 1-137/15 საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2018 წლის 19 მარტის განჩინების (ქართულ ასევე რუსულ ენაზე ნათარგმნი) გამართლებულ ა.კ-ას ადვოკატ ა.ტ-ასათვის გაგზავნისა და ჩაბარების დოკუმენტები (დანართი 4 ფურცლად) (ს.ფ. 191); ვ) საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამართლებრივი მხარდაჭერის სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის სამდივნოს მოსამართლის თანაშემწის 2018 წლის 5 აპრილის №... მიმართვის შესაბამისად, ადვოკატ ა.ტ-ას (მისამართზე თბილისი, ...ის ქ. №15/2) გაეგზავნა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2018 წლის 19 მარტის განჩინების ასლი ა.კ-ას მიმართ. ამავე მიმართვით, ა.ტ-ას ეცნობა, რომ აღნიშნული განჩინება ნათარგმნი რუსულ ენაზე ა.კ-ასათვის გადასაცემად გაეგზავნებოდა (ს.ფ. 192); ზ) საქართველოს უზენაესი სასამართლოს №... გზავნილი მისამართზე თბილისი, ...ის ქ. №15/2 ჩაბარდა ადრესატის ა.ტ-ას ბიძაშვილს ხ.ხ-ეს 2018 წლის 10 აპრილს (ს.ფ. 195); თ) საქმეში წარმოდგენილი საქართველოს ფოსტის გზავნილის შესაბამისად, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ ადვოკატ ა.ტ-ასათვის გაგზავნილი №... გზავნილი, 2018 წლის 27 მარტს ჩაბარდა ხ.ხ-ეს მისამართზე თბილისი, ...ის ქ. №15/2 (ს.ფ. 193).

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლის მე-4 პუნქტის თანახმად, ყველასთვის გარანტირებულია სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის ან ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოსაგან ან მოსამსახურისაგან უკანონოდ მიყენებული ზიანის სასამართლო წესით სრული ანაზღაურება შესაბამისად სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის ან ადგილობრივი თვითმმართველობის სახსრებიდან. ამასთან, საქართველოს კონსტიტუციის მე-13 მუხლის მე-6 პუნქტი ხაზს უსვამს ადამიანის თავისუფლებისა და ხელშეუხებლობის უფლების განსაკუთრებულ მნიშვნელობას. ნორმა კონკრეტულად შეეხება უკანონოდ თავისუფლებაშეზღუდული პირის უფლებას, მოითხოვოს სახელმწიფო ორგანოებისა და მოსამსახურეთა უკანონო მოქმედებით მიყენებული ზიანის ანაზღაურება. კონსტიტუციის მე-13 მუხლთან კავშირშია ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის მე-5 მუხლი, რომლითაც აღიარებულია ადამიანის თავისუფლებისა და უსაფრთხოების უფლება. მე-5 მუხლის მე-5 პუნქტი ადგენს, რომ ყველა მსხვერპლს, ვინც ამ მუხლის მოთხოვნათა დარღვევით დააკავეს ან დააპატიმრეს, აქვს კომპენსაციის ქმედითი უფლება.

ამდენად, სახელმწიფო ორგანოთა და მოსამსახურეთა მიერ უკანონოდ მიყენებული ზიანის სახელმწიფო სახსრებიდან ანაზღაურება აღიარებული და გარანტირებულია როგორც საქართველოს კონსტიტუციით, აგრეთვე, ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა შესახებ ევროპული კონვენციის 5.5 მუხლით - „თავისუფლებისა და უსაფრთხოების უფლება“.

საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 208-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, სახელმწიფო ადმინისტრაციული ორგანოს, აგრეთვე მისი თანამდებობის პირის ან ამ ორგანოს სხვა სახელმწიფო მოსამსახურის ან საჯარო მოსამსახურის (გარდა ამ მუხლის მე-2 ნაწილით განსაზღვრული საჯარო მოსამსახურისა) მიერ თავისი სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას მიყენებული ზიანისათვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო. ამავე მუხლის მე-3 ნაწილის თანახმად კი, თუ კერძო პირი რაიმე საქმიანობას ახორციელებს სახელმწიფო ორგანოს ან მუნიციპალიტეტის ორგანოს მიერ დელეგირების ან დავალების საფუძველზე, ამ საქმიანობის განხორციელებისას მიყენებული ზიანისათვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო ან მუნიციპალიტეტი. ამასთან, კოდექსის 207-ე მუხლი ადგენს, რომ თუ ამ კოდექსით სხვა რამ არ არის დადგენილი, ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ მიყენებული ზიანის ანაზღაურებისას გამოიყენება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით დადგენილი წესი. ადმინისტრაციული ორგანოს ზიანის მიმყენებელი ქმედება არსებითად არ განსხვავდება კერძო პირის ანალოგიური ქმედებისაგან, შესაბამისად, კოდექსის 207-ე მუხლით განსაზღვრულ იქნა კერძო სამართალში დადგენილი პასუხისმგებლობის ფორმებისა და პრინციპების გავრცელება სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის შემთხვევებზეც, რაც გამოიხატა პასუხისმგებლობის სახეების დადგენით სამოქალაქო კოდექსზე მითითებით, იმ გამონაკლისის გარდა, რაც თავად ამ კოდექსით არის გათვალისწინებული... (სუს 10.04.2014წ. №ბს-648-623(2კ-13) გადაწყვეტილება).

ადმინისტრაციული ორგანოსათვის ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების დაკისრებას უკავშირდება სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლი (სახელმწიფოს (მუნიციპალიტეტის) პასუხისმგებლობა სახელმწიფო და საჯარო მოსამსახურეთა მიერ მიყენებული ზიანისათვის). 1005-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული ზიანის ანაზღაურების პრინციპი 992-ე მუხლის ზოგადი დანაწესიდან გამომდინარეობს და მოიაზრებს ადმინისტრაციული ორგანოსათვის ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების დაკისრების შესაძლებლობას მართლსაწინააღმდეგო და ბრალეული ქმედების არსებობის პირობებში, ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის მიზეზობრივი კავშირის დადგენით. გარდა ამისა, ზიანის გამომწვევი ქმედება კავშირში უნდა იყოს საჯაროსამართლებრივი უფლებამოსილების განხორციელებასთან და ყურადღება უნდა გამახვილდეს არა ქმედების ჩამდენ პირზე, არამედ ფუნქციაზე, რომლის შესრულებასაც შეიძლება ემსახურებოდეს სახელმწიფო ან საჯარო მოსამსახურის მიერ განხორციელებული საქმიანობა ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში. სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლი, თავის მხრივ, შეიცავს საგამონაკლისო შემთხვევას, დელიქტის ერთ-ერთი აუცილებელი ელემენტის - ბრალის გათვალისწინების გარეშე ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების წარმოშობის შესაძლებლობის თაობაზე, კერძოდ, 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, რეაბილიტირებული პირისათვის უკანონო მსჯავრდების, სისხლის სამართლის პასუხისგებაში უკანონოდ მიცემის, აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის უკანონოდ გამოყენების, ადმინისტრაციული პატიმრობის, დისციპლინური პატიმრობის ან გამასწორებელი სამუშაოების სახით ადმინისტრაციული სახდელის არასწორად დაკისრების შედეგად მიყენებულ ზიანს აანაზღაურებს სახელმწიფო, გამოძიების, პროკურატურის ორგანოებისა და სასამართლოს თანამდებობის პირთა ბრალის მიუხედავად. განზრახვისას ან უხეში გაუფრთხილებლობისას ეს პირები სახელმწიფოსთან ერთად სოლიდარულად აგებენ პასუხს. მნიშვნელოვანია, რომ 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილიდან გამომდინარე, ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლების წარმოშობისათვის, დამდგარი ზიანის, მართლწინააღმდეგობისა და მიზეზობრივი კავშირის არსებობასთან ერთად, სახეზე უნდა იყოს პირის მარეაბილიტირებელი გარემოება. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს არაერთი განმარტებიდან გამომდინარე, „..პირის რეაბილიტაციის უმთავრესი იურიდიული საფუძველი გამამართლებელი განაჩენია, რომელიც პირის არაბრალეულობასა და უდანაშაულობას ადასტურებს..“ (სუს 2019 წლის 7 თებერვლის №ბს-432-429(2კ-17) გადაწყვეტილება და სხვ.).

საკასაციო პალატა დადგენილად მიიჩნევს, რომ მოსარჩელის მიმართ გამოტანილი ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2017 წლის 25 ივლისის განაჩენი, რომელიც ძალაში დარჩა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2018 წლის 19 მარტის განჩინებით და რომლითაც ა.კ-ა ცნობილ იქნა უდანაშაულოდ და გამართლდა წარდგენილ ბრალდებაში, წარმოადგენს მისი რეაბილიტაციის საფუძველს. განაჩენით უტყუარად დასტურდება დანაშაულის ჩადენის ფაქტის არარსებობა, შესაბამისად, სისხლის სამართლის საქმის წარმოებისას მოსარჩელის მიმართ ფორმალურად კანონიერად გამოყენებული ზემოქმედების ღონისძიებები, მარეაბილიტირებელი გარემოების დადგენისთანავე, სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის მიზნებისთვის, უნდა ჩაითვალოს უკანონოდ.

სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებულ შემთხვევებში, ზიანი ანაზღაურდება სისხლის სამართლის საქმეების მწარმოებელ ცალკეულ თანამდებობის პირთა ბრალეულობის დადგენის გარეშე. „..ამ მუხლის მიზნებისათვის, ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად საკმარისია პირის მარეაბილიტირებელი გარემოების არსებობა და შესაბამისი ქმედების უკანონობის დადგენა. ამ შემთხვევაში, რელევანტურია, დადგინდეს პირობა, ურომლისოდაც ზიანის გამომწვევი შედეგი არ დადგებოდა. შეფასების საგანს სცილდება ბრალეული მიზეზობრიობის (კონკრეტული პირის ბრალეული ქმედების არსებობის) დადგენა, რამაც გამოიწვია ზიანი. ბრალი არ წარმოადგენს უკანონო ბრალდების/მსჯავრდების ან ადმინისტრაციული პასუხისმგებლობის დაკისრების შედეგად მიყენებული ზიანის ანაზღაურების აუცილებელ წინაპირობას..“ (სუს 2021 წლის 27 მაისის №ბს-222(კ-კს-20) გადაწყვეტილება). „..დაუშვებელია დელიქტით მიყენებული ზიანის ანაზღაურების მომწესრიგებელი ზოგადი ნორმებით (სკ-ის 992, 1005.1 მუხ.) დადგენილი მოთხოვნების განვრცობა სპეციალური ნორმით (სკ-ის 1005.3 მუხ.) მოწესრიგებულ კონკრეტულ სამართალურთიერთობაზე, რომელსაც ადგილი აქვს უკანონო ბრალდებისა და უკანონო მსჯავრდების შემთხვევაში..“ (სუს 07.02.2019წ. №ბს-432-429(2კ-17) გადაწყვეტილება).

საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ მოცემული დავის გადასაწყვეტად პირველ ყოვლისა, უნდა შემოწმდეს სასარჩელო მოთხოვნის ხანდაზმულობის საკითხი, რამეთუ „ვადის უფლებაწარმომშობი და უფლებააღმკვეთი თვისება გამოკვეთილია არა მხოლოდ სამოქალაქო საპროცესო სამართალში, არამედ იგი დამახასიათებელია მთელი სამართლისათვის. დრო იწვევს სამართლებრივი სინამდვილის ტრანსფორმაციას, უფლების წარმოშობას, შეწყვეტას, უფლების სუბიექტის შეცვლას. მხარეთა სასარჩელო შესაძლებლობები ხშირად არის ვადით შეზღუდული... სასამართლოსადმი მიმართვის უფლება ვერ იქნება გაგებული აბსოლუტური სახით, პროცესუალურსამართლებრივი წესრიგის გარეშე, რაც უფლების დაცვის მნიშვნელოვან გარანტიას წარმოადგენს“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2003 წლის 30 აპრილის №1/3/161 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები – ოლღა სუმბათაშვილი და იგორ ხაპროვი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“).

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ უფლების სასამართლო წესით დაცვის კონსტიტუციურ გარანტს საქართველოს კონსტიტუციის 31-ე მუხლის პირველი პუნქტი ქმნის, რომლის მიხედვითაც, ყოველ ადამიანს აქვს უფლება თავის უფლებათა დასაცავად მიმართოს სასამართლოს. საქმის სამართლიანი და დროული განხილვის უფლება უზრუნველყოფილია. „სასამართლოს ხელმისაწვდომობის უფლება ინდივიდის უფლებების და თავისუფლებების დაცვის, სამართლებრივი სახელმწიფოსა და ხელისუფლების დანაწილების პრინციპების უზრუნველყოფის უმნიშვნელოვანესი კონსტიტუციური გარანტიაა. ის ინსტრუმენტული უფლებაა, რომელიც ... წარმოადგენს სხვა უფლებებისა და ინტერესების დაცვის საშუალებას...“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2009 წლის 10 ნოემბრის გადაწყვეტილება №1/3/421,422 საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები - გიორგი ყიფიანი და ავთანდილ უნგიაძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II, 1). უფლება სამართლიან სასამართლოზე დროში შეზღუდული უფლებაა და მისი განხორციელება დამოკიდებულია კანონმდებლობით დადგენილ ხანდაზმულობის ვადებზე“ (საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2019 წლის 16 მაისის №ბს-590-590(კ-18) გადაწყვეტილება).

საკასაციო პალატა ყურადღებას ამახვილებს საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ ჩამოყალიბებულ სასამართლო პრაქტიკაში სასამართლიანი სასამართლოს უფლების ფარგლებთან დაკავშირებით განვითარებულ მსჯელობაზე. საკონსტიტუციო სასამართლოს განმარტებით, ვადებს მნიშვნელოვანი წესრიგი შეაქვს სამართლიანი სასამართლოს უფლებით სარგებლობის პროცესშიც. დრო სამართლიანი სასამართლოს უფლებას გასდევს მთლიანად უფლებით სარგებლობის განმავლობაში. ხშირ შემთხვევაში, ამ უფლებით სარგებლობის შესაძლებლობა თავიდანვე გარკვეული დროით არის პირობადებული – ამა თუ იმ უფლების, ინტერესის დასაცავად სასამართლოსადმი მიმართვა უფლების დარღვევიდან გარკვეული ვადით არის შეზღუდული (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2013 წლის 5 ნოემბრის გადაწყვეტილება №3/1/531 საქმეზე „ისრაელის მოქალაქეები – თამაზ ჯანაშვილი, ნანა ჯანაშვილი და ირმა ჯანაშვილი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II, 17).

საკასაციო პალატა ხანდაზმულობასთან დაკავშირებით განმარტავს, რომ საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით განსაზღვრულია სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადები. სასარჩელო ხანდაზმულობაში იგულისხმება დრო, რომლის განმავლობაშიც პირს, ვისი უფლებაც დარღვეულია, შეუძლია მოითხოვოს თავისი უფლებების იძულებით განხორციელება ან დაცვა. ხანდაზმულობა არის დარღვეული უფლების იძულებითი დაცვის ვადა და იგი უშუალოდ უკავშირდება სარჩელის უფლებას. სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადის გასვლა გავლენას ახდენს მოთხოვნის ანუ სარჩელის დაკმაყოფილების საფუძვლიანობაზე. სასარჩელო მოთხოვნის ხანდაზმულობის ინსტიტუტის შემოღება მიზნად ისახავს უფლების დაცვის ვადების გარკვეულ ჩარჩოებში მოქცევას, რათა უფლება დაუსრულებლად, განუსაზღვრელად არ იყოს საეჭვოობის ხასიათის მატარებელი. ამასთანავე, სასამართლოსადმი მიმართვის უფლების დროული განხორციელება ემსახურება ეფექტური მართლმსაჯულების განხორციელებას. თავის მხრივ, სასამართლოსადმი მიმართვის უფლების არაჯეროვანი გამოყენება, სასამართლოსთვის ვადის დარღვევით მიმართვა წარმოადგენს სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის საკმარის საფუძველს, კერძოდ, მოთხოვნის უფლება აგრძელებს არსებობას, მაგრამ მისი საფუძვლიანობისა და დასაბუთებულობის დადასტურების შემთხვევაშიც კი, ვერ დაექვემდებარება იძულებით აღსრულებას და დარღვეული უფლების აღდგენა მხოლოდ დამრღვევის მიხედულებაზე იქნება დამოკიდებული. სწორედ ამიტომ, ადმინისტრაციული საქმის განმხილველი სასამართლო ვალდებულია, შეამოწმოს მითითებული ვადების მხარეთა მიერ დაცვის ფაქტი.

ვინაიდან, ხანდაზმულობა არსებით გავლენას ახდენს პირის უფლება-მოვალეობებზე, პალატის მოსაზრებით, მნიშვნელოვანია ზუსტად განისაზღვროს მისი ათვლის მომენტი. ხანდაზმულობის ვადის ათვლის მომენტის განსაზღვრის უზოგადესი წესი დადგენილია საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 130-ე მუხლით, რომლის თანახმად, ხანდაზმულობა იწყება მოთხოვნის წარმოშობის მომენტიდან. მოთხოვნის წარმოშობის მომენტად ჩაითვლება დრო, როცა პირმა შეიტყო ან უნდა შეეტყო უფლების დარღვევის შესახებ. აღნიშნული ზოგადი წესის გამოყენებამდე, სასამართლოს ვალდებულებაა, შეამოწმოს, იმ სამართალურთიერთობის სპეციფიკის გათვალისწინებით, რომლიდანაც გამომდინარეობს სასარჩელო მოთხოვნა, ხომ არ არსებობს ხანდაზმულობის ვადის განსაზღვრის განსხვავებული წესი. იმის მიხედვით, თუ რა სამართლებრივ საფუძველს ემყარება მოთხოვნა, კანონმდებლობა ითვალისწინებს ხანდაზმულობის განსხვავებულ (სპეციალურ) ვადებს.

საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ განსახილველი დავა დელიქტური ვალდებულებიდან გამომდინარეობს, რამდენადაც მოსარჩელე მის უფლებას ზიანის ანაზღაურების თაობაზე, უკავშირებს სასამართლოს მიერ მის მიმართ გამოტანილ გამამართლებელ განაჩენს.

დელიქტური პასუხისმგებლობის მიმართ მოქმედებს ხანდაზმულობის განსაზღვრის სპეციალური წესი, პალატა ხელმძღვანელობს არა ზოგადი, არამედ სპეციალური დანაწესით. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1008-ე მუხლის თანახმად, დელიქტით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლების ხანდაზმულობის ვადა არის სამი წელი იმ მომენტიდან, როცა დაზარალებულმა შეიტყო ზიანის ან ზიანის ანაზღაურებაზე ვალდებული პირის შესახებ. დელიქტური ვალდებულებიდან გამომდინარე მოთხოვნებზე, ზოგადი წესის მსგავსად, ასევე დაწესებულია ხანდაზმულობის ვადის ათვლის წინაპირობები, რაც გულისხმობს დელიქტით მიყენებული ზიანის ფაქტის ან ზიანის ანაზღაურებაზე ვალდებული პირის შესახებ დაზარალებულის ინფორმირებას. მას შემდეგ, რაც უფლებაშელახული პირი შეიტყობს დელიქტით მიყენებული ზიანის ან ანაზღაურებაზე ვალდებული პირის ვინაობას, მას აქვს სამი წლის ვადა დარღვეული უფლების აღსადგენად. ამრიგად, კანონმდებლობით იმპერატიულად არის განსაზღვრული დელიქტიდან გამომდინარე ზიანის ანაზღაურების სასამართლო წესით მხოლოდ სამი წლის განმავლობაში მოთხოვნის შესაძლებლობა, ზიანის ან ზიანის ანაზღაურებაზე ვალდებული პირის შესახებ ინფორმაციის შეტყობის მომენტიდან.

საკასაციო პალატა კიდევ ერთხელ ამახვილებს ყურადღებას იმ გარემოებაზე, რომ ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2017 წლის 25 ივლისის განაჩენით ხელვაჩაურის რაიონული სასამართლოს 2017 წლის 20 მარტის განაჩენში შევიდა ცვლილება, კერძოდ: ა.კ-ა ცნობილ იქნა უდანაშაულოდ საქართველოს სსკ-ის 260-ე მუხლის მე-6 ნაწილის „ა” ქვეპუნქტითა და 262-ე მუხლის მე-4 ნაწილის „ა” ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულების ჩადენაში და გამართლდა. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის განაჩენი 2017 წლის 25 ივლისის უცვლელად დარჩა და კანონიერ ძალაში შევიდა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2018 წლის 19 მარტის განჩინებით. შესაბამისად, ა.კ-ასთვის ზიანისა და ზიანის ანაზღაურებაზე ვალდებული პირის შესახებ ცნობილი გახდა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2018 წლის 19 მარტის განჩინების ჩაბარების მომენტიდან. სწორედ ამ მომენტიდან უნდა აითვალოს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1008-ე მუხლით გათვალისწინებული, ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის ხანდაზმულობის 3-წლიანი ვადა.

სააპელაციო პალატამ გასაჩივრებული გადაწყვეტილებით მიიჩნია, რომ მოსარჩელის მიერ დაცულია ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლების ხანდაზმულობის 3-წლიანი ვადა და განმარტა, რომ საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2018 წლის 19 მარტის რუსულ ენაზე ნათარგმნი განჩინება ა.ტ-ას გაეგზავნა და ჩაბარდა 2018 წლის 10 აპრილს, მოსარჩელეს კი, სარჩელი სასამართლოში წარმოდგენილი აქვს 2021 წლის 5 აპრილს.

საკასაციო სასამართლო ყურადღებას ამახვილებს იმ გარემოებაზე, რომ სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება არ შეიცავს არანაირ დასაბუთებას, თუ რატომ დაუკავშირდა ხანდაზმულობის ვადის ათვლა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2018 წლის 19 მარტის რუსულ ენაზე ნათარგმნი განჩინების ჩაბარებას, იმ პირობებში, როდესაც ა.კ-ა სისხლის სამართლის საქმის წარმოების პროცესში წარმოდგენილი იყო ადვოკატით და როგორც საქმის მასალებიდან ირკვევა, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ ადვოკატ ა.ტ-ასათვის გაგზავნილი №... გზავნილი, 2018 წლის 27 მარტს ჩაბარებული აქვს ხ.ხ-ეს მისამართზე თბილისი, ...ის ქ. №15/2.

საკასაციო პალატა მიუთითებს საქართველოს კონსტიტუციის მე-2 მუხლის მე-3 პუნქტზე, რომლის მიხედვითაც, საქართველოს სახელმწიფო ენა არის ქართული, ხოლო აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში − აგრეთვე აფხაზური.

სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის მე-11 მუხლის თანახმად, სისხლის სამართლის პროცესი ხორციელდება ქართულ ენაზე, აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში – აგრეთვე აფხაზურ ენაზე. პროცესის მონაწილეს, რომელმაც არ იცის ან სათანადოდ არ იცის სისხლის სამართლის პროცესის ენა, ამ კოდექსით დადგენილი წესით დაენიშნება თარჯიმანი.

საკასაციო სასამართლოს მითითებით, სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების შესახებ საერთაშორისო პაქტის მე-14 მუხლის მე-3(f) პუნქტის შესაბამისად, ,,მისთვის წარდგენილი ნებისმიერი სისხლისსამართლებრივი ბრალდების საფუძვლიანობის განსაზღვრისას ყველას აქვს უფლება, როგორც მინიმუმ, მიიღოს შემდეგი გარანტიები სრული თანასწორობის საფუძველზე: ... f) ისარგებლოს თარჯიმნის უფასო დახმარებით, თუ მას არ შეუძლია გაიგოს ან ვერ საუბრობს სასამართლოში გამოყენებულ ენაზე’’. ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის 6.3 „ე“ მუხლის თანახმად, ყოველ ბრალდებულს აქვს, უფლება ისარგებლოს თარჯიმნის უფასო დახმარებით, თუ მას არ შეუძლია გაიგოს სასამართლოში გამოყენებული ენა ან ილაპარაკოს ამ ენაზე.

საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ თარჯიმნით სარგებლობის უფლება არის მართლმსაჯულების ჯეროვანი განხორციელების აუცილებელი წინაპირობა, ვინაიდან ეს უფლება უზრუნველყოფს პირს, რომელსაც არ ესმის სამართალწარმოების ენა, ისარგებლოს თარჯიმნის დახმარებით მიმდინარე სასამართლო სამართალწარმოებისას. ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ არაერთხელ განაცხადა, რომ მე-6 მუხლის მე-3 (,,ე’’) პუნქტი უზრუნველყოფს თარჯიმნის უფასო დახმარებას. ამასთან, ევროპული სასამართლოს განმარტებით, თარგმნის მომსახურეობის ხელმისაწვდომობის უფლება არა მხოლოდ სასამართლოში გაკეთებულ ზეპირ განცხადებებზე ვრცელდება, არამედ ნებისმიერ დოკუმენტაციასთან და წინასასამართლო პროცესთან მიმართებაშიც. მე-3 (ე) პარაგრაფი აღნიშნავს, რომ პირს, რომელსაც ,,ბრალი ედება სისხლის სამართლის დანაშაულში’’, რომელსაც არ ესმის ან ლაპარაკობს სასამართლოში გამოყენებულ ენაზე, აქვს უფლება ისარგებლოს თარჯიმნის უფასო დახმარებით მის წინააღმდეგ აღძრულ საქმეში გამოცემული ყველა იმ დოკუმენტისა თუ განცხადების თარგმნის მისაღებად, რომელიც აუცილებელია, რომ მან იცოდეს ან მიეწოდოს, რათა ისარგებლოს სამართლიანი სასამართლოს უპირატეოსბით (Luedicke, Belkacem and Koç v. Germany, № 6210/73; 6877/75; 7132/75, § 48, ECHR 1978; Kamasinski v. Austria, № 9783/82, § 74, ECHR 1989; Hermi v. Italy, №18114/02, §69, ECHR 2006). საყურადღებოა, რომ ამავე საქმეში (Kamasinski v. Austria) ევროპულმა სასამართლომ განმარტა, რომ კონვენციის 6.3 „ე“ მუხლი არ ვრცელდება იმ დონეზე, რომ მოითხოვდეს სამართალწარმოებაში ყველა წერილობითი მტკიცებულების ან ოფიციალური დოკუმენტის წერილობითი თარგმნის უზრუნველყოფას. თარჯიმნის დახმარება უნდა იყოს ისეთი, რომ ბრალდებულს ესმოდეს მის წინააღმდეგ წარმოებული საქმე და დაიცვას თავი, განსაკუთრებით იმით, რომ შეეძლოს სასამართლოს წარუდგინოს მოვლენების თავისი ვერსია. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს განმარტებით (Kamasinski v. Austria), განჩინების წერილობითი თარგმანის უქონლობა თავისთავად არ წარმოადგენს კონვენციის 6.3„ე“ მუხლის დარღვევას (Kamasinski v. Austria §85).

საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ თარჯმნით მომსახურების უფლება პირველ რიგში უკავშირდება პირის უფლებას სათანადო წესით შეძლოს საკუთარი ინტერესების დაცვა და არ დაერღვეს სამართლიანი სასამართლოს უფლება. ეს კი იმას ნიშნავს, რომ ნებისმიერი ბრალდებული, რომელსაც არ ესმის ან ვერ საუბრობს სასამართლოში გამოყენებულ ენაზე, უფლებამოსილია, ისარგებლოს თარჯიმნის მომსახურებით უფასოდ, ასევე იმ დოკუმენტაციისა თუ განცხადებების შემთხვევაში რომლებიც საჭიროა პროცესისათვის (მათ შორის, თარგმნა სასამართლო ენაზე) ან აუცილებელია მისთვის პროცესის გასაგებად და სამართლიანი სასამართლოსათვის (Luedicke, Belkacem and Koç v. Germany, № 6210/73; 6877/75; 7132/75, § 48, ECHR 1978). საყურადღებოა, რომ კონვენციის 6.3„ე“ მუხლის ტექსტში მოხსენიებულია „ზეპირი თარჯიმანი“ და არა „წერილობითი თარჯიმანი“. ეს ნიშნავს, რომ ზეპირი თარგმანი შეიძლება საკმარისი იყოს კონვენციის მოთხოვნების დასაკმაყოფილებლად (Husain v. Italy; Hermi v. Italy §70). შესაბამისად, მოცემულ შემთხვევაში შეფასება უნდა მიეცეს, ა.კ-ას ადვოკატისათვის ქართულ ენაზე გაგზავნილი საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2018 წლის 19 მარტის განჩინება იყო თუ არა საკმარისი იმისათვის, რომ ბრალდებულისათვის ცნობილი ყოფილიყო მისი გამართლებულად ცნობის შესახებ, რაც წარმოადგენდა მარეაბილიტირებელ გარემოებას და წარმოშობდა უფლებას აღეძრა სარჩელი ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნით.

ევროპული სასამართლოს განმარტებით, კონვენციის 6.3„ე“ მუხლი არ ვრცელდება ურთიერთობებზე ბრალდებულსა და მის ადვოკატს შორის, არამედ იგი ვრცელდება მხოლოდ ბრალდებულსა და მოსამართლეს შორის ურთიერთობებზე (X. v. Austria). ასევე საყურადღებოა ევროპული სასამართლოს განმარტება Kamasinski v. Austria საქმეში, სადაც განმცხადებელს არ უთარგმნეს ის განაჩენი, რომლის გასაჩივრებასაც აპირებდა. სასამართლო მივიდა დასკვნამდე, რომ „მისთვის მიცემული ზეპირი განმარტებების შედეგად, [განმცხადებელმა] საკმარისად კარგად გაიგო განაჩენის შინაარსი და არგუმენტაცია, რათა შესაძლებლობა ჰქონოდა დამცველის დახმარებით შეედგინა სააპელაციო საჩივარი სასჯელის წინააღმდეგ და განცხადება გადაწყვეტილების გაუქმების შესახებ, რომლითაც ასაჩივრებდა სასამართლო განხილვისა და განაჩენის მრავალ ასპექტს”.

ზემოაღნიშნული მსჯელობიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატა ყურადღებას ამახვილებს იმ გარემოებაზე, რომ საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2018 წლის 19 მარტის განჩინება, რომლითაც განსახილველად არ იქნა დაშვებული ხელვაჩაურის რაიონული პროკურატურის საკასაციო საჩივარი, მიღებულ იქნა ზეპირი მოსმენის გარეშე. მითითებული განჩინების გაგზავნის დამადასტურებელ გზავნილში აღნიშნულია, რომ განჩინება გაეგზავნა ადვოკატ ა.ტ-ას. საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ სასამართლოს არ გააჩნდა ვალდებულება, რომ ადვოკატისათვის, ა.კ-აზე გადასაცემად, აღნიშნული განჩინება არასახელმწიფო, რუსულ ენაზე გაეგზავნა. შესაბამისად, უფლებამოსილი ადვოკატისთვის განჩინების სახელმწიფო ენაზე ჩაბარება მიჩნეულ უნდა იქნეს სახელმწიფო ენის არმცოდნე მხარისათვის განჩინების კანონით დადგენილი წესით ჩაბარებად. როგორც ზემოთ აღინიშნა, კონვენციის 6.3„ე“ მუხლი არ ვრცელდება ურთიერთობებზე ბრალდებულსა და მის ადვოკატს შორის. აღნიშნულის გათვალისწინებით, საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიმართ ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის ხანდაზმულობის ვადა უნდა აითვალოს ა.კ-ას ადვოკატის მიერ საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2018 წლის 19 მარტის განჩინების ჩაბარების მომენტიდან, ასეთის დადასტურების პირობებში. სწორედ ამ მომენტიდან იქნებოდა უფლებამოსილი ა.კ-ა მიემართა სასამართლოსთვის, მისი კანონით დაცული უფლებების დარღვეულად მიჩნევის შემთხვევაში, ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნით.

საქმის ხელახალი განხილვის ფარგლებში სააპელაციო სასამართლომ უნდა იმსჯელოს სასარჩელო მოთხოვნის ხანდაზმულობის საკითხზე, დაადგინოს ადვოკატი ა.ტ-ას უფლებამოსილება ა.კ-ას მიმართ წარმოებული სისხლის სამართლის საქმის ფარგლებში, ასეთის არსებობის შემთხვევაში ა.ტ-ას მიერ საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2018 წლის 19 მარტის განჩინების კანონით დადგენილი წესით ჩაბარების თარიღი და აღნიშნულის შესაბამისად მოახდინოს სასარჩელო მოთხოვნის ხანდაზმულობის ვადის გამოთვლა.

ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ სააპელაციო პალატის გასაჩივრებული გადაწყვეტილება არ არის დასაბუთებული, სასამართლომ სრულყოფილად არ გამოიკვლია საქმის ფაქტობრივი გარემოებები და არ მისცა მათ სწორი სამართლებრივი შეფასება, გადაწყვეტილება მოკლებულია სათანადო სამართლებრივ და ფაქტობრივ წანამძღვრებს, განჩინების დასაბუთება იმდენად არასრულია, რომ მისი სამართლებრივი საფუძვლიანობის შემოწმება შეუძლებელია, რაც სსკ-ის 394-ე მუხლის ,,ე¹“ ქვეპუნქტის თანახმად გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმებისა და სსკ-ის 412-ე მუხლის საფუძველზე ხელახალი განხილვისათვის დაბრუნების წინაპირობაა. საქმის ხელახალი განხილვისას სასამართლომ სრულყოფილად უნდა გამოიკვლიოს საქმის ფაქტობრივი გარემოებები და მისცეს მათ სწორი სამართლებრივი შეფასება.

სარეზოლუციო ნაწილი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლის მე-2 ნაწილით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 412-ე მუხლით და

დაადგინა:

1. საქართველოს გენერალური პროკურატურის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ;

2. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2023 წლის 26 იანვრის გადაწყვეტილება და საქმე ხელახალი განხილვისათვის დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს;

3. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე: გ. მაკარიძე

მოსამართლეები: ქ. ცინცაძე

თ. ოქროპირიძე