საქართველოს უზენაესი სასამართლო

გ ა დ ა წ ყ ვ ე ტ ი ლ ე ბ ა

საქართველოს სახელით

საქმე №ბს-1353(კ-22) 15 აპრილი, 2024 წელი

ქ. თბილისი

ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატა

შემდეგი შემადგენლობა

ბიძინა სტურუა (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

გოჩა აბუსერიძე, გენადი მაკარიძე

კასატორი - თბილისის საქალაქო სასამართლო

მოწინააღმდეგე მხარე - ჯ. ც-ე

დავის საგანი - ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის ბათილად ცნობა, სამუშაოზე აღდგენა, განაცდურის ანაზღაურება

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება - თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 21 სექტემბრის გადაწყვეტილება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

1. 2016 წლის 25 მაისს ჯ. ც-ემ სარჩელით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას მოპასუხის - ქალაქ თბილისის საქალაქო სასამართლოს მიმართ.

2. მოსარჩელის განმარტებით იგი კონკურსის გავლის შედეგად, 2014 წლის 10 აპრილიდან დაინიშნა სასამართლო ...ის თანამდებობაზე, ხოლო 2016 წლის 3 მაისს ადამიანური რესურსების მართვისა და შიდა კონტროლის სამსახურის უფროსის მოხსენებითი ბარათის საფუძველზე, თბილისის საქალაქო სასამართლოს თავმჯდომარის 2016 წლის 3 მაისის №58-პ ბრძანებით, სამსახურში ყოფნის ზღვრული ასაკის მიღწევის გამო გათავისუფლდა დაკავებული თანამდებობიდან, რამაც, მოსარჩელის მოსაზრებით, ხელყო მისი კონსტიტუციით გარანტირებული უფლებები.

3. მოსარჩელემ თბილისის საქალაქო სასამართლოს თავმჯდომარის 2016 წლის 3 მაისის №58-პ ბრძანების ბათილად ცნობა, ასევე მოპასუხისთვის ჯ. ც-ეის თბილისის საქალაქო სასამართლოს აპარატის საერთო განყოფილების ...ის სამსახურის ...ის თანამდებობაზე აღდგენის დავალება და 2016 წლის 3 მაისიდან სამსახურში აღდგენამდე, თვეში 900 ლარის ოდენობით იძულებითი მოცდენის დროს მიუღებელი შრომის ანაზღაურების დაკისრება მოითხოვა.

4. მოსარჩელის წარმომადგენლის მიერ თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიაში წარდგენილი, საქმის განხილვის შეჩერების შესახებ შუამდგომლობაზე თანდართული მასალის შესაბამისად იკვეთება, რომ ჯ. ც-ემ 2016 წლის 6 ივნისს კონსტიტუციური სარჩელით (რეგისტრაციის №767) მიმართა საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს. აღნიშნული სარჩელი არსებითად განსახილველად მიღების საკითხის გადასაწყვეტად 2016 წლის 6 ივნისს გადაეცა საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მეორე კოლეგიას.

5. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მეორე კოლეგიის 2016 წლის 18 ნოემბრის №2-3/8/767 განჩინებით კონსტიტუციური სარჩელი №767 („საქართველოს მოქალაქე ჯიმშერ ცხადაძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“) განსახილველად გადაეცა საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პლენუმს.

6. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიაში 2016 წლის 21 დეკემბერს გამართულ სხდომაზე არ დაკმაყოფილდა მოსარჩელის წარმომადგენლის შუამდგომლობა საქმის წარმოებს შეჩერების თაობაზე. სასამართლომ განმარტა, რომ შუამდგომლობაში მითითებული გარემოება არ წარმოადგენდა სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 279-ე მუხლით გათვალისწინებულ, საქმის წარმოების შეჩერების საფუძველს.

7. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიაში 2016 წლის 21 დეკემბერს გამართულ სხდომაზე ასევე არ დაკმაყოფილდა მოსარჩელის წარმომადგენლის შუამდგომლობა საკონსტიტუციო სასამართლოსთვის წარდგინებით მიმართვის თაობაზე. სასამართლომ განმარტა, რომ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მე-6 მუხლის დანაწესი წარმოადგენს სასამართლოს დისკრეციას და საფუძვლიანად არ მიიჩნია შუამდგომლობა საკონსტიტუციო სასამართლოსთვის წარდგინებით მიმართვის თაობაზე.

8. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2016 წლის 21 დეკემბრის საოქმო განჩინებით მოსარჩელის წარმომადგენლის, ა. ჩ-ის შუამდგომლობა საქმეში მესამე პირად იუსტიციის უმაღლესი საბჭოსა და საერთო სასამართლოების დეპარტამენტის ჩაბმის თაობაზე არ დაკმაყოფილდა.

9. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2016 წლის 21 დეკემბრის საოქმო განჩინება კერძო საჩივრით გაასაჩივრა ჯ. ც-ემ, რომელმაც გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება მოითხოვა.

10. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2017 წლის 24 აპრილის განჩინებით ჯ. ც-ეის კერძო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა და უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2016 წლის 21 დეკემბრის განჩინება.

11. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 23 დეკემბრის გადაწყვეტილებით ჯ. ც-ეის სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

12. საქალაქო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ ჯ. ც-ე 2014 წლის 10 აპრილიდან 2016 წლის 3 მაისამდე მუშაობდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს საერთო განყოფილების ...ის სამსახურის ...ად. კერძოდ, თბილისის საქალაქო სასამართლოს თავმჯდომარის 2014 წლის 10 აპრილის №35-პ ბრძანებით, ჯ. ც-ე, 2014 წლის 10 აპრილიდან დაინიშნა თბილისის საქალაქო სასამართლოს აპარატის საერთო განყოფილების ...ის სამსახურის ...ის თანამდებობაზე. ჯ. ც-ეის თანამდებობრივი სარგო განისაზღვრა თვეში 895 ლარის ოდენობით.

13. ასევე დადგენილად იქნა მიჩნეული, რომ თბილისის საქალაქო სასამართლოს თავმჯდომარის 2016 წლის 3 მაისის №58-პ ბრძანებით, „საერთო სასამართლოების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 32-ე მუხლის მე-2 პუნქტის „ბ“ და „ლ“ ქვეპუნქტების, 59-ე მუხლის მე-4 პუნქტის საფუძველზე, თბილისის საქალაქო სასამართლოს აპარატის საერთო განყოფილების ...ის სამსახურის ... - ჯ. ც-ე 2016 წლის 3 მაისიდან გათავისუფლდა დაკავებული თანამდებობიდან, ზღვრული, ანუ 50 წლის მიღწევის გამო.

14. პირველი ინსტანციის სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პირველი კოლეგიის 2018 წლის 14 დეკემბრის №3/2/767,1272 გადაწყვეტილებით კონსტიტუციური სარჩელები №767 და №1272 („საქართველოს მოქალაქეები - ჯიმშერ ცხადაძე და მამუკა ჭანტურია საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“) დაკმაყოფილდა და არაკონსტიტუციურად იქნა ცნობილი „საერთო სასამართლოების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 59-ე მუხლის მე-4 პუნქტის მე-2 წინადადება საქართველოს კონსტიტუციის მე-14 მუხლთან და 29-ე მუხლის პირველ და მე-2 პუნქტებთან მიმართებით. არაკონსტიტუციური ნორმა ძალადაკარგულად იქნა ცნობილი გადაწყვეტილების საკონსტიტუციო სასამართლოს ვებგვერდზე გამოქვეყნების მომენტიდან.

15. სასამართლომ საქართველოს კონსტიტუციის სადავო პერიოდში მოქმედი რედაქციის მე-14 და 29-ე მუხლებზე, „საჯარო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონის სადავო პერიოდში მოქმედი რედაქციის პირველი მუხლის პირველ პუნქტზე, 59-ე მუხლის პირველ, მე-3 და მე-4 პუნქტებზე, ასევე „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის სადავო პერიოდში მოქმედი რედაქციის მე-19 მუხლის პირველი პუნქტის „ე“ ქვეპუნქტსა და ამავე კანონის 23-ე მუხლის პირველ პუნქტზე მითითებით აღნიშნა, რომ საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება სამართლებრივ შედეგებს წარმოშობს და შესაბამისად, არაკონსტიტუციურად ცნობილი ნორმატიული აქტი და მისი ნაწილი ძალას კარგავს მხოლოდ საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების გამოქვეყნების მომენტიდან, რაც გულისხმობს იმას, რომ ძალადაკარგულად გამოცხადებამდე გამოცემული ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტების შედეგად წარმოშობილი სამართლებრივი შედეგები არ უქმდება.

16. ამდენად, საქალაქო სასამართლომ მიიჩნია, რომ საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პირველი კოლეგიის 2018 წლის 14 დეკემბრის №3/2/767,1272 გადაწყვეტილებით არაკონსტიტუციურად ცნობილი „საერთო სასამართლოების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 59-ე მუხლის მე- 4 პუნქტის მე-2 წინადადება არ იწვევდა არაკონსტიტუციურად ცნობამდე აღნიშნული აქტის საფუძველზე გამოცემული ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტების, მოცემულ შემთხვევაში თბილისის საქალაქო სასამართლოს თავმჯდომარის 2016 წლის 3 მაისის №58-პ ბრძანების ბათილად ცნობას.

17. ამასთან, სასამართლომ „საჯარო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონის 118-ე მუხლის მე-3-მე-4 პუნქტებზე მითითებით აღნიშნა, რომ ვინაიდან კანონმდებლობა საჯარო მოსამსახურის სამსახურში აღდგენას ცალსახად უკავშირებს მისი დათხოვნის/გათავისუფლების უკანონობას, რასაც განსახილველ შემთხვევაში ადგილი არ აქვს, შესაბამისად, არ არსებობდა მოსარჩელე ჯ. ც-ეის სამსახურში აღდგენისა და მიუღებელი შრომის ანაზღაურების დაკისრების სამართლებრივი და ფაქტობრივი საფუძველი.

18. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 23 დეკემბრის გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა ჯ. ც-ემ, რომელმაც გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება მოითხოვა.

19. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 21 სექტემბრის გადაწყვეტილებით ჯ. ც-ეის სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა. გაუქმდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 23 დეკემბრის გადაწყვეტილება და მიღებულ იქნა ახალი გადაწყვეტილება, რომლითაც ჯ. ც-ეის სარჩელი დაკმაყოფილდა. ბათილად იქნა ცნობილი „თბილისის საქალაქო სასამართლოს საერთო განყოფილების ...ის სამსახურის ... ჯ. ც-ეის დაკავებული თანამდებობიდან გათავისუფლების თაობაზე“ თბილისის საქალაქო სასამართლოს თავმჯდომარის 2016 წლის 3 მაისის №58-პ ბრძანება. მოპასუხეს - თბილისის საქალაქო სასამართლოს დაევალა ახალი ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის გამოცემა, რომლითაც ჯ. ც-ე აღდგენილი იქნება თბილისის საქალაქო სასამართლოს აპარატის ...ის სამსახურის ...ის თანამდებობაზე. თბილისის საქალაქო სასამართლოს დაეკისრა ჯ. ც-ეის სასარგებლოდ იძულებითი განაცდურის ანაზღაურება 2016 წლის 3 მაისიდან სამსახურში აღდგენამდე პერიოდში, თვეში 895 (რვაას ოთხმოცდათხუთმეტი) ლარის ოდენობით.

20. სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ განაცდურის ანაზღაურების სახით მოთხოვნილი თანხა - 2016 წლის 3 მაისიდან სამსახურში აღდგენამდე, თვეში 900 ლარის ოდენობით, მოსარჩელე მხარემ დააზუსტა სააპელაციო სასამართლოს სხდომაზე და მოითხოვა 895 ლარის ანაზღაურება, ანუ იმ თანხისა, რაც მას ერიცხებოდა დარიცხული ხელფასის სახით სამსახურიდან განთავისუფლების დღისათვის.

21. სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა ზემოაღნიშნულ ფაქტობრივ გარემოებებზე და აღნიშნა, რომ სახეზე იყო ვითარება, რომლის თანახმად, ნორმა, რის საფუძველზეც მოხდა პირის სამსახურიდან განთავისუფლება, არაკონსტიტუციურად იქნა ცნობილი. ამდენად, პალატას უნდა შეეფასებინა, რამდენად შესაძლებელი იყო საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ დადგენილი სტანდარტის გავრცელება მანამდე წარმოშობილ - ადმინისტრაციული წარმოების ეტაპზე დასრულებულ, თუმცა სამართალწარმოების ეტაპზე დაუსრულებელ, მიმდინარე საკითხზე.

22. პალატამ აღნიშნა, რომ, მართალია, „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს კანონის თანახმად, არაკონსტიტუციურად ცნობილი ნორმატიული აქტი ძალას კარგავს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების საკონსტიტუციო სასამართლოს ვებგვერდზე გამოქვეყნების მომენტიდან, თუმცა, საჭიროა ნორმის იმგვარი განმარტება, რომლის თანახმადაც მოხდება გადაწყვეტილების ამოქმედების მომენტის დიფერენცირება, ანუ არაკონსტიტუციურად ცნობილი ნორმის მოქმედების შეწყვეტის დიფერენცირება პირთა წრის მიხედვით. ამდენად, სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ განსახილველ შემთხვევაში, ამგვარ პირთა წრე შესაძლოა დაყოფილიყო ორ ძირითად ჯგუფად, კერძოდ, პირი, ვისი უფლებაც შელახა არაკონსტიტუციურად გამოცხადებულმა ნორმამ და ვისაც მიმართული ჰქონდა კონსტიტუციური სარჩელით საკონსტიტუციო სასამართლოსათვის, ხოლო სარჩელით - საერთო სასამართლოსათვის და მეორე ჯგუფი - სხვა დანარჩენი პირები, რომელთა უფლებაც ასევე შეილახა ძალადაკარგული ნორმით, თუმცა აღნიშნულის თაობაზე არ უდავიათ. მოცემულ შემთხვევაში კი, პალატამ აღნიშნა, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ გადაწყვეტილების გამოტანამდე, მოსარჩელეს არა მხოლოდ მიმართული ჰქონდა საკონსტიტუციო სასამართლოსთვის იმ ნორმის არაკონსტიტუციურობის მოთხოვნით, რომლის საფუძველზეც იგი განთავისუფლდა სამსახურიდან, არამედ საკითხი მის სასარგებლოდ იყო კიდეც გადაწყვეტილი. ამდენად, პალატამ აღნიშნა, რომ, მართალია, ზოგადი წესის თანახმად, საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებები არ ვრცელდება გადაწყვეტილების მიღებამდე წარმოშობილ სამართლებრივ ურთიერთობებზე, თუმცა საერთო სასამართლოში მიმდინარე (დაუსრულებელი) სამართალწარმოების პირობებში, შესაძლებელია საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების რეტროაქტიულად ამოქმედება აღნიშნული პირის მიმართ.

23. ამასთან, საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების ამოქმედების მომენტთან დაკავშირებით სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ იმ შემთხვევაში, თუ საქმის განმხილველი სასამართლოს აზრით, კანონი, რომელიც ამ საქმისათვის უნდა იქნეს გამოყენებული, არ შეესაბამება ან ეწინააღმდეგება კონსტიტუციას, სასამართლო შეაჩერებს საქმის განხილვას ამ საკითხზე საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ გადაწყვეტილების მიღებამდე, რის შემდეგაც საქმის განხილვა განახლდება, ეს გულისხმობს ასევე იმას, რომ საერთო სასამართლოს მოსამართლეს უფლება არ აქვს მოცემული საკითხი გადაწყვიტოს საკონსტიტუციო სასამართლოსაგან განსხვავებულად.

24. სასამართლომ აღნიშნა, რომ განსახილველ შემთხვევაში, გამოიცა ადმინისტრაციული აქტი სამსახურიდან განთავისუფლების შესახებ და თავად მოსარჩელის საკონსტიტუციო სარჩელის საფუძველზე (და არა მოსამართლის წარდგინებით), პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ გადაწყვეტილების გამოტანამდე მოხდა იმ ნორმის არაკონსტიტუციურად ცნობა, რომელსაც განთავისუფლების აქტი დაეფუძნა. პალატამ განმარტა, რომ ამგვარ ვითარებაში, როდესაც საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება წინ უსწრებს პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილებას, რომლისთვისაც უკვე ცნობილია ნორმის არაკონსტიტუციურობის თაობაზე, გაუგებარია, რატომ უნდა ცვლიდეს ვითარებას საერთო სასამართლოს მოსამართლის მიერ საკონსტიტუციო სასამართლოსათვის მიუმართაობის ფაქტი და რატომ არ უნდა მოქმედებდეს რეტროაქტიულად საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება იმ ურთიერთობაზე, რომელზეც სამართალწარმოება ჯერ არ დასრულებულა. პალატის მოსაზრებით, საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების დროში ამოქმედების საკითხი უნდა განიმარტოს იმგვარად, რომ წარდგინების არარსებობამ მოსარჩელისათვის საუარესოდ არ უნდა იმოქმედოს, მაშინ, როდესაც სახეზეა მოსარჩელის კონსტიტუციური სარჩელი და მით უფრო მისი დაკმაყოფილების ფაქტი.

25. გარდა ამისა, სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებით, მოსამართლის წარდგინებისა და პირის კონსტიტუციური სარჩელის საერთო სასამართლოში მიმდინარე სამართალწარმოებისათვის იდენტურ მნიშვნელობას ის ფაქტიც ადასტურებს, რომ განსახილველი შრომითი დავა, რომელიც, კანონმდებლობის თანახმად, პირველი ინსტანციის სასამართლოში მცირე ვადაში უნდა დასრულებულიყო, დასრულდა თითქმის 5 წლის შემდეგ. აღნიშნული ფაქტი და პირველი ინსტანციის სასამართლოს სხდომის ოქმების შინაარსი კი, სააპელაციო პალატის შეფასებით, იმაზე მეტყველებდა, რომ სასამართლო დაელოდა საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებას, რაც მხოლოდ იმით შეიძლება აიხსნას, რომ მას აინტერესებდა და სურდა გაეზიარებინა საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება, თუმცა ამავდროულად, გაუგებარი იყო, რატომ არ გაითვალისწინა პირველი ინსტანციის სასამართლომ საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ ნორმის არაკონსტიტუციურად ცნობის ფაქტი.

26. სააპელაციო პალატამ მიუთითა სისხლის სამართლის კანონმდებლობაზეც და მიუთითა, რომ აღნიშნული კანონმდებლობა ითვალისწინებს სისხლის სამართლის საქმეზე მიღებული განაჩენის გადასინჯვის შესაძლებლობას, თუ არსებობს საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება, რომელმაც არაკონსტიტუციურად ცნო ამ საქმეში გამოყენებული სისხლის სამართლის კანონი. ამდენად, სასამართლო გაუგებრად მიიჩნევს, რატომ არ არსებობს ამგვარი მექანიზმი სამოქალაქო/ადმინისტრაციული სამართლის საქმეებთან მიმართებით და დამატებით აღნიშნავს, რომ თუკი არსებობს ნორმის განმარტების საჭიროება და საშუალება, საერთო სასამართლოს მოსამართლე ვალდებულია განმარტოს ასეთი ნორმა.

27. სააპელაციო სასამართლომ მოპასუხე მხარის მიერ წარდგენილი თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადამიანური რესურსების მართვისა და შიდა კონტროლის სამსახურის უფროსის ცნობის თანახმად დადგენილად მიიჩნია, რომ 2022 წლის 12 ივლისის მდგომარეობით თბილისის საქალაქო სასამართლოს აპარატის ...ის სამსახურში ვაკანტური იყო სამსახურის უფროსის - მეორადი სტრუქტურული ერთეულის ხელმძღვანელის - 1 საშტატო ერთეული, სამსახურის უფროსის მოადგილის - პირველი კატეგორიის უფროსი სპეციალისტის 2 საშტატო ერთეულიდან - 1 საშტატო ერთეული და ...ის - ...ის 64 საშტატო ერთეულიდან - 12 საშტატო ერთეული. ამდენად, სასამართლომ 2022 წლის 12 ივლისის წერილის საფუძველზე დადგენილად მიიჩნია, რომ ვინაიდან ჯ. ც-ე დანიშნული იყო ...ის თანამდებობაზე, ვაკანტური იყო ზემოაღნიშნული თანამდებობის ტოლფასი 12 საშტატო ერთეული და განმარტა, რომ მოპასუხეს უნდა გამოეცა ჯ. ც-ეის თბილისის საქალაქო სასამართლოს აპარატის ...ის სამსახურის ...ის თანამდებობაზე აღდგენის შესახებ ახალი ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი.

28. სააპელაციო სასამართლომ დამატებით განმარტა, რომ შრომითი გასამრჯელოს იძულებით განაცდური წარმოადგენს ზიანის ერთ - ერთ სახეს, რომლის ანაზღაურებაც გარანტირებულია როგორც საქართველოს კონსტიტუციით, ასევე „საჯარო სამსახურის შესახებ“ კანონით. ზიანის ანაზღაურების დაკისრებისათვის კი სახეზე უნდა იყოს ზიანი, იგი მიყენებული უნდა იყოს მართლსაწინააღმდეგო და ბრალეული მოქმედებით, მართლსაწინააღმდეგო მოქმედებასა და ზიანს შორის უნდა არსებობდეს მიზეზობრივი კავშირი, სახელმწიფო მოსამსახურის ქმედებით ზიანის მიყენების საკითხის განხილვისას, ასევე, უნდა დადგინდეს, რომ ქმედება, რომელმაც პირისათვის ზიანი გამოიწვია, გამომდინარეობდა მოხელის სამსახურებრივი მოვალეობიდან. აღნიშნულიდან გამომდინარე, სააპელაციო პალატამ მიუთითა, რომ განსახილველ შემთხვევაში სასამართლოს მიერ დადასტურებული იყო მოპასუხე თბილისის საქალაქო სასამართლოს კანონსაწინააღმდეგო ქმედება, რომლის გამოც მოსარჩელემ ვერ მიიღო თანამდებობრივი ანაზღაურება, შესაბამისად, განვლილ პერიოდზე მას მიუღებელი თანხის ოდენობით მიადგა მატერიალური ზიანი.

29. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 21 სექტემბრის გადაწყვეტილება საკასაციო საჩივრით გაასაჩივრა თბილისის საქალაქო სასამართლომ, რომელმაც გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა მოითხოვა.

30. კასატორი არ ეთანხმება თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებაში მითითებულ მსჯელობას საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების ჯ. ც-ეის მიმართ რეტროაქტიულად ამოქმედების შესახებ და აღნიშნავს, რომ საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ გადაწყვეტილების მიღებამდე, ურთიერთობა ადმინისტრაციულ ორგანოსა და დასაქმებულს შორის დასრულებული იყო. ამდენად, კასატორმა აღნიშნა, რომ დავის საგანს წარმოადგენდა ჯ. ც-ეის სამსახურიდან გათავისუფლების თაობაზე თბილისის საქალაქო სასამართლოს თავმჯდომარის 2016 წლის 3 მაისის №58-პ ბრძანების კანონიერების საკითხი.

30.1. კასატორმა აღნიშნა, რომ დროში გავრცელების მიხედვით არსებობს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სამი სახის ეფექტი. პირველი („ex nunc“) გულისხმობს, რომ ნორმა ძალადაკარგულად ცხადდება გადაწყვეტილების გამოცხადებიდან/ გამოქვეყნებიდან და მანამდე არსებული ურთიერთობები ან ნორმის საფუძველზე ინარჩუნებენ ძალას. მეორე არის „ex tunc“, რომელიც გულისხმობს, რომ სასამართლოს გადაწყვეტილებას აქვს რეტროაქტიული ეფექტი და ამ დროს ფაქტობრივად ხდება ნორმის არარად აღიარება, რაც იმას ნიშნავს, რომ უნდა გაუქმდეს ყველა ის ურთიერთობა და ქმედება, რაც აღნიშნული ნორმის საფუძველზე შეიქმნა. მესამე - „pro future” კი მიმართულია მომავალზე და გულისხმობს, რომ საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილება ნორმის გაუქმების შესახებ მოქმედებას იწყებს მომავალში, კონკრეტულ დროს.

31. კასატორმა მიუთითა „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის სადავო პერიოდში მოქმედი რედაქციის მე-19 მუხლის „ე“ ქვეპუნქტსა და 23-ე მუხლის პირველ პუნქტზე და აღნიშნა, რომ საქართველოში მოქმედებს „ex nunc“ მოდელი. ამასთან კასატორი მიუთითებს საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2014 წლის 24 დეკემბრის №3/2/577 გადაწყვეტილებასა („ა(ა)იპ „ადამიანის უფლებების სწავლებისა და მონიტორინგის ცენტრი (EMC) და საქართველოს მოქალაქე ვახუშტი მენაბდე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-32), საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2021 წლის 25 მაისის №ას-1004-2020, 2015 წლის 24 სექტემბრის №ას-653-620-2014, 2014 წლის 25 მარტის №ას-495-471-2013, 2015 წლის 9 თებერვლის №ას-1186-1128-2014, 2022 წლის 18 ოქტომბრის №ბს-376(კ-22) განჩინებებში მოყვანილ სამართლებრივ მსჯელობაზე და განმარტა, რომ საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო ვერ სცდება აბსტრაქტული ნორმათკონტროლის ფარგლებს, ვინაიდან ფაქტობრივად არსებული მოდელი არ მოიცავს უკვე დარღვეული უფლების აღდგენის შესაძლებლობას. საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება სამართლებრივ შედეგებს წარმოშობს და შესაბამისად, არაკონსტიტუციურად ცნობილი ნორმატიული აქტი და მისი ნაწილი ძალას კარგავს მხოლოდ საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების გამოქვეყნების მომენტიდან, რაც გულისხმობს, რომ ძალადაკარგულად გამოცხადებამდე, არაკონსტიტუციურად ცნობილი ნორმის საფუძველზე გამოცემული ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტების შედეგად წარმოშობილი სამართლებრივი შედეგები არ უქმდება, ვინაიდან აქტის არაკონსტიტუციურობა არ ვრცელდება არაკონსტიტუციურად გამოცხადებამდე აქტით მოწესრიგებულ სამართალურთიერთობაზე. ამდენად, კასატორი მიიჩნევს, რომ განსახილველ შემთხვევაში საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებას არ უნდა მიენიჭოს უკუძალა.

32. კასატორი ასევე მიიჩნევს, რომ თბილისის სააპელაციო სასამართლომ განსახილველ საქმეზე მოსამართლის წარდგინებასა და პირის კონსტიტუციურ სარჩელს არასწორად მიანიჭა იდენტური მნიშვნელობა, ვინაიდან ინდივიდუალური კონსტიტუციური სარჩელისა და საერთო სასამართლოების კონსტიტუციური წარდგინების საფუძველზე მიმდინარე საკონსტიტუციო სამართალწარმოება და მათი მიზნები ერთმანეთისგან განსხვავდება.

33. თბილისის საქალაქო სასამართლო ასევე აღნიშნავს, რომ საერთო სასამართლოებში საქმის განხილვისას ან მანამდე დარღვეულ უფლებათა დაცვის უზრუნველსაყოფად საკონსტიტუციო სასამართლოში ინდივიდუალური კონსტიტუციური სარჩელის წარდგენის საფუძვლით, საერთო სასამართლოში საქმის წარმოების შეჩერების შესაძლებლობას საქართველოს კანონმდებლობა არ ითვალისწინებს. სასამართლო მხოლოდ მაშინ შეაჩერებს საქმის წარმოებას, თუ კონკრეტული საქმის განხილვისას იგი თავად დაასკვნის, რომ კანონი ან სხვა ნორმატიული აქტი, რომელიც მან უნდა გამოიყენოს, შეიძლება იქნეს მიჩნეული მთლიანად ან ნაწილობრივ კონსტიტუციის შეუსაბამოდ. ამდენად, კასატორი აღნიშნავს, რომ არასწორია სააპელაციო სასამართლოს ცალსახა და ერთმნიშვნელოვანი შეფასება იმის თაობაზე, რომ თბილისის საქალაქო სასამართლო დაელოდა საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებას.

34. რაც შეეხება გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებაში გაკეთებულ ანალოგიას სისხლის სამართლის საპროცესო კანონმდებლობასთან, კასატორი არ იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს აღნიშნულ პოზიციას და აღნიშნავს, რომ სისხლის სამართლის საპროცესო კანონმდებლობით გათვალისწინებული შესაძლებლობა - საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების საფუძველზე გადაისინჯოს განაჩენი - წარმოადგენს საერთაშორისო, კონვენციურ და კონსტიტუციურ პრინციპს. კასატორი მიიჩნევს, რომ მსჯელობისას მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული კანონმდებლის მიზანი, არ დაუშვას პირის მსჯავრდება იმ ნორმის საფუძველზე, რომელიც არაკონსტიტუციურად იქნება მიჩნეული. სისხლის სამართლისა და სამოქალაქო/ადმინისტრაციული სამართლის პრინციპები კი ფუნდამენტურად განსხვავდება ერთმანეთისგან. სამოქალაქო და ადმინისტრაციულ სამართალწარმოებაში საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებებისთვის უკუძალის მინიჭება შესაძლოა არ იყოს თანხვედრაში საპროცესო სამართლის ისეთ პრინციპებთან, როგორებიცაა თანასწორობა, შეჯიბრებითობა, სასამართლოსთვის მიმართვის გზით მოპოვებული უფლების სტაბილურობა და სამართლებრივი უსაფრთხოება.

35. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 2 დეკემბრის განჩინებით, საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად წარმოებაში იქნა მიღებული თბილისის საქალაქო სასამართლოს საკასაციო საჩივარი.

35.1. 2023 წლის 6 ივნისს ჯ. ც-ემ საქართველოს უზენაეს სასამართლოში წარმოადგინა საკასაციო შესაგებელი, რომელშიც აღნიშნა, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლოში საქმის მიმდინარეობისას, 2017 წლის 4 დეკემბერს, დაკმაყოფილდა მოსარჩელის შუამდგომლობა და შეჩერდა საქმის განხილვა საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პლენუმის მიერ მისი სარჩელის გადაწყვეტამდე. ამდენად, მოსარჩელე მიიჩნევს, რომ სასამართლო საქმის შეჩერებით დაეთანხმა პოზიციას, რომ სადავო საკითხი ვერ გადაწყდებოდა მანამ, სანამ საკონსტიტუციო სასამართლო არ მიიღებდა გადაწყვეტილებას. მოსარჩელემ ასევე აღნიშნა, რომ საქმის წარმოება პირველი ინსტანციის სასამართლოში განახლდა საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების მიღებისა და მოსარჩელის მიერ საქმის განახლების თაობაზე არაერთი განცხადების წარდგენის შემდგომ.

36. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2023 წლის 18 ოქტომბრის განჩინებით თბილისის საქალაქო სასამართლოს საკასაციო საჩივარი მიჩნეულ იქნა დასაშვებად და მისი განხილვა დაინიშნა მხარეთა დასწრების გარეშე.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

37. საკასაციო სასამართლო საქმის მასალების გაცნობის, საკასაციო საჩივრის საფუძვლების შესწავლისა და გასაჩივრებული განჩინების კანონიერება-დასაბუთებულობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ თბილისის საქალაქო სასამართლოს საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს.

38. საქმის მასალებით დასტურდება, რომ ... წლის ...ს დაბადებული ჯ. ც-ე თბილისის საქალაქო სასამართლოს თავმჯდომარის 2014 წლის 10 აპრილის №35-პ ბრძანებით, 2014 წლის 10 აპრილიდან დაინიშნა თბილისის საქალაქო სასამართლოს აპარატის საერთო განყოფილების ...ის სამსახურის ...ის თანამდებობაზე და თანამდებობრივი სარგო განისაზღვრა თვეში 895 ლარის ოდენობით.

39. ასევე დადგენილია, რომ თბილისის საქალაქო სასამართლოს თავმჯდომარის 2016 წლის 3 მაისის №58-პ ბრძანებით, „საერთო სასამართლოების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 32-ე მუხლის მე-2 პუნქტის „ბ“ და „ლ“ ქვეპუნქტების, 59-ე მუხლის მე-4 პუნქტის საფუძველზე, თბილისის საქალაქო სასამართლოს აპარატის საერთო განყოფილების ...ის სამსახურის ...ი - ჯ. ც-ე 2016 წლის 3 მაისიდან გათავისუფლდა დაკავებული თანამდებობიდან, ზღვრული, ანუ 50 წლის მიღწევის გამო.

40. საქმეზე დადგენილია, რომ ჯ. ც-ემ 2016 წლის 6 ივნისს კონსტიტუციური სარჩელით (რეგისტრაციის №767) მიმართა საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს. აღნიშნული სარჩელი, არსებითად განსახილველად მიღების საკითხის გადასაწყვეტად, 2016 წლის 6 ივნისს გადაეცა საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მეორე კოლეგიას, რომლის 2016 წლის 18 ნოემბრის №2-3/8/767 განჩინებით კონსტიტუციური სარჩელი №767 („საქართველოს მოქალაქე ჯ. ც-ე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“) განსახილველად გადაეცა საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პლენუმს.

41. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პირველი კოლეგიის 2018 წლის 14 დეკემბრის №3/2/767,1272 გადაწყვეტილებით კონსტიტუციური სარჩელები №767 და №1272 („საქართველოს მოქალაქეები - ჯიმშერ ცხადაძე და მამუკა ჭანტურია საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“) დაკმაყოფილდა და არაკონსტიტუციურად იქნა ცნობილი „საერთო სასამართლოების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 59-ე მუხლის მე-4 პუნქტის მე-2 წინადადება საქართველოს კონსტიტუციის მე-14 მუხლთან და 29-ე მუხლის პირველ და მე-2 პუნქტებთან მიმართებით. არაკონსტიტუციური ნორმა ძალადაკარგულად იქნა ცნობილი ამ გადაწყვეტილების საკონსტიტუციო სასამართლოს ვებგვერდზე გამოქვეყნების მომენტიდან.

42. თბილისის საქალაქო სასამართლოს თავმჯდომარის 2016 წლის 3 მაისის №58-პ ბრძანების გამოცემის დროს მოქმედებდა „საერთო სასამართლოების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 59-ე მუხლის მე-4 პუნქტის მე-2 წინადადება, რომლითაც სასამართლო ...ის სამსახურის ზღვრულ ასაკს შეადგენდა 50 წელი. აღნიშნული ნორმა ძალადაკარგულად იქნა ცნობილი საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2018 წლის 14 დეკემბრის №3/2/767,1272 გადაწყვეტილებით. საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება გამოქვეყნდა 2018 წლის 14 დეკემბერს.

43. ... წლის ...ს დაბადებულ ჯ. ც-ეს 50 წელი შეუსრულდა ... წლის ...ს, რის გამოც თბილისის საქალაქო სასამართლოს თავმჯდომარის 2016 წლის 3 მაისის №58-პ ბრძანებით, „საერთო სასამართლოების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 32-ე მუხლის მე-2 პუნქტის „ბ“ და „ლ“ ქვეპუნქტების, 59-ე მუხლის მე-4 პუნქტის საფუძველზე, თბილისის საქალაქო სასამართლოს აპარატის საერთო განყოფილების ...ის სამსახურის ...ი - ჯ. ც-ე 2016 წლის 3 მაისიდან გათავისუფლდა დაკავებული თანამდებობიდან, ორგანული კანონით დადგენილი სამსახურის ზღვრული ასაკის ანუ 50 წლის მიღწევის გამო.

44. საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ განსახილველი საკითხი ეხება მოქმედი კანონმდებლობის საფუძველზე გამოცემული, კანონიერი ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის ბათილად ცნობის შესაძლებლობას საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ კანონის (ნორმის) არაკონსტიტუციურად ცნობის გამო და საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების რეტროაქტიულად გავრცელებას, გადაწყვეტილების მიღებამდე წარმოშობილ სამართლებრივ ურთიერთობებზე ადმინისტრაციული კატეგორიის საქმეებზე.

45. საკასაციო პალატის მითითებით, იმისათვის რომ ადამიანმა შეძლოს საკუთარი ქმედების ნორმასთან შესაბამისობაში მოყვანა, რაც შედეგს მომავალში წარმოშობს, აუცილებელია ნორმა იყოს ცხადი და კონკრეტული შედეგის დამდგენი, რაც განამტკიცებს მოქალაქეთა ნდობას ზოგადად სამართლის მიმართ. მოქალაქის ნდობას შეიძლება გამოეცალოს საფუძველი, როდესაც წარმოშობილ სამართლებრივ ურთიერთობებში ნორმის არსებითად შეცვლა ხდება. ეს პრობლემა წარმოიშობა როგორც კანონის უკუძალით გამოყენებისას, ასევე განსაკუთრებით თვალსაჩინო ხდება, როდესაც საქმე ეხება საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების უკუძალით გამოყენების შესაძლებლობას სამოქალაქო ან/და ადმინისტრაციული კატეგორიის საქმეებზე.

45.1. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების დროში მოქმედებაზე საკონსტიტუციო სასამართლომ იმსჯელა საქმეზე „ისრაელის მოქალაქეები - თამაზ ჯანაშვილი, ნანა ჯანაშვილი და ირმა ჯანაშვილი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“ (იხ. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2013 წლის 5 ნოემბრის №3/1/531 გადაწყვეტილება საქმეზე „ისრაელის მოქალაქეები - თამაზ ჯანაშვილი, ნანა ჯანაშვილი და ირმა ჯანაშვილი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, 26-27) და განმარტა, რომ „კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილების შეუზღუდავად გასაჩივრების შესაძლებლობა შექმნიდა მოდავე მხარეთა ურთიერთობებში მუდმივ გაურკვევლობას და იმის საშიშროებას, რომ დავა და კონფლიქტი ვერასდროს პოვებდა საბოლოო გადაწყვეტას. საქმეზე საბოლოო გადაწყვეტილება იმ პრეზუმფციის მატარებელია, რომ საკითხი მხარეთა შორის გადაწყდა სწორად და რომ ისინი ამ საკითხთან, უფლებასთან, სიკეთესთან, ქონებასთან დაკავშირებით შემდგომ სამართლებრივ ურთიერთობებს გააგრძელებენ გადაწყვეტილებით დადგენილი სინამდვილის გათვალისწინებით, მასზე დაყრდნობით ან მისგან გამომდინარე. ამიტომ პოტენციური მოპასუხე დაცული უნდა იყოს იმისგან, რომ კვლავ დადგეს ძველი სარჩელის წინაშე, რომელიც ერთხელ უკვე გადაწყვეტილი იყო სასამართლოს მიერ, ამასთან, დაცული იყოს იმისგან, რომ საეჭვო, სათუო გახდეს მის მიერ დამყარებული სამართლებრივი ურთიერთობები. საბოლოო ჯამში, დაუსრულებელი დავის შესაძლებლობა დააფრთხობს პირებს, გაართულებს სამართლებრივი ურთიერთობის დამყარებას - უფლების მუდმივი საეჭვოობის დაშვება მოსპობს თავად უფლების სიცოცხლისუნარიანობას, რადგან ის ვერ იქნება გამოყენებული მომავალი ურთიერთობების დასამყარებლად, უფლებების შესაძენად“. მოცემულ საქმეზე, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა სამართლებრივი უსაფრთხოების მნიშვნელობაზე და სახელმწიფოს მხრიდან მის უზრუნველყოფაზე. სამართლებრივი უსაფრთხოება წარმოადგენს სამოქალაქო და ადმინისტრაციული საქმეების შემთხვევაში, საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების უკუძალის აკრძალვის ლეგიტიმურ საფუძველს.

45.2. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს განმარტებით „თანამედროვე სახელმწიფოს სტაბილურობის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს პირობას წარმოადგენს კერძო და საჯარო ინტერესებს შორის პრიორიტეტების სწორად და სამართლიანად განსაზღვრა, ხელისუფლებისა და ადამიანის ურთიერთობის გონივრულად დაბალანსებული სისტემის შექმნა. ეს, პირველ რიგში, გამოხატულებას პოვებს ყოველი კონკრეტული უფლების შინაარსისა და ფარგლების ადეკვატურ საკანონმდებლო განსაზღვრაში“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2007 წლის 2 ივლისის N1/2/384 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები – დავით ჯიმშელეიშვილი, ტარიელ გვეტაძე და ნელი დალალიშვილი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“). „ვინაიდან ნებისმიერი სამართლებრივი წესრიგი მიზნისა და საშუალების მიმართებაზეა აგებული, ეს ავალდებულებს სახელმწიფოს, მიზნის მისაღწევად გამოიყენოს ისეთი საშუალება, რომლითაც, როგორც მიზნის მიღწევა იქნება გარანტირებული, ასევე თანაზომიერების პრინციპი იქნება დაცული“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2008 წლის 19 დეკემბრის გადაწყვეტილება N1/2/411 საქმეზე „შპს „რუსენერგოსერვისი“, შპს „პატარა კახი“, სს „გორგოტა“, გივი აბალაკის ინდივიდუალური საწარმო „ფერმერი“ და შპს „ენერგია“ საქართველოს პარლამენტისა და საქართველოს ენერგეტიკის სამინისტროს წინააღმდეგ”). ამდენად, კანონმდებელმა, საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების დროში მოქმედების მოდელის შერჩევისას უნდა დაიცვას ბალანსი, ერთი მხრივ, ინდივიდუალური უფლების დაცვის საშუალებასა და მეორე მხრივ, სამართლებრივი განსაზღვრულობის პრინციპს შორის. საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილებების სამართლებრივი ძალის კანონმდებლობით განსაზღვრულ ფარგლებს კი საერთო სასამართლოები ვერ გასცდებიან, ვინაიდან სხვადასხვა სისტემებს შორის, რომელიმესათვის უპირატესობის მინიჭება არ შედის საერთო სასამართლოების უფლებამოსილების სფეროში და წარმოადგენს საკანონმდებლო ხელისუფლების გადასაწყვეტ საკითხს.

46. სადავო საკითხის მნიშვნელობიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატა მიზანშეწონილად მიიჩნევს მიუთითოს, რომ საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების დროში მოქმედებასთან დაკავშირებით ძირითადად განასხვავებენ სამ მოდელს - Ex tunc, Ex nunc და Pro futuro.

46.1. საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების Ex tunc ეფექტი ნიშნავს სასამართლოს გადაწყვეტილების გავრცელებას მის გამოქვეყნებამდე წარმოშობილ სამართლებრივ ურთიერთობებზე. როდესაც საკონსტიტუციო სასამართლო არაკონსტიტუციურ კანონს Ex tunc ე.ი. რეტროაქტიული ეფექტით აცხადებს ძალადაკარგულად, იქმნება ისეთი ვითარება, რომ ნორმა საერთოდ არ არსებობდა. შესაბამისად, ასეთ შემთხვევაში საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებას აქვს რეტროაქტიული ეფექტი, რაც ნიშნავს იმას, რომ არაკონსტიტუციურად ცნობილი ნორმა აღარ გამოიყენება იმ სამართალურთიერთობის თუ ფაქტების მიმართ, რომლებიც წარმოიშვა გადაწყვეტილების გამოქვეყნებამდე.

46.2. საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების Ex Nunc მოდელი, რომელიც უპირატესობას ანიჭებს კანონის განსაზღვრულობის და სამართლებრივი უსაფრთხოების პრინციპებს, ადგენს, რომ საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება, რომლითაც არაკონსტიტუციურად იქნა ცნობილი სადავო ნორმა, სამართლებრივ შედეგს იწვევს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების გამოცხადებიდან, ხოლო ძალადაკარგული არაკონსტიტუციური ნორმა მოქმედებს იმ ურთიერთობებზე, რომელიც წარმოიშვა სადავო ნორმის მოქმედების პერიოდში ნორმის არაკონსტიტუციურად ცნობამდე ე.ი. საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების გამოცხადებამდე ან გადაწყვეტილებით განსაზღვრულ გვიანდელ თარიღამდე. არაკონსტიტუციური ნორმა ვრცელდება იმ სამართლებრივ ურთიერთობებზე, რომლებიც ნორმის ძალადაკარგულად ცნობის შესახებ გადაწყვეტილების გამოცხადებამდე წარმოიშვა. ე.ი. არაკონსტიტუციურად ცნობილი ნორმა გამოიყენება ნორმის გაუქმებამდე წარმოშობილი სამართალურთიერთობის მიმართ. Ex Nunc სისტემის მოქმედების პირობებში გამონაკლისის სახით ასევე შესაძლებელია საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების რეტროაქტიული ძალით გავრცელება სხვადასხვა კატეგორიის საქმეებზე, მაგ. საერთო სასამართლოებში მიმდინარე საქმეებზე, თუმცა აღნიშნული უფლებამოსილებით კანონმდებელმა უნდა აღჭურვოს საკონსტიტუციო სასამართლო და პირდაპირ მიანიჭოს საამისო უფლებამოსილება მას. ასეთი საკანონმდებლო ჩანაწერის არარსებობის პირობებში (იხ. საქართველოს კონსტიტუციის მე-60 მუხლის მე-5 პუნქტი; „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ ორგანული კანონის 23-ე მუხლის 1-ელი პუნქტი და 25-ე მუხლის მე-2 პუნქტი) სასამართლოები მოკლებულნი არიან შესაძლებლობას თვითნებურად აღიჭურვონ მსგავსი უფლებამოსილებით. საკასაციო სასამართლოს მსჯელობას ამყარებს ის გარემოება, რომ კანონმდებელმა თავად განსაზღვრა გამონაკლისი შემთხვევები, რაც მოცემულია „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ ორგანული კანონის მე-20 მუხლში, რომელიც ეხება კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებების (განაჩენების) აღსრულების შეჩერებას, სხვა შემთხვევას (გარდა სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსით და „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ ორგანული კანონით გათვალისწინებული შემთხვევებისა) სამოქალაქო და ადმინისტრაციული კატეგორიის საქმეების მიმართ მოხმობილი ნორმა არ ითვალისწინებს. მაგალითისათვის საკასაციო პალატა მიუთითებს ავსტრიის ფედერალური საკონსტიტუციო კანონის 140-ე მუხლის მე-7 ნაწილზე, რომლითაც დეტალურად არის დარეგულირებული საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სამართლებრივი ეფექტი, ასევე თავად კანონმდებელი მიუთითებს მიმდინარე საქმეზე, რომელზეც სასამართლომ მიიღო გადაწყვეტილება და რომელმაც ბიძგი მისცა ნორმის არაკონსტიტუციურად ცნობას, როგორც გამონაკლის შემთხვევაზე, რომელზეც ვრცელდება საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებით დადგენილი შედეგი. კანონმდებელი საკონსტიტუციო სასამართლოს დამატებით ანიჭებს უფლებამოსილებას თავად განსაზღვროს საკუთარი გადაწყვეტილების სამართლებრივი ეფექტი. გერმანიის ფედერალური საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ კანონის §35 ასევე ანიჭებს უფლებამოსილებას საკონსტიტუციო სასამართლოს, თავად განსაზღვროს საკუთარი გადაწყვეტილების აღსრულების წესი. საქართველოს კონსტიტუციის მე-60 მუხლის მე-5 პუნქტით კი არაკონსტიტუციურად ცნობილი აქტი ან მისი ნაწილი ძალას კარგავს საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ შესაბამისი გადაწყვეტილების გამოქვეყნების მომენტიდან ან გვიანდელი თარიღიდან, რაც არ იძლევა საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების რეტროაქტიული ეფექტით გამოყენების შესაძლებლობას და არ იწვევს გადაწყვეტილების მიღებამდე წარმოშობილ ურთიერთობებზე (სამოქალაქო/ადმინისტრაციული კატეგორიის დავებზე) მის გავრცელებას. ასევე, არც მიმდინარე საქმეს ასახელებს კანონმდებელი როგორც გამონაკლის შემთხვევას და არც საკონსტიტუციო სასამართლოს ანიჭებს ფართო უფლებამოსილებას თავად დაადგინოს საკუთარი გადაწყვეტილების აღსრულების წესი. საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების Ex Nunc ფუნქციის მოქმედების ვითარებაში ნორმატიული აქტის არაკონსტიტუციურად აღიარება არ იწვევს მის საფუძველზე წარმოშობილი სამართლებრივი ურთიერთობების შეცვლას. აღნიშნული ნორმა განსხვავებულად ვერ განიმარტება სამოქალაქო და ადმინისტრაციული სამართალწარმოებისათვის, მიუხედავად იმისა, რომ ზოგადად, ადმინისტრაციულ დავაში ვერტიკალური ურთიერთობებია მოცემული, ხოლო სამოქალაქო ურთიერთობისას - ჰორიზონტალური, რადგან ხელისუფლების დანაწილების პრინციპიდან გამომდინარე, კონსტიტუციით განსაზღვრულისგან განსხვავებულად საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების მოქმედების ფარგლების განმარტება, კანონმდებლობის ცვლილების გარეშე, საერთო სასამართლოების უფლებამოსილების ფარგლებს სცდება.

46.3. საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების Pro futuro ეფექტისას, საკონსტიტუციო სასამართლო ძალადაკარგულად აცხადებს ნორმას მომავალში კონკრეტული თარიღიდან და ადგენს სადავო ნორმის გამოყენებას გადაწყვეტილებაში მითითებულ თარიღამდე. საკონსტიტუციო სასამართლო თავის გადაწყვეტილებას Pro futuro სამართლებრივ ძალას ანიჭებს იმ შემთხვევაში თუ დაადგენს, რომ კანონმდებელს სჭირდება დრო, რათა ცვლილება შეიტანოს არაკონსტიტუციურად გამოცხადებულ ნორმაში. აღნიშნული უფლებამოსილებით საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო აღჭურვილია საქართველოს კონსტიტუციის მე-60 მუხლიდან, ასევე, საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ ორგანული კანონის 25-ე მუხლის მე-2 და მე-3 პუნქტებიდან გამომდინარე.

47. განსახილველ შემთხვევაში სააპელაციო სასამართლომ საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებას რეტროაქტიული ეფექტი მიანიჭა იმ დასაბუთებით, რომ დავა წარმოადგენდა მიმდინარე დავას, მოსარჩელე კი - საკონსტიტუციო სარჩელის ავტორს და აღნიშნული საქმეები სინქრონულად განიხილებოდა საერთო და საკონსტიტუციო სასამართლოებში. თუმცა სააპელაციო სასამართლოს არ მიუთითებია კონკრეტული ნორმა, რომელიც ასეთი უფლებამოსილებით აღჭურავდა საერთო სასამართლოს. მიმდინარე დავაზე გამონაკლისის სახით რეტროაქტიული ეფექტის დადგენა, საქართველოში არსებული კონსტიტუციური მოდელის პირობებში, მოკლებულია სამართლებრივ საფუძველს და დაუსაბუთებელია იმ მხრივაც, რომ ტერმინი - მიმდინარე დავა სხვადასხვაგვარი განმარტების შესაძლებლობას იძლევა, მაგალითად, ნორმის არაკონსტიტუციურად ცნობის შემდეგ, ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის გასაჩივრების ერთთვიანი ვადის დაცვით, ადმინისტრაციული სარჩელის აღძვრის შემთხვევაში, რთულია იმის თქმა, რომ ასეთი დავა არ იქნება მიმდინარე დავა, რამდენადაც ადმინისტრაციული აქტის გასაჩივრების ერთთვიანი ვადა არ იქნება გასული, ხოლო ამგვარი განმარტების დაშვება სხვა არაფერია თუ არა საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებისათვის რეტროაქტიული ეფექტის მინიჭება. იგივე ითქმის საკონსტიტუციო სასამართლოში დავის დასრულების შემდეგ კონსტიტუციური სარჩელის ავტორის მიერ სარჩელით საერთო სასამართლოსათვის მიმართვის შემთხვევაში, რამეთუ ტერმინის ფართო გაგებით მიმდინარე დავა შესაძლოა, ასევე ერთი მთლიანი დავის ორ ნაწილად წარმოსდგეს ჯერ საკონსტიტუციო სასამართლოში კონსტიტუციური სარჩელის წარდგენის და შემდეგ, დავის დასრულების შემთხვევაში, საერთო სასამართლოებში სარჩელის აღძვრის გზით, რაც ასევე წარმოადგენს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებისათვის რეტროაქტიული ეფექტის მინიჭებას. სხვადასხვა შემთხვევებზე საკასაციო პალატამ ყურადღება გაამახვილა იმ მიზნით, რომ წარმოეჩინა ის სირთულე, რის წინაშეც აღმოჩნდებიან საერთო სასამართლოები, მყარად განსაზღვრული ნორმისა და კანონში ასახული კანონმდებლის ნების საწინააღმდეგო განმარტების შედეგად. საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებისათვის რეტროაქტიული ეფექტის თვითნებურად მინიჭების შემთხვევაში, ფაქტობრივად ხდება კანონმდებლის მიერ არსებული Ex nunc მოდელის თვითნებურად ანულირება საერთო სასამართლოების მიერ და კანონით გაუთვალისწინებელი Ex Tunc მოდელით მისი ჩანაცვლება სამოქალაქო და ადმინისტრაციული კატეგორიის დავებზე, რისი უფლებამოსილებაც, როგორც უკვე აღინიშნა, საერთო სასამართლოებს, ხელისუფლების დანაწილების პრინციპიდან გამომდინარე, არ გააჩნიათ.

48. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სამართლებრივი ეფექტის ფარგლები შეაფასა ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ საქმეზე „აპოსტილი საქართველოს წინააღმდეგ“ (საჩივარი 40765/02, §42-§44), სადაც ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ მიუთითა, რომ „საქართველოს საკონსტიტუციო სამართალწარმოება ასევე განსხვავდება მაგალითად გერმანიის, ესპანეთისა და ჩეხეთის პრაქტიკისგან. ამ ქვეყნებში არსებობს მიმართვის „სპეციფიკური“ კონსტიტუციური საშუალებები, რომლებიც საკონსტიტუციო სასამართლოებს აძლევს შესაძლებლობას, გამოასწოროს ოფიციალურ უწყებათა მიერ უფლებათა დარღვევები ან კიდევ, როდესაც კონსტიტუციით გარანტირებული უფლების დარღვევა წარმოადგენს არა გადაწყვეტილების, არამედ სხვაგვარი ჩარევის შედეგს, აუკრძალოს შესაბამის უწყებას, განაგრძოს აღნიშნული უფლების დარღვევა და მიუთითოს მას, რომ თუკი ეს შესაძლებელია, აღადგინოს დარღვევამდე არსებული მდგომარეობა - statu quo ante (Hartman c. République tchèque, no 53341/99, §49, CEDH 2003-VIII, et Sürmeli c. Allemagne [GC], no 75529/01, §62, CEDH 2006-VII)“. აღნიშნული მიმართვის საშუალება ასევე იძლევა იმ დარღვევათა გამოსწორების შესაძლებლობას, რომელთა მყისიერი და პირდაპირი საფუძველი სასამართლო ორგანოს ქმედებაში ან უმოქმედობაში მდგომარეობს იმ ფაქტებისგან დამოუკიდებლად, რომლებიც საფუძვლად დაედო საქმის წარმოებას; არაკონსტიტუციური კანონის გაუქმება იწვევს სასამართლოების ან სახელმწიფო უწყებების მიერ, აღნიშნული კანონის საფუძველზე მიღებული ყველა საბოლოო გადაწყვეტილების გაუქმებას (იხ. Riera Blume et autres c. Espagne (déc.), n o 37680/97, CEDH 1999-II, et Voggenreiter c. Allemagne, no 47169/99, §23, CEDH 2004-I). ზემოაღნიშნულისაგან განსხვავებით, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო არ არის უფლებამოსილი, გააუქმოს საჯარო უწყებების ან სასამართლოების მიერ გამოტანილი ის ინდივიდუალური გადაწყვეტილებები, რომლებიც პირდაპირ გავლენას ახდენენ მოსარჩელის უფლებებზე. „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ ორგანული კანონის მე-20 მუხლის თანახმად, კანონის ან სხვა ნორმატიული აქტის არაკონსტიტუციურად ცნობა არ ნიშნავს ამ აქტის საფუძველზე ადრე გამოტანილი სასამართლოს განაჩენებისა და გადაწყვეტილებების გაუქმებას. მსგავს ფორმულირებას შესაბამის ნორმასთან დაკავშირებული სააღსრულებო წარმოების შეწყვეტაც კი არ შეუძლია, ის მხოლოდ მისი აღსრულების შეჩერებას იწვევს. სასამართლომ უკვე აღნიშნა - იმისათვის, რომ მიმართვის საშუალება ეფექტიანი იყოს, ის უნდა პასუხობდეს საჩივარს, იძლეოდეს გასაჩივრებული დარღვევის პირდაპირი და სწრაფი გამოსწორების საშუალებას და არ უნდა სთავაზობდეს კონვენციის მე-6 მუხლით გარანტირებული უფლებების მხოლოდ უბრალო, ირიბ დაცვას (იხ. Merit, ხსენებული ზემოთ, §59 და Deweer c. Belgique, 27 février 1980, §29, série A no 35)“. ამდენად, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო ჯერ კიდევ 2006 წელს მიუთითებდა იმ გარემოებაზე, რომ საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილება ინდივიდუალურ კონსტიტუციურ სარჩელებზე ეფექტურად ვერ აღადგენს თავდაპირველ უფლებრივ მდგომარეობას და ვერ დაედება საფუძვლად საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებამდე ადმინისტრაციული ორგანოების მიერ გამოცემული აქტების გაუქმებას. ამავე გადაწყვეტილებაში მითითებულია, რომ გამოსავლის სახით საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებების რეტროაქტიული ეფექტი უნდა გაძლიერდეს ან სასამართლოს რეალური საკონსტიტუციო კონტროლის უფლება უნდა ჰქონდეს, რაც მიღწევადია მხოლოდ კანონმდებლობის ცვლილების შედეგად და არა ნორმის განმარტების გზით. საკასაციო პალატა ყურადღებას ამახვილებს ამავე საქმეში (აპოსტილი საქართველოს წინააღმდეგ, საჩივარი 40765/02, §30) ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მითითებაზე, რომ 1999 წლის 19 აპრილის ვენეციის კომისიის დასკვნით „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ და „საკონსტიტუციო სამართალწარმოების შესახებ“ კანონებში შესატან საკანონმდებლო ცვლილებათა პროექტზე კომისიამ აღნიშნა: “…საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებები ხასიათდება გაურკვევლობით მათი აღსრულების თვალსაზრისით. აღნიშნული სირთულის გადასაწყვეტად, ქართველ კანონმდებელს შეეძლო, გამოეყენებინა გერმანიის კანონი ფედერალური საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ, რომლის 35-ე მუხლის თანახმად: „ფედერალურ საკონსტიტუციო სასამართლოს შეუძლია, თავის გადაწყვეტილებაში, განსაზღვროს, თუ ვინ უნდა აღასრულოს ის. მას ასევე შეუძლია, განსაკუთრებულ შემთხვევებში, განსაზღვროს აღსრულების მეთოდი.“ საკასაციო პალატამ უკვე მიუთითა, რომ ფედერალური საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ გერმანიის კანონის 35-ე პარაგრაფის მსგავსი რეგულირების შემთხვევაში საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს ექნებოდა უფლებამოსილება, თავად გადაეწყვიტა გადაწყვეტილების აღსრულების მეთოდი (ფარგლები), თუმცა მსგავს უფლებამოსილებას კანონმდებელი საქართველოს საკონსტიტუციო (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო წარმოადგენს საკონსტიტუციო კონტროლის განმახორციელებელ სასამართლო ორგანოს, რომელიც არ შედის საერთო სასამართლოების სისტემაში) ან/და საერთო სასამართლოებს არ ანიჭებს.

49. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ამჟამად საქართველოში მოქმედი მოდელის პირობებში სამოქალაქო და ადმინისტრაციული კატეგორიის საქმეებზე მატერიალურ სამართლებრივი ნორმის არაკონსტიტუციურად ცნობას და მის ძალადაკარგულად გამოცხადებას არ მოჰყვება ნორმის არაკონსტიტუციურობით გამოწვეული შედეგების აღდგენა. საკონსტიტუციო სასამართლოს შესაძლოა მიენიჭოს დისკრეცია, გადაწყვიტოს თავისი გადაწყვეტილების სამართლებრივი ძალა დროში, ანუ დაადგინოს რეტროაქტიულობა, ისე როგორც ზოგიერთ შემთხვევაში, უფლებამოსილია ნორმის გაუქმება მომავალში კონკრეტულ თარიღს დაუკავშიროს (მაგ. ადმინისტრაციული კატეგორიის დავის - საგადასახადო დავის დროს გადასახადის არაკონსტიტუციურად ცნობის შემთხვევაში, ვინაიდან აღნიშნული საკითხი დაკავშირებულია ქვეყნის ფინანსებსა და ეკონომიკურ მდგრადობასთან, საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებისათვის რეტროაქტიული ძალის მინიჭებამ შესაძლოა სახელმწიფოში ეკონომიკური კრიზისი წარმოქმნას). ასევე შესაძლებელია კანონმდებლობით დარეგულირდეს ის მოქმედებები, რომელიც უნდა განხორციელდეს არაკონსტიტუციური ნორმის შედეგების აღმოსაფხვრელად, ეს შესაძლოა ყოველ ინდივიდუალურ შემთხვევაში გახდეს კანონმდებლის მსჯელობის საგანი ან ზოგადად დარეგულირდეს კანონმდებლობით სამართალწარმოების სპეციალური სახე, რომელიც მიმართული იქნება არაკონსტიტუციურად ცნობილი ნორმის მოქმედებით დაზარალებულთა უფლებების აღსადგენად იმ ფარგლებში, რომელსაც ასეთი შემთხვევებისთვის განსაზღვრავს კანონმდებელი. ასევე შესაძლებელია საკონსტიტუციო სასამართლოს მიენიჭოს უფლებამოსილება, ძალადაკარგულად ცნოს არაკონსტიტუციური ნორმა Ex tunc ეფექტით მისი მიღების თარიღიდან, რაც დაინტერესებულ პირს მისცემდა უფლებებში სრულად აღდგენის შესაძლებლობას.

49.1. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ საქართველოში მოქმედი კანონმდებლობა საკონსტიტუციო სარჩელის ავტორისათვის, რომლის სარჩელის შედეგად გამოვლინდა არაკონსტიტუციური ნორმა, არ ითვალისწინებს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებისათვის რეტროაქტიული ეფექტის მინიჭებას და გამონაკლისის სახით, მის უკეთეს უფლებრივ მდგომარეობაში ჩაყენებას, იმ ადამიანებისაგან განსხვავებით, რომლებსაც არ მიუმართავთ საკონსტიტუციო სასამართლოსათვის. ამდენად, საკონსტიტუციო სასამართლოში დავის მოგების შემდგომ, საკონსტიტუციო სარჩელის ავტორი ვერ სარგებლობს რაიმე უპირატესობით სხვა პირებთან შედარებით, რომ სარჩელი აღძრას საერთო სასამართლოებში და მხოლოდ მის სარჩელზე მოითხოვოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების რეტროაქტიული ეფექტით გავრცელება და სარჩელის დაკმაყოფილება, რამეთუ საქართველოში მოქმედებს მკაცრი Ex Nunc მოდელი, რაც, როგორც უკვე აღინიშნა, ნიშნავს იმას, რომ ნორმა სამოქალაქო და ადმინისტრაციული კატეგორიის საქმეებზე ძალას კარგავს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების გამოქვეყნების დღიდან ან უფრო გვიანდელი თარიღიდან. საკასაციო პალატა კვლავ აღნიშნავს, რომ საქართველოს კონსტიტუციის მე-60 მუხლი ფაქტობრივად კრძალავს Ex tunc ეფექტით საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების გავრცელებას/მოქმედებას, გარდა გამონაკლისი შემთხვევებისა. თუ არ შეიცვლება საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადწყვეტილების დროში მოქმედების დღევანდელი მოდელი, შესაძლოა, თავად საკონსტიტუციო სასამართლო აღიჭურვოს იმ უფლებამოსილებით, რომ განსაზღვროს იმ პირთა წრე, ვისაც შეეძლება გადაწყვეტილების რეტროაქტიული სამართლებრივი ძალით უპირატესობის მიღება და იმ ეტაპის განსაზღვრაც კი, რომელ ეტაპზე უნდა მოხდეს ეს - დასრულებული თუ მიმდინარე ადმინისტრაციული წარმოების, სამოქალაქო/ადმინისტრაციულ სამართლებრივი ურთიერთობის წარმოშობის თუ სამოქალაქო და ადმინისტრაციული სამართალწარმოების ან სხვა რომელიმე ეტაპიდან თუ თარიღიდან. სამართლებრივი ურთიერთობებისა და დავის მრავალფეროვნების გათვალისწინებით ყველა შესაძლო პრაქტიკულ შემთხვევას საკასაციო პალატა არ ჩამოთვლის, რამეთუ აღნიშნული პრობლემატიკის ყველა ასპექტის განსაზღვრა უფრო მეტად თეორიული კვლევის საგანს წარმოადგენს.

50. განსახილველ შემთხვევაში დადგენილია, რომ „საერთო სასამართლოების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 59-ე მუხლის მე-4 პუნქტის მეორე წინადადება, რომელიც სასამართლოს ...ად სამსახურის ზღვრულ ასაკად 50 წელს ადგენდა, არაკონსტიტუციურად იქნა ცნობილი საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2018 წლის 14 დეკემბრის №3/2/767,1272 გადაწყვეტილებით. ჯ. ც-ეის სამსახურიდან გათავისუფლებისა და სადავო ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის, თბილისის საქალაქო სასამართლოს თავმჯდომარის 2016 წლის 3 მაისის №58-პ ბრძანების გამოცემის მომენტში მოქმედი იყო საქართველოს ორგანული კანონის 59-ე მუხლის მე-4 პუნქტის მეორე წინადადება. აღნიშნული ნორმის არაკონსტიტუციურობა დადგინდა ჯ. ც-ეის სამსახურიდან გათავისუფლებიდან ორ წელზე მეტი პერიოდის გასვლის შემდეგ და საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებაში მიეთითა, რომ ნორმა ძალას კარგავდა გადაწყვეტილების გამოქვეყნების მომენტიდან. საკონსტიტუციო სასამართლოს 2018 წლის 14 დეკემბრის №3/2/767,1272 გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის მე-2 პუნქტში მითითებულია არაკონსტიტუციური ნორმის „საერთო სასამართლოების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 59-ე მუხლის მე-4 პუნქტის მეორე წინადადების ძალადაკარგულად ცნობის მომენტი, კერძოდ, აღნიშნული ნორმა ძალადაკარგულად იქნა ცნობილი ამ გადაწყვეტილების საკონსტიტუციო სასამართლოს ვებგვერდზე გამოქვეყნების მომენტიდან. საკონსტიტუციო სასამართლოს ვებგვერდზე გადაწყვეტილება გამოქვეყნდა 2018 წლის 14 დეკემბერს. ძალადაკარგულად ცნობა ბათილად ცნობისა და არარად აღიარებისგან განსხვავებით წარსულში, სადავო ნორმის ძალადაკარგულად ცნობამდე არსებული შედეგების შენარჩუნებას ნიშნავს. მოსარჩელის მოთხოვნას წარმოადგენს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებით დამდგარი სამართლებრივი შედეგის მასზე გავრცელება, სამსახურიდან გათავისუფლების თაობაზე გამოცემული ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის ბათილად ცნობა, თანამდებობაზე აღდგენის დავალება და 2016 წლის 3 მაისიდან სამსახურში აღდგენამდე, თვეში 895 ლარის ოდენობით იძულებითი მოცდენის დროს მიუღებელი შრომის ანაზღაურების დაკისრება. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ განსახილველ საქმეზე სარჩელის დაკმაყოფილება ნიშნავს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებისათვის რეტროაქტიული ეფექტის მინიჭებას, რაც დასაშვებია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, როდესაც მსგავს შესაძლებლობას კანონი ითვალისწინებს.

50.1. საკასაციო პალატა ასევე მიზანშეწონილად მიიჩნევს აღნიშნოს, რომ შეუძლებელია იმპერატიულად ითქვას, რომ საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებებისათვის რეტროაქტიული ეფექტის მინიჭება სამოქალაქო დავებზე დაუშვებელია, ხოლო ადმინისტრაციული კატეგორიების დავებზე დასაშვებია, რადგან, ერთი მხრივ, ნორმის განმარტება ვერ დაეფუძნება მხოლოდ საქმეში მონაწილე მხარის სტატუსს(დავის საგანს), მეორე მხრივ კი, სახელმწიფო გამოდის რა როგორც კერძო სამართლის სუბიექტი სამოქალაქო დავებში, ხოლო ადმინისტრაციული ხელშეკრულებიდან წარმოშობილი სახელშეკრულებო დავა განიხილება ადმინისტრაციული სამართალწარმოების წესით, საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებისათვის რეტროაქტიული ძალის მინიჭება მხოლოდ დავის კატეგორიის მიხედვით, არ გამორიცხავს კერძო სამართლის სუბიექტის საწინააღმდეგო და სახელმწიფოს სასარგებლო შედეგის მიღების შესაძლებლობას. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების დროში მოქმედების წესი განსაზღვრულია საქართველოს კონსტიტუციით და მხოლოდ დავის საჯაროსამართლებრივი ხასიათი არ ახდენს გავლენას ნორმის განმარტებაზე. აქედან გამომდინარე, აღნიშნული საკითხი საჭიროებს ინდივიდუალურ მიდგომას, რისი უფლებამოსილებაც კანონმდებლის მიერ საკონსტიტუციო სასამართლოს შეიძლება მიენიჭოს, რომელიც თავად განსაზღვრავს მიღებული გადაწყვეტილების რეტროაქტიულად გავრცელების მასშტაბს, რამეთუ თავად იკვლევს და აფასებს ნორმით დარეგულირებულ ურთიერთობებს და კონსტიტუციური პრინციპის, თანაზომიერების პრინციპის დაცვით, უზრუნველყოფს საჯარო და კერძო ინტერესთა შორის პროპორციული ბალანსის მიღწევას. აღნიშნული ფუნქციის საერთო სასამართლოების მიერ განხორციელება გარდა იმისა რომ არ გამომდინარეობს დღეს მოქმედი კანონმდებლობიდან, რომელიც არ იძლევა სხვადასხვაგვარი განმარტების შესაძლებლობას, ასევე შექმნიდა იმის პრეცედენტს, რომ საერთო სასამართლოები, საკანონმდებლო რეგულირების გარეშე, საკონსტიტუციო სასამართლოს ნაცვლად მიანიჭებენ საკონსტიტუციო კონტროლის განმახორციელებელი სასამართლოს გადაწყვეტილებას რეტროაქტიულ ძალას.

50.2. საკასაციო პალატა, სააპელაციო სასამართლოს მიერ განვითარებულ მსჯელობასთან დაკავშირებით აღნიშნავს, რომ თუ კონსტიტუციის ნორმა საერთო სასამართლოს აძლევს იმის უფლებამოსილებას (რასაც საკასაციო პალატა არ იზიარებს), რომ მიანიჭოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებას რეტროაქტიული ეფექტი, მით უფრო საკონსტიტუციო სასამართლოს ექნებოდა უფლებამოსილება მისი საქმიანობის მარეგულირებელი ნორმა გამოეყენებინა და ნორმის განმარტების გზით თავად უზრუნველეყო და დაედგინა გადაწყვეტილების გავრცელების ფარგლები (როგორც ამას აკეთებს კიდეც იმ დროს, როდესაც ნორმას ძალადაკარგულად აცხადებს მომავალში კონკრეტული თარიღიდან), თუნდაც მიმდინარე დავებზე ან საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილების გამოქვეყნებამდე წარმოშობილ სამართლებრივ ურთიერთობებზე. ასეთი არჩევანის წინაშე საკონსტიტუციო სასამართლო არ დგას სისხლის სამართლის დავებზე, რადგან აღნიშნული შემთხვევები წყდება სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსით დადგენილი წესით, რა დროსაც საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება წარმოადგენს ახლად გამოვლენილ გარემოებას, ხოლო სამოქალაქო/ადმინისტრაციულ საპროცესო კანონმდებლობა ასეთ რეგულაციას არ შეიცავს.

51. საკასაციო პალატა მოიხმობს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს განმარტებას, რომ ხელისუფლების დანაწილებისა და სამართლებრივი უსაფრთხოების პრინციპს შეესაბამება ის, რომ კანონი შეიცავს ზოგად და სპეციალურ ნორმებს, რომელთაც მართლმსაჯულებისა და ადმინისტრაციული ორგანოებისათვის სავალდებულო ძალა აქვს. ამიტომ, როგორც წესი, ამ ნორმების არსი ინტერპრეტაციის წესების მიხედვით უნდა იქნეს დადგენილი, რათა მოხდეს მათი დაცვა. მართალია, კოდიფიცირებულ სამართლებრივ სისტემებს აქვთ სამოსამართლეო სამართლის კომპონენტი, რა დროსაც მოსამართლე ავითარებს და აზუსტებს სამართლის ნორმას ან ნორმის იმ ნაწილს, სადაც ინტერპრეტაციის რამდენიმე ალტერნატივისათვის ღია სივრცე არსებობს, თუმცა ეს შესაძლებელია იქ, სადაც კანონი შეიცავს ხარვეზს ან იგი განვრცობას საჭიროებს, ხოლო იქ, სადაც კანონმდებელმა სამართლებრივი საკითხები გადაწყვიტა და შესაძლებელია კანონმდებლის მიერ კანონში ასახული ნების დადგენა, სამართლის შემფარდებლისათვის ნორმის მოცემული კრიტერიუმების შესრულება სავალდებულოა. შესაძლებელია სიტყვების არაზუსტი მნიშვნელობები ინტერპრეტაციით დაკონკრეტდეს, მაგრამ ზუსტი მნიშვნელობისათვის იმ შინაარსის მიცემა, რომელიც მისი შექმნის არსს ეწინააღმდეგება, დაუშვებელია, რამეთუ კანონის გაგება ნიშნავს, რომ კანონის სიტყვებს ის ზოგადი წარმოდგენითი შინაარსი მიუსადაგო, რომლებიც ამ სიტყვებით უნდა იქნეს აღნიშნული (სუსგ №ბს-674(კ-21), 28.09.2023წ.).

51.1. საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ მოსარჩელისათვის სასურველი შედეგი ვერ მიიღწევა ვერც ნორმის contra legem ან Praeter legem განმარტების გზით. საქართველოს კონსტიტუციის მე-60 მუხლის მე-5 პუნქტით, საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება საბოლოოა. არაკონსტიტუციურად ცნობილი აქტი ან მისი ნაწილი კარგავს ძალას საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ შესაბამისი გადაწყვეტილების გამოქვეყნების მომენტიდან, თუ შესაბამისი გადაწყვეტილება არ ადგენს აქტის ან მისი ნაწილის ძალის დაკარგვის სხვა, გვიანდელ ვადას. “საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ ორგანული კანონის 25-ე მუხლის მე-2 პუნქტით, არაკონსტიტუციურად ცნობილი სამართლებრივი აქტი ან მისი ნაწილი კარგავს ძალას საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ შესაბამისი გადაწყვეტილების გამოქვეყნების მომენტიდან, თუ შესაბამისი გადაწყვეტილება არ ადგენს აქტის ან მისი ნაწილის ძალის დაკარგვის სხვა, გვიანდელ ვადას. „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ ორგანული კანონის 23-ე მუხლის 1-ელი პუნქტის მიხედვით ამ კანონის მე-19 მუხლის პირველი პუნქტის „ა“ (საქართველოს კონსტიტუციასთან კონსტიტუციური შეთანხმების, საქართველოს კანონების, საქართველოს პარლამენტის ნორმატიული დადგენილებების, საქართველოს პრეზიდენტის, საქართველოს მთავრობის, აფხაზეთისა და აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკების ხელისუფლების უმაღლეს ორგანოთა ნორმატიული აქტების შესაბამისობის, აგრეთვე საქართველოს საკანონმდებლო აქტებისა და საქართველოს პარლამენტის დადგენილებების მიღების/გამოცემის, ხელმოწერის, გამოქვეყნებისა და ამოქმედების შესაბამისობის საკითხები), „ე“ (საქართველოს კონსტიტუციის მეორე თავის საკითხებთან მიმართებით მიღებული ნორმატიული აქტების კონსტიტუციურობის საკითხი) და „ლ“ (ნორმატიული აქტების კონსტიტუციურობის საკითხი საქართველოს კონსტიტუციის მეცხრე თავთან მიმართებით) ქვეპუნქტებით გათვალისწინებულ საკითხებზე კონსტიტუციური სარჩელის დაკმაყოფილება, აგრეთვე იმავე მუხლის პირველი პუნქტის „მ“ ქვეპუნქტითა (საქართველოს კონსტიტუციის 59-ე−64-ე მუხლებთან ნორმატიული აქტების შესაბამისობის საკითხი) და მე-2 პუნქტით (თუ საერთო სასამართლოში კონკრეტული საქმის განხილვისას სასამართლო დაასკვნის, რომ არსებობს საფუძვლიანი ვარაუდი, რათა ის ნორმატიული აქტი, რომელიც სასამართლომ ამ საქმის გადაწყვეტისას უნდა გამოიყენოს, მთლიანად ან ნაწილობრივ მიჩნეულ იქნეს კონსტიტუციის შეუსაბამოდ, იგი შეაჩერებს საქმის განხილვას და მიმართავს საკონსტიტუციო სასამართლოს. საქმის განხილვა განახლდება საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ ამ საკითხის გადაწყვეტის შემდეგ) გათვალისწინებულ შემთხვევებში ნორმატიული აქტის ან მისი ნაწილის არაკონსტიტუციურობის დადასტურება იწვევს არაკონსტიტუციურად ცნობილი ნორმატიული აქტის ან მისი ნაწილის ძალადაკარგულად ცნობას საკონსტიტუციო სასამართლოს შესაბამისი გადაწყვეტილების გამოქვეყნების მომენტიდან. საქართველოს კონსტიტუციის მე-60 მუხლის მე-5 პუნქტი და „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ ორგანული კანონის 23-ე მუხლის 1-ელი პუნქტი და 25-ე მუხლის მე-2 პუნქტი გამორიცხავს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების მიმართ რეტროაქტიული ეფექტის გამოყენებას. „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ ორგანული კანონის მე-20 მუხლით კანონის ან სხვა ნორმატიული აქტის არაკონსტიტუციურად ცნობა არ ნიშნავს ამ აქტის საფუძველზე ადრე გამოტანილი სასამართლოს განაჩენებისა და გადაწყვეტილებების გაუქმებას, იწვევს მხოლოდ მათი აღსრულების შეჩერებას საპროცესო კანონმდებლობით დადგენილი წესით. საკასაციო პალატა ყურადღებას ამახვილებს იმ გარემოებაზე, რომ განსახილველი სამართალურთიერთობა საჯარო სამართალურთიერთობათა რიგს განეკუთვნება, პრინციპი - „ნებადართულია ის, რაც აკრძალული არ არის“ - კერძო-სამართლებრივ ურთიერთობებში მოქმედებს, საჯარო სფეროში კი მოქმედებს უკუპრინციპი - „აკრძალულია ის, რაც დაშვებული არ არის“. ამდენად, დასახელებული ნორმები ადგენენ, რომ არაკონსტიტუციური ნორმა ძალას დაკარგავს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების გამოქვეყნების დღეს, ან მომავალში კონკრეტული თარიღიდან და გადაწყვეტილება გავლენას ვერ მოახდენს გადაწყვეტილებამდე წარმოშობილ ურთიერთობებზე.

51.2. საკასაციო პალატა მიზანშეწონილად მიიჩნევს, ყურადღება გაამახვილოს ნორმის განმარტების ფარგლებზე და მიუთითებს, რომ contra legem განმარტება შეიძლება გამოყენებულ იქნეს, როდესაც ამორალური და თვითნებური კანონი ეწინააღმდეგება კონსტიტუციას და კანონის სიტყვასიტყვითი განმარტება მართლწესრიგთან არ არის თავსებადი და ადგენს უსამართლო შედეგს, ასეთ დროს ნორმა შეიძლება განიმარტოს contra legem ანუ ტექსტის სიტყვასიტყვითი მნიშვნელობის საწინააღმდეგოდ, რამეთუ განმარტება contra legem უპირატესობას ანიჭებს სამართალს, ამ ტერმინის ყველაზე ფართო მნიშვნელობით, რაც მოიცავს არა მხოლოდ კონსტიტუციით პირდაპირ განმტკიცებულ მართლწესრიგს (მოქმედი კანონმდებლობა, სასამართლო პრაქტიკა, საერთაშორისო სასამართლო პრაქტიკა, დოქტრინა და ა.შ.), არამედ ასევე ადამიანის საყოველთაოდ აღიარებულ უფლებებსა და თავისუფლებებს, რომელიც პირდაპირ არ არის გათვალისწინებული საქართველოს კონსტიტუციით, თუმცა გამომდინარეობს კონსტიტუციური პრინციპებიდან, რამაც, საბოლოო ჯამში, უნდა უზრუნველყოს კონკრეტული შემთხვევის სამართლიანი გადაწყვეტა, რამდენადაც სამართლებრივი სახელმწიფოს კონსტიტუციური მართლწესრიგი უნდა იყოს სამართლიანი. სამართლის მიგნება და გადასაწყვეტი შემთხვევისადმი მისი მისადაგება მართლმსაჯულების ერთ-ერთი ფუნქციათაგანია, რაც მხოლოდ მოსამართლეს აღჭურავს უფლებამოსილებით, ნორმა განმარტოს contra legem. თუმცა ამ ფუნქციის განხორციელების დროს, იმისათვის, რომ მოსამართლემ არ იმოქმედოს თვითნებურად და არ დაადგინოს სუბიექტური სამართლიანობა, იგი ვალდებულია იხელმძღვანელოს იმ ღირებულებებით, რომელიც სამართლებრივ სახელმწიფოში მოქმედი სამართლის სისტემის საფუძველია, ხოლო სამართლიანობა წარმოადგენს სამართლის ერთ-ერთ და არა ერთადერთ კომპონენტს. ეს საკითხი განსაკუთრებით მგრძნობიარეა სოციალური დავებისას, რადგან სოციალური სამართლიანობის მიღწევა სამართლებრივი სახელმწიფოს ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს მიზანს წარმოადგენს, რამეთუ სოციალური სამართლიანობის გარეშე საზოგადოების წევრებს შორის მშვიდობიანი თანაცხოვრების უზრუნველყოფა შეუძლებელია, რაც, თავის მხრივ, საფრთხეს შეუქმნის სამართლებრივ სახელმწიფოს, რომელიც არსებობს ადამიანის ძირითადი უფლებებისა და თავისუფლებების დასაცავად. დასახელებული მიზანი ნათლად არის ჩამოყალიბებული საქართველოს კონსტიტუციის მე-5 მუხლის მე-2 პუნქტში, რომლითაც აღიარებულია, რომ სახელმწიფო ზრუნავს საზოგადოებაში სოციალური სამართლიანობის, სოციალური თანასწორობისა და სოციალური სოლიდარობის პრინციპების განმტკიცებაზე. მითითებული პრინციპების განმტკიცების ერთ-ერთი საწინდარია ეფექტური სამართლებრივი მექანიზმის არსებობის გზით დაინტერესებულ პირთათვის რეალური შესაძლებლობის შექმნა საყოველთაოდ აღიარებული უფლებების დასაცავად.

51.3. საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ სამართლებრივი უსაფრთხოების პრინციპის გათვალისწინებით, დაცული უნდა იყოს ლეგიტიმური მოლოდინები, რომელთა მიმართაც ინდივიდებს ნდობა გააჩნიათ. კანონით მინიჭებული უფლებების მიმართ მაღალია ინდივიდების ნდობის ხარისხი. აღნიშნული ნდობის გაუმართლებელი შერყევა უარყოფითად აისახება სამართლის მიმართ ნდობასა და სამართლებრივ უსაფრთხოებაზე. ყოველგვარი თვითნებური გადახვევა ამ წესიდან ეწინააღმდეგება სამართლის ამოცანას - უზრუნველყოს სამართლებრივი უსაფრთხოება. ეს მიზანი ასევე გათვალისწინებულ უნდა იქნეს კანონის განმარტებისა და განვრცობისას. დავის სამართლიანი გადაწყვეტა სამართლის ერთ-ერთი ფუნქციაა, რაც კანონის განმარტების გზითაც ხორციელდება, რა დროსაც იმავდროულად მოწმდება კანონის განვრცობის საჭიროება. contra legem განმარტების დროს არსებობს წინააღმდეგობა ნორმის რამდენიმე მიზანს შორის. contra legem კი უპირატესობას ანიჭებს კონსტიტუციური მართლწესრიგიდან გამომდინარე სამართალს, რომელიც უზრუნველყოფს განსახილველი შემთხვევის ყველაზე სამართლიან გადაწყვეტას და სხვა არაერთ მიზანთან ერთად, სოციალური სამართლიანობის განმტკიცებას. თუმცა კანონის საწინააღმდეგო განმარტება, სამართლებრივ სახელმწიფოში მოქმედი კონსტიტუციის ფარგლებს არ სცდება, რადგან contra legem განმარტება გამოიყენება მოქმედი კონსტიტუციური მართლწესრიგის ფარგლებში.

51.4. წინამდებარე შემთხვევაში საკასაციო სასამართლო ვერ განმარტავს ნორმას მისი სიტყვასიტყვითი მნიშვნელობის საწინააღმდეგოდ და ვერ დაადგენს, რომ საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებას (თუნდაც მხოლოდ „მიმდინარე დავებზე“) აქვს რეტროაქტიული ეფექტი ადმინისტრაციულ საქმეებზე, რადგან ასეთი განმარტება შეეწინააღმდეგება საქართველოს კონსტიტუციით დადგენილ მართლწესრიგს და ამგვარი განმარტებით, როგორც უკვე მიეთითა, არ გამოირიცხება კერძო სამართლის სუბიექტის საწინააღმდეგო გადაწყვეტილების მიღების შესაძლებლობა (პუნქტი 50.1.).

51.5. საკასაციო სასამართლო ვერ დაეყრდნობა ვერც Praeter legem განმარტებას, რა დროსაც ნორმის განმარტება არ შეესაბამება კანონის სიტყვასიტყვით მნიშვნელობას, თუმცა არ ეწინააღმდეგება მას. საკასაციო პალატა ითვალისწინებს რა საქართველოს კონსტიტუციით დადგენილ საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების დროში მოქმედების მოდელს, აღნიშნავს, რომ საქართველოს კონსტიტუციის მე-60 მუხლის მე-5 პუნქტი არ დუმს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების უკუძალის საკითხზე, რაც სასამართლოს მისცემდა შესაძლებლობას ნორმის შინაარსის განახლებისა და სადავო ურთიერთობისადმი ნორმის მისადაგების გზით განევრცო ნორმის მოქმედების ფარგლები და საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილებისათვის მიენიჭებინა რეტროაქტიული ეფექტი. იმ დროს როდესაც კანონი ცალსახად მიუთითებს, საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების მოქმედების ფარგლებზე, მისი გავრცელება გადაწყვეტილების მიღებამდე არსებულ ურთიერთობაზე გამოიწვევს არა ნორმის შევსებას, რასაც მიზნად ისახავს Praeter legem განმარტება, არამედ ნორმის საწინააღმდეგო განმარტებას, რაც შეუთავსებელია Praeter legem განმარტებისათვის.

52. საკასაციო პალატა აცნობიერებს, რომ სასამართლოზე ხელმისაწვდომობა შესაძლოა ამა თუ იმ მხარისათვის არ აღმოჩნდეს რეალური მექანიზმი უფლებების დასაცავად, თუმცა საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ საქართველოს კონსტიტუციის მე-60 მუხლის მე-5 პუნქტი და „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ ორგანული კანონის 25-ე მუხლის მე-2 პუნქტი არ იძლევა ნორმაში მოცემული დანაწესისაგან სხვაგვარი განმარტების შესაძლებლობას. საქართველოში დამკვიდრებული საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების დროში მოქმედების მოდელი რომ ზოგიერთ შემთხვევაში არ იძლევა უფლებებში აღდგენის შესაძლებლობას, განმარტებული აქვს თავად საკონსტიტუციო სასამართლოს, კერძოდ, საკონსტიტუციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ „საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებები ხშირად არ ვრცელდება გადაწყვეტილების მიღებამდე წარმოშობილ სამართლებრივ ურთიერთობებზე და არსებობს საფრთხე, რომ პირის უფლებაში აღდგენა არ მოხდება საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ გადაწყვეტილების მიღების შემდეგ” (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2014 წლის 24 დეკემბრის №3/2/577 გადაწყვეტილება საქმეზე “ა(ა)იპ „ადამიანის უფლებების სწავლებისა და მონიტორინგის ცენტრი (EMC)” და საქართველოს მოქალაქე ვახუშტი მენაბდე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ” 32).

52.1. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ კანონმდებელს სამოქალაქო და ადმინისტრაციული კატეგორიის საქმეებისაგან განსხვავებული მიდგომა აქვს სისხლის სამართლის საქმეების მიმართ, რადგან განსხვავებულია დაპირისპირებული ინტერესი და, შესაბამისად, განსხვავებული უნდა იყოს მიდგომაც ამ ინტერესებს შორის სამართლიანი ბალანსის არსებობის შეფასებისათვის.

52.2. სისხლის სამართლის კატეგორიის საქმეებზე საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების რეტროაქტიულ ძალაზე მიუთითებს საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 310-ე მუხლის „დ“ ქვეპუნქტი, რომლითაც განაჩენი ახლად გამოვლენილ გარემოებათა გამო გადაისინჯება, თუ არსებობს საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება, რომელმაც არაკონსტიტუციურად ცნო ამ საქმეში გამოყენებული სისხლის სამართლის კანონი. ამდენად, სისხლის სამართლის საქმეზე გამოტანილი განაჩენი შეიძლება გაუქმდეს(შეიცვალოს) თუ საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ არაკონსტიტუციურად ცნობილი ნორმა საფუძვლად უდევს განაჩენს, რაც წარმოადგენს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების რეტროაქტიულად გამოყენების მაგალითს. საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 310-ე მუხლის მსგავსად სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 423-ე მუხლი ჩამოთვლის სამოქალაქო სამართალწარმოებისას მიღებული კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილების გასაჩივრების საფუძვლებს ახლად აღმოჩენილ გარემოებათა გამო, თუმცა ჩამონათვალში არ არის მოცემული საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება, როგორც ახლად აღმოჩენილი გარემოება. ამდენად, სამოქალაქო სამართალწარმოებაში საკონსტიტუციო სასამართლოს რეტროაქტიული ძალა არ აქვს. იგივე წესი ვრცელდება ადმინისტრაციული სამართალწარმოებისას, რაზედაც მიუთითებს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 1.2 მუხლი, რომელიც ადგენს, რომ თუ ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსით სხვა რამ არ არის დადგენილი, ადმინისტრაციულ სამართალწარმოებაში გამოიყენება საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის დებულებანი ე.ი. ადმინისტრაციულ სამართალწარმოებისას ასევე გამოიყენება სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 423-ე მუხლი. როგორც უკვე აღინიშნა, სახელმწიფოს მონაწილეობით წარმოებული საქმეები ყოველთვის ვერტიკალური ურთიერთობით არ განსხვავდება სხვა საქმეებისაგან, ამის საილუსტრაციოდ საკმარისია მითითება ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ კერძო სამართლებრივი ხელშეკრულების დადებასთან, შესრულებასა და შეწყვეტასთან დაკავშირებულ დავებზე, რომლებიც განიხილება სამოქალაქო სამართალწარმოების წესით. ამდენად, დავის ამა თუ იმ კატეგორიისადმი კუთვნილების ან საქმეში მონაწილე სუბიექტთა მიხედვით სამართლის ნორმის სხვადასხვაგვარი განმარტება შეუძლებელს გახდის ნორმის განმარტებას.

52.3. შესაბამისად, საკასაციო პალატა განმარტების ფარგლების დარღვევით ვერ გააფართოებს ნორმის მოქმედების არეალს და ვერ მიანიჭებს მას ამ ნორმით განსაზღვრულისაგან საწინააღმდეგო შინაარსს. თუ კანონმდებელი მიზნად დაისახავდა საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებით არაკონსტიტუციურად ცნობილი ნორმატიული აქტის საფუძველზე გამოცემული კანონიერი ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის ძალადაკარგულობას/ბათილობას, იგი დაადგენდა აღნიშნულ რეგულაციას და მიანიჭებდა საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებას რეტროაქტიულ ძალას, ისე როგორც ამას აქვს ადგილი (საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებისათვის რეტროაქტიული ძალის მინიჭებას) რამდენიმე გამონაკლის შემთხვევაში, კერძოდ, „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ ორგანული კანონის 23-ე მუხლის მე-4 პუნქტის „ბ“ ქვეპუნქტით ჩასატარებელი არჩევნების ან რეფერენდუმის მომწესრიგებელი ნორმებისა და ამ ნორმების საფუძველზე ჩასატარებელი არჩევნების (რეფერენდუმის) კონსტიტუციურობის შესახებ კონსტიტუციური სარჩელის დაკმაყოფილება იწვევს დანიშნული არჩევნების (რეფერენდუმის) გაუქმებას, თუ არჩევნების (რეფერენდუმის) დანიშვნა ეფუძნება არაკონსტიტუციურად ცნობილ ნორმატიულ აქტს ან მის ნაწილს; ამავე ორგანული კანონის 23-ე მუხლის 4¹ პუნქტის „ბ“ ქვეპუნქტით ჩატარებული არჩევნების ან რეფერენდუმის მომწესრიგებელი ნორმებისა და ამ ნორმების საფუძველზე ჩატარებული არჩევნების (რეფერენდუმის) კონსტიტუციურობის შესახებ კონსტიტუციური სარჩელის დაკმაყოფილება იწვევს ჩატარებული არჩევნების ან რეფერენდუმის შედეგების მთლიანად ან ნაწილობრივ (ცალკეული საარჩევნო ოლქებისა და საარჩევნო უბნების მიხედვით) ბათილად ცნობას, თუ არაკონსტიტუციურად ცნობილმა ნორმატიულმა აქტმა ან მისმა ნაწილმა არსებითი და გადამწყვეტი გავლენა მოახდინა არჩევნების შედეგზე და არაკონსტიტუციური აქტის ან მისი ნაწილის არარსებობის შემთხვევაში იქნებოდა არსებულისაგან განსხვავებული შედეგი; ამავე ორგანული კანონის 23-ე მუხლის მე-6 პუნქტის „ა“ და „ბ“ ქვეპუნქტებით, ამ კანონის მე-19 მუხლის პირველი პუნქტის „ზ“ ქვეპუნქტით (საკონსტიტუციო სასამართლო კონსტიტუციური სარჩელის ან კონსტიტუციური წარდგინების საფუძველზე უფლებამოსილია განიხილოს და გადაწყვიტოს საქართველოს პარლამენტის წევრის უფლებამოსილების ცნობის ან უფლებამოსილების ვადამდე შეწყვეტის საკითხი) გათვალისწინებულ საკითხზე კონსტიტუციური სარჩელის დაკმაყოფილება იწვევს საქართველოს პარლამენტის: ა) შესაბამისი დადგენილების ძალადაკარგულად ცნობას მისი ძალაში შესვლის მომენტიდან და პარლამენტის წევრის უფლებამოსილების აღდგენას, თუ პარლამენტმა მას ვადამდე შეუწყვიტა უფლებამოსილება; ბ) შესაბამისი დადგენილების ძალადაკარგულად ცნობას მისი ძალაში შესვლის მომენტიდან და მოქალაქის, როგორც პარლამენტის წევრის, უფლებამოსილების ცნობას, თუ პარლამენტმა არ ცნო მისი უფლებამოსილება. მოხმობილი ნორმები კიდევ ერთხელ მიუთითებს იმ გარემოებაზე, რომ, როდესაც კანონმდებელი მიზნად ისახავს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებისათვის რეტროაქტიული ძალის მინიჭებას, ამას პირდაპირ მიუთითებს ორგანულ კანონში, ხოლო დანარჩენ შემთხვევებში მოქმედებს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ საქართველოს ორგანული კანონის 25-ე მუხლის მე-2 პუნქტით დადგენილი წესი.

53. ვინაიდან კასატორის მოთხოვნას წარმოადგენს ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის ბათილად ცნობა, საკასაციო პალატა ყურადღებას გაამახვილებს კანონის უკუქცევით ძალასა და კანონიერი ადმინისტრაციული აქტის, შეცვლილი/გაუქმებული ნორმის საფუძველზე ბათილად ცნობის საკანონმდებლო შესაძლებლობაზე.

53.1. საკასაციო სასამართლო მიუთითებს საქართველოს კონსტიტუციის 31-ე მუხლის მე-9 პუნქტზე, რომლითაც არავინ აგებს პასუხს ქმედებისათვის, რომელიც მისი ჩადენის დროს სამართალდარღვევად არ ითვლებოდა. კანონს, თუ იგი არ ამსუბუქებს ან არ აუქმებს პასუხისმგებლობას, უკუძალა არა აქვს. სამოქალაქო კოდექსის მე-6 მუხლით კანონებსა და კანონქვემდებარე ნორმატიულ აქტებს არა აქვთ უკუქცევითი ძალა, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა ეს პირდაპირ არის კანონით გათვალისწინებული. არ შეიძლება კანონს მიეცეს უკუქცევითი ძალა, თუ იგი ზიანის მომტანია ან აუარესებს პირის მდგომარეობას. „ნორმატიული აქტების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 24-ე მუხლით ნორმატიულ აქტს უკუძალა აქვს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ეს პირდაპირ არის დადგენილი ამ ნორმატიული აქტით. ნორმატიულ აქტს, რომელიც ადგენს ან ამძიმებს პასუხისმგებლობას, უკუძალა არა აქვს.

53.2. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ დასახელებული ნორმებიდან მნიშვნელოვანია ხაზი გაესვას ზოგადად იმ გარემოებას, რომ კანონს და კანონქვემდებარე ნორმატიულ აქტებს უკუქცევით ძალა არ აქვთ. ეს არის ზოგადი წესი, რომლიდანაც გამონაკლისი არის ის შემთხვევები, როდესაც კანონი პირდაპირ ითვალისწინებს კანონის უკუძალით გავრცელების შესაძლებლობას (თუ იგი არ არის ზიანის მომტანი ან არ აუარესებს პირის მდგომარეობას) ან თუ კანონი არ ამსუბუქებს ან არ აუქმებს პასუხისმგებლობას. საკასაციო პალატა კვლავ მიუთითებს კანონმდებლის მიერ კანონში გადმოცემულ ნებაზე, რაც ცხადად იკითხება მითითებულ ნორმებში (საქართველოს კონსტიტუციის მე-60 მუხლის მე-5 პუნქტი; საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ ორგანული კანონის 23-ე მუხლის 1-ელი პუნქტი და 25-ე მუხლის მე-2 პუნქტი) და აღნიშნავს, რომ დასახელებული ნორმები არ იძლევიან საჯარო და კერძო სამართლებრივ ურთიერთობებში ამ ნორმების განსხვავებულად განმარტების შესაძლებლობას, რამეთუ სამართლებრივი ურთიერთობის მონაწილეებს აქვთ გონივრული მოლოდინი იმისა, რომ როგორც სახელმწიფო, ასევე სამართლებრივი ურთიერთობის მონაწილე მხარეები იმოქმედებენ სამართლით დადგენილ ფარგლებში და მათ მიერ განხორციელებული ქმედება შეფასდება არსებული ნორმატიული სინამდვილის პირობებში. გამონაკლისი მოქმედებს სამართლებრივი პასუხისმგებლობის ნაწილში, როდესაც ახალი ნორმატიული სინამდვილე იკავებს ძველის ადგილს და აძლიერებს პასუხისგებაში მიცემული პირის უფლებების დაცვის გარანტიებს. დანაშაულის ჩადენის გამო პასუხისმგებლობის დაკისრება სახელმწიფოს ექსკლუზიურ უფლებამოსილებათა სფეროს განეკუთვნება, რის გამოც ჩადენილი ქმედების გამო პირისათვის პასუხისმგებლობის დაკისრებისას, ერთ მხარეს ყოველთვის წარმოადგენს სახელმწიფო. ამდენად, სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის დამდგენ ან პასუხისმგებლობის დამამძიმებელ ნორმატიულ აქტს უკუძალა არა აქვს. ამრიგად, კანონი იმ შემთხვევაში დაარღვევს დასახელებულ დანაწესს, თუ მას მიენიჭება უკუქცევითი ძალა და ამავე დროს ის აწესებს ან ამკაცრებს პასუხისმგებლობას. კანონისათვის უკუძალის პირდაპირ მინიჭების გარეშე, მხოლოდ კანონის მიღებით ან კანონის ცვლილებით კანონის მიღებამდე არსებული ნორმატიული სინამდვილე არ იცვლება. ამ საკითხზე საკასაციო პალატა ყურადღებას ამახვილებს იმდენად, რამდენადაც საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება თავისი შინაარსით ნორმატიული ხასიათის არის და გარკვეულწილად უტოლდება კანონის მოქმედებას არა ახალი კანონის მიღების მხრივ, არამედ მოქმედი ნორმის ძალდაკარგულად გამოცხადების, მისი გაუქმების გზით, რაც ცვლის ნორმატიულ სინამდვილეს და წარმოშობს საკითხს ამ ცვლილებამ უნდა მოახდინოს თუ არა გავლენა ე.ი. უნდა შეცვალოს თუ არა კანონის გაუქმებამდე არსებული ნორმატიული სინამდვილე. ამ კითხვაზე პასუხის გაცემის შესაძლებლობას კი მოქმედი საპროცესო კანონმდებლობა იძლევა, რომლითაც მკვეთრად არის გამიჯნული სისხლის სამართლისა და სამოქალაქო/ადმინისტრაციული კატეგორიის საქმეებზე საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სამართლებრივი ეფექტი.

53.3. ასევე აღსანიშნავია, რომ კანონმდებელმა ახლად გამოვლენილ გარემოებად მიიჩნია, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილება (განჩინება), რომელმაც დაადგინა ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპული კონვენციის ან მისი ოქმების დარღვევა ამ საქმესთან დაკავშირებით, და გადასასინჯი განაჩენი ამ დარღვევას ეფუძნება და გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ადამიანის უფლებათა კომიტეტის, ქალთა წინააღმდეგ დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის კომიტეტის, ბავშვის უფლებათა კომიტეტის, წამების წინააღმდეგ კომიტეტის, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კომიტეტის ან რასობრივი დისკრიმინაციის აღმოფხვრის კომიტეტის (შემდგომ − კომიტეტი) გადაწყვეტილება, რომლითაც ამ საქმესთან დაკავშირებით დადგინდა კომიტეტის დამაარსებელი კონვენციის დარღვევა, და გადასასინჯი განაჩენი ამ დარღვევას ეფუძნება (სსსკ-ის 310-ე მუხლის “ე” და “ე¹” ქვეპუნქტები). დასახელებული საფუძვლებით სამოქალაქო და ადმინისტრაციულ საქმეებზე შეიძლება კანონიერ ძალში შესული გადაწყვეტილება გასაჩივრდეს ახლად აღმოჩენილ გარემოებათა გამო (სსკ-ის 423.1 მუხლის “ზ” და “თ” ქვეპუნქტები). აქვე აღსანიშნავია, რომ ადმინისტრაციულ საპროცესო კოდექსს 2010 წლის 4 მაისის N 3046 - Iს კანონით დაემატა 34² მუხლი, რომლითაც ადმინისტრაციულ სამართალწარმოებაში ახლად აღმოჩენილ გარემოებათა გამო საქმის წარმოების განახლებასთან დაკავშირებით საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 423-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ზ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული შემთხვევა არ გამოიყენებოდა. აღნიშნული მუხლი გაუქმდა 2022 წლის 18 ოქტომბრის №1920 კანონით საქართველოს ადმინისტრაციულ საპროცესო კოდექსში ცვლილების შეტანის შესახებ, რამაც შესაძლებელი გახადა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილების(განჩინების) საფუძველზე საქმის წარმოების განახლება ადმინისტრაციული კატეგორიის საქმეებზეც. საკასაციო პალატის მიერ მოხმობილი ნორმები კიდევ ერთხელ მიუთითებს იმ გარემოებაზე, რომ კანონმდებელს იდენტიფიცირებული აქვს როგორც საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების, ისე საერთაშორისო სასამართლოების თუ საერთაშორისო ორგანიზაციების მიერ მიღებული გადაწყვეტილებების დროში მოქმედების სამართლებრივი შედეგის მნიშვნელობა, თუმცა განსხვავებულ რეგულაციებს აწესებდა/აწესებს სამართალწარმოების განახლების (გადაწყვეტილებისათვის უკუძალის მინიჭების) შესაძლებლობების მხრივ.

53.4. სამოქალაქო კოდექსის მე-6 მუხლის და „ნორმატიული აქტების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 24-ე მუხლით დადგენილი გამონაკლისი, რომელიც კანონსა და კანონქვემდებარე ნორმატიულ აქტს მხოლოდ კანონით ან ნორმატიული აქტით პირდაპირ გათვალისწინებულ შემთხვევაში შეიძლება ჰქონდეს უკუძალა, მიუთითებს იმ გარემოებაზე, რომ ყოველი კონკრეტული ურთიერთობის სპეციფიკიდან გამომდინარე კანონმდებლის გადასაწყვეტია, რომელ კანონს (ნორმატიულ აქტს) მიანიჭებს უკუძალას (პასუხისმგებლობის შემამსუბუქებელი ნორმის მიღების გარდა). კანონმდებლის უფლებამოსილება შეზღუდულია ადამიანის ძირითადი უფლებებით და თავისუფლებებით, რამეთუ ნორმატიული აქტების შესახებ საქართველოს ორგანული კანონის 24-ე მუხლით გამოყოფილია ის შემთხვევა, რასაც კანონმდებელი ვერ შეცვლის თავისი ნორმატიული ნებით, კერძოდ, ნორმატიულ აქტს, რომელიც ადგენს ან ამძიმებს პასუხისმგებლობას, უკუძალას ვერ მიანიჭებს. ამ დებულებების უარმყოფელ ნორმას კანონმდებელი ვერ მიიღებს. სწორედ ამით არის განპირობებული განსხვავებული მიდგომა სხვადასხვა სამართალწარმოების მიმართ, ისევე როგორც კანონის შემთხვევაში პასუხისმგებლობის შემამსუბუქებელ ან გამაუქმებელ კანონს აქვს უკუძალა და ცვლის დასრულებულ სამართლებრივ ურთიერთობას, ასევე საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება, რომელმაც არაკონსტიტუციურად ცნო საქმეზე გამოყენებული სისხლის სამართლის კანონი, გავლენას ახდენს არა მხოლოდ მიმდინარე, არამედ სისხლის სამართლის დასრულებულ საქმეებზეც, ვინაიდან აღნიშნული კატეგორიის საქმეები უკავშირდება ადამიანისათვის ჩადენილი ქმედების გამო სახელმწიფოს მხრიდან პასუხისმგებლობის დაკისრებას. რაც შეეხება სამოქალაქო და ადმინისტრაციული კატეგორიის საქმეებს, სადაც არ დგება ჩადენილი ქმედების გამო „პასუხისმგებლობის დაკისრების“ საკითხი, საკასაციო პალატა მიუთითებს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს დიდი პალატის 2007 წლის 21 ივნისის Nბს-21-21(კ-07) გადაწყვეტილებაზე, სადაც დიდმა პალატამ განმარტა, რომ კანონის უკუძალის პრინციპი ორგანულადაა დაკავშირებული იურიდიულ პასუხისმგებლობასთან, გამოიყენება მასთან ერთობლიობაში და არ მოიცავს სოციალური დაცვის გარანტიების უზრუნველყოფის საკითხს. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის მე-6 მუხლის ნორმაც იმპერატიულად გამორიცხავს კანონისათვის მხოლოდ ნამდვილი უკუძალის მინიჭებას. ,,ნორმატიული აქტების შესახებ“ საქართველოს კანონის 47-ე მუხლის მე-2 პუნქტის თანახმად, ნორმატიულ აქტს, რომელიც ადგენს ან ამძიმებს პასუხისმგებლობას, უკუძალა არა აქვს. აღნიშნული ნორმაც უშუალოდ შეეხება იურიდიულ პასუხისმგებლობას. დიდი პალატა ასევე განმარტავს, რომ კანონის მოქმედება, როგორც წესი, ვრცელდება იმ ურთიერთობებზე, რომლებიც წარმოიშობა კანონის იურიდიულ ძალაში შესვლის შემდგომ. იგივე უნდა ითქვას წარსულში მომხდარი სამართლებრივი ურთიერთობების შედეგებთან დაკავშირებით, დღეს მოქმედი კონსტიტუციური მოდელის პირობებში, სამოქალაქო და ადმინისტრაციულ საქმეზე, სადაც ადამიანისათვის ჩადენილი ქმედების გამო პასუხისმგებლობის დაკისრების საკითხი არ დგას, დამდგარი შედეგი, საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების საფუძველზე ვერ შეიცვლება, რადგან საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებამ სამოქალაქო და ადმინისტრაციულ საქმეებზე შეიძლება გამოიწვიოს უფლებრივი მდგომარეობის შეცვლა როგორც პოზიტიური, ისე ნეგატიური მიმართულებით.

54. საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ საქართველოს კონსტიტუციის მე-60 მუხლის მე-5 პუნქტი (ასევე, „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ” ორგანული კანონის 23-ე მუხლის 1-ელი პუნქტი და 25-ე მუხლის მე-2 პუნქტი) წარმოადგენს საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების უკუძალის ამკრძალავ ნორმას. აღნიშნული ნორმის მიზანია არაკონსტიტუციურად ცნობილ ნორმატიულ აქტს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების გამოქვეყნების მომენტიდან დაეკარგოს ძალა. საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ვერ გავრცელდება იმ სამართლებრივ ურთიერთობაზე, რომელიც გადაწყვეტილების გამოტანამდეა წარმოშობილი და ამაზე მიუთითებს კანონმდებლის მიერ ზოგადი წესიდან გამონაკლისის დადგენა (თუ შესაბამისი გადაწყვეტილება არ ადგენს აქტის ან მისი ნაწილის ძალის დაკარგვის სხვა, გვიანდელ ვადას), როდესაც კანონმდებელს შეეძლო მიემართა ისეთი ფორმულირებისათვის, რომ არაკონსტიტუციურად ცნობილი აქტის ან მისი ნაწილის ძალადაკარგულად ცნობის დრო არ დაეკავშირებინა საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ შესაბამისი გადაწყვეტილების გამოქვეყნების მომენტისათვის და ასევე ნორმაში მხოლოდ სიტყვა ,,გვიანდელი” არ მიეთითებინა, რაც საკონსტიტუციო სასამართლოს მისცემდა უფლებამოსილებას, თავად განესაზღვრა გადაწყვეტილების ამოქმედებასთან დაკავშირებული ყველა საკითხი, მათ შორის, უკუძალის საკითხი. დღევანდელი ფორმულირებით კი, კანონმდებელმა შეგნებულად შეზღუდა საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების მოქმედების ფარგლები და ფაქტობრივად აკრძალა (სამოქალაქო და ადმინისტრაციულ საქმეებზე) გადაწყვეტილების მიღებამდე, ნორმატიული აქტის არაკონსტიტუციურად ცნობამდე წარმოშობილ ურთიერთობებზე საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების გავრცელების შესაძლებლობა. საკონსტიტუციო სასამართლოს აქვს დისკრეცია გადაწყვიტოს როდიდან შევა ძალაში მის მიერ მიღებული გადაწყვეტილება - გამოქვეყნების მომენტიდან, თუ მომავალში გარკვეულ დროს.

55. რაც შეეხება უშუალოდ სადავო ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის ბათილად ცნობას, საკასაციო პალატა, განსახილველი საქმისათვის დამახასიათებელი ფაქტობრივი გარემოებების სპეციფიკურობის გათვალისწინებით შეაფასებს ადმინისტრაციული აქტის გაუქმების სხვადასხვა საფუძვლებს, რაც მოცემულია ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის მე-60 - 61-ე მუხლებში და ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 32-ე მუხლში. საკასაციო პალატა უპირველესად მიუთითებს, რომ ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის კანონიერება გულისხმობს მატერიალურ-სამართლებრივ და ფორმალურ-სამართლებრივ კანონიერებას. ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის ფორმალური კანონიერების განსაზღვრის პროცესში ყურადღება ექცევა აქტის დასაბუთებას. მასში უნდა იყოს მოცემული ის ფაქტობრივი და სამართლებრივი წანამძღვრები, რომელთა საფუძველზე გამოიცა ეს ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი. თუ ადმინისტრაციული ორგანო მოქმედებდა დისკრეციული უფლებამოსილების საფუძველზე, იგი ვალდებულია, აქტის დასაბუთებაში მიუთითოს იმ გარემოებებზე, რომლებიც საფუძვლად დაუდო თავის გადაწყვეტილებას. ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის მატერიალური კანონიერება კი დაკავშირებულია აქტის შინაარსთან და მოითხოვს, ინდივიდუალურ ადმინისტრაციულ-სამართლებრივ აქტში ასახული კონკრეტული ურთიერთობის მოწესრიგება შეესაბამებოდეს მისი გამოცემის სამართლებრივ საფუძვლებს და წინააღმდეგობაში არ მოდიოდეს სამართლებრივ სახელმწიფოში მოქმედ საკანონმდებლო აქტებთან. როგორც აღინიშნა, სადავო ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის გამოცემის დროს მოქმედებდა „საერთო სასამართლოების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 59-ე მუხლის მე-4 პუნქტის მეორე წინადადება, რომელიც იმპერატიულად განსაზღვრავდა სასამართლოს მანდატურად სამსახურის ზღვრულ ასაკს (50 წელი), და ავალდებულებდა მანდატურის დამსაქმებელ ადმინისტრაციულ ორგანოს 50 წელს მიღწეული მანდატური უპირობოდ გაეთავისუფლებინა სამსახურიდან. ამდენად, სადავო ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი, გამოცემის დროს, გამომდინარეობდა და ეყრდნობოდა საქართველოს ორგანულ კანონს, რომელიც, თავის მხრივ, არ ეწინააღმდეგებოდა იერარქიით ზემდგომ სამართლებრივ ნორმებს. ამდენად, გამოცემის დროს, თბილისის საქალაქო სასამართლოს თავმჯდომარის 2016 წლის 3 მაისის №58-პ ბრძანება აკმაყოფილებდა ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტისათვის დადგენილ მატერიალურ-სამართლებრივ და ფორმალურ-სამართლებრივ კრიტერიუმებს. რაც შეეხება უშუალოდ ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის გაუქმების სამართლებრივ საფუძვლებს, საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ კანონის ცვლილება (კანონის გაუქმება, ნორმის ძალადაკარგულად ცნობა) არ არის ადმინისტრაციული აქტის არარად ან ბათილად ცნობის საფუძველი (ზაკ-ის 60-60¹ მუხლები). ზაკ-ის 60¹ მუხლის 1-ელი ნაწილით, ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის ბათილად ცნობა შესაძლებელია იმ შემთხვევაში თუ იგი ეწინააღმდეგება კანონს ან არსებითად დარღვეულია მისი მომზადების ან გამოცემის კანონმდებლობით დადგენილი სხვა მოთხოვნები, რასაც წინამდებარე შემთხვევაში ადგილი არ აქვს. ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის ძალადაკარგულად გამოცხადება კი გათვალისწინებულია ზაკ-ის 61-ე მუხლით, რომლის მე-2 ნაწილის „დ“ ქვეპუნქტი განსაზღვრავს, რომ ნორმატიული აქტის გაუქმება ან შეცვლა, თანმდევი შედეგის სახით არ იწვევს (არ ავალდებულებს აქტის გამომცემ ადმინისტრაციულ ორგანოს) გაუქმებული/შეცვლილი ნორმის საფუძველზე გამოცემული აქტის ძალადაკარგულად გამოცხადებას, არამედ აღნიშნული წარმოადგენს ადმინისტრაციული ორგანოს დისკრეციულ უფლებამოსილებას მიკუთვნებულ საკითხს. ასეთი დასკვნა ეფუძნება ზაკ-ის 61-ე მუხლის მე-2 ნაწილში კანონმდებლის მიერ მოცემულ მითითებას ადმინისტრაციული ორგანოს „უფლებამოსილებაზე“ და არა „ვალდებულებაზე“ და ასევე ზაკ-ის 61.2 მუხლის „დ“ ქვეპუნქტში „შესაძლო მნიშვნელოვანი ზიანის“ შეფასებაზე. იგივე ითქმის ზაკ-ის 61.2 მუხლის „ე“ ქვეპუნქტზე, მიუხედავად იმისა, რომ სამოქალაქო და ადმინისტრაციულ სამართალწარმოებისათვის საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება არ წარმოადგენს საქმის წარმოების განახლების საფუძველს. ანალოგიური რეგულაციაა მოცემული საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 32-ე მუხლში, რომელიც ადმინისტრაციული აქტის ბათილად ცნობის საფუძვლად უპირველესად სადავო აქტის კანონსაწინააღმდეგობაზე მიუთითებს.

55.1. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სააპელაციო სასამართლომ მართალია ბათილად ცნო სადავო ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი, თუმცა კონკრეტულად ვერ მიუთითა ზაკ-ის მე-60 (ასკ-ის 32-ე) მუხლის რომელი ნაწილის და ქვეპუნქტის საფუძველზე ცნო ბათილად სადავო აქტი და ვერც მიუთითებდა, რადგან კანონის ცვლილება/გაუქმება ადმინისტრაციული აქტის ბათილად ცნობის საფუძველი არ არის, სასამართლოს კი არ გააჩნია უფლებამოსილება ადმინისტრაციული აქტის ბათილობის სამართლებრივი საფუძვლების არარსებობის ვითარებაში თვითნებურად ბათილად ცნოს კანონიერი ადმინისტრაციული აქტი, წინააღმდეგ შემთხვევაში (კანონით გაუთვალისწინებელი საფუძვლით ადმინისტრაციული აქტის ბათილად ცნობით) ფაქტობრივად სასამართლო შეითავსებს კანონმდებლის ფუნქციას და მიიღებს კანონსაწინააღმდეგო გადაწყვეტილებას, რომლის სამართლებრივი საფუძველიც არ გააჩნია, რისი უფლებამოსილებაც კანონმდებელს სასამართლოსთვის არ მიუნიჭებია. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებით ძალადაკარგულად ცნობილი ნორმა (ნორმატიული აქტი) არ წარმოადგენს ამ ნორმის (ნორმატიული აქტის) საფუძველზე გამოცემული ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის სასამართლოს მხრიდან არარად, ბათილად ან ძალადაკარგულად ცნობის საფუძველს, ასეთ სამართლებრივ საფუძველს ზაკ-ის მე-60 - 61-ე და ასკ-ის 32-ე მუხლები არ ითვალისწინებს. ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის კანონიერება დაკავშირებულია აქტში ასახულ დასაბუთებასთან, ადმინისტრაციულ აქტში მოცემული უნდა იყოს კონკრეტული ურთიერთობის მოწესრიგება, რომელიც თანხვედრაში უნდა იყოს აქტის გამოცემის სამართლებრივ საფუძვლებსა და საკანონმდებლო აქტებთან. აღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ სადავო ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი კანონიერია, რამდენადაც იგი გამოცემულია საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ ნორმის კონსტიტუციურობის საკითხის განხილვამდე, საერთო სასამართლოების შესახებ საქართველოს ორგანული კანონის 59-ე მუხლის მე-4 პუნქტის მე-2 წინადადების საფუძველზე, ხოლო არაკონსტიტუციურად ცნობილმა ნორმამ წინა პერიოდზე შეინარჩუნა იურიდიული ძალა. საკასაციო სასამართლო ასევე აღნიშნავს, რომ მხოლოდ კანონსაწინააღმდეგო ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის გამოცემის შემთხვევაშია სასამართლო უფლებამოსილი ბათილად ცნოს სადავო აქტი, რის შედეგადაც უკანონოდ გათავისუფლებული პირი ხდება უფლებამოსილი, მოითხოვოს სამსახურში აღდგენა და იძულებითი განაცდურის ანაზღაურება, რამეთუ გათავისუფლების აქტის ბათილად ცნობა იწვევს ზიანის ანაზღაურების ვალდებულებას, რასაც განსახილველ შემთხვევაში არ აქვს ადგილი, რის გამოც ასევე არ არსებობს სარჩელის სამუშაოზე აღდგენისა და განაცდურის ანაზღაურების ნაწილში დაკმაყოფილების სამართლებრივი საფუძველი.

55.2. ყოველივე ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ თბილისის საქალაქო სასამართლოს საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს, გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 21 სექტემბრის გადაწყვეტილება და მიღებულ იქნეს ახალი გადაწყვეტილება, რომლითაც ჯ. ც-ეის სარჩელი არ უნდა დაკმაყოფილდეს.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლის მე-2 ნაწილით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 411-ე მუხლით, და

გ ა დ ა წ ყ ვ ი ტ ა :

1. თბილისის საქალაქო სასამართლოს საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს;

2. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 21 სექტემბრის გადაწყვეტილება და საქმეზე მიღებულ იქნეს ახალი გადაწყვეტილება;

3. ჯ. ც-ეის სარჩელი არ დაკმაყოფილდეს;

4. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

მოსამართლეები: ბ. სტურუა

გ. აბუსერიძე

გ. მაკარიძე