საქმე Nბს-945(კ-24) 24 დეკემბერი, 2024 წელი

ქ. თბილისი

ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატა

შემდეგი შემადგენლობით:

მაია ვაჩაძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მოსამართლეები: გოჩა აბუსერიძე, ბიძინა სტურუა

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი (მოპასუხე) – საქართველოს გენერალური პროკურატურა

მოწინააღმდეგე მხარე (მოსარჩელე) – ვ. დ-ა

მესამე პირი (ასკ 16.1) – საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო

გასაჩივრებული განჩინება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 16 მაისის განჩინება

დავის საგანი – მორალური და მატერიალური ზიანის ანაზღაურება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი :

2022 წლის 12 სექტემბერს ვ. დ-ამ სასარჩელო განცხადებით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას, მოპასუხის - საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიმართ.

მოსარჩელის განმარტებით, საქართველოს მთავარ პროკურატურაში 2013 წელს მის მიმართ დაიწყო სისხლისამართლებრივი დევნა უფლებამოსილების გადამეტების ფაქტზე. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2004 წლის 24 დეკემბრის განაჩენით პროკურორსა და ბრალდებულ - ვ. დ-ას შორის დამტკიცდა საპროცესო შეთანხმება, რომლის თანახმად, იგი ცნობილ იქნა დამნაშავედ საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 342-ე მუხლის პირველი პუნქტით წარდგენილ ბრალდებაში, სასჯელის სახედ და ზომად განესაზღვრა ჯარიმა - 8140 ლარი. საპროცესო შეთანხმება დაიდო მხოლოდ სასჯელთან მიმართებით, ვ. დ-ას წარდგენილ ბრალდებაში თავი დამნაშავედ არ უცვნია. მოსარჩელის მიმართ უკანონო სისხლისამართლებრივი დევნის შეწყვეტის მიზნით, მისი ოჯახის წევრები იძულებულნი გახდნენ დათანხმებოდნენ პროკურატურის შეთავაზებას. ამ მიზნით, ვ. დ-ას მეუღლემ - დ. ს-ამ სსკბ „კ...ში“ 2004 წლის 12 ნოემბერს გახსნა საკრედიტო ხაზი და სესხის სახით გამოიტანა 250 000 აშშ დოლარი. დ. ს-ამ ზემოაღნიშნული თანხის ნაწილი (სახელმწიფო ბიუჯეტისთვის მიყენებული ზიანის ანაზღაურების მიზნით) - 60 000 აშშ დოლარი ჩარიცხა სახელმწიფო ბიუჯეტში, ხოლო 190 000 აშშ დოლარი გადარიცხა სამართალდამცავი ორგანოების განვითარების ფონდში. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2022 წლის 23 ივნისის განაჩენით, გაუქმდა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2004 წლის 24 დეკემბრის გამამტყუნებელი განაჩენი და ვ. დ-ა ცნობილ იქნა უდანაშაულოდ საქართველოს სსკ-ის 342-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენაში. გამამართლებელი განაჩენით ვ. დ-ას განემარტა ზიანის ანაზღაურების უფლების შესახებ.

ამდენად, მოსარჩელემ საქართველოს გენერალური პროკურატურისათვის ვ. დ-ას სასარგებლოდ მორალური ზიანის სახით 50 000 ლარის, ასევე, მატერიალური ზიანის სახით სესხის ძირითადი თანხის - 250 750 აშშ დოლარის, სესხის საპროცენტო სარგებლის - 9250 აშშ დოლარის, საბანკო მომსახურების სახით გადახდილი 658 აშშ დოლარის, სულ 260 658 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარის და იურიდიული მომსახურებისთვის გაწეული ხარჯის - 12 500 ლარის გადახდის დაკისრება მოითხოვა.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 13 სექტემბრის განჩინებით, საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის მე-16 მუხლის პირველი ნაწილის საფუძველზე, საქმეში მესამე პირად ჩაბმულ იქნა საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2023 წლის 15 სექტემბრის გადაწყვეტილებით ვ. დ-ას სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; საქართველოს გენერალურ პროკურატურას ვ. დ-ას სასარგებლოდ დაეკისრა მორალური ზიანის სახით 2 000 ლარის გადახდა; საქართველოს გენერალურ პროკურატურას ვ. დ-ას სასარგებლოდ დაეკისრა მატერიალური ზიანის სახით 250 000 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარის და 12 500 ლარის გადახდა; დანარჩენ ნაწილში სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2023 წლის 15 სექტემბრის გადაწყვეტილება სარჩელის დაკმაყოფილების ნაწილში სააპელაციო წესით გაასაჩივრა საქართველოს გენერალურმა პროკურატურამ, რომელმაც გასაჩივრებულ ნაწილში გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე სრულად უარის თქმა მოითხოვა.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 16 მაისის განჩინებით საქართველოს გენერალური პროკურატურის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა; უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2023 წლის 15 სექტემბრის გადაწყვეტილება.

სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ 2016 წლის 3 თებერვალს საქართველოს მთავარი პროკურატურის სამართალწარმოების პროცესში ჩადენილი დანაშაულის გამოძიების დეპარტამენტში დაიწყო გამოძიება პროკურატურის თანამშრომლების მიერ ვ. გ-ეის მიმართ უფლებამოსილების გადამეტების ფაქტზე, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 333-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებულ დანაშაულზე. 2022 წლის 22 მარტს ცალკე წარმოებად გამოიყო სისხლის სამართლის საქმე, ვ. დ-ას მიერ სამსახურებრივი უფლებამოსილების გადამეტების ფაქტზე. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2004 წლის 24 დეკემბრის განაჩენით დამტკიცდა საქართველოს გენერალური პროკურატურის საგამოძიებო ნაწილის უფროსს და ბრალდებულ ვ. დ-ას შორის 2004 წლის 24 ნოემბერს დადებული საპროცესო შეთანხმება სასჯელზე, რომლის თანახმად, ბრალდებული არ აღიარებდა დანაშაულს, თუმცა ნებაყოფლობით ანაზღაურებდა სახელმწიფოსათვის მიყენებულ ზარალს. საპროცესო შეთანხმების გაფორმებისას გათვალისწინებულ იქნა ის გარემოებაც, რომ ვ. დ-ამ 2004 წლის 11 ნოემბერს სრულად დაფარა მის მიერ სახელმწიფოსთვის მიყენებული ზიანი 100 456 ლარი და მასზე დაკისრებული ჯარიმა - 8 140 ლარი.

სააპელაციო პალატამ, ასევე, დადგენილად მიიჩნია, რომ თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2022 წლის 23 ივნისის განაჩენით, საქართველოს გენერალური პროკურატურის სამართალწარმოების პროცესში ჩადენილი დანაშაულების გამოძიების დეპარტამენტის პროკურორის შუამდგომლობის საფუძველზე, გაუქმდა ვ. დ-ას მიმართ საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2004 წლის 24 დეკემბრის განაჩენი; ვ. დ-ა ცნობილ იქნა უდანაშაულოდ და გამართლდა საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 342-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენაში. ამავე განაჩენით ვ. დ-ას განემარტა საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 92-ე მუხლით გათვალისწინებული ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლების შესახებ.

სააპელაციო სასამართლომ ასევე დადგენილად მიიჩნია, რომ ვ. დ-ას ცოლმა - დ. ს-ამ 2004 წლის 11 ნოემბერს, სსკბ „კ...ში“ 2004 წლის 11 ნოემბერს გახსნილი საბანკო ანგარიშიდან, 60 000 აშშ დოლარი გადარიცხა საქართველოს გენერალური პროკურატურის ანგარიშზე, სისხლის სამართლის საქმეზე ვ. დ-ას მიერ ზიანის ანაზღაურებასთან დაკავშირებით. დ. ს-ას მიერ გადარიცხული თანხა - 60 000 აშშ დოლარი ჩაირიცხა საქართველოს გენერალური პროკურატურისთვის განკუთვნილ სახაზინო სამსახურის №001189647 სპეც. სავალუტო ანგარიშზე. სასამართლომ ასევე დადგენილად მიიჩნია, რომ დ. ს-ამ 2004 წლის 22 ნოემბერს, სსკბ „კ...ში“ გახსნილი საბანკო ანგარიშიდან, 190 000 აშშ დოლარი გადარიცხა სამართალდამცავი ორგანოების განვითარების ფონდის ანგარიშზე. გადარიცხული თანხა სამართალდამცავი ორგანოების განვითარების ფონდმა მიიღო ბანკ „რ...ში“ გახსნილ ანგარიშზე 2004 წლის 24 ნოემბერს.

სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილზე და გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მოსაზრება მოსარჩელის რეაბილიტაციასთან დაკავშირებით. სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა, რომ პირის მარეაბილიტირებელ გარემოებად უპირობოდ უნდა იქნეს მიჩნეული მის მიმართ გამამართლებელი განაჩენის გამოტანა, სასამართლოს ეს აქტი, მისი არსიდან და ბუნებიდან გამომდინარე, ეხება სწორედ პასუხისმგებლობისაგან გათავისუფლებას. გამამართლებელი განაჩენი ადგენს პირის უდანაშაულობას, რაც იწვევს მისი უფლებების აღდგენას, ანუ მის რეაბილიტაციას. სააპელაციო პალატამ განმარტა, რომ მოქმედი კანონმდებლობით არსებობს გამართლებული პირის უფლების დაცვის მექანიზმი და გამართლებულ პირს შეუძლია აღიდგინოს დარღვეული უფლებები. კერძოდ, გამართლებულ პირს აქვს შესაძლებლობა, დარღვეული უფლება აღიდგინოს საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსით გათვალისწინებული რეაბილიტაციისა და სისხლის სამართლის პროცესის ორგანოების უკანონო და დაუსაბუთებელი მოქმედებების შედეგად მიყენებული ზიანის ანაზღაურების გზით. გამართლებულ პირს, რომელსაც გამამართლებელი განაჩენით შეეზღუდა უფლებები, შეუძლია სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსით დადგენილი წესით მოითხოვოს მისთვის მიყენებული ქონებრივი და არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურება.

მატერიალურ ზიანთან დაკავშირებით სააპელაციო პალატამ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს განმარტება, რომ მხარისთვის მიყენებული მატერიალური ზიანი, რომლის არსებობა და მიზეზშედეგობრივი კავშირი უკანონო ქმედებასა და ზიანის წარმოქმნას შორის დასტურდება სათანადო მტკიცებულებებით, ექვემდებარებოდა სრულად ანაზღაურებას. ამდენად, სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ რამდენადაც დადასტურებული იყო პირდაპირი მიზეზობრივი კავშირი მოსარჩელის ფულად ზარალსა და საქართველოს გენერალურ პროკურატურის ქმედებას შორის, საქართველოს გენერალური პროკურატურისთვის ვ. დ-ას სასარგებლოდ მატერიალური ზიანის ანაზღაურების 250 000 დოლარის (ეკვივალენტი ლარში) ოდენობით დაკისრება კანონშესაბამისი იყო.

სააპელაციო სასამართლომ მორალური ზიანის ანაზღაურების ნაწილში, ასევე გაიზიარა თბილისის საქალაქო სასამართლოს მოსაზრება მასზედ, რომ საქმის ფაქტობრივი გარემოებების, მოსარჩელის მიმართ განხორციელებული იძულების ფორმების სიმძიმის, ასევე, ევროსასამართლოს პრაქტიკის გათვალისწინებით მიყენებული მორალური ზიანის ასანაზღაურებლად 2 000 ლარი გონივრული და სამართლიანია.

ამასთან, მატერიალური ზიანის სახით „სამართალდამცავი ორგანოების განვითარების ფონდში“ ჩარიცხული 190 000 აშშ დოლარის ანაზღაურების დაკისრების ნაწილში მოთხოვნასთან დაკავშირებით, სააპელაციო პალატამ მიუთითა არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიული პირის - „სამართალდამცავი ორგანოების განვითარების ფონდის“ წესდებაზე, რომლის მიხედვითაც, ფონდის დამფუძნებელი იყო საქართველოს სახელმწიფო, საქართველოს უშიშროების სამინისტროს, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროსა და საქართველოს გენერალური პროკურატურის სახით. ამავე წესდებით ფონდში შესაწირის შეტანა დამოკიდებული იყო პირის თავისუფალ ნებაზე, მის სურვილზე, წვლილი შეეტანა ფონდის მიზნების განხორციელებაში. სააპელაციო სასამართლომ საქმეში წარმოდგენილი ფაქტობრივი გარემოებების ქრონოლოგიური განვითარების გათვალისწინებით, მთელი რიგი სისხლისამართლებრივი საპროცესო მოქმედებების ერთიანი ჯაჭვის მხედველობაში მიღებით, დაასკვნა, რომ განსახილველ შემთხვევაში ვ. დ-ას, იმ პირობებში, რომ იგი იმყოფებოდა წინასწარ პატიმრობაში, არ ჰქონდა ნების თავისუფალი გამოხატვის შესაძლებლობა და ამავე დროს სურვილი სახელმწიფო ბიუჯეტში ან/და ფონდში „შემოწირულობის“ სახით გადაერიცხა 250 000 აშშ დოლარი. სააპელაციო პალატამ ასევე გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს დასკვნა, მოპასუხისთვის მატერიალური ზიანის სახით ადვოკატისთვის გადახდილი მომსახურების - 12 500 ლარის დაკისრების თაობაზე, რამეთუ დადასტურებულად მიიჩნია პირდაპირი მიზეზობრივი კავშირის არსებობა საქართველოს გენერალური პროკურატურის ქმედებასა და ვ. დ-ასთვის მიყენებულ ზიანს შორის.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 16 მაისის განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრა საქართველოს გენერალურმა პროკურატურამ, რომელმაც გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის სრულად დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა მოითხოვა.

კასატორმა მიუთითა საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლის მე-4 პუნქტზე, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 207-ზე მუხლსა და 208-ე მუხლის პირველ ნაწილზე, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 992-ე და 1005-ე მუხლებზე. კასატორი მიიჩნევს, რომ არ არსებობს საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიმართ მორალური და მატერიალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრების კანონისმიერი წინაპირობების ერთობლიობა ზიანის, მართლსაწინააღმდეგო ქმედებისა და პირდაპირი მიზეზობრივი კავშირის სახით. შესაბამისად, კასატორის აზრით, სასარჩელო მოთხოვნები უსაფუძვლო და დაუსაბუთებელია. კასატორი მორალური ზიანის თანხას შეუსაბამოდ მაღალ ოდენობად მიიჩნევს და მსგავსი კატეგორიის საქმეებზე მითითებით ცდილობს დაადასტუროს მისი მოსაზრება. კასატორი აღნიშნავს, რომ მატერიალური ზიანის სახით - ადვოკატისთვის გადახდილი თანხის საქართველოს გენერალური პროკურატურისთვის დაკისრება ასევე უსაფუძვლოა, რადგან იურიდიული მომსახურების ხელშეკრულების მხარეა არ არის უშუალოდ ბრალდებული, არამედ მისი შვილი. კასატორის განმარტებით, ასევე ნიშანდობლივია, რომ იურიდიული მომსახურების ხელშეკრულება დადებულია ორი პირის - ვ. დ-ას და მისი მეუღლის - დ. ს-ას ინტერესების დასაცავად. კასატორი აღნიშნავს, რომ სისხლის სამართლის საქმის გამოძიებას საფუძვლად დაედო ვ. დ-ას ადვოკატის - გ. გ-ეის განცხადება, თუმცა ადვოკატის მიერ ვ. დ-ას მიმართ წარმოებულ სისხლის სამართლის პროცესში სხვა მოქმედების განხორციელების ფაქტი არ დგინდება. კასატორი ყურადღებას ამახვილებს სსიპ აღსრულების ეროვნული ბიუროს წერილზე, რომლის თანახმად, თანხა დანიშნულებით „დ. ს-ა - ვ. დ-ა“ 60 000 აშშ დოლარის ოდენობით განთავსებულია სსიპ აღსრულების ეროვნული ბიუროს ანგარიშზე და არ არის გადარიცხული სახელმწიფო ბიუჯეტში. კასატორი საქართველოს უზენაესი სასამართლოს განჩინებაზე მითითებით (საქმე Nბს-760(კ-24), 26.10.2023წ.) მიიჩნევს, რომ სახეზეა დივერგენცია. კასატორი აღნიშნავს, რომ სისხლის სამართლის საქმისწარმოების ფარგლებში დ. ს-ა გამართლებული პირი არ ყოფილა. საქმეში არაა დაცული მტკიცებულება მასზედ, რომ დ. ს-ას მიერ სამართალდამცავი ორგანოების განვითარების ფონდის ანგარიშზე თანხის გადარიცხვა უკავშირდება ვ. დ-ას სისხლის სამართლის საქმეს. კასატორი აღნიშნავს, რომ სამართალდამცავი ორგანოების განვითარების ფონდი მისი წესდების შესაბამისად დაფუძნებულია სამი უწყების მიერ. შესაბამისად, ბრალდებულის მეუღლის მიერ ფონდში გადარიცხული თანხის, როგორც ზიანის მხოლოდ საქართველოს გენერალური პროკურატურისთვის დაკისრება უსაფუძვლოა.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 19 სექტემბრის განჩინებით საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად წარმოებაში იქნა მიღებული საქართველოს გენერალური პროკურატურის საკასაციო საჩივარი.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლის, საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ საქართველოს გენერალური პროკურატურის საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის მოთხოვნებს და არ ექვემდებარება დასაშვებად ცნობას შემდეგ გარემოებათა გამო:

საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილი განსაზღვრავს საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის ამომწურავ საფუძვლებს, კერძოდ, აღნიშნული ნორმის თანახმად, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ საკასაციო საჩივარი დაიშვება, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებული არც ერთი ზემოთ მითითებული საფუძვლით.

საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სააპელაციო სასამართლოს განჩინების საკასაციო სასამართლოს მიერ დამკვიდრებული პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით და ამასთან, არ არსებობს საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღების ვარაუდი. სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება ასევე არ ეწინააღმდეგება ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს. ამასთან, საქმის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს მიერ საქმეზე ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების თვალსაზრისით.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ კასატორი ვერ ასაბუთებს სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვას მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით. კასატორი საკასაციო საჩივარში ვერ აქარწყლებს სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს და დასკვნებს.

საკასაციო სასამართლო იზიარებს საქმეზე სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს და ამ გარემოებებთან დაკავშირებით გაკეთებულ სამართლებრივ შეფასებებს და მიიჩნევს, რომ სააპელაციო სასამართლომ არსებითად სწორად გადაწყვიტა მოცემული დავა.

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2023 წლის 15 სექტემბრის გადაწყვეტილებით ვ. დ-ას სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; საქართველოს გენერალურ პროკურატურას ვ. დ-ას სასარგებლოდ დაეკისრა მორალური ზიანის სახით 2000 ლარის, ხოლო მატერიალური ზიანის სახით 250 000 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარისა და 12 500 ლარის გადახდა; დანარჩენ ნაწილში სარჩელი არ დაკმაყოფილდა. აღნიშნული გადაწყვეტილება სარჩელის დაკმაყოფილების ნაწილში სააპელაციო წესით გაასაჩივრა საქართველოს გენერალურმა პროკურატურამ. სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 16 მაისის განჩინებით საქართველოს გენერალური პროკურატურის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა; უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2023 წლის 15 სექტემბრის გადაწყვეტილება. სააპელაციო სასამართლოს განჩინება საკასაციო წესით გასაჩივრებულია მხოლოდ საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიერ. ამდენად, წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრის ფარგლებში, საკასაციო სასამართლოს შეფასების საგანს წარმოადგენს საქართველოს გენერალური პროკურატურისთვის ვ. დ-ას სასარგებლოდ მორალური ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის ნაწილში 2 000 ლარისა და მატერიალური ზიანის სახით 250 000 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარის და 12 500 ლარის დაკისრების კანონიერება.

საკასაციო პალატა მიუთითებს საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლის მე-4 პუნქტზე, რომლის თანახმად, ყველასთვის გარანტირებულია სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის ან ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოსაგან ან მოსამსახურისაგან უკანონოდ მიყენებული ზიანის სასამართლო წესით სრული ანაზღაურება შესაბამისად სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის ან ადგილობრივი თვითმმართველობის სახსრებიდან. აღნიშნული დანაწესით სახელმწიფომ აიღო ვალდებულება, სახელმწიფო სახსრებიდან აანაზღაუროს მისი მოსამსახურეების მიერ უკანონოდ მიყენებული ზიანი. ამავე შინაარსის დანაწესს კი, „საქართველოს კონსტიტუციაში ცვლილების შეტანის შესახებ“ საქართველოს 2017 წლის 13 ოქტომბრის კონსტიტუციური კანონის N1324 ამოქმედებამდე, შეიცავდა საქართველოს კონსტიტუციის 49-ე მუხლის მე-9 პუნქტი, რომელიც, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს განმარტებით, „ყველას ანიჭებს უფლებას, მოითხოვოს და მიიღოს ზარალის ანაზღაურება სახელმწიფო სახსრებიდან. გარდა ამისა, ყველასთვის არის უზრუნველყოფილი სამართლებრივი დაცვის საშუალება - სასამართლოსათვის მიმართვა. ნათლად არის დადგენილი ანაზღაურების მასშტაბებიც – ზარალი სრულად უნდა ანაზღაურდეს“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2009 წლის 7 დეკემბრის N2/3/423 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს სახალხო დამცველი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-2).

საკასაციო სასამართლო, ასევე, მიუთითებს საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 207-ე მუხლზე, რომლის თანახმად, ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ მიყენებული ზიანის ანაზღაურებისას გამოიყენება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით დადგენილი წესი. ამავე კოდექსის 208-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად კი, სახელმწიფო ადმინისტრაციული ორგანოს, აგრეთვე მისი თანამდებობის პირის ან ამ ორგანოს სხვა სახელმწიფო მოსამსახურის ან საჯარო მოსამსახურის მიერ თავისი სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას მიყენებული ზიანისათვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო.

საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 92-ე მუხლის თანახმად, პირს უფლება აქვს, სამოქალაქო/ადმინისტრაციული სამართალწარმოების წესით მოითხოვოს და მიიღოს უკანონოდ ჩატარებული საპროცესო მოქმედებისა და უკანონო გადაწყვეტილების შედეგად მიყენებული ზიანის ანაზღაურება. ამასთან, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 408-ე მუხლის პირველი ნაწილის მიხედვით, იმ პირმა, რომელიც ვალდებულია აანაზღაუროს ზიანი, უნდა აღადგინოს ის მდგომარეობა, რომელიც იარსებებდა, რომ არ დამდგარიყო ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოება. სახელმწიფოს მიერ მიყენებული ზიანის ანაზღაურების წინაპირობებს განსაზღვრავს მითითებული კოდექსის 1005-ე მუხლი, რომლის მე-3 ნაწილის თანახმად, რეაბილიტირებული პირისათვის უკანონო მსჯავრდების, სისხლის სამართლის პასუხისგებაში უკანონოდ მიცემის, აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის ან გაუსვლელობის ხელწერილის უკანონოდ გამოყენების, პატიმრობის ან გამასწორებელი სამუშაოების სახით ადმინისტრაციული სახდელის არასწორად დაკისრების შედეგად მიყენებული ზიანი ანაზღაურდება სახელმწიფოს მიერ მოკვლევის, წინასწარი გამოძიების, პროკურატურის ორგანოებისა და სასამართლოს თანამდებობის პირთა ბრალის მიუხედავად. ამრიგად, ზიანის ანაზღაურებისთვის, პირის ქმედება უნდა ატარებდეს მართლსაწინააღმდეგო ხასიათს და იწვევდეს პირისთვის ზიანის მიყენებას. დამდგარ შედეგსა და უკანონო ქმედებას შორის კი უნდა არსებობდეს პირდაპირი მიზეზობრივი კავშირი. რაც შეეხება მართლსაწინააღმდეგო ქმედების განმახორციელებელი პირის ბრალეულობას, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის თავისებურებას წარმოადგენს ის, რომ მიყენებული ზიანი ანაზღაურებას ექვემდებარება მიუხედავად ზიანის მიმყენებლის ბრალისა. ასეთი ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის დაკმაყოფილებისთვის საკმარისია, დადგინდეს ქმედების უკანონობა და სახეზე იყოს პირის მარეაბილიტირებელი გარემოება. კერძოდ, პირს, რომლის მიმართაც გამოტანილია გამამართლებელი განაჩენი, უნდა მიეცეს შესაბამისი კომპენსაცია სახელმწიფოს მხრიდან მის უფლებებში გაუმართლებელი ან/და გადაჭარბებული ჩარევისთვის. ზემოაღნიშნული ნორმის მიზანია დაზარალებულის დაცვა და გამართლებული პირისათვის სახელმწიფო ორგანოების მოქმედებების შედეგად მიყენებული ზიანით გამოწვეული ნეგატიური შედეგების კომპენსირება.

საკასაციო სასამართლო მიუთითებს საქმეზე დადგენილ შემდეგ ფაქტობრივ გარემოებებზე: 2016 წლის 3 თებერვალს საქართველოს მთავარი პროკურატურის სამართალწარმოების პროცესში ჩადენილი დანაშაულის გამოძიების დეპარტამენტში დაიწყო გამოძიება, პროკურატურის თანამშრომლების მიერ ვ. გ-ეის მიმართ უფლებამოსილების გადამეტების ფაქტზე. ზემოაღნიშნული საქმიდან 2022 წლის 22 მარტს ცალკე წარმოებად გამოეყო ვ. დ-ას მიმართ არსებული სისხლის სამართლის საქმე, რომლის თანახმად, მას ბრალი დაედო საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 333-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენაში. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2004 წლის 24 დეკემბრის განაჩენით დამტკიცდა საქართველოს გენერალური პროკურატურის საგამოძიებო ნაწილის უფროსს და ბრალდებულ ვ. დ-ას შორის 2004 წლის 24 ნოემბერს დადებული საპროცესო შეთანხმება სასჯელზე. ვ. დ-ას საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 342-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული დანაშაულისათვის მიესაჯა ჯარიმა 162 დღიური ანაზღაურებით 50 ლარის ოდენობით, სულ 8140 ლარი. მითითებული საპროცესო შეთანხმების თანახმად, ვ. დ-ა არ აღიარებდა დანაშაულს, თუმცა ნებაყოფლობით ანაზღაურებდა სახელმწიფოსათვის მიყენებულ ზარალს. საპროცესო შეთანხმების გაფორმებისას გათვალისწინებულ იქნა ის გარემოებაც, რომ ბრალდებულმა 2004 წლის 11 ნოემბერს სრულად დაფარა მის მიერ მიყენებული ზიანი 100 456 ლარი და მასზე დაკისრებული ჯარიმა 8 140 ლარი.

საქმის მასალებით დადგენილია, რომ 2004 წლის 12 ნოემბერს ვ. დ-ას ცოლს, დ. ს-ასა და სსკბ ,,კ...ს’’ შორის დაიდო იპოთეკის ხელშეკრულება. იპოთეკით დაიტვირთა დ. ს-ას საკუთრებაში არსებული უძრავი ქონება. იპოთეკით უზრუნველყოფილი ვალდებულების წარმოშობას საფუძვლად დაედო იპოთეკარსა და მსესხებელს შორის 2004 წლის 11 ნოემბერს დადებული საკრედიტო ხაზის ხელშეკრულება. საკრედიტო თანხა შეადგენდა 250 750 აშშ დოლარს.

ვ. დ-ას ცოლმა - დ. ს-ამ სსკბ ,,კ...ში’’ გახსნილი საბანკო ანგარიშიდან, 2004 წლის 11 ნოემბერს, 60 000 აშშ დოლარი გადარიცხა სისხლის სამართლის საქმეზე ვ. დ-ას მიერ ზიანის ანაზღაურებასთან დაკავშირებით. საქმის მასალებით ასევე დადგენილია, რომ დ. ს-ამ 2004 წლის 22 ნოემბერს, სსკბ ,,კ...ში’’ გახსნილი საბანკო ანგარიშიდან, 190 000 აშშ დოლარი გადარიცხა სამართალდამცავი ორგანოების განვითარების ფონდის ანგარიშზე. გადარიცხული თანხა სამართალდამცავი ორგანოების განვითარების ფონდმა მიიღო ბანკ "რ...ში’’ გახსნილ ანგარიშზე 2004 წლის 24 ნოემბერს.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2022 წლის 23 ივნისის განაჩენით გაუქმდა ვ. დ-ას მიმართ საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2004 წლის 24 დეკემბრის განაჩენი; ვ. დ-ა ცნობილ იქნა უდანაშაულოდ და გამართლდა საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 342-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენაში.

საკასაციო სასამართლო იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს შეფასებას, რომ ვ. დ-ასთან მიმართებით კანონიერ ძალაში შესული გამამართლებელი განაჩენიდან გამომდინარე სახეზეა მოსარჩელის მარეაბილიტირებელი გარემოება, ვინაიდან უტყუარად დადასტურდა ბრალდების უსაფუძვლობა და პირის მიმართ გამოყენებული შეზღუდვის არამართლზომიერება. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის მიზნებისთვის არსებობს ზიანის ანაზღაურების მოპასუხისთვის დაკისრების საფუძველი, რომელიც გამოწვეულია ბრალდების მხარის მიერ საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 342-ე მუხლის პირველი ნაწილის საფუძველზე წარდგენილი უკანონო ბრალდებით. მორალური ზიანის ანაზღაურების ვალდებულება დაკავშირებულია არაქონებრივი უფლებების დარღვევასთან, ხოლო ქონებრივი უფლებების უკანონო შეზღუდვა იწვევს მატერიალური ზიანის ანაზღაურების ვალდებულებას. ამდენად, საკასაციო სასამართლო არ ეთანხმება საქართველოს გენერალური პროკურატურის მოსაზრებას ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების არარსებობის შესახებ. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ რეაბილიტირებული პირის სასარგებლოდ ზიანის ანაზღაურების ვალდებულება წარმოიშობა თანამდებობის პირის ბრალის მიუხედავად, როგორც ეს პირდაპირაა გათვალისწინებული სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის დისპოზიციით. პირის რეაბილიტაციის უმთავრეს იურიდიულ საფუძველს გამამართლებელი განაჩენი წარმოადგენს, რომელიც მის არაბრალეულობასა და უდანაშაულობას ადასტურებს.

საკასაციო პალატა მიუთითებს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 408-ე მუხლის პირველ ნაწილზე, რომლის თანახმად, ზიანის მიმყენებელი ვალდებულია აღადგინოს ის მდგომარეობა, რომელიც იარსებებდა, რომ არ დამდგარიყო ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოება. აღნიშნული ნორმა შესაძლებელს ხდის დაზარალებული პირის უფლებების აღდგენას პირვანდელ მდგომარეობაში. პალატა მიუთითებს, რომ დელიქტური პასუხისმგებლობის აუცილებელ წინაპირობას წარმოადგენს ზიანის მიყენების ფაქტი და მიზეზობრივი კავშირის არსებობა ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის. მიზეზობრივი კავშირი პასუხისმგებლობის განმსაზღვრელი აუცილებელი ელემენტია. მიზეზობრივი კავშირი მიზეზსა და შედეგს შორის აუცილებელი კავშირია, რაც გულისხმობს ორი მოვლენის არა უბრალო მუდმივ თანმიმდევრობას, არამედ შედეგის თანმიმდევრობას თავისი მიზეზის მიმართ. მიზეზობრიობის მთავარ მომენტს წარმოადგენს არსებითი კავშირი, სადაც დამოკიდებულება მიზეზსა და შედეგს შორის აქტიურ ხასიათს ატარებს. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 412-ე მუხლის მიხედვით, ანაზღაურდება მხოლოდ ის ზიანი, რომელიც ზიანის გამომწვევი მოქმედების უშუალო შედეგს წარმოადგენს. პირი მხოლოდ მაშინ აგებს პასუხს მიყენებული ზიანისთვის, როცა მისი ქმედება ადეკვატურ კავშირშია დამდგარ შედეგთან.

საკასაციო სასამართლო იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებას, რომ საქმეში წარმოდგენილი საბანკო ქვითრების შინაარსის, მათი რეკვიზიტებისა და თარიღის მიხედვით, ასევე ვ. დ-ასა და საქართველოს მთავარი პროკურატურის პროკურორს შორის დადებული საპროცესო შეთანხმების ანალიზით ცალსახად დგინდება მოსარჩელის მიმართ აღძრულ სისხლისსამართლებრივი საქმის ფარგლებში თანხის ჩარიცხვის ფაქტი. საკასაციო პალატა სააპელაციო სასამართლოს მსგავსად ყურადღებას ამახვილებს იმ გარემოებაზე, რომ ვ. დ-ას მეუღლის მხრიდან სამართალდამცავი ორგანოების განვითარების ფონდში და სახელმწიფო ბიუჯეტში თანხის ჩარიცხვა ნაკარნახევი იყო არა მხარის ნებით, არამედ ვ. დ-ას მიმართ წარმოებული სისხლისამართლებრივი დევნით, რა დროსაც იგი იმყოფებოდა წინასწარ პატიმრობაში. ზემოაღნიშნული ასევე დასტურდება მოსარჩელესთან გაფორმებული საპროცესო შეთანხმებით, რომლის თანახმად, ბრალდებული არ აღიარებდა დანაშაულს, თუმცა აანაზღაურა სახელმწიფოსთვის მიყენებული ზიანი.

საკასაციო სასამართლო არ იზიარებს კასატორის მოსაზრებას, რომ ვ. დ-ას ცოლის - დ. ს-ას მიერ სსკბ „კ...ის“ ანგარიშიდან 60 000 აშშ დოლარის გადარიცხვა არ ასახულა საქართველოს გენერალური პროკურატურის ანგარიშზე, რისი დამადასტურებელიცაა სსიპ აღსრულების ეროვნული ბიუროს წერილი. საკასაციო სასამართლო აღნიშნულის საპირისპიროდ მიუთითებს საქმეში დაცულ საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს სახაზინო სამსახურის 24.05.2023წ. წერილზე, რომლის თანახმად, დ. ს-ას მიერ 2004 წლის 11 ნოემბერს გადახდილი თანხა 60 000 აშშ დოლარი ჩაირიცხა საქართველოს გენერალური პროკურატურისთვის განკუთვნილ სახაზინო სამსახურის №001189647 სპეც. სავალუტო ანგარიშზე. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ მართალია სსიპ აღსრულების ეროვნული ბიუროს წერილში მითითებულია, რომ თანხა დანიშნულებით ,,დ. ს-ა-ვ. დ-ა’’ 60000 აშშ დოლარის ოდენობით განთავსებულია ზემოაღნიშნული ადმინისტრაციული ორგანოს საბანკო ანგარიშზე და არ არის გადარიცხული სახელმწიფო ბიუჯეტში, თუმცა აღნიშნული იმთავითვე არ გამორიცხავს საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს სახაზინო სამსახურის წერილში მითითებულ გარემოებებს. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ განსახილველ შემთხვევაში არსებითია არა ფორმალურად თუ რომელი სახელმწიფო უწყების ბალანსზეა დ. ს-ას მიერ გადარიცხული თანხა, არამედ რეალურად რომელი ადმინისტრაციული ორგანო არის აღნიშნული თანხის განმკარგავი სუბიექტი. სსიპ აღსრულების ეროვნული ბიურო არის მხოლოდ ტექნიკური თვალსაზრისთი თანხის მიმოქცევის ადმინისტრირების ფუნქციით აღჭურვილი. საკასაციო სასამართლო ასევე არ იზიარებს კასატორის მოსაზრებას მასზედ, რომ მოცემული საქმე განსხვავდება საქართველოს უზენაესი სასამართლოს პრაქტიკისგან, რამეთუ კასატორის მიერ მოხმობილი განჩინება არ ეფუძნება საქმის იდენტურ ფაქტობრივ გარემოებებს. კასატორის მიერ მითითებული განჩინების (საქმე N760(კ-24), 26.10.2023წ.) თანახმად, სახეზე იყო კანონიერ ძალაში შესული სასამართლო განაჩენი, რომლის აღსასრულებლადაც ბრალდებულმა სსიპ აღსრულების ეროვნული ბიუროს ანგარიშზე შეიტანა დაკისრებული ჯარიმის თანხა, რომელიც შესაბამის ანგარიშზე განთავსებულია დღემდე. შესაბამისად, არ მომხდარა განაჩენის აღსრულება და მითითებული თანხის სახელმწიფო ბიუჯეტში ჩარიცხვა. კასატორის მიერ მოხმობილ საქმეში სსიპ აღსრულების ეროვნული ბიუროს წერილის გამაბათილებელი ან ალტერნატიული შინაარსის მტკიცებულება არ ფიგურირებდა. საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ მოცემულ შემთხვევაში სწორედ ვ. დ-ას მეუღლის - დ. ს-ას მხრიდან ზიანის ანაზღაურება გახდა ბრალდებულთან საპროცესო შეთანხმების გაფორმების საფუძველი, რაც გულისხმობს რომ პროკურატურამ ვ. დ-ას ვალდებულება ზიანის ანაზღაურების თაობაზე შესრულებულად მიიჩნია.

ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, ვ. დ-ას სისხლის სამართლის საქმეზე განვითარებულ მოვლენათა ჯაჭვი, მათ შორის, ბრალდებულთან საპროცესო შეთანხმების გაფორმებამდე რამდენიმე დღით ადრე მოსარჩელის მეუღლის მიერ სამართალდამცავი ორგანოების განვითარების ფონდში და სახელწიფო ბიუჯეტში 250 000 (190 000+60 000) აშშ დოლარის შეტანა, ადასტურებს აღნიშნული თანხის უშუალო კავშირს ვ. დ-ას სისხლისსამართლებრივ საქმესთან. შესაბამისად, საკასაციო სასამართლო მართებულად მიიჩნევს, რომ საქართველოს გენერალურ პროკურატურას ვ. დ-ას სასარგებლოდ მართებულად დაეკისრა მატერიალური ზიანის სახით 250 000 აშშ დოლარის ანაზღაურება.

რაც შეეხება მატერიალური ზიანის სახით მოპასუხისთვის ადვოკატის მომსახურების ხარჯის - 12 500 ლარის ანაზღაურების დაკისრებას, საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ადვოკატის მონაწილეობა სისხლის სამართლის საქმის მიმდინარეობაში ბრალდებულის ინტერესებისა და უფლებების მაქსიმალურ დაცვას უზრუნველყოფს. ბრალდებულს, როგორც სისხლის სამართლის პროცესის ცენტრალურ ფიგურას, უნდა გააჩნდეს შესაძლებლობა ჯეროვნად და ეფექტიანად დაიცვას თავი წარდგენილი ბრალდებისაგან. დაცვა არის სისხლისსამართლებრივი დევნის საწინააღმდეგო ფუნქცია, სწორედ ადვოკატის მონაწილეობა სისხლის სამართლის პროცესში უზრუნველყოფს შეჯიბრებითობის პრინციპის სრულ რეალიზებას და ბრალდებულის ინტერესების არსებით დაცვას. ამასთან, ,,სისხლის სასამართლოწარმოების ფარგლებში, შეთანხმებით დაცვის შემთხვევაში, გამართლებულის მიერ ადვოკატისთვის გაწეული ხარჯის ანაზღაურება შესაძლოა მოთხოვნილ იქნეს ადმინისტრაციული სასამართლწარმოების წესით“ (სუსგ №ბს-432-429(2კ-17), 2019 წლის 7 თებერვალი). მოცემულ შემთხვევაში მოსარჩელე, მის მიმართ სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყების გამო, იძულებული გახდა სისხლის სამართლის საქმეში საკუთარი უფლებებისა და ინტერესების ეფექტურად დაცვისა და რეალიზებისათვის ადვოკატი აეყვანა, რათა სრულყოფილად ესარგებლა სისხლის სამართლის კოდექსით ბრალდებულისათვის მინიჭებული უფლება-მოვალეობებით. საკასაციო სასამართლომ არაერთ საქმეზე განმარტა, რომ მართალია, ზოგადი წესის მიხედვით ხარჯების განსაზღვრა ხდება სასამართლოში მხარის მიერ წარდგენილი ფაქტობრივად გაწეული ხარჯების ოდენობის დამადასტურებელი მტკიცებულებების საფუძველზე, თუმცა ამგვარი მტკიცებულებების არარსებობის შემთხვევაში, მხარის მოთხოვნის საფუძველზე, სასამართლოს თავადაც შეუძლია განსაზღვროს იურიდიული დახმარებისათვის გაწეული ხარჯების ოდენობა (სუს 11.02.08წ. №ას-792-1114-07 განჩინება), თუკი აშკარაა, რომ პირის უფლების დარღვევის აღკვეთის მიზნით წარმომადგენლობითი მომსახურება გაწეულია.

საკასაციო სასამართლო ყურადღებას ამახვილებს საქმეში დაცულ ვა. დ-ას და გ. გ-ეს შორის 12.07.2017წ. დადებულ ხელშეკრულებაზე, რომლის თანახმად იურიდიული მომსახურება მიმართული იყო ვ. დ-ას ინტერესების დასაცავად და მასში მითითებული იყო წარმომადგენლის ფართო სპექტრის უფლება-მოვალეობანი. ამავე ხელშეკრულებით იურიდიული მომსახურებისთვის გადასახდელი თანხა განისაზღვრა 12 500 ლარით. დადგენილია, რომ ზემოაღნიშნული ხელშეკრულების საფუძველზე 2023 წლის 12 სექტემბერს გ. გ-ეს საბანკო ანგარიშზე ჩაერიცხა 12 500 ლარი. საქმის მასალებით უდავოდ დასტურდება ადვოკატის მიერ უფლებამოსილების განხორციელების ფაქტი, კერძოდ 2017 წლის 22 თებერვალს სისხლის სამართლის საქმეს ერთვის ადვოკატის - გ. გ-ეის განცხადება ვ. დ-ას უკანონო მსჯავრდებასთან დაკავშირებით.

საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სასამართლომ მხარეს ხარჯების ანაზღაურება უნდა დააკისროს მხოლოდ იმ ოდენობით, რა ოდენობითაც ისინი რეალურად და საჭიროებისამებრ იქნა გაღებული იმ მიზნით, რომ აღკვეთილიყო უფლების დარღვევა (ადმიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება „ასანიძე საქართველოს წინააღმდეგ”).

საკასაციო სასამართლო იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებას მასზედ, რომ მატერიალური ზიანის ფარგლებში უნდა მოვიაზროთ გამართლებულის მიერ გაწეული საპროცესო ხარჯები, რადგან მათი გაწევა მოხდა სისხლის სამართლის საქმეზე უკანონო ბრალდებისგან თავდაცვის მიზნით. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ უკანონო ბრალდების არარსებობის პირობებში ვ. დ-ა არ გახდებოდა იძულებული დაეცვა თავი და გაეღო ადვოკატის მომსახურების ხარჯები. შესაბამისად, საკასაციო სასამართლო დადასტურებულად მიიჩნევს პირდაპირი მიზეზობრივი კავშირის არსებობას მოსარჩელისთვის მიყენებულ ფულად ზარალსა და საქართველოს გენერალური პროკურატურის ქმედებას შორის. ადვოკატის მონაწილეობა სისხლის სამართლის საქმის მიმდინარეობაში უზრუნველყოფს ბრალდებულის ინტერესებისა და უფლებების მაქსიმალურ დაცვასა და რეალიზებას. ამასთან, მოპასუხისთვის დაკისრებული თანხა გონივრულ შესაბამისობაშია გაწეულ საადვოკატო მომსახურებასთან. რაიმე გარემოება, რომელიც მოცემული თანხის შეუსაბამობაზე მიუთითებდა, განსახილველ საქმეზე დადგენილი არ არის. ამდენად, მართებულია საქართველოს გენერალური პროკურატურისთვის ვ. დ-ას სასარგებლოდ მატერიალური ზიანის (ადვოკატისთვის გაწეული ხარჯის) სახით 12 500 ლარის დაკისრება.

მიყენებული მორალური ზიანის ოდენობასთან დაკავშირებით, საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლის შესაბამისად, უკანონო ბრალდების/პატიმრობის ან მსჯავრდების საქმეებთან მიმართებით სასამართლოს მიერ არამატერიალური ზიანის თანხის ოდენობის განსაზღვრა ხორციელდება თითოეულ საქმეში ინდივიდუალურად, საქმის ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით. კერძოდ, მორალური ზიანის ოდენობის განსაზღვრისას მნიშვნელოვანია: დამდგარი ზიანის სიმძიმე, შელახული უფლების მნიშვნელობა, დაზარალებულის სუბიექტური დამოკიდებულება მორალური ზიანის მიმართ, განცდების ინტენსივობა, საპატიმრო დაწესებულებაში პირის ყოფნის დრო და სხვა.

საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ უკანონო ბრალდების/პატიმრობის ან მსჯავრდების საქმეებთან მიმართებით სასამართლოს მიერ არამატერიალური (მორალური) ზიანის თანხის ოდენობის განსაზღვრა ხორციელდება თითოეულ საქმეში ინდივიდუალურად, საქმის ფაქტობრივი გარემოებების, მორალური ზიანის მიმართ დაზარალებულის სუბიექტური დამოკიდებულების, ობიექტური გარემოებების (დაზარალებულის საოჯახო, ყოფითი, მატერიალური, ჯანმრთელობის მდგომარეობა, ასაკი და ა.შ.) და სხვა ფაქტორების გათვალისწინებით (Patsuria v. Georgia; Nikolaishvili v. Georgia; Jashi v. Georgia). მორალური ზიანის ანაზღაურების შემთხვევაში არ ხდება ხელყოფილი უფლების რესტიტუცია, რადგან მიყენებულ ზიანს ფულადი ეკვივალენტი არ გააჩნია. კომპენსაციის მიზანია მორალური ზიანით გამოწვეული ტკივილების, ნეგატიური განცდების შემსუბუქება, დადებითი ემოციების გამოწვევა, რომელიც ეხმარება დაზარალებულს სულიერი გაწონასწორების მიღწევაში, სოციალურ ურთიერთობებში ჩართვაში, რაც მორალური (არაქონებრივი) ზიანის ანაზღაურების სატისფაქციურ ფუნქციას შეადგენს (სუსგ Nბს-972-936(3კ-08), 2009 წლის 8 აპრილი).

მოსარჩელის მიმართ მიმდინარე სისხლის სამართლის საქმის წარმოება თავისთავად დაკავშირებულია ნეგატიურ ემოციებთან, მძიმე ფსიქიკურ განცდებთან, სულიერ ტანჯვასთან და ა.შ. ამასთან, განსახილველ შემთხვევაში, ყურადსაღებია მოსარჩელის პროფესიულ საქმიანობასა და მის რეპუტაციაზე სისხლისსამართლებრივი წარმოების გავლენა, წაყენებული ბრალის არსი, ჯანმრთელობის მდგომარეობა. ასევე, მხედველობაშია მისაღები იმ პერიოდის ხანგრძლივობა, რომლის განმავლობაშიც მოსარჩელემ დამნაშავის სტატუსით იცხოვრა, ვინაიდან გამამტყუნებელი განაჩენიდან რეაბილიტაციამდე გასულია 18 წელი. შესაბამისად, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ მოსარჩელის უფლებებში გაუმართლებელი ჩარევისთვის, საქართველოს გენერალური პროკურატურისთვის მორალური ზიანის სახით 2 000 ლარის ანაზღაურების დაკისრება პროპორციულია და ექცევა გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების კრიტერიუმებში.

ამდენად, საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ მოცემულ საქმეს არ გააჩნია არავითარი პრინციპული მნიშვნელობა სასამართლო პრაქტიკისათვის, ხოლო საკასაციო საჩივარს - წარმატების პერსპექტივა.

ზემოთქმულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ არ არსებობს საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით რეგლამენტირებული არც ერთი საფუძველი, რის გამოც საკასაციო საჩივარი არ უნდა იქნეს დაშვებული განსახილველად.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლით, 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა :

1. საქართველოს გენერალური პროკურატურის საკასაციო საჩივარი მიჩნეულ იქნეს დაუშვებლად;

2. უცვლელად დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 16 მაისის განჩინება;

3. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე მ. ვაჩაძე

მოსამართლეები: გ. აბუსერიძე

ბ. სტურუა