საქართველოს უზენაესი სასამართლო

გ ა ნ ჩ ი ნ ე ბ ა

საქართველოს სახელით

საქმე Nბს-178(3კ-24) 26 ნოემბერი, 2024 წელი

ქ. თბილისი

ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

გოჩა აბუსერიძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მაია ვაჩაძე, ბიძინა სტურუა

საქმის განხილვის ფორმა -ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორები (მოპასუხეები) - საქართველოს პრეზიდენტი; საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო

პროცესუალური მოწინააღმდეგე (მოსარჩელე) - ლ. ხ-ა

მესამე პირი - სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტო, ა. კ-ე, ნ. კ-ე

გასაჩივრებული განჩინება - თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2023 წლის 25 ივლისის განჩინება

კასატორების მოთხოვნა - გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღება

დავის საგანი - ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის ნაწილობრივ ბათილად ცნობა, ადმინისტრაციული ხელშეკრულების ბათილად ცნობა

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი

ლ. ხ-ამ 2020 წლის 30 ივლისს სარჩელით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას საქართველოს პრეზიდენტისა და საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს მიმართ და მოითხოვა საქართველოს პრეზიდენტის 2012 წლის 14 სექტემბრის N14/09/01 განკარგულების დანართისა და საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროსა და ა. კ-ეს შორის გაფორმებული ნასყიდობის ხელშეკრულების მე-2 მუხლის 2.2 და 2.4 პუნქტების ბათილად ცნობა მოსარჩელე ლ. ხ-ს ნაწილში.

მოსარჩელის განმარტებით, არის აფხაზეთიდან იძულებით გადაადგილებული პირი. 2009 წლამდე მეუღლესა და ორ შვილთან ერთად ცხოვრობდა ქ. თბილისში, ...ში, მე-6 კვარტალში მდებარე დევნილთა კომპაქტურად განსახლების ობიექტში. მეუღლესთან განქორწინების შემდეგ გადავიდა სხვა მისამართზე ქირით და დევნილის სტატუსიდან გამომდინარე მოითხოვა საცხოვრებლით დაკმაყოფილება, თუმცა სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოსგან 2020 წლის 21 ივლისს მიიღო N03/9635 წერილი. აღნიშნული წერილიდან მოსარჩელისთვის ცნობილი გახდა, რომ საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროსა და მის ყოფილ მეუღლეს - ა. კ-ეს შორის 2012 წლის 14 სექტემბერს გაფორმებული ნასყიდობის ხელშეკრულების დანართის მიხედვით ის საცხოვრებლით დაკმაყოფილებულად მიიჩნევა, კერძოდ, ა. კ-ემ აიღო ვალდებულება ხელშეკრულების დანართში მითითებული პირების, მათ შორის, მოსარჩელის საცხოვრებლით უზრუნველყოფის თაობაზე, რაც მისთვის არ იყო ცნობილი, აღნიშნულ ხელშეკრულებასთან დაკავშირებით არც მოსაზრება გამოუთქვამს, არც თანხმობა, შესაბამისად, მიიჩნევს, რომ უკანონოდ შეეზღუდა გრძელვადიანი საცხოვრებლით დაკმაყოფილების უფლება.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2020 წლის 04 აგვისტოს განჩინებით, საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის მე-16 მუხლის მე-2 ნაწილის საფუძველზე, საქმეში მესამე პირად ჩაება სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტო.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 21 ივნისის განჩინებით, საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის მე-16 მუხლის მე-2 ნაწილის საფუძველზე, საქმეში მესამე პირად ჩაებნენ ა. კ-ე და ნ. კ-ე.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 02 მაისის გადაწყვეტილებით ლ. ხ-ას სარჩელი დაკმაყოფილდა; ბათილად იქნა ცნობილი „სახელმწიფო ქონების პირდაპირი მიყიდვის ფორმით პრივატიზების შესახებ“ საქართველოს პრეზიდენტის 2012 წლის 14 სექტემბრის N14/09/01 განკარგულება ლ. ხ-ას ნაწილში, ასევე ბათილად იქნა ცნობილი საქართველოს ეკონომიკური განვითარების სამინისტროსა და ა. კ-ეს შორის 2012 წლის 14 სექტემბერს გაფორმებული ნასყიდობის ხელშეკრულება უძრავ ქონებაზე (მდებარე: ქ. თბილისი, ...ი, კვარტალი VI, სართული 2, ბინა N1, 70,20 კვ. მ ფართი, საკადასტრო კოდი: ...) ლ. ხ-ას ნაწილში.

საქალაქო სასამართლოს შეფასებით, მოპასუხე ადმინისტრაციულ ორგანოებს 2012 წლის 14 სექტემბრის გასაჩივრებული ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის მიღებისა და ა. კ-ესთან ნასყიდობის ხელშეკრულების გაფორმებისას ხელთ უნდა ჰქონოდათ სამოქალაქო რეესტრის სააგენტოდან მიწოდებული ინფორმაცია საპრივატიზებო ობიექტში რეალურად მცხოვრები დევნილების და მათი ოჯახის შემადგენლობის შესახებ და დევნილის ოჯახის წარმომადგენელთან ნასყიდობის ხელშეკრულების დადებისას უნდა ეხელმძღვანელათ ამ ინფორმაციით და დაყრდნობოდნენ მას. მოცემულ შემთხვევაში კი საქმის მასალებით დადასტურებულად არის მიჩნეული, რომ ასეთი სახის ინფორმაცია არ არსებობდა, შესაბამისად, დაუდგენელია რა დოკუმენტაციის საფუძველზე იქნა მიჩნეული მოსარჩელე პრივატიზებულ ფართში მცხოვრებ პირად და ა. კ-ის ოჯახის წევრებად, მით უფრო იმ პირობებში, როდესაც საქმეში წარმოდგენილი განქორწინების მოწმობით დასტურდება, რომ ლ. ხ-ასა და ა. კ-ეს შორის ქორწინების რეგისტრაცია შეწყდა 2009 წლის 10 აგვისტოს და ამასთანავე, საქმეში წარმოდგენილი სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს N04/5198 წერილით, მოსარჩელე ლ. ხ-ა 2012 წლის 6 იანვარს განმეორებითი განაცხადის საფუძველზე დარეგისტრირდა სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ერთიან ბაზაში ს/კ ..., აღნიშნულ კოდზე 2012 წლის 10 იანვარს შევსებულია დეკლარაცია 2 პირის შემადგენლობით: ლ. ხ-ა და ბ. დ-ი, მისამართზე: ქ. თბილისი, ...ის რაიონი, ...ი N9. ოჯახის სარეიტინგო ქულა განსაზღვრული იყო 166 670 ერთეულის ოდენობით.

საქალაქო სასამართლომ არ გაიზიარა მოპასუხეთა მოსაზრებები სასარჩელო მოთხოვნის ხანდაზმულობის თაობაზე და მიუთითა, რომ სადავო განკარგულებისა და ნასყიდობის ხელშეკრულების შესახებ ინფორმაცია მოსარჩელისათვის ცნობილი გახდა სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს 2021 წლის 21 ივლისის N03/9635 წერილით, სარჩელი კი სასამართლოში წარდგენილია 2020 წლის 30 ივლისს, შესაბამისად, დაცულია „სახელმწიფო ქონების შესახებ“ საქართველოს კანონის 22-ე მუხლით განსაზღვრული სამწლიანი ვადა.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 02 მაისის გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გასაჩივრდა საქართველოს პრეზიდენტისა და საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს მიერ.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2023 წლის 25 ივლისის განჩინებით საქართველოს პრეზიდენტისა და საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს სააპელაციო საჩივრები არ დაკმაყოფილდა, უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 02 მაისის გადაწყვეტილება.

სააპელაციო სასამართლომ სრულად გაიზიარა საქალაქო სასამართლოს შეფასებები და საქმეში წარმოდგენილ მტკიცებულებათა ერთობლიობაზე მითითებით აღნიშნა, რომ მოსარჩელე ლ. ხ-ა ა. კ-ის მიერ 2012 წლის 14 სექტემბრის ნასყიდობის ხელშეკრულების გაფორმებისას არ წარმოადგენდა ა. კ-ესთან ერთად მუდმივად მცხოვრებ პირს და მისი ოჯახის წევრს. შესაბამისად, ა. კ-ე არ წარმოადგენდა უფლებამოსილ პირს, რომელსაც შეეძლო ხელმოწერით დაედასტურებინა ლ. ხ-ას თანხმობა შესაბამისი ნასყიდობის ხელშეკრულების გაფორმებაზე. ყოველივე აღნიშნული კი, თავის მხრივ, ადასტურებდა გასაჩივრებულ ნაწილში საქართველოს პრეზიდენტის 2012 წლის 14 სექტემბრის N14/09/01 განკარგულებისა და 2012 წლის 14 სექტემბრის ნასყიდობის ხელშეკრულების კანონშეუსაბამობას.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2023 წლის 25 ივლისის განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრეს საქართველოს პრეზიდენტმა, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრომ და სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტომ, რომლებმაც გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა მოითხოვეს.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 26 თებერვლის განჩინებით, სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს საკასაციო საჩივარი თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2023 წლის 25 ივლისის განჩინებაზე დარჩა განუხილველად.

საქართველოს პრეზიდენტის საკასაციო საჩივრის მიხედვით, საქართველოს პრეზიდენტის 2012 წლის 14 სექტემბრის N14/09/01 განკარგულებით, დევნილი ოჯახის გრძელვადიანი საცხოვრებლით უზრუნველყოფის მიზნით, ა. კ-ეს, ა. კ-ეს, ნ. კ-ეს და ლ. ხ-ას პირდაპირი მიყიდვის ფორმით, სიმბოლურ ფასად - 1 ლარად გადაეცა 70,20 კვ.მ საცხოვრებელი ფართი ქ. თბილისში, ...ი, ...ი VI, მე-2 სართული, ბინა N1. სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს მიერ წარმოდგენილი დევნილთა სარეგისტრაციო დოკუმენტაციით ერთმნიშვნელოვნად და ცალსახად დასტურდება, რომ მოსარჩელე ლ. ხ-ა და საქმეში მესამე პირად ჩაბმული ა. კ-ე წარმოადგენდნენ ერთ ოჯახად მცხოვრებ პირებს, ვინაიდან დევნილთა ანკეტებში მითითებული იყო მათი საერთო ოჯახის იდენტური სარეგისტრაციო ნომერი (N...) და ამასთანავე ორივე დევნილის ანკეტაში მითითებული იყო სწორედ ის საერთო მისამართი, რომელზეც საქართველოს პრეზიდენტის განკარგულებით განხორციელდა სახელმწიფო ქონების პრივატიზება. მითითებული მტკიცებულების სათანადო გამოკვლევისა და შეფასების საფუძველზე, სასამართლოს „საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა დევნილთა შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-4 მუხლის „ლ“ ქვეპუნქტის გათვალისწინებით მოსარჩელე და განკარგულებაში მითითებული პირები უნდა მიეჩნია ერთ ოჯახად, დაედგინა დევნილი ოჯახის ერთად ცხოვრების ფაქტობრივი გარემოება და მიეღო შესაბამისი გადაწყვეტილება, თუმცა აღნიშნულის საწინააღმდეგოდ სასამართლომ სრულიად უსაფუძვლოდ და დაუსაბუთებლად მიიჩნია, რომ მხოლოდ ერთ მისამართზე რეგისტრაციით არ შეიძლება დადასტურებულიყო მოსარჩელისა და მესამე პირების ერთ ოჯახად ცხოვრების ფაქტი, რადგან რეგისტრაციის მისამართი შესაძლებელია არ ემთხვეოდეს პირის ფაქტობრივ საცხოვრებელ ადგილს.

კასატორი ასევე არ იზიარებს სასამართლო შეფასებას სამოქალაქო კოდექსის 130-ე მუხლის საფუძველზე სარჩელის ხანდაზმულობის საკითხთან დაკავშირებით და აღნიშნავს, რომ სადავო სამართალურთიერთობის პერიოდისთვის მოქმედი რედაქციით „სახელმწიფო ქონების შესახებ“ საქართველოს კანონის 22-ე მუხლის მე-2 პუნქტის შესაბამისად, დადგენილი სასარჩელო ხანდაზმულობის 3 წლიანი ვადა მოცემულ შემთხვევაში დარღვეულია, რადგან მოსარჩელე წარმოადგენდა რა ხელშეკრულებაზე ხელმომწერი პირის ოჯახის წევრს და სადავო ხელშეკრულებით გადაცემულ ფართში მცხოვრებ პირს, ამასთან, მას ხელშეკრულების გაფორმების შემდგომ წლების განმავლობაში არ მიუმართავს საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროსათვის ბინით დაკმაყოფილების მოთხოვნით, საფუძველი დასკვნისათვის, რომ მოსარჩელეს უნდა სცოდნოდა ბინით დაკმაყოფილების თაობაზე ხელშეკრულების გაფორმების დროისათვის.

საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს საკასაციო საჩივრის მიხედვით, სასამართლომ სრულიად უსაფუძვლოდ იმსჯელა, რომ ლ. ხ-ას არ გამოუხატავს საკუთარი ნება პრივატიზაციის პროცესზე, მისთვის საერთოდ უცნობი იყო ნასყიდობის ხელშეკრულების გაფორმების თაობაზე და შესაბამისად, არ განუცხადებია წერილობითი თანხმობა. მოცემულ შემთხვევაში საქმეში წარმოდგენილი იძულებით გადაადგილებული პირების - დევნილის ანკეტებით დასტურდება, რომ ლ. ხ-ა, ა. კ-ე და მათი შვილები: ნ. კ-ე და ა. კ-ე წარმოადგენენ ერთი ოჯახის წევრებს. ამასთან, ამავე ანკეტაში პროცესუალური მოწინააღმდეგის მიერ მითითებულია იგივე ფაქტობრივი და იურიდიული საცხოვრებელი მისამართი. სადავო პერიოდში მოქმედი „იძულებით გადაადგილებულ პირთა-დევნილთა შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-5 სეკუნდა მუხლის თანახმად, დევნილი ვალდებულია: ა) ერთი თვის განმავლობაში აცნობოს სამინისტროს დროებითი საცხოვრებელი ადგილის შეცვლის შესახებ; ბ) გაიაროს რეგისტრაცია სამინისტროს მიერ წინასწარ გამოცხადებულ ვადაში: გ) ორ თვეზე მეტი ვადით საქართველოს ფარგლებს გარეთ გასვლის შემთხვევაში წინასწარ აცნობოს სამინისტროს ამის შესახებ; დ) ათი დღის ვადაში აცნობოს სამინისტროს შრომითი დასაქმების შესახებ. საქმეში წარმოდგენილი არ არის რაიმე მტკიცებულება, რომელიც დაადასტურებდა მოსარჩელის მიერ საცხოვრებელი მისამართის შეცვლის შესახებ ადმინისტრაციულ ორგანოსათვის ინფორმაციის მიწოდებას, შესაბამისად, მითითებული გარემოებების გათვალისწინებით, სამინისტროს დადგენილად მიაჩნია, რომ გასაჩივრებული ხელშეკრულების მიღებისას, პროცესუალური მოწინააღმდეგე და ა. კ-ე ცხოვრობდნენ ერთ მისამართზე და მასვე, გასაჩივრებულ ხელშეკრულებაზე ხელმოწერისას არ გამოუხატავს პრეტენზია მისთვის გადაცემულ უძრავ ქონებაში ოჯახის წევრების ფართით უზრუნველყოფის ვალდებულებაზე. ადმინისტრაციული ხელშეკრულების ძალაში შესასვლელად კი, მესამე პირის წერილობითი თანხმობა საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 67-ე მუხლის პირველი ნაწილის შინაარსის გათვალისწინებით საჭიროა ორ შემთხვევაში: 1. ხელშეკრულება, რომელიც ზღუდავს მესამე პირის უფლებას და 2. ხელშეკრულება, რომელიც აკისრებს მას რაიმე ვალდებულებას. კასატორის განმარტებით, მოცემულ შემთხვევაში, სადავო ხელშეკრულებით პროცესუალურ მოწინააღმდეგეს არ დაკისრებია რაიმე ვალდებულების შესრულება, შესაბამისად, მისი თანხმობა აღნიშნული ხელშეკრულების ძალაში შესვლისათვის არ მოითხოვებოდა. ამდენად, არ არსებობს გასაჩივრებული ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის და მის საფუძველზე გაფორმებული ადმინისტრაციული ხელშეკრულების ნაწილობრივ ბათილად ცნობის სამართლებრივი საფუძველი, რაც არ იქნა გათვალისწინებული სასამართლოს მიერ.

საკასაციო საჩივარში ასევე აღნიშნულია, რომ სასამართლომ უსაფუძვლოდ არ გაიზიარა მოსაზრება ხელშეკრულების ბათილად ცნობის მოთხოვნის ხანდაზმულობაზე და საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 128-130-ე მუხლებსა და სადავო პერიოდში მოქმედი „სახელმწიფო ქონების შესახებ“ საქართველოს კანონის 22-ე მუხლზე მითითებით განმარტა, რომ ლ. ხ-ას მიერ სსიპ დევნილთა, ემიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოში წარდგენილი განცხადება საცხოვრებელი ფართით დაკმაყოფილების თაობაზე, წარმოადგენდა მხარის მიერ გაშვებული ხანდაზმულობის ვადის აღდგენის მცდელობას, თუმცა იმის გათვალისწინებით, რომ ხელშეკრულების დადებიდან სასამართლოში სარჩელის შეტანამდე გასულია 3 წელზე მეტი, სარჩელი ხანდაზმულია.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 26 თებერვლის განჩინებით საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად წარმოებაში იქნა მიღებული საქართველოს პრეზიდენტისა და საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს საკასაციო საჩივრები.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლის, საკასაციო საჩივრების დასაშვებობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ საქართველოს პრეზიდენტისა და საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს საკასაციო საჩივრები საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის მოთხოვნებს და არ ექვემდებარება დასაშვებად ცნობას, შემდეგ გარემოებათა გამო:

საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილი განსაზღვრავს საკასაციო საჩივრის განსახილველად დასაშვებობის ამომწურავ საფუძვლებს, კერძოდ, აღნიშნული ნორმის თანახმად, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ საკასაციო საჩივარი დაიშვება, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებასა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრები არ არის დასაშვები საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებული არც ერთი ზემოთ მითითებული საფუძვლით.

საკასაციო საჩივრები არ არის დასაშვები სააპელაციო სასამართლოს განჩინების საკასაციო სასამართლოს მიერ დამკვიდრებული პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით და ამასთან, არ არსებობს საკასაციო საჩივრების განხილვის შედეგად მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღების ვარაუდი. სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება არ ეწინააღმდეგება ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს. ამასთან, საქმის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს მიერ საქმეზე ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების თვალსაზრისით.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ კასატორები ვერ ასაბუთებს სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვას მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით. კასატორები საკასაციო საჩივარში ვერ აქარწყლებენ სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებსა და დასკვნებს.

საკასაციო სასამართლო იზიარებს მოცემულ საქმეზე ქვედა ინსტანციის სასამართლოების მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს და ამ გარემოებებთან დაკავშირებით გაკეთებულ სამართლებრივ შეფასებებს და მიიჩნევს, რომ ქვედა ინსტანციის სასამართლოებმა არსებითად სწორად გადაწყვიტეს მოცემული დავა.

საქმის მასალებით დადგენილია, რომ მოსარჩელე არის საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიიდან - აფხაზეთიდან იძულებით გადაადგილებული პირი და მას მინიჭებული აქვს დევნილის სტატუსი. საქმეში წარმოდგენილი განქორწინების მოწმობით დასტურდება, რომ ლ. ხ-ა ქორწინებაში იმყოფებოდა ა. კ-ესთან, რომელთანაც რეგისტრირებული ქორწინება შეწყდა 2009 წლის 10 აგვისტოს.

განქორწინების შემდეგ, ლ. ხ-ა გადავიდა ქირით საცხოვრებლად მისამართზე ქ. თბილისი, ...ის რაიონი, ...ი №9, რაც მისი ახსნა-განმარტების გარდა დასტურდება 2021 წლის 24 მაისის სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს N04/5198 წერილით, რომლის მიხედვით ლ. ხ-ა 2010 წლის 25 სექტემბერს დაფიქსირებულია სხვა ოჯახის დეკლარაციაში. 2012 წლის 6 იანვარს განმეორებითი განაცხადის საფუძველზე, ლ. ხ-ა დარეგისტრირდა სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ერთიან ბაზაში ს/კ .... აღნიშნულ კოდზე 2012 წლის 10 იანვარს შევსებულია დეკლარაცია 2 პირის შემადგენლობით: ლ. ხ-ა და ბ. დ-ი. ოჯახის სარეიგინტო ქულა განსაზღვრული იყო 166 670 ერთეულით.

საქართველოს პრეზიდენტის 2012 წლის 14 სექტემბრის N14/09/01 განკარგულების საფუძველზე, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროსა და ა. კ-ეს შორის 2012 წლის 14 სექტემბერს გაფორმდა ნასყიდობის ხელშეკრულება, რომლითაც სახელმწიფომ ა. კ-ეს სიმბოლურ ფასად - 1 ლარად გადასცა პირობადადებული საკუთრების უფლება უძრავ ქონებაზე, მდებარე: ქ.თბილისი, ...ი ..., ..., მე - 2 სართული, ბინა N1, ფართით 70,2 კვ.მ. აღნიშნული ხელშეკრულების 2.2. პუნქტით, მყიდველი ვალდებული იყო ა. და ნ. კ-ეები და ლ. ხ-ა უზრუნველყო საცხოვრებელი ფართით მისთვის გადაცემულ ქონებაში.

საკასაციო პალატა მიუთითებს საქართველოს მთავრობის 2009 წლის 28 მაისის N403 განკარგულებით დამტკიცებული „იძულებით გადაადგილებულ პირთა - დევნილთა მიმართ 2009-2012 წლებში სახელმწიფო სტრატეგიის განხორციელების სამოქმედო გეგმაზე“ (შემდგომში - გეგმა), რომლის 1.1 მუხლის თანახმად, 90-იანი წლების კონფლიქტების შედეგად იძულებით გადაადგილებულ პირთა – დევნილთა პრობლემების გრძელვადიანი, მდგრადი და საჭიროებას მორგებული ფორმით გადაწყვეტის მიზნით ,,იძულებით გადაადგილებულ პირთა – დევნილთა მიმართ სახელმწიფო სტრატეგიის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2007 წლის 2 თებერვლის №47 განკარგულებით ძალაში შევიდა დევნილთა მიმართ სახელმწიფო სტრატეგია. გეგმის 1.3 მუხლის მიხედვით, დევნილთა მიმართ სახელმწიფო სტრატეგიის მთავარი მიზანია დევნილთა სოციალურ-ეკონომიკური ინტეგრაციის ხელშეწყობა და მათი საცხოვრებელი პირობების გაუმჯობესება. მოცემული მიზნის მისაღწევად სამოქმედო გეგმა ითვალისწინებს დევნილთა საცხოვრებელი პირობების გრძელვადიან გადაწყვეტას, სახელმწიფოზე მათი დამოკიდებულების შემცირებასა და დაუცველი დევნილების ერთიან სოციალურ პროგრამებში ინტეგრირებას საერთო კრიტერიუმების საფუძველზე მანამ, სანამ შესაძლებელი გახდება მათი დაბრუნება.

გეგმის 1.5 მუხლის შესაბამისად, სახელმწიფო სტრატეგიაში ასახული სახელმწიფო სტრატეგიის გატარების ყველა მთავარი პრინციპი (თავი VI) სრულად იქნება დაცული სამოქმედო გეგმის განხორციელების პროცესში. განსაკუთრებული ყურადღება მიექცევა დევნილთა მიერ ნებაყოფლობითი და ინფორმირებული გადაწყვეტილებების მიღებას და თავისუფალ არჩევანს, დიალოგს დევნილებთან და მათ მონაწილეობას გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში, გენდერულ თანასწორობას, ბავშვთა უფლებების დაცვასა და ადამიანის სხვა აღიარებული უფლებების დაცვას. ყოველივე ეს უზრუნველყოფილი იქნება იურიდიული კონსულტაციისა და საინფორმაციო კამპანიის გზით. სამოქმედო გეგმა განხორციელდება ობიექტური და გამჭვირვალე კრიტერიუმების საფუძველზე და უზრუნველყოფს დევნილთა სრულ ჩართულობას დაგეგმვის პროცესში და მათი მხრიდან კარგად ინფორმირებული და გააზრებული არჩევანის გაკეთებას ყველა იმ გადაწყვეტილებასთან მიმართებაში, რომლებიც მათ ეხებათ.

გეგმის 2.1.3 მუხლის შესაბამისად, დევნილისათვის უძრავი ქონების საკუთრებაში გადაცემის პროცესი მოიცავს შემდეგ საფეხურებს: ა) სახელმწიფოს საკუთრებაში არსებული იმ კომპაქტური ჩასახლების ობიექტების შერჩევა, რომლებიც რეაბილიტაციის შემდეგ საცხოვრებლად ვარგისი იქნება; ბ) შერჩეული კომპაქტური ჩასახლების ობიექტებში რეალურად მცხოვრები დევნილების დადგენა სსიპ - სამოქალაქო რეესტრის სააგენტოს მიერ დევნილთა ჩასახლებებში ჩატარებული რეგისტრაციის შედეგად. სსიპ - სამოქალაქო რეესტრის სააგენტომ შესაბამისი დავალება მიიღო „იძულებით გადაადგილებულ პირთა - დევნილთა მიმართ სახელმწიფო სტრატეგიიდან გამომდინარე განსახორციელებელ ღონისძიებათა პროგრამის დამტკიცების შესახებ” საქართველოს მთავრობის 2009 წლის 12 იანვრის №4 განკარგულებით; გ) შიდა აზომვითი სამუშაოების წარმართვა; დ) დევნილთათვის კონკრეტული შეთავაზებების გაკეთება; ე) დევნილთა სურვილის დაფიქსირება, საკუთრებაში გადაეცეთ დაკავებული ფართობი, და საკუთრებაში გადაცემის თაობაზე ხელშეკრულების დადება დევნილსა და სახელმწიფოს შორის; ვ) საბოლოო ეტაპზე, ამ შეთანხმების საფუძველზე, სსიპ - საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტო ქონებას დაარეგისტრირებს, როგორც დევნილის პირად საკუთრებას, და გასცემს საკუთრების დამადასტურებელ დოკუმენტს კანონმდებლობით დადგენილი წესით.

საკასაციო პალატა დამატებით მიუთითებს ,,იძულებით გადაადგილებულ პირთა – დევნილთა მიმართ სახელმწიფო სტრატეგიიდან გამომდინარე განსახორციელებელ ღონისძიებათა პროგრამის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2009 წლის 12 იანვრის N4 განკარგულებაზე, რომელშიც დეტალურად იქნა მითითებული ის სახელმწიფო ორგანოები და უწყებები, ასევე, საქმიანობის სფერო, რომელთა მიერაც სახელმწიფოს საკუთრებაში არსებული ბინების დევნილთა საკუთრებაში გადაცემა უნდა განხორციელებულიყო. მითითებული განკარგულების მიხედვით, საპრივატიზებოდ შერჩეული კომპაქტური ჩასახლების ობიექტებში უნდა ჩატარებულიყო დევნილი ოჯახების შესწავლა, სოციალური კვლევა და ობიექტების პასპორტიზაცია: - დევნილი ოჯახის შემადგენლობა დღევანდელი მდგომარეობით, მათი უახლოესი ნათესაური კავშირები; აღნიშნული ღონისძიების განხორციელება ევალებოდათ ლტოლვილთა და განსახლების სამინისტროს, ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოებს, შინაგან საქმეთა სამინისტროს, აფხაზეთის მთავრობას, ყოფილი სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის დროებითი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულის ადმინისტრაციას და სსიპ - სამოქალაქო რეესტრის სააგენტოს. ამრიგად, ზემოაღნიშნული ადმინისტრაციული ორგანოები, მათ შორის ლტოლვილთა და განსახლების სამინისტრო, საპრივატიზებოდ შერჩეულ დევნილთა კომპაქტური ჩასახლების ობიექტში აღწერდა ამ ობიექტში რეალურად მცხოვრებ დევნილებს, ადგენდა მათი ოჯახების შემადგენლობას, ნათესაურ კავშირს და მოძიებული ინფორმაციის დამუშავების შედეგად ერთიანი საინფორმაციო ბაზის შექმნის შემდეგ, „სახელმწიფო ქონების და ადგილობრივი თვითმმართველი ერთეულის ქონების პრივატიზებისა და სარგებლობის უფლებით გადაცემის შესახებ“ კანონის მიხედვით, ლტოლვილთა და განსახლების სამინისტროს ინიცირებით ხდებოდა საქართველოს პრეზიდენტის მიერ გადაწყვეტილების საფუძველზე სახელმწიფო ქონების პრივატიზება.

საკასაციო სასამართლო მიუთითებს საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 65-ე მუხლის პირველ ნაწილზე, რომლის თანახმად, თუ კანონით სხვა რამ არ არის დადგენილი, შესაძლებელია ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი ურთიერთობის წარმოშობა, შეცვლა ან შეწყვეტა ადმინისტრაციული ხელშეკრულების დადების გზით. ადმინისტრაციული ორგანო უფლებამოსილია კონკრეტული ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი ურთიერთობა, რომლის ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის გამოცემის გზით მოწესრიგების უფლებამოსილება მას კანონით აქვს მინიჭებული, მოაწესრიგოს ადმინისტრაციული ხელშეკრულების დადების გზით. ამავე კოდექსის 67-ე მუხლის მიხედვით კი, ადმინისტრაციული ხელშეკრულება, რომელიც ზღუდავს მესამე პირის უფლებებს ან აკისრებს მას რაიმე ვალდებულებას, ძალაში შეიძლება შევიდეს მხოლოდ მესამე პირის მიერ წერილობითი თანხმობის წარდგენის შემდეგ. ამასთან, ადმინისტრაციული ხელშეკრულების დადებამდე ადმინისტრაციული ორგანო ვალდებულია აცნობოს ამის შესახებ მესამე პირს, რომლის ინტერესებსაც იგი შეეხება, რომელსაც უფლება აქვს ადმინისტრაციული ხელშეკრულების დადებამდე წარადგინოს საკუთარი მოსაზრება.

ამდენად, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსი, ხელშეკრულების კონკრეტული საგნის დაკონკრეტების გარეშე, ნებისმიერ შემთხვევაში ითვალისწინებს იმ პირების ინტერესებს, რომელთა უფლებებიც შესაძლოა შეზღუდოს კონკრეტულმა ადმინისტრაციულმა ხელშეკრულებამ, აღნიშნულის მიზანს კი სწორედ ისეთი შემთხვევების თავიდან არიდება წარმოადგენს, რომლებშიც შესაბამის პირებს შესაძლოა საკმარისი ინფორმაციის ფლობის გარეშე დაეკისროთ იმგვარი ტვირთი, რომელზე თანხმობასაც ისინი ინფორმირებულობის პირობებში არ განაცხადებდნენ.

საკასაციო სასამართლო ვერ გაიზიარებს ადმინისტრაციული ორგანოს განმარტებას, განსახილველ შემთხვევაში, ხელშეკრულების დადების დროს მოსარჩელის თანხმობის აუცილებლობის არ არსებობის შესახებ, იმ მიზეზზე მითითებით, რომ აღნიშნული ხელშეკრულებით მოსარჩელემ მოიპოვა უფლება შესაბამის ფართზე და უსაფუძვლო იყო იმაზე მითითება, რომ მას შეეზღუდა რაიმე უფლება ან დაეკისრა ვალდებულება. აღნიშნულის საპირისპიროდ საკასაციო სასამართლო მიუთითებს საკონსტიტუციო სასამართლოს მსჯელობაზე, რომ „ერთმანეთისაგან უნდა განვასხვაოთ სადავო ნორმაში მოცემული სამართლებრივი (ნორმატიული) სინამდვილე და მისი გამოყენების შედეგად დამდგარი ფაქტობრივი სინამდვილე“ (იხ. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2007 წლის 26 ოქტომბრის №2/2-389 გადაწყვეტილება საქმეზე საქართველოს მოქალაქე მაია ნათაძე და სხვები საქართველოს პარლამენტისა და საქართველოს პრეზიდენტის წინააღმდეგ“, II-6). გარდა ამისა, აღსანიშნავია, რომ საკონსტიტუციო სასამართლოს მსჯელობის თანახმად „საერთო სასამართლოები, თავისი კომპეტენციის ფარგლებში, იღებენ საბოლოო გადაწყვეტილებას კანონის ნორმატიულ შინაარსთან, მის პრაქტიკულ გამოყენებასთან და, შესაბამისად, მის აღსრულებასთან დაკავშირებით. აღნიშნულიდან გამომდინარე, საერთო სასამართლოების მიერ გაკეთებულ განმარტებას აქვს დიდი მნიშვნელობა კანონის რეალური შინაარსის განსაზღვრისას (იხ. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2015 წლის 4 მარტის გადაწყვეტილება საქმეზე სს „ლიბერთი ბანკი“ საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ, II-16). ამდენად, საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 67-ე მუხლში მითითებული ჩანაწერი - „ადმინისტრაციული ხელშეკრულება, რომელიც ზღუდავს მესამე პირის უფლებებს ან აკისრებს მას რაიმე ვალდებულებას“ - არ შეიძლება გაგებულ იქნეს ვიწროდ და სიტყვა-სიტყვით, მისი რეალური შინაარსის გამოკვეთის გარეშე, კერძოდ, გარკვეულ შემთხვევებში, ფორმალური თვალსაზრისით უფლების მიმნიჭებელი (მაგ: საკუთრების უფლების მოპოვება) ხელშეკრულებაც კი, შედეგობრივად შესაძლოა ზიანის მომტანი იყოს ზოგიერთი პირისთვის, თუ ასეთი ხელშეკრულება რეალურად არ გამოხატავს მხარის ნამდვილ ნებას და შემდგომში უსპობს კანონით მინიჭებული უფლების რეალიზების საშუალებას (დევნილთა მიმართ სახელმწიფო სტრატეგიიდან გამომდინარე განსახორციელებელ ღონისძიებათა პროგრამის ფარგლებში, მიიღოს საცხოვრებელი ფართი), რა შედეგიც, გასაჩივრებული ადმინისტრაციული ხელშეკრულებით რეალურად დადგა მოსარჩელის მიმართ (იხ. სუს განჩინებები 20.06.2019 წ. №ბს-1213(2კ-18), 30.10.2014 წ. №ბს-308-304(2კ-14)).

საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ დევნილის საოჯახო ნომერზე რეგისტრირებული პირის მხრიდან მოთხოვნის დაკმაყოფილების შესახებ პრეტენზიის წარმოშობის შემთხვევაში, ოჯახთან ერთად მისი დაკმაყოფილებულად მიჩნევისათვის, აუცილებელია დადასტურდეს ამ პირის იმ ოჯახის შემადგენლობაში შესვლა, რომელიც სახელმწიფოს მიერ დაკმაყოფილებულია, წინააღმდეგ შემთხვევაში, მის მიმართ სახელმწიფოს ვალდებულება რჩება შეუსრულებელი. აღსანიშნავია, რომ სახელმწიფოს მხრიდან კმაყოფილდებიან დევნილი ოჯახები და არა ერთეულად ინდივიდები, თუმცა მოცემულ შემთხვევაში, ლ. ხ-ას ა. კ-ის ოჯახის შემადგენლობაში ყოფნის, 2009 წლიდან შინასამეურნეო საქმიანობის ერთობლივად გაწევის დასადასტურებლად ადმინისტრაციულ ორგანოს არ წარმოუდგენია რაიმე ხელშესახები მტკიცებულება. მეტიც, სადავო არაა ის გარემოება, რომ ლ. ხ-ასა და ა. კ-ეს შორის ქორწინების რეგისტრაცია შეწყდა 2009 წლის 10 აგვისტოს. გარდა განქორწინებისა, რომელიც სადავო აქტის გამოცემას 3 წლით უსწრებს, ლ. ხ-ას ცალკე ოჯახად ცხოვრება დადასტურებულია ასევე 2021 წლის 24 მაისის სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს N04/5198 წერილით და აღნიშნული გარემოების შესახებ, ზემოაღნიშნულ სამართლებრივი აქტებით გათვალისწინებული მოთხოვნებიდან გამომდინარე, ინფორმაცია უნდა ჰქონოდათ შესაბამის ადმინისტრაციულ ორგანოებს. ასეთ პირობებში დაუდგენელია, რა დოკუმენტაციის საფუძველზე იქნა მიჩნეული მოსარჩელე პრივატიზებულ ფართში მცხოვრებ პირად და ა. კ-ის ოჯახის წევრად. ამრიგად, მართებულია სააპელაციო პალატის მსჯელობა ამ ნაწილში სარჩელის საფუძვლიანად მიჩნევასთან დაკავშირებით.

რაც შეეხება კასატორთა პრეტენზიას მოთხოვნის ხანდაზმულობასთან დაკავშირებით, საკასაციო პალატა „სახელმწიფო ქონების შესახებ“ საქართველოს კანონის 22-ე მუხლის მეორე პუნქტისა და საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 130-ე მუხლის მოთხოვნათა გათვალისწინებით, მართებულად მიიჩნევს სააპელაციო პალატის შეფასებას იმის შესახებ, რომ მოსარჩელისათვის სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს 2021 წლის 21 ივლისის N03/9635 წერილით გახდა ცნობილი ის ფაქტი, რომ ითვლებოდა საცხოვრებელი ფართით დაკმაყოფილებულად. მოპასუხეთა მიერ ვერ იქნა დადასტურებული, რომ ხელშეკრულების გაფორმების დროს მოსარჩელე ინფორმირებული იყო ხელშეკრულებაში მისი მითითების შესახებ, ამდენად, დაუსაბუთებელია კასატორთა მოსაზრება სარჩელის ხანდაზმულობის თაობაზე. საგულისხმოა, რომ ხელშეკრულება შედგა ერთ ეგზემპლარად, (ხელშეკრულების 4.1 პუნქტი) რომელიც გაეგზავნა საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოს რეგისტრაციის განხორციელების მიზნით, ხელშეკრულება არ გადასცემიათ მხარეებს, რაც ასევე გამორიცხავს ვარაუდს, რომ მოსარჩელეს უნდა სცოდნოდა ხელშეკრულების შინაარსის შესახებ.

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ კასატორების მიერ მითითებული გარემოებები არ ქმნის საკასაციო საჩივრების დასაშვებად ცნობის საფუძველს. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ მოცემულ საქმეს არ გააჩნია პრინციპული მნიშვნელობა სასამართლო პრაქტიკისათვის, ხოლო საკასაციო საჩივრებს - წარმატების პერსპექტივა. ამდენად, არ არსებობს საკასაციო საჩივრების დასაშვებობის საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით რეგლამენტირებული არც ერთი საფუძველი, რის გამოც საკასაციო საჩივრები არ უნდა იქნეს დაშვებული განსახილველად.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლით, 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. საქართველოს პრეზიდენტისა და საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს საკასაციო საჩივრები მიჩნეულ იქნეს დაუშვებლად;

2. უცვლელად დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2023 წლის 25 ივლისის განჩინება;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

მოსამართლეები: გ. აბუსერიძე

მ. ვაჩაძე

ბ. სტურუა