საქმე N:ბს-1170(კ-19)

საქმე №ბს-1170(კ-19) 18 სექტემბერი, 2023 წელი

ქ. თბილისი

ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატამ

შემდეგი შემადგენლობით:

ნუგზარ სხირტლაძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

ქეთევან ცინცაძე, გიორგი გოგიაშვილი

საქმის განხილვის ფორმა -ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი (მოსარჩელე) - გ. რ-ა

მოწინააღმდეგე მხარე (მოპასუხეები) - საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ქ. თბილისის პოლიციის დეპარტამენტი, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ქ. თბილისის პოლიციის დეპარტამენტის ძველი თბილისის სამმართველო, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ქ. თბილისის პოლიციის დეპარტამენტის ძველი თბილისის სამმართველოს პოლიციის პირველი განყოფილება

გასაჩივრებული განჩინება - თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 05.07.2019წ. განჩინება

დავის საგანი - თავისუფლების უკანონოდ შეზღუდვით გამოწვეული მორალური ზიანის ანაზღაურება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

გ. რ-ამ 26.04.2018წ. სარჩელით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას მოპასუხეების საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ქ. თბილისის პოლიციის დეპარტამენტის, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ქ. თბილისის პოლიციის დეპარტამენტის ძველი თბილისის სამმართველოსა და საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ქ. თბილისის პოლიციის დეპარტამენტის ძველი თბილისის სამმართველოს პოლიციის პირველი განყოფილების მიმართ მოპასუხეებისთვის 1500 ლარის ოდენობით არაქონებრივი (მორალური) ზიანის ანაზღაურების დაკისრების მოთხოვნით.

გ. რ-ამ აღნიშნა, რომ იგი დააკავეს 2016 წლის 26 მარტს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 150-ე მუხლის დარღვევის გამო, რაზედაც შედგა 26.03.2016წ. ადმინისტრაციული დაკავების ოქმი. გ. რ-ას მიმართ ასევე შედგა 08.04.2016წ. ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის ოქმი ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 150-ე მუხლით გათვალისწინებული ქმედების (თვითმმართველი ერთეულის იერსახის დამახინჯება) ჩადენის გამო, ოქმის თანახმად გ. რ-ა ასრულებდა წარწერას ნაგვის ურნაზე. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 26.04.2016წ. დადგენილებით, გ. რ-ას მიმართ შეწყდა ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის წარმოება ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის ჩადენის ფაქტის დაუდასტურებლობის გამო. მოსარჩელე, სასამართლოს 26.04.2016წ. დადგენილებაზე მითითებით, აღნიშნავს, რომ მის მიმართ ადმინისტრაციული დაკავების უკანონოდ გამოყენებით მას მიადგა არაქონებრივი (მორალური) ზიანი, რომლის ანაზღაურებაც მოპასუხეებს უნდა დაეკისროთ. გ. რ-ა დაკავებულ მდგომარეობაში შეიყვანეს შსს ქ. თბილისის დროებითი მოთავსების იზოლატორში და სწორედ დაკავებულ მდგომარეობაში წარსდგა ის სასამართლოს წინაშე. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 26.04.2016წ. N4/2237-16 დადგენილებით გ. რ-ას მიმართ შეწყდა ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის წარმოება, მის ქმედებაში სამართალდარღვევის ნიშნების არარსებობისა და ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის ფაქტის დაუდასტურებლობის გამო. სასამართლოს დადგენილება კანონიერ ძალაშია შესული, ის არ გასაჩივრებულა დამკავებელი და ოქმის შემდგენელი ორგანოს მიერ. სასამართლოს მიერ სამართალდარღვევის ჩადენის ფაქტის დაუდასტურებლობის გამო სასამართლოს გადაწყვეტილების მიღებიდან კანონით დადგენილ ვადაში მოსარჩელემ მისი დაკავება გაასაჩივრა ზემდგომ ორგანოში და პროკურორთან, რომლითაც მოითხოვა დაკავების/პირადი გასინჯვის უკანონოდ ცნობა და ზიანის ანაზღაურება. გ. რ-ამ გასაჩივრების საფუძვლად მიუთითა ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 251-ე მუხლი, რომლის თანახმად ადმინისტრაციული დაკავება, პირადი გასინჯვა, ნივთების გასინჯვა და დოკუმენტების ჩამორთმევა დაინტერესებულმა პირებმა შეიძლება გაასაჩივრონ ზემდგომ ორგანოებში (თანამდებობის პირთან) ან პროკურორთან. გ. რ-ას საჩივარი არ დაკმაყოფილდა. მოსარჩელემ აღნიშნა, რომ ადმინისტრაციულ პასუხისგებაში მიცემით, პოლიციის ორგანოებში გადაყვანა - იძულებითი წარდგენით, მან განიცადა უსამართლობის შიში, განიცადა სულიერი ტკივილი, მას დაეუფლა უსამართლობის და დაუცველობის განცდა, მის მიმართ მტკიცებულებათა წარუდგენლობით თავი იგრძნო შეურაცხყოფილად, უსამართლო დევნილად, შეელახა პატივი და ღირსება, საქმიანი რეპუტაცია.

მოსარჩელემ საქართველოს კონსტიტუციის მე-18, 42-ე მუხლებზე, აგრეთვე სზაკ-ის 207-ე, 208-ე, სკ-ის 317-ე, 1005-ე მუხლებზე, ევროპული კონვენციის მე-3, მე-5 მუხლებზე მითითებით მოითხოვა ზიანის ანაზღაურება. სკ-ის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილზე მითითებით მოსარჩელემ აღნიშნა, რომ ზიანი ანაზღაურებას ექვემდებარება მიუხედავად ზიანის მიმყენებლის ბრალისა. განსახილველი დავის ფარგლებში უნდა განიმარტოს სკ-ის 1005.3 მუხლით გათვალისწინებული ზიანის ანაზღაურების შესაძლებლობა ადმინისტრაციული წესით დაკავებულ პირზე, უნდა გაირკვეს აგრეთვე დაკავების უკანონობის ცნობის შესაძლებლობა. იმ პირობებში, როდესაც შსს და პროკურატურაში გასაჩივრების შედეგად ადმინისტრაციული დაკავება უკანონოდ ცნობილი არ ყოფილა, უნდა გაიმიჯნოს, ერთი მხრივ, სამართალდარღვევის წინააღმდეგ ბრძოლის საჯარო ინტერესი და მეორე მხრივ, პოლიციელის მიერ უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენებისაგან დაცვის აუცილებლობას შორის. დაკავების დროს იზრდება დასაბუთებულობის მოთხოვნაც. უფლების შეზღუდვის მიზანი არის სხვა სიკეთის დაცვა, ამ კონტექსტში დიდი მნიშვნელობა ენიჭება თანაზომიერების დაცვას. დაკავების გასაჩივრებისა და დაკავების უკანონოდ აღიარებას ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის მიზნებისათვის მხოლოდ მაშინ შეიძლება ჰქონდეს გადამწყვეტი მნიშვნელობა, როდესაც პირი ცნობილი იქნება სამართდალდამრღვევად. საპროცესო აქტი, რომლითაც მოსარჩელე გამართლდა წარდგენილ ბრალდებაში, წარმოადგენს მორალური ზიანის ანაზღაურების საფუძველს. საპატრულო პოლიციის თანამშრომლები, რომლებიც აღჭურვილნი არიან სამართალდარღვევის აღკვეთისათვის საჭირო ფართო უფლებამოსილებებით, განსაკუთრებული სიფრთხილით უნდა მიუდგნენ პირის მიმართ ზემოქმედების ისეთი ზომების გამოყენებას, რომლებიც იწვევს პირისათვის ძირითადი უფლებებითა და თავისუფლებებით სარგებლობის შეზღუდვას. სკ-ის 1005-ე მუხლით განსაზღვრული ზიანის ანაზღაურებისათვის პირის მარეაბილიტირებელ გარემოებად უპირობოდ უნდა იქნეს მიჩნეული მის მიმართ ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის წარმოების შეწყვეტის შესახებ დადგენილების მიღება, ვინაიდან ამით დასტურდება, რომ პირს არ ჩაუდენია სამართალდარღვევა.

მორალური ზიანის ოდენობასთან დაკავშირებით მოსარჩელე აღნიშნავს, რომ არამატერიალური ზიანისა ანაზღაურებას აკისრია სამი ფქუნცია: დაზარალებულის დაკმაყოფილება, ზიანის მიმყენებელზე ზემოქმედების მოხდება და სხვა პირის მიერ უფლების ხელყოფის თავიდან აცილება. მორალური ზიანის ანაზღაურების შემთხვევაში არ ხდება ხელყოფილი უფლების რესტიტუცია, რადგან მიყენებულ ზიანს ფულადი ექვივალენტი არ გააჩნია. კომპენსაციის მიზანია დადებითი ემოციების გამოწვევა, თანხა უსამართლო და შეუსაბამოდ არაგონივრული არ უნდა იყოს, უნდა საბუთდებოდეს მისი გამოთვლის რაიმე წესი, ამასთანავე მოცულობამ უნდა შეაკავოს მოპასუხეები სამომავლოდ, მხარეს უნდა გაუჩნდეს განცდა, რომ მის მიმართ განხორციელებულ უკანონობაზე ბრალეულმა პირმა აგო პასუხი არა ბუტაფორულად, ზიანის მიმყენებლასაც უნდა დარჩეს განცდა, რომ მან აგო პასუხი უკანონო მოქმედების გამო, მოცულობამ მას სამომავლო ქცევა უნდა შეუცვალოს.

მოსარჩელემ მოითხოვა მის სასარგებლოდ მოპასუხეებისათვის სოლიდარულად ადვოკატის დახმარებისათვის თანხის ანაზღაურება. მოსარჩელემ მოითხოვა აგრეთვე მინდობილობების, დავალების ხელშეკრულების და სხვა დოკუმენტების სანოტარო წესით დამოწმებისათვის გაღებული ხარჯის, სარჩელის სასამართლოში წარდგენის, საქმის განხილვისას მოსარჩელის და მისი წარმომადგენლის სასამართლოს სხდომაზე გამოცხადების გამო ტრანსპორტირებაზე გაწეული ხარჯის, მტკიცებულებათა მოძიება-მოპოვებაზე, მტკიცებულებათა ასლების დამზადებაზე, აკინძვაზე, საფოსტო კავშირზე, კვებაზე დახარჯული ხარჯების, აგრეთვე სასამართლოში მოცდენილი დროის ანაზღაურება, აღსრულების უზრუნველსაყოფად სააღსრულებო ხარჯის ანაზღაურება.

შს სამინისტროს წარმომადგენლის მიერ საქალაქო სასამართლოში წარდგენილ შესაგებელში აღინიშნა, რომ სკ-ის 1005-ე მუხლი შეიცავს მითითებას კონკრეტული საფუძვლით ზიანის მიყენების ფაქტობრივ გარემოებებზე და ვერ იქნება ანალოგიით გამოყენებული ადმინისტრაციულ პასუხისმგებლობაში მიცემისა და ადმინისტრაციული წესით დაკავების დროს. ანალოგიის გამოყენების წინაპირობა არის კანონის დაუგეგმავი წინასწარ გაუთვალისწინებელი არასრულყოფილება. იმ შემთხვევაში, როცა კანონმდებელი ურთიერთობას მოწესრიგების გარეშე შეგნებულად ტოვებს კანონის ანალოგია არ გამოიყენება. ნორმა ანალოგიურია თუ არა უნდა გადაწყდეს ნორმის განმარტების საფუძველზე. ამდენად, განმარტება და ანალოგია სამართლის მეთოდოლოგიის ცენტრალური ინსტიტუტებია. ანალოგიის გამოყენების დასაშვებობაზე პასუხს იძლევა კანონის მიზანი. სკ-ის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის განმარტებისას მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული, რომ აღნიშნული არის საგამონაკლისო ნორმა. სპეციალური ხასიათის ნორმა, რომელიც სპეციალურ სუბიექტთა ურთიერთობას აწესრიგებს, არ შეიძლება გამოყენებულ იქნეს სხვა სპეციალური ურთიერთობების მოსაწესრიგებლად ანალოგიის სახით. ადმინისტრაციული პატიმრობა შეუძლებელია გაიგივებულ იქნეს ადმინისტრაციულ დაკავებასთან. აღნიშნული ორი ინსტიტუტი ცალსახად განსხვავდება ერთმანეთისაგან. ადმინისტრაციული დაკავება თავისი არსით არის უზრუნველყოფის ღონისძიება და არა საბოლოო შედეგი. სკ-ის 1005.3 მუხლი ითვალისწინებს ადმინისტრაციული პატიმრობის შემთხვევაში რეაბილიტირების შესაძლებლობას და არა ადმინისტრაციული დაკავების დროს. ადმინისტრაციული დაკავება თავისი არსით იმდენად მცირე ჩარევაა ადამიანის თავისუფალი გადაადგილების უფლებაში, რომ იგი კონსტიტუციის მე-18 მუხლით გათვალისწინებულ დაპატიმრების რეგულაციის სფეროში არ ხვდება. ადმინისტრაციული დაკავება არ შეიიძლება გაიგივდეს ადმინისტრაციულ პატიმრობასთან, ვინაიდან ადმინისტრაციული დაკავების ვადა არ აღემატება 12 საათს, ნაკლები ინტენსივობით ხასიათდება და ამდენად, იგი ვერ იქნება მიჩნეული კონსტიტუციის მე-18 მუხლით გათვალისწინებული თავისუფლების შეზღუდვის იმგვარ ფორმად, რომელიც სკ-ის 1005.3 მუხლის დეფინიციის გამოყენების შესაძლებლობას იძლევა. ადმინისტრაციული დაკავება არის დანაშაულის პრევენციის, მისი დროული აღკვეთის და გამოვლენის მექანიზმი, ადმინისტრაციული დაკავების ტესტი არის „საკმარისი საფუძველი ვარაუდისათვის“ - ფაქტი ან/და ინფორმაცია, რომელიც დააკმაყოფილებდა ობიექტურ დამკვირვებელს გარემოებათა გათვალისწინებით დასკვნის გასაკეთებლად („პოლიციის შესახებ“ კანონის მე-2 მუხ.). საკანონმდებლო რეგულაცია იძლევა იმის საშუალებას, რომ ვარაუდი იქცეს საფუძვლად, თუმცა აპრიორი არ გულისხმობს ვარაუდის ჭეშმარიტებას. შესაგებლის ავტორი თვლის, რომ სარჩელში განმარტებული მიდგომის სასამართლო პრაქტიკად ქცევა ზიანის მომტანი იქნება საჯარო ინტერესისათვის. შესაგებლის ავტორი ასევე თვლის, რომ მორალური ზიანის მოთხოვნილი მოცულობა არაგონივრულია და ეწინააღმდეგება ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკას.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 19.02.2019წ. გადაწყვეტილებით სარჩელი არ დაკმაყოფილდა, რაც სააპელაციო წესით გასაჩივრდა გ. რ-ას მიერ.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 05.07.2019წ. განჩინებით გ. რ-ას სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს 19.02.2019წ. გადაწყვეტილება. სააპელაციო სასამართლომ სრულად გაიზიარა ქვედა ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები და სამართლებრივი შეფასება.

სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა შემდეგი: 26.03.2016წ., 05:05 საათზე, შედგა ადმინისტრაციული დაკავების ოქმი, რომლის თანახმად ადმინისტრაციული წესით დააკავეს გ. რ-ა კერძოდ, ნაგვის ურნაზე საღებავებით სხვადასხვა სახის წარწერებისა და ნახატების შესრულების მოტივით. მას ჩაუტარდა პირადი გასინჯვა. გ. რ-ა შსს თბილისის პოლიციის დეპარტამენტის ძველი თბილისის სამმართველოს პირველი განყოფილების ადმინისტრაციულ შენობაში წარადგინეს 26.03.2016წ. 05:12 საათზე, ხოლო გათავისუფლდა 26.03.2016წ., 06:36 საათზე. სასკ-ის 150-ე მუხლის საფუძველზე, 08.04.2016წ., გ. რ-ას მიმართ შედგა ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის ოქმი. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 26.04.2016წ. დადგენილებით გ. რ-ას მიმართ ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის წარმოება შეწყდა, ვინაიდან არ დასტურდებოდა ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის ჩადენის ფაქტი. გ. რ-ას წარმომადგენელმა საჩივრით მიმართა საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრს, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს გენერალურ ინსპექციას, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ქ. თბილისის პოლიციის დეპარტამენტს, ქ. თბილისის პროკურორსა და სახალხო დამცველს ადმინისტრაციული დაკვების უკანონოდ აღიარება/ცნობის მოთხოვნით, თუმცა აღმასრულებელი ხელისუფლების ორგანოების მხრიდან საჩივრები არ იქნა დაკმაყოფილებული.

სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ არ არსებობდა სარჩელის სკ-ის 1005.3 მუხლით დაკმაყოფილების საფუძველი. აღნიშნული ნორმა რეაბილიტირებული პირისთვის ზიანის ასანაზღაურებლად ითვალისწინებს კონკრეტულ შემთხვევებს, მათ შორის ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 24-ე მუხლის პირველი ნაწილის მხოლოდ „ვ“ (გამასწორებელი სამუშაო) და „ზ“ (ადმინისტრაციული პატიმრობა) ქვეპუნქტებით გათვალისწინებული ძირითადი ადმინისტრაციული სახდელის არასწორად დაკისრების შედეგად მიყენებული ზიანის ანაზღაურებას. გ. რ-ას მიმართ არ ჰქონია ადგილი სკ-ის 1005.3 მუხლით გათვალისწინებული და შესაბამისად ანაზღაურებას დაქვემდებარებული ღონისძიების (გამასწორებელი სამუშაოს ან ადმინისტრაციული პატიმრობის) გამოყენებას.

სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 247-ე მუხლის პირველ ნაწილზე, რომლის თანახმადაც ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის ჩამდენის ადმინისტრაციულმა დაკავებამ არ უნდა გასტანოს თორმეტ საათზე მეტ ხანს და აღნიშნა, რომ მოსარჩელის ადმინისტრაციული დაკავება სულ გრძელდებოდა 1 (ერთი) საათი და 31 (ოცდათერთმეტი) წუთი. ამდენად, აღნიშნული ნორმის მოთხოვნა არ დარღვეულა.

სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ არ არსებობდა სარჩელის სკ-ის 1005.1 მუხლით დაკმაყოფილების საფუძველი. აღნიშნულ ნორმაზე დაყრდნობით მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად გადამწყვეტი იყო არა მოსარჩელის მხრიდან სამართალდარღვევის ფაქტის არ არსებობა, არამედ სახელმწიფო მოსამსახურის მიერ თავისი სამსახურებრივი მოვალეობის დარღვევის ფაქტის არსებობა. სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა საკასაციო სასამართლოს Nბს-1143-1137(2კ-17) საქმეზე მიღებულ გადაწყვეტილებაზე და აღნიშნა, რომ ვინაიდან გ. რ-ას დაკავების ფაქტი ზემდგომი ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ საჩივრის განხილვის ფარგლებში არ ყოფილა უკანონოდ ცნობილი, ამასთან, ადმინისტრაციული წესით დაკავების კანონიერება მოსარჩელის მიერ სადავოდ არ გამხდარა არც სასარჩელო წესით, მოპასუხე ადმინისტრაციული ორგანოების უფლებამოსილი პირების მიერ ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსით დადგენილი წესით დაკავება იყო კანონშესაბამისი, რის გამოც არ არსებობდა სარჩელის დაკმაყოფილების სამართლებრივი საფუძველი. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს იმავე გადაწყვეტილებაზე დაყრდნობით, პალატამ აღნიშნა, რომ ასეთ სასარჩელო მოთხოვნაზე საპროცესო კანონმდებლობით გათვალისწინებულ მტკიცებულებას წარმოადგენდა მოსარჩელის მიმართ განხორციელებული პოლიციური ღონისძიების - ადმინისტრაციული დაკავების კანონით დადგენილი წესით გასაჩივრების შედეგად გამოტანილი გადაწყვეტილება, რომელზეც შესაძლებელი იქნებოდა ადმინისტრაციული დაკავების კანონიერების შემოწმება და რაც შემდგომ საფუძვლად დაედებოდა ზიანის ანაზღაურების შესახებ მოთხოვნის დაკმაყოფილებას. სასამართლომ მიიჩნია, რომ უშუალოდ ზიანის ანაზღაურების შესახებ მოთხოვნაზე სასარჩელო წარმოებისას სასამართლოს არ გააჩნდა მოსამსახურის მიერ მასზე დაკისრებული სამსახურებრივი მოვალეობის დარღვევის ფაქტის დადგენის შესაძლებლობა.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 05.07.2019წ. განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრა გ. რ-ას წარმომადგენელმა.

კასატორის თვლის, რომ ადმინისტრაციული დაკავება ექცევა სკ-ის 1005.3 მუხლით გათვალისწინებულ ფაქტობრივ შემადგენლობაში. კასატორი ყურადღებას ამახვილებს იმაზე, რომ მის მიმართ წარმოებული ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმე შეწყდა სამართალდარღვევის ფაქტის არარსებობის გამო, რაც ავტომატურად განაპირობებს ადმინისტრაციული დაკავების უკანონოდ მიჩნევას ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის მიზნებისათვის. სკ-ის 1005.3 მუხლით განსაზღვრული ზიანის ანაზღაურებისთვის პირის მარეაბილიტირებელ გარემოებად უპირობოდ უნდა იქნეს მიჩნეული მის მიმართ ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის წარმოების შეწყვეტის შესახებ დადგენილება, რადგან ამგვარი აქტი ადასტურებს, რომ გამართლებულ პირს სამართალდარღვევა არ ჩაუდენია, რაც თავის მხრივ განაპირობებს მის უფლებებში აღდგენას - რეაბილიტაციას. აღნიშნული გარემოების არსებობა საკმარისია პირისთვის ზიანის ანაზღაურებისთვის. სარჩელი საფუძვლიანია მიუხედავად იმისა, რომ აღმასრულებელი ხელისუფლების ორგანოების მიერ არაა აღიარებული ადმინისტრაციული დაკავების უკანონობა და არაა დადგენილი პოლიციის თანამშრომელთა მხრიდან მათზე დაკისრებული სამსახურებრივი მოვალეობის დარღვევით ზიანის მიყენება. აუცილებელი არ არის, პირს გასაჩივრებული ჰქონდეს ადმინისტრაციული დაკავება ან დაკავება უკანონოდ იქნეს აღიარებული შესაბამისი ორგანოს მიერ. კასატორმა მიუთითა სამართლებრივი ნორმებით დაცულ არაქონებრივ უფლებებზე, რომელთა ხელყოფა წარმოშობს არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურების საფუძველს. კასატორი ითხოვს ზიანის ანაზღაურების სოლიდარულად დაკისრებას ყველა მოპასუხისთვის. ადმინისტრაციული დაკავება განახორციელეს სამინისტროს თანამშრომლებმა, შესაბამისად, ზიანის მიმყენებლებს წარმოადგენს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო, მისივე პოლიციის დეპარტამენტი და დასახელებული ყველა სხვა მოპასუხე.

კასატორმა მოითხოვა მოპასუხეებისთვის სასამართლოსგარეშე პროცესის ხარჯის გადახდის დაკისრება, კერძოდ: ადვოკატის დახმარებისთვის 9 400 ლარი; მინდობილობების, დავალების ხელშეკრულების, იურიდიული მომსახურების ხელშეკრულების, ადვოკატის სახელზე შედგენილი განცხადებების და სხვა დოკუმენტების სანოტარო წესით დამოწმებისთვის გაღებული სანოტარო ხარჯი - 70 ლარის ოდენობით; საკასაციო საჩივრის სასამართლოში წარდგენის, საქმის განხილვისას აპელანტებისა და მისი წარმომადგენლების სასამართლო სხდომაზე გამოცხადების უზრუნველსაყოფად, სასამართლო გადაწყვეტილების ჩაბარების მიზნით გადაადგილების გამო ტრანსპორტირებაზე გაღებული ხარჯი - 100 ლარის ოდენობით; მტკიცებულებათა მოძიება-მოპოვებაზე გაღებული ხარჯი, რაც აუცილებელი გახდა წერილობითი და სხვაგვარი მტკიცებულებების მისაღებად - 20 ლარის ოდენობით; საქმის განხილვის უზრუნველსაყოფად მეორე ინსტანციის სასამართლოში საჩივრის, წერილობითი განცხადებების, წერილობითი შუამდგომლობების მომზადებაზე დახარჯული ცელულოზის ქაღალდის ფურცლებისთვის - 70 ლარი; საკასაციო საჩივრისა და თანდართული დოკუმენტების, ასევე სხვა მტკიცებულების ასლების მომზადებაზე გაღებული ხარჯები - 40 ლარი; მათ აკინძვაზე გახარჯული ლითონის ამკინძვით შეკვრაზე გაღებული ხარჯი - 0.1 ლარი; საქმის მასალების სასამართლოში გადაგზავნისას საფოსტო კავშირისათვის გაღებული დანახარჯი - 60 ლარი; საფოსტო კავშირისას მასალების საფოსტო კონვერტით შესაფუთად გაწეული დანახარჯის - 10 ლარი; ასევე კასატორის და მისი წარმომადგენლის სასამართლოში გამოცხადებისას, მათი გამოცხადების პერიოდში აუცილებელ კვებაზე გაწეული გაზრდილი დანახარჯები - 100 ლარი; სასამართლოში მოცდენილი (დაკარგული) დროის ანაზღაურება - 5 000 ლარის ოდენობით; საქმეზე მიღებული სასამართლო გადაწყვეტილების სააღსრულებო ორგანოში აღსრულების უზრუნველსაყოფად სააღსრულებო ხარჯის ანაზღაურება - 200 ლარი.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო საქმის მასალების გაცნობის, საკასაციო საჩივრის საფუძვლების შესწავლისა და გასაჩივრებული განჩინების კანონიერება-დასაბუთებულობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ გ. რ-ას საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ, უნდა გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 05.07.2019წ. განჩინება და მიღებულ იქნეს ახალი გადაწყვეტილება, რომლითაც გ. რ-ას სარჩელი უნდა დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ შემდეგ გარემოებათა გამო:

განსახილველ შემთხვევაში დავის საგანს შეადგენს უკანონო ადმინისტრაციული დაკავებით გამოწვეული არაქონებრივი (მორალური) ზიანის ანაზღაურების ადმინისტრაციული ორგანოსთვის დაკისრების საკითხი. მოცემული დავის ფარგლებში დასადგენია არაქონებრივი (მორალური) ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის წარმომშობი ნორმა, შესაფასებელია სამართალდარღვევის საქმისწარმოების შეწყვეტის შესახებ სასამართლო დადგენილების მარეაბილიტირებელ გარემოებად მიჩნევის საკითხი, ასევე შესაფასებელია უშუალოდ ადმინისტრაციული დაკავების გასაჩივრების მნიშვნელობა მოთხოვნის დაკმაყოფილებისთვის, დასადგენია ასანაზღაურებელი ზიანის ოდენობა და ასევე ზიანის ანაზღაურებაზე პასუხისმგებელი ადმინისტრაციული ორგანო.

საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 244.1 მუხლით გათვალისწინებული ადმინისტრაციული დაკავება წარმოადგენს ადამიანის ფიზიკური თავისუფლების აღკვეთის ერთ-ერთი სამართლებრივ ღონისძიებას. ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 247-ე მუხლის 1-ელი ნაწილის (სადავო პერიოდში მოქმედი რედაქციის) თანახმად, ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის ჩამდენის ადმინისტრაციულმა დაკავებამ არ უნდა გასტანოს თორმეტ საათზე მეტ ხანს. გამონაკლის შემთხვევებში, განსაკუთრებული აუცილებლობის გამო, საქართველოს საკანონმდებლო აქტებით შეიძლება დაწესდეს ადმინისტრაციული დაკავების სხვა ვადები. ადამიანის ფიზიკური თავისუფლების ძირითადი უფლება იცავს პირს თავისუფლების ნებისმიერი ხანგრძლივობით უკანონო აღკვეთისას, რაოდენ ხანმოკლეც უნდა იყოს იგი (Krupko and Others v. Russia, no. 26587/07, §35, 26.06.2014). საპოლიციო ღონისძიება შესაძლოა მიჩნეულ იქნეს ფიზიკური თავისუფლების აღკვეთად, თუნდაც იგი გრძელდებოდეს ძალიან მოკლე დროით (Creangă v. Romania [GC], no. 29226/03, §§91-93, 23.02.2012; Foka v. Turkey, no. 28940/95, §75, 24.06.2008). ასე მაგ. თავისუფლების აღკვეთად იქნა მიჩნეული პირის მიერ პოლიციის განყოფილებაში 45 წუთის განმავლობაში ყოფნა (Shimovolos v. Russia, no. 30194/09, §§48, 57, 21.06.2011), ასევე შემთხვევა, როდესაც პირის პოლიციის ოფისში მიყვანა, შემოწმება და იზოლატორში მოთავსება არ აღემატებოდა ერთ საათს (Novotka v. Slovakia (dec.), no. 47244/99, §a, §2, 04.11.2003). საკასაციო პალატა ყურადღებას ამახვილებს იმაზე, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის მიხედვით, ღონისძიების ხანგრძლივობის მიუხედავად, თავისუფლების აღკვეთას წარმოადგენს პირის ნების საწინააღმდეგოდ მისი მიყვანა პოლიციის ოფისში, იზოლატორში მოთავსებით (Ostendorf v. Germany, no. 15598/08, §64, 07.03.2013) ან იზოლატორში მოთავსების გარეშე (Krupko and Others v. Russia, no. 26587/07, §36, 26.06.2014). ღონისძიების თავისუფლების აღკვეთად დაკვალიფიცირებისთვის გადამწყვეტია იძულების, ძალდატანების ელემენტის არსებობა. ასეთ დროს, პირს არ გააჩნია, ფაქტობრივი და/ან სამართლებრივი თვალსაზრისით, შესაძლებლობა მიიღოს თავისუფალი გადაწყვეტილება პოლიციის ოფისში მისვლაზე უარის თქმის თაობაზე ან მისვლის შემთხვევაში, ოფისის ნებისმიერ მომენტში დატოვების შესახებ ისე, რომ მის მიმართ არ დადგეს არახელსაყრელი შედეგები (Creangă v. Romania [GC], no. 29226/03, §§94-100, 23.02.2012; Rozhkov v. Russia (no. 2), no. 38898/04, §79, 31.01.2017). 26.03.2016წ. ღონისძიების ფიზიკური თავისუფლების აღკვეთად მიჩნევისთვის მეორე მნიშვნელოვან გარემოებას წარმოადგენს პირის მოთავსება (გადაყვანა) სახელმწიფოს მიერ შერჩეულ შემოზღუდულ სივრცეში. პირი დაკავებულად ჩაითვლება იმ მომენტიდან, როდესაც მას ფიზიკური თავისუფლება დახურულ სივრცეში გადაყვანის მიზნით შეეზღუდება (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 11.04.2013წ. №1/2/503,513 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები – ლ. იზორია და დ.-მ. შუბლაძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-21). საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 11.04.2013წ. N1/2/503, 513 გადაწყვეტილებაში აღინიშნა, რომ დაკავებად კვალიფიკაციისათვის არა აქვს მნიშვნელობა იმას, თუ რამდენ ხანს - წუთსა თუ საათს გასტანა დაკავებამ. სასამართლო მიუთითებს, რომ ნათელი უნდა იყოს უფლების შეზღუდვის მიზნები, მისი საფუძვლები, ასევე განჭვრეტადი უნდა იყოს ის შედეგებიც, რომლებიც შესაძლებელია უფლებაში ჩარევას მოჰყვეს (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 11.04.2013წ. N1/2/503, 513 გადაწყვეტილება). საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოების თანახმად, გ. რ-ა 05:05 საათზე დააკავეს (ამ დროს არის შედგენილი გ. რ-ას მიმართ ადმინისტრაციული დაკავების ოქმი), 05:12 საათზე გ. რ-ა გადაიყვანეს ქ. თბილისის პოლიციის დეპარტამენტის ძველი თბილისის სამმართველოს პირველი განყოფილების ადმინისტრაციულ შენობაში, იმავე დღის 06:36 საათზე გ. რ-ამ დატოვა ადმინისტრაციული შენობა. ძველი თბილისის სამმართველოს პირველი განყოფილების გამომძიებლის 26.03.2016წ. პატაკის თანახმად, დაკავება განახორციელეს სამართალდამცავი ორგანოს თანამშრომლებმა, ამასთან მოპასუხე არ მიუთითებს გარემოებებზე, რომლებიც დაადასტურებდნენ გ. რ-ას ადმინისტრაციულ შენობაში ნებაყოფლობით მისვლასა და შენობის დატოვებაზე ნებაყოფლობით უარის თქმას. ამდენად, საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ გ. რ-ას აღეკვეთა ფიზიკური თავისუფლება 1 (ერთი) საათისა და 31 (ოცდათერთმეტი) წუთის განმავლობაში.

საკასაციო პალატა არ იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებას იმის თაობაზე, რომ უკანონო ადმინისტრაციული დაკავებით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა არ ექცევა სკ-ის 1005.3 მუხლის მოქმედების ფარგლებში. „დაკავება“ თავისი არსით, თავისუფლების შეზღუდვის შედარებით ნაკლებად მძიმე ფორმაა, რომელიც მოქცეულია კონსტიტუციურ-სამართლებრივ ჩარჩოებში, ექვემდებარება დამოუკიდებელ შემოწმებას. დაკავება, როგორც თავისუფლების შეზღუდვის ხანმოკლე ფორმა, გათვალისწინებულია სისხლის სამართლის საპროცესო და ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსებით. სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის მიხედვით დაკავება წინ უსწრებს ამავე კოდექსით გათვალისწინებული აღკვეთის ღონისძიების - წინასწარი პატიმრობის გამოყენების შესაძლებლობას და თავისი შინაარსით განსხვავდება თავისუფლების აღკვეთისაგან, რომელიც სისხლის სამართლის კოდექსით გათვალისწინებულ სასჯელის სახეს წარმოადგენს. რაც შეეხება ადმინისტრაციულ დაკავებას, ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 244.1 მუხლის შესაბამისად პირის ადმინისტრაციული დაკავება დასაშვებია საკანონმდებლო აქტით უშუალოდ გათვალისწინებულ შემთხვევებში, ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის აღსაკვეთად, როცა ამოწურულია ზემოქმედების სხვა ზომები პიროვნების დასადგენად. სამართალდარღვევის ოქმის შესადგენად (ადგილზე შედგენის შეუძლებლობის შემთხვევაში), საქმის დროულად და სწორად განხილვისა და საქმეზე მიღებული დადგენილების აღსრულების უზრუნველსაყოფად. სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსით გათვალისწინებულ დაკავებას ადგილი აქვს მაშინ, როდესაც სისხლის სამართლის საქმეზე დაწყებული გამოძიების ფარგლებში, კონკრეტულ პირთან მიმართებით არსებობს იმ სახის ფაქტების და ინფორმაციის ერთობლიობა, რომელიც საკმარისია დასაბუთებული ვარაუდისათვის, რომ აღნიშნულმა პირმა ეს კონკრეტული დანაშაული ჩაიდინა (სისხლის სამართლის პროცესში პირის მიმართ დაკავების ღონისძიების გამოყენების ეტაპზე მოქმედებს „გონივრული ეჭვის“ სტანდარტი, რომელიც ხაზს უსვამს მხოლოდ გამოძიების წარმოებაზე პასუხისმგებელი ორგანოს მცდელობას - სარწმუნო მტკიცებულებებით დაადასტუროს შესაძლო დანაშაულის არსებობა. გონივრული ეჭვის სტანდარტს ბრალდების მხარე იყენებს პირისათვის ბრალდების წარდგენის შესახებ გადაწყვეტილების მისაღებად). ადმინისტრაციული დაკავების საკანონმდებლო ფორმულირება არ შეიცავს მინიშნებას გონივრული ეჭვის თაობაზე, თუმცა უდავოა, რომ აღნიშნული თავისუფლების შეზღუდვის ფორმის გამოყენებისას დაკავებაზე უფლებამოსილი პირი არ უნდა მოქმედებდეს ინტუიციით, სუბიექტური განცდით. პოლიციის თანამშრომლები, რომლებიც აღჭურვილნი არიან სამართალდარღვევის აღკვეთისთვის საჭირო ფართო უფლებამოსილებებით, განსაკუთრებული სიფრთხილით უნდა მიუდგნენ პირის მიმართ დაკავების ღონისძიების გამოყენებას. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ თავისუფლების შემზღუდავი სხვა ღონისძიებების მსგავსად, ადმინისტრაციული დაკავებაც სამართალდარღვევის საქმეთა წარმოებაზე უფლებამოსილი თანამდებობის პირისათვის რეაგირების უკიდურეს საშუალებას უნდა წარმოადგენდეს. სკ-ის 1005.3 მუხლი პირდაპირ არ შეიცავს მითითებას რეაბილიტირებული პირისათვის ადმინისტრაციული წესით უკანონოდ დაკავების შედეგად მიყენებული ზიანის სახელმწიფოს მხრიდან ანაზღაურების შესაძლებლობაზე. სკ-ის 1005.3 მუხლში არსებული პირის მარეაბილიტირებელი გარემოებების არსებობის პირობებში „უკანონოდ შეფასებადი“ ქმედებების ჩამონათვალი უკავშირდება როგორც სისხლის სამართლის, ისე ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა სფეროს („მსჯავრდება“, „სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიცემა“, „აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის გამოყენება“, „ადმინისტრაციული პატიმრობა“, „დისციპლინური პატიმრობის ან გამასწორებელი სამუშაოების სახით ადმინისტრაციული სახდელის დაკისრება“). ამასთანავე, სისხლის სამართლის საქმეებზე გამოყენებად თავისუფლების შემზღუდავ ღონისძიებებთან მიმართებაში ნორმა უფრო დეტალიზებულია - შეიცავს მითითებას პირის სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიცემიდან მისთვის სასჯელის შეფარდების ჩათვლით კანონით გათვალისწინებულ ღონისძიებათა ჩამონათვალს. რაც შეეხება ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსით გათვალისწინებულ ღონისძიებებს, სკ-ის 1005.3 მუხლი შეიცავს მხოლოდ ადმინისტრაციული სახდელების - „ადმინისტრაციული პატიმრობისა“ და „გამასწორებელი სამუშაოების“ შესახებ ჩანაწერს. „ადმინისტრაციული დაკავება“, როგორც სამართალდარღვევის საქმეზე რეაბილიტირებული პირისათვის უკანონოდ მისაჩნევი ზემოქმედების ღონისძიება, ნორმაში მითითებული არ არის. საკასაციო სასამართლოს თვლის, რომ სკ-ის 1005.3 მუხლში „ადმინისტრაციული დაკავების“ შესახებ ჩანაწერის არარსებობა არ ადასტურებს, რომ ადმინისტრაციულ დაკავებას, როგორც თავისუფლების შეზღუდვის ფორმას, არ გააჩნია მნიშვნელობა ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის მიზნებისათვის. ადმინისტრაციულ დაკავებასა და სკ-ის 1005.3 მუხლში მითითებულ ადმინისტრაციულ პატიმრობას შორის გასხვავება არის მის ინტენსივობაში, ხანგრძლოვობასა და ხარისხში, ამასთან, ადმინისტრაციული დაკავება არის უზრუნველყოფის ღონისძიება, ხოლო ადმინისტრაციული პატიმრობა წარმოადგენს ადმინისტრაციული სახდელის სახეს, თუმცა თავის არსით და დამდგარი ნეგატიური შედეგებით, რაც გამოიხატება დახურულ სივრცეში გარკვეული დროით მოთავსებაში, უარყოფითი განცდების წარმოქმნაში, ისინი ერთმანეთს ჰგვანან. ფიზიკური თავისუფლების შემზღუდველი ადმინისტრაციული დაკავების ინსტიტუტი გათვალისწინებულია ადმინისტრაციული სამართალდარღვევათა კოდექსით და შესაბამისად მისი მომწესრიგებელი ნორმები უნდა განიმარტოს ნორმატიული ძალით იერარქიულად მასზე მაღლა მდგომი სამართლებრივი აქტების მხედველობაში მიღებით. ადამიანის (ფიზიკური) თავისუფლება დაცულია ძირითადი უფლებების რანგით, რაც მის განსაკუთრებულ მნიშვნელობაზე მიუთითებს, მისი უკანონოდ აღკვეთა წარმოშობს გამოწვეული მორალური ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნას. ადამიანის (ფიზიკური) თავისუფლება დაცულია როგორც საქართველოს კონსტიტუციით, ასევე ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციით. საქართველოს კონსტიტუციის 13.1 მუხლის მიხედვით, ადამიანის თავისუფლება დაცულია, ხოლო 13.3 მუხლის თანახმად, ადამიანის დაკავება დასაშვებია კანონით განსაზღვრულ შემთხვევებში კანონით უფლებამოსილი პირის მიერ. „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს დადგენილი პრაქტიკა ერთმნიშვნელოვნად მიუთითებს, რომ ადამიანის ფიზიკური თავისუფლების ხელშეუხებლობის დაცვა განსაკუთრებულ კონსტიტუციურ-სამართლებრივ გარანტიებს საჭიროებს“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 19.10.2018წ. გადაწყვეტილება საქმეზე საქართველოს მოქალაქე დ. მალანია საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ, II-33). „ადამიანის თავისუფლება იმდენად წონადი ძირითადი უფლებაა, რომ მასში ჩარევა სახელმწიფო ხელისუფლების მხრიდან უნდა განიხილებოდეს, როგორც ultima ratio“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 06.04.2009წ. N2/1/415 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს სახალხო დამცველი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-15).“ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის 5.1 მუხლის მიხედვით, არავის შეიძლება აღეკვეთოს თავისუფლება, თუ არა კანონით დადგენილი პროცედურის შესაბამისად გარდა შემთხვევებისა, რომელთა ჩამონათვალი ამომწურავადაა მითითებული კონვენციის 5.1 მუხლის a-f ქვეპუნქტებში. კონვენციის მე-5 მუხლი, მე-2, მე-3 და მე-4 მუხლებთან ერთობლიობაში, მიეკუთვნება იმ ძირითადი უფლებების კატეგორიას, რომელიც პირის ფიზიკურ უსაფრთხოებას იცავს და მას აქვს უმაღლესი მნიშვნელობა. მისი ძირითადი მიზანი თავისუფლების თვითნებური ან გაუმართლებელი აღკვეთის პრევენციაა (Lukanov v. Bulgaria, 20 March 1997, §41, Reports 1997‑II; Assanidze v. Georgia [GC], no. 71503/01, §171, ECHR 2004‑II; and Ilaşcu and Others v. Moldova and Russia [GC], no. 48787/99, §461, ECHR 2004‑VII). ამდენად, ადამიანის ფიზიკური თავისუფლების აღკვეთა დასაშვებია მხოლოდ გამონაკლის შემთხვევებში. საკასაციო პალატა ყურადღებას ამახვილებს იმაზე, რომ საგამონაკლისო შემთხვევები, რომლებიც გათვალისწინებულია კონვენციის 5.1 მუხლის a-f ქვეპუნქტებით და რომელთა დროსაც გამართლებულია თავისუფლების აღკვეთა, დაყოფილი არაა სამართლის დარგების მიხედვით, რის გამოც მათი მოქმედება ვრცელდება ფიზიკურ თავისუფლებაში ნებისმიერი ჩარევის მიმართ განურჩევლად თავისუფლების აღმკვეთი ღონისძიების სამართლის დარგისადმი კუთვნილებისა, რაც დასტურდება კონვენციის მაგალითად 5.1 მუხლის „a“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული საგამონაკლისო შემთხვევასთან დაკავშირებით გაკეთებული განმარტებით (Engel and Others v. the Netherlands, 08.06.1976, §68, Series A no. 22). კონვენციის მე-5 მუხლში მითითებული ტერმინი „თავისუფლების აღკვეთა“ ზოგადი მნიშვნელობისაა და მოიცავს ნებისმიერი სახის დაკავებას, დაპატიმრებას თუ სხვაგვარ თავისუფლების შეზღუდვას. მე-5 მუხლთან მიმართებაში ევროპული სასამართლო გასცდა კონვენციის ტერმინების სიტყვასიტყვით განმარტებას, ასე მაგ. დისციპლინური სახდელი, რომელიც უაკვშირდება ჰაუპტვახტში მოთავსებას, სტრასბურგის სასამართლოს მიერ შემუშავებული სტანდარტებით ერთმნიშვნელოვნად ხვდება ევროპული კონვენციის მე-5 მუხლის მოქმედების არეში (იხ. „ენგელი და სხვები ნოდერლანდების წინააღმდეგ“, Engel and others v. the Netherlands, 08.06.1976), მიუხედავად იმისა, რომ ამგვარი შეზღუდვის ფორმაზე კონვენციის მე-5 მუხლში ჩანაწერი არ არსებობს).

ფიზიკური თავისუფლების აღკვეთის შემთხვევებზე ხორციელდება სასამართლო კონტროლი უფლების როგორც პირველადი, ასევე მეორადი დაცვის სამართლებრივი საშუალებებით, მათ შორის ზიანის ანაზღაურების გზით. საქართველოს კონსტიტუციის 13.6 მუხლის მეორე წინადადების თანახმად, უკანონოდ თავისუფლებაშეზღუდულ პირს აქვს კომპენსაციის მიღების უფლება. თვითნებური დაკავება წინააღმდეგობაში მოდის საქართველოს კონსტიტუციის მე-4 მუხლის მე-2 ნაწილთან, რომლითაც სახელმწიფო ცნობს და იცავს ადამიანის საყოველთაოდ აღიარებულ უფლებებსა და თავისუფლებებს, როგორც წარუვალ და უზენაეს ადამიანურ ღირებულებებს. საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 92-ე მუხლის თანახმად, პირს უფლება აქვს, სამოქალაქო/ადმინისტრაციული სამართალწარმოების წესით მოითხოვოს და მიიღოს უკანონოდ ჩატარებული საპროცესო მოქმედებისა და უკანონო გადაწყვეტილების შედეგად მიყენებული ზიანის ანაზღაურება. მითითებული მუხლი არის ზოგადი ხასიათის ნორმა, რომელიც უზრუნველყოფს სახელმწიფოს ვალდებულებას უკანონოდ დაკავებულ, დაპატიმრებულ ან მსჯავრდებულ პირს შეუქმნას იმის სამართლებრივი შესაძლებლობა, რომ ამ უკანასკნელმა, საჭიროების შემთხვევაში გამოიყენოს კომპენსაციის მოთხოვნისა და მიღების უფლების განხორციელების ეფექტური და რეალური სამართლებრივი ნორმები. ევროპული კონვენციის მე-5 მუხლის 1-ელი პუნქტით გათვალისწინებული უფლების რესტიტუციის შესაძლებლობას იძლევა „პოლიციის შესახებ“ კანონის 59-ე მუხლის მე-5 ქვეპუნქტის მითითება, რომ სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას პოლიციელის მიერ მიყენებული ზიანის ანაზღაურებისათვის პასუხისმგებლობის საკითხი წესრიგდება სზაკ-ის XIV თავით დადგენილი ნორმებით. სზაკ-ის 207-ე მუხლის თანახმად, თუ ამ კოდექსით სხვა რამ არ არის დადგენილი, ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ მიყენებული ზიანის ანაზღაურებისას გამოიყენება სამოქალაქო კოდექსით დადგენილი წესი. სზაკ-ის 208-ე მუხლის 1-ელი ნაწილის შესაბამისად, სახელმწიფო ადმინისტრაციული ორგანოს, აგრეთვე მისი თანამდებობის პირის ან სხვა სახელმწიფო მოსამსახურეების მიერ სამსახურებრივი მოვალეობის განხორციელებისას მიყენებული ზიანისათვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო. ადმინისტრაციული ორგანოს ზიანის მიმყენებელი ქმედება არსებითად არ განსხვავდება კერძო პირის ანალოგიური ქმედებისაგან, შესაბამისად, სზაკ-ის 207-ე მუხლით განსაზღვრულ იქნა კერძო სამართალში დადგენილი პასუხისმგებლობის ფორმებისა და პრინციპების გავრცელება სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის შემთხვევებზეც, რაც გამოიხატა პასუხისმგებლობის სახეების დადგენით სამოქალაქო კოდექსზე მითითებით, იმ გამონაკლისის გარდა, რაც თავად ამ კოდექსით არის გათვალისწინებული. კონვენციის 5.5 მუხლის მიხედვით, ყველა მსხვერპლს, ვინც ამ მუხლის მოთხოვნათა დარღვევით დააკავეს ან დააპატიმრეს, აქვს კომპენსაციის ქმედითი უფლება. აღნიშნული გარანტიების ქმედითი რეალიზების მიზნით სკ-ის 1005.3 მუხლში მითითებულია ყველა სახელისუფლებო ღონისძიება, რომელიც ზღუდავს ადამიანის ფიზიკურ თავისუფლებას გარდა ადმინისტრაციული დაკავებისა. მიუხედავად ამისა, ფიზიკური თავისუფლების დაცვის მნიშვნელობის გათვალისწინებით და ნორმის სისტემური განმარტების საფუძველზე, რომლის ამოსავალია მართლწესრიგის ერთიანობა, საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ სკ-ის 1005.3 მუხლი, საქართველოს კონსტიტუციის 13.6 მუხლის მეორე წინადადებასთან ერთობლიობაში, წარმოშობს უკანონო ადმინისტრაციული დაკავებით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნას.

სკ-ის 1005.3 მუხლის დისპოზიციიდან გამომდინარე, ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების წარმოშობისათვის აუცილებელია შემდეგი წინაპირობების არსებობა: ზიანის დადგომა, ქმედების მართლწინააღმდეგობა - ფიზიკური თავისუფლების შემზღუდველი ღონისძიების უკანონობა, მიზეზობრივი კავშირი უკანონო ღონისძიებასა და დამდგარ ზიანს შორის, აგრეთვე პირის მარეაბილიტერებელი გარემოების არსებობა. სამართალდარღვევის საქმისწარმოების შეწყვეტის შესახებ სასამართლო დადგენილება, რომელიც ადასტურებს პირის არაბრალეულობასა და სამართალდარღვევის ჩაუდენლობის ფაქტს, სკ-ის 1005.3 მუხლის მიზნებისთვის, წარმოადგენს მარეაბილიტირებელ გარემოებას. სკ-ის 1005-ე მუხლი არ შეიცავს მარებილიტირებელ გარემოებათა ჩამონათვალს, ნორმა ანიჭებს რა პირს ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლებას, არ განსაზღვრავს მარეაბილიტირებელ გარემოებებს. შესაბამისად რეაბილიტაციის საფუძვლის არსებობა სასამართლოს დასადგენია. საქმის მასალებით დასტურდება, რომ მოსარჩელის მიმართ შეწყდა ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის წარმოება სამართალდარღვევის ფაქტის არარსებობის გამო, რაც განაპირობებს ადმინისტრაციული დაკავების უკანონოდ მიჩნევას, შეწყვეტის თანმდევი შედეგია ადმინისტრაციული დაკავების უკანონოდ მიჩნევა. სისხლის სამართლის საქმეზე გამოტანილი გამამართლებელი განაჩენის მსგავსად ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის ფაქტის არარსებობის გამო ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის წარმოების შეწყვეტის შესახებ დადგენილება შეიცავს სასამართლოს დასკვნას პასუხისგებაში მიცემული პირის მიმართ ბრალად წარდგენილი ქმედების დაუდასტურებლობის შესახებ და მათ შორის არ არსებობს განსხვავება დარღვეული უფლების აღდგენის მოთხოვნის თვალსაზრისით, რადგან ორივე საფუძველი წარმოადგენს პასუხისგებაში მიცემული პირის მარეაბილიტირებელ გარემოებას. ამდენად, თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 26.04.16წ. დადგენილება წარმოადგენს მოსარჩელის რეაბილიტაციის საფუძველს, რადგან თანმდევი შედეგის სახით უტყუარად დასტურდება ადმინისტრაციულ პასუხისგებაში მიცემის უსაფუძვლობა და პირის მიმართ გამოყენებული თავისუფლების შემზღუდველი ღონისძიების არამართლზომიერება. მართალია, გ. რ-ას მიმართ დაკავება განხორციელდა ფორმალურად კანონიერების პრინციპის დაცვით, თუმცა შეწყდა რა ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმეთა წარმოება, დადასტურდა, რომ მოსარჩელეს მოუწია კონსტიტუციით გარანტირებულ უფლებებზე შემზღუდავი ზემოქმედების ატანა, ვინაიდან მოსარჩელე არ იყო ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის ჩამდენი პირი. რეაბილიტაცია არის იმ პირის უფლებების და თავისუფლებების აღდგენა, რომელიც უკანონოდ და დაუსაბუთებლად დაექვემდებარა პასუხისმგებლობას. პირის რეაბილიტაციის იურიდიული საფუძველია გამამართლებელი განაჩენი ან ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის შემთხვევის არარსებობის გამო საქმის წარმოების შეწყვეტის შესახებ დადგენილება, რომელიც პირის არაბრალეულობასა და უდანაშაულობას ადასტურებს. უნდა აღინიშნოს, რომ ადმინისტრაციული დაკავების, ადმინისტრაციული პატიმრობის საკითხები, სხვა ქვეყნების კანონმდებლობისაგან განსხვავებით, წყდება არა სისხლისსამართლებრივი, არამედ ადმინისტრაციული იუსტიციის იურისდიქციის ფარგლებში, ადმინისტრაციული პროცესის ფარგლებში ადმინისტრაციული დაკავების (დაპატიმრების) და ადმინისტრაციული კატეგორიის სხვა საქმეების განხილვა, არსებული სასამართლო პროცედურის ამბივალენტობის გამო, განსხვავებულ პრინციპებს ემყარება, თუ უკანასკნელის მიმართ მოქმედებს ადმინისტრაციის ბრალის პრეზუმფცია, პირველის მიმართ მოქმედებს პირის უდანაშაულობის პრეზუმფცია, ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის, გადაცდომის ნაკლები მნიშვნელობის გამო არ დაიშვება პირის პასუხისგებაში მიცემის გარანტიების ჩამორთმევა. მარეაბილიტირებელი გარემოების არსებობის შემთხვევაში პირს უნდა მიეცეს შესაბამისი კომპენსაცია სახელმწიფოს მხრიდან პირის უფლებებში გაუმართლებელი ან/და გადაჭარბებული ჩარევისათვის. საკონსტიტუციო სასამართლოს 31.07.2015წ. N2/3/630 გადაწყვეტილებით განიმარტა, რომ „სახელმწიფო რესურსის მასშტაბის, მოცულობის და ბუნების გათვალისწინებით, სახელმწიფოს მხრიდან არამართლზომიერ ქმედებათა განხორციელება ხშირ შემთხვევებში გაცილებით მეტი საფრთხის შემცველია კერძო სუბიექტების მხრიდან განხორციელებულ ანალოგიური სახის ქმედებასთან შედარებით. ამიტომ მიყენებული ზარალის ანაზღაურების ვალდებულების დაწესება ხელს უწყობს სახელმწიფოს, ავტონომიური რესპუბლიკების და თვითმმართველობის ორგანოთა და თანამდებობის პირთა თვითნებობის და ძალაუფლების უკანონოდ გამოყენების პრევენციას“. სახელმწიფოს მიერ ზიანის მიყენების შემთხვევაში სახელმწიფო სახსრებიდან ზიანის ანაზღაურება აღიარებულია (საქართველოს კონსტიტუციის 18.4 მუხლი, ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა შესახებ ევროპული კონვენციის 5.5 მუხლი, კონვენციის N7 ოქმის მე-3 მუხლი, სზაკ-ის 207-ე, 208-ე მუხლები).

საქმის განმხილველი სასამართლო ვერ გამოიკვლევს გამართლების თუ საქმის წარმოების შეწყვეტის საფუძვლებს, პირის სრულად გამართლების ან ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის სრულად შეწყვეტის შემთხვევაში ყოველი დაპატიმრება ან დაკავება, რომელიც წინ უძღოდა გამამრთლებელ განაჩენს ან ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის შეწყვეტას, თანმდევი შედეგის სახით, გამოიწვევს ადმინისტრაციული ორგანოს პასუხისმგებლობას. გამონაკლისს წარმოადგენს ისეთი შემთხვევა, როდესაც პირი, რამდენიმე ქმედების ჩადენისათვის არის პასუხისგებაში მიცემული და სასამართლოს დასკვნა გამართლების ან საქმის შეწყვეტის შესახებ ეხება მხოლოდ ერთ ეპიზოდს ან ერთი ქმედების შემადგენლობას და გამოყენებული თავისუფლების შეზღუდვის ღონისძიება - დაკავება (დაპატიმრება) შესაძლოა მიეკუთვნოს ქმედების იმ შემადგენლობას, რომელშიც პირი დამნაშავედ ან სამართალდარღვევად იქნა ცნობილი, თუმცა თითოეული ასეთი შემთხვევა მკვეთრად განსხვავდება ერთმანეთისაგან და სასამართლომ რეაბილიტაციის საფუძვლის არსებობის მიუხედავად, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში უნდა შეაფასოს დასახელებული გარემოებები. მოცემულ შემთხვევაში საკასაციო პალატა ამ საკითხის შეფასების წინაშე არ დგას, რადგან მოსარჩელის მიმართ სრულიად შეწყდა საქმის წარმოება სამართალდარღვევის შემთხვევის არარსებობის გამო. როგორც გამამართლებელი განაჩენის, ასევე ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის წარმოების სრულად შეწყვეტის შემთხვევაში სასამართლო ვერ იმსჯელებს „არსებულ ან ჯერ კიდევ არსებულ ეჭვებზე“, ასევე ვერ შეაფასებს დაკავების მიზეზებს და გამამართლებული განაჩენის მიღების თუ საქმის წარმოების შეწყვეტის საფუძვლებს, რამეთუ ეჭვი (ვარაუდი) დანაშაულის ან სამართალდარღვევის ჩადენის შესახებ, როგორც დაკავების კანონიერების მტკიცების საფუძველი, ვერ იქნება გათვალისწინებული სრულად გამამართლებელი განაჩენის ან ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის წარმოების სრულად შეწყვეტის შესახებ დადგენილების გამოტანის შემდეგ (სუსგ 23.05.23წ. Nბს-1340(კ-20)). საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ დელიქტური სარჩელის განხილვა არ ქმნის კანონიერ ძალაში მყოფი პროცესუალური აქტის (საქმის წარმოების შეწყვეტის შესახებ დადგენილების) კანონიერების გადამოწმების, მისი გაუქმების პირობას. კანონიერ ძალაში მყოფი დადგენილებით შეწყდა საქმის წარმოება სამართალდარღვევის შემთხვევის არარსებობის გამო, ამდენად, დადგენილებით დადასტურდა მოსარჩელის არაბრალეულობა, სახეზეა მართლსაწინააღმდეგო შედეგის არსებობა (უკანონო დაკავება), შესაბამისად წარმოიშვა სკ-ის 1005.3 მუხლით გათვალისწინებული ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლება.

საკასაციო პალატა მიუთითებს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალზე, რომლის მიხედვითაც ევროპული კონვენციის მე-5 მუხლი არ შეიძლება განიმარტოს იმგვარად, რომ პოლიციისთვის არაპრაქტიკული გახდეს მათი მოვალეობის შესრულება შეინარჩუნონ წესრიგი და დაიცვან საზოგადოება, იმ პირობით, რომ ღონისძიება შეესაბამება ნორმის გამოკვეთილ პრინციპს, - დაიცვას ფიზიკური პირი სახელმწიფოს მხრიდან თვითნებობისგან (Austin and Others v. the United Kingdom [GC], nos. 39692/09 and 2 others, §56, ECHR 2012). პოლიცია უნდა სარგებლობდეს გარკვეული თავისუფლებით (დისკრეციით) ოპერატიული გადაწყვეტილებების მიღებისას. ამგვარი გადაწყვეტილებები როგორც წესი რთულია და პოლიცია ყოველთვის საუკეთესო პოზიციაში იქნება მათ მისაღებად, რადგან იგი ფლობს იმ ინფორმაციასა და ოპერატიულ მასალას, რომელიც ხელმიუწვდომელია საზოგადოებისთვის (P.F. and E.F. v. the United Kingdom (dec.), no. 28326/09, §41, 23.11.2010). „პოლიციის შესახებ“ საქართველოს კანონის 16.1 მუხლის თანახმად, „პოლიციის ძირითადი ფუნქციაა, უზრუნველყოს საზოგადოებრივი უსაფრთხოებისა და მართლწესრიგისათვის საფრთხის თავიდან აცილება.“ იმავე კანონის 18.1 და 18.2 მუხლებიდან გამომდინარე, სახელმწიფო ახორციელებს არამხოლოდ სამართალდარღვევაზე რეაგირების, არამედ მისი პრევენციის ღონისძიებებს. სამართალდარღვევაზე რეაგირების ღონისძიება პირდაპირ უკავშირდება წარსულში (თავისუფლების აღკვეთამდე) დაწყებულ ქმედებას/სამართალდარღვევის ფაქტს და მიზნად ისახავს დამრღვევის მიმართ სამართლებრივი დევნის განხორციელებას, მის დასჯას აკრძალული ქმედების ჩადენის გამო. პრევენციული ღონისძიებებით სახელმწიფო იცავს საზოგადოებრივ უსაფრთხოებასა და მართლწესრიგს, რომელიც მოიცავს ქვეყნის შიგნით სიმშვიდის შენარჩუნების ვალდებულებას. საკასაციო პალატა ყურადღებას ამახვილებს იმ გარემოებაზე, რომ ფიზიკური თავისუფლების კანონიერი ან უკანონო აღკვეთის შემთხვევებისგან განსხვავდება ისეთი ადმინისტრაციული შეზღუდვა, რომლის დროსაც სახელისუფლებო ღონისძიებით უბრალოდ იზღუდება მიმოსვლის თავისუფლება. საქართველოს კონსტიტუციის 14.2 მუხლის თანახმად, მიმოსვლის თავისუფლების შეზღუდვა დასაშვებია მხოლოდ კანონის შესაბამისად, დემოკრატიულ საზოგადოებაში აუცილებელი სახელმწიფო ან საზოგადოებრივი უსაფრთხოების უზრუნველყოფის, ჯანმრთელობის დაცვის ან მართლმსაჯულების განხორციელების მიზნით. უნდა გაიმიჯნოს თავისუფლების აღკვეთა ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-5 მუხლის გაგებით და მიმოსვლის თავისუფლების შეზღუდვა, რომელსაც მოიცავს კონვენციის მე-4 დამატებითი ოქმის მეორე მუხლი (ადამიანის თავისუფლებას შეეხება საქართველოს კონსტიტუციის მე-13 მუხლი, ხოლო მიმოსვლის თავისუფლებას - მე-14 მუხლი). თავისუფლების შეზღუდვისას სახელმწიფოს მკაცრი მოთხოვნები წაეყენება, თავისუფლების შეზღუდვა მოიცავს გადაადგილების თავისუფლების აღკვეთასაც, თუმცა კონსტიტუციის მე-14 მუხლით დაცული სიკეთისაგან განსხვავებით, ხასიათდება ჩარევის მაღალი ინტენსივობით, ამასთან, მე-14 მუხლით გარანტირეული გადაადგილების თავისუფლების შეზღუდვისას პირს არ აქვს აკრძალული გარესამყაროსთან კონტაქტის შესაძლებლობა მაშინ, როდესაც თავისუფლების აღკვეთისას დაკავებულ ან დაპატიმრებულ პირს შეზღუდული აქვს გარეშე პირებთან ურთიერთობა. პირისთვის ფიზიკური თავისუფლების აღკვეთის დასადგენად მნიშვნელობა აქვს კონკრეტულ სიტუაციას, მხედველობაშია მისაღები აგრეთვე სადავო ღონისძიების სახეობა, ხანგრძლივობა, აღსრულების შედეგები და მეთოდი (Guzzardi v. Italy, 6 November 1980, 92, Series A no. 39). ღონისძიების ფიზიკური თავისუფლების აღკვეთად დაკვალიფიცირებისთვის სახეზე უნდა იყოს ორი გარემოება კუმულატიურად: იძულების ელემენტის არსებობა და პირის მოთავსება (გადაყვანა) სახელმწიფო ორგანოს მიერ შერჩეულ შემოზღუდულ სივრცეში, რასაც ადგილი არ აქვს მიმოსვლის თავისუფლების შეზღუდვისას, რადგან ამ უკანასკნელის შემთხვევაში იგი იმყოფება მის მიერ შერჩეულ სივრცეში.

საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლის პირველი პუნქტი (ამჟამად მოქმედი რედაქციის 13.1 მუხლი) განამტკიცებს ადამიანის ფიზიკური ხელშეუხებლობის, მისი პირადი თავისუფლების უფლებას, ის ფუნდამენტური უფლებების ერთ-ერთ ძირითად საყრდენს წარმოადგენს და კონსტიტუციის თანახმად საგანგებო დაცვას ექვემდებარება (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 11.04.2013წ. N1/2/503, 513 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები - ლ. იზორია და დ.-მ. შუბლაძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-1). ადამიანის უფლებათა ევროპულ სასამართლოში დადგენილი ერთ-ერთი ძირითადი სტანდარტია ის, რომ ამომწურავი სახითაა ჩამოყალიბებული ფიზიკური თავისუფლების აღკვეთის საგამონაკლისო შემთხვევები (საფუძვლები), რომლებიც მკაცრად უნდა განიმარტის (Buzadji v. the Republic of Moldova [GC], no. 23755/07, §84, 05.07.2016). კონსტიტუციურ-სამართლებრივი შემოწმების სიმკაცრის ხარისხს ზრდის ის გარემოებაც, რომ ფიზიკური თავისუფლების შეზღუდვა და განსაკუთრებით კი მისი ყველაზე ინტენსიური ფორმა - თავისუფლების აღკვეთა აფერხებს და ზოგჯერ სრულიადაც გამორიცხავს ადამიანის მიერ სხვა უფლებებისა და თავისუფლებების რეალიზაციას (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 06.04.2009წ. N2/1/415 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს სახალხო დამცველი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“). გ. რ-ას დაკავება არ შეესაბამებოდა ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 246-ე მუხლის „ა“ ქვეპუნქტის მოთხოვნებს. აღნიშნული ნორმა შეიცავს იმ კონკრეტული სამართალდარღვევების ჩამონათვალს, რომელთა ჩადენის შემთხვევაში შინაგან საქმეთა ორგანოებს, 244.1 მუხლით გათვალისწინებული რომელიმე საფუძვლით, შეუძლიათ ადმინისტრაციული დაკავების გამოყენება. შესაბამისად, ადმინისტრაციული დაკავების გამოსაყენებლად უნდა არსებობდეს ორივე გარემოება კუმულატიურად - როგორც დაკავების საფუძველი (244.1 მუხლი), ასევე საკანონმდებლო აქტით უშუალოდ გათვალისწინებული კონკრეტული სამართალდარღვევა, რომლის შემთხვევაშიც შესაძლებელია დაკავება (246-ე მუხლის „ა“ ქვეპუნქტი). ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 24-ე მუხლის შესაბამისად, ადმინისტრაციული პატიმრობა არის ადმინისტრაციული სახდელის სახე, ანუ სამართლებრივი შედეგი, ხოლო ადმინისტრაციული დაკავება არის უზრუნველყოფის ღონისძიება, რომელიც გამოიყენება ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის აღსაკვეთად, როდესაც ამოწურულია ზემოქმედების სხვა ზომები, პიროვნების დასადგენად, ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის ოქმის შესადგენად, თუ ოქმის შედგენა აუცილებელია, მაგრამ მისი ადგილზე შედგენა შეუძლებელია, ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის დროულად და სწორად განხილვისა და ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმეზე მიღებული დადგენილების აღსრულების უზრუნველსაყოფად (244.1 მუხ.). თავისუფლების ძირითად უფლებაში ჩარევა კოდექსის 244-ე მუხლის თანახმად ემსახურება ისეთი ლეგიტიმური მიზნის მიღწევას, როგორიცაა ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის აღკვეთა, საქმის დროული და სწორი განხილვა და ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა საქმეებზე მიღებული დადგენილების აღსრულება. აღსანიშნავია ისიც, რომ პირის ადმინისტრაციულ დაკავებას კანონი მხოლოდ მას შემდეგ ითვალისწინებს, როცა ამოიწურება ზემოქმედების სხვა ზომები. საქმის მასალებით დასტურდება, რომ 26.03.2016წ. შედგენილი N... ადმინისტრაციული დაკავების ოქმში არ არის მითითებული თუ რატომ იქნა მიღებული დაკავების გადაწყვეტილება, არაა მითითებული თუ რა საფუძველი არსებობდა დაკავებისათვის. ოქმის „დაკავების მოტივის“ გრაფაში გადატანილია არა დაკავების საფუძვლები, არამედ მასში გადატანილია 08.04.2016წ. სამართალდარღვევის არსი, სამართალდარღვევის ჩადენის გარემოებები.

საკასაციო პალატა არ ეთანხმება სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებას იმის შესახებ, რომ ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის დაკმაყოფილებას გამორიცხავს ადმინისტრაციული დაკავების უკანონოდ აღიარებაზე/ცნობაზე აღმასრულებელი ხელისუფლების ორგანოს მიერ უარის თქმა, ასევე ასეთი უარის სასარჩელო წესით გაუსაჩივრებლობა. „პოლიციის შესახებ“ საქართველოს კანონის 56.3 მუხლის თანახმად, საპოლიციო ღონისძიება, რომელიც ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის ან სისხლის სამართლის ნორმების საფუძველზე ხორციელდება, საჩივრდება საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით. ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 251-ე მუხლის მიხედვით, ადმინისტრაციული დაკავება, პირადი გასინჯვა, ნივთების გასინჯვა, ნივთებისა და დოკუმენტების ჩამორთმევა დაინტერესებულმა პირებმა შეიძლება გაასაჩივრონ ზემდგომ ორგანოში (თანამდებობის პირთან) ან პროკურორთან. სკ-ის 1005.2 მუხლის თანახმად, ზიანის ანაზღაურების ვალდებულება არ წარმოიშობა, თუ დაზარალებული განზრახ ან უხეში გაუფრთხილებლობით არ შეეცადა სამართლებრივი გზებით თავიდან აეცილებინა ზიანი. მითითებული ნორმა ზიანის ანაზღაურების სამართალში თანაბრალეულობის პრინციპის გამოვლინების განსაკუთრებული ფორმაა, რომლის ფუნქციაა უფლების დაცვის პირველად სამართლებრივ საშუალებებთან მიმართებით ზიანის ანაზღაურების როგორც მეორადი ვალდებულებისთვის დახმარებითი მექანიზმის ბუნების განმტკიცება და ადმინისტრაციული ორგანოს უკანონო ღონისძიებით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის ადმინისტრაციული სამართალწარმოებისთვის დაქვემდებარება. არ არსებობს პირის არჩევანის თავისუფლება უფლების პირველადი (როგორიცაა მოქმედების განხორციელებისგან თავის შეკავებისკენ მიმართული სარჩელი) და მეორადი (როგორიცაა მოქმედების განხორციელებით გამოწვეული შედეგების პირვანდელ მდგომარეობაში აღდგენისკენ მიმართული მოთხოვნა) დაცვის საშუალებების გამოყენებას შორის. აღნიშნული სტანდარტი შეეხება შემთხვევებს, როდესაც ღონისძიების წინააღმდეგ მიმართული უფლების დაცვის სამართლებრივი საშუალება იქნება ფაქტობრივი შედეგის მომტანი ანუ გამოიწვევს ღონისძიების განხორციელებაზე უარის თქმას ან მისი შემდგომი გაგრძელებისგან შეწყვეტას. აღსრულებული ღონისძიების მიმართ პირს გააჩნია მისი უკანონობის დადასტურების ინტერესი, რაც შემდგომ საფუძვლად დაედება ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნას. ადმინისტრაციული დაკავების კანონიერების შემოწმების მიზნით წარდგენილ საჩივარზე მიღებულ დადებით გადაწყვეტილებას შესაძალოა მიენიჭოს მარეაბილიტირებელი გარემოების სტატუსი. მოცემულ შემთხვევაში, გ. რ-ას მიმართ ფიზიკური თავისუფლების აღკვეთის ხანგრძლივობა შეადგენდა 01 საათსა და 31 წუთს. არც საქმის მასალებით დასტურდება და არც მხარე მიუთითებს იმის შესახებ, რომ მოსარჩელისთვის ფიზიკური თავისუფლების აღკვეთის პერიოდში არსებობდა აღმასრულებელი ხელისუფლების ორგანოს მიერ საჩივრის განხილვის დაწყებისა და გადაწყვეტის შესაძლებლობა, რათა უფლების დაცვის პირველად საშუალებას მოეტანა ფაქტობრივი შედეგი. ადმინისტრაციული წესით თავისუფლების შეზღუდვის წინასწარ სანქცირებაში ან გადაუდებელ შემთხვევაში მისი გამოყენებისას - შემდგომში კანონიერად ცნობაში სასამართლო არ მონაწილეობს, საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ზოგადად, სასამართლო კონტროლი ასრულებს თავისუფლების და უდანაშაულობის პრეზუმფციის გარანტიის, დაკავებულის მიმართ არასათანადო მოპყრობის, უფლებამოსილი ორგანოს მიერ სასამართლოს გარეშე დაკავებული პირის ბედის განსაზღვრის პრევენციის ფუნქციას, თუმცა ადმინისტრაციული წესით დაკავების სპეციფიკიდან გამომდინარე, მისი იმწუთიერად გამოყენების საჭიროებისა და ხშირად დაკავების მცირე დროის ხანგრძლივობის გათვალისწინებით, შეუძლებელი ხდება ადმინისტრაციული სახდელის დადების საკითხის გადაწყვეტამდე, მითითებულ პროცედურაში სასამართლოს ჩართულობა. ამდენად, დაუსაბუთებელია განსახილველ შემთხვევაზე სკ-ის 1005.2 მუხლით გათვალისწინებული ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების წარმოშობის გამომრიცხავი გარემოების გავრცლება. სკ-ის 1005.3 მუხლის საფუძველზე მოთხოვნის დაკმაყოფილებისთვის საკმარისია ერთი მარეაბილიტირებელი გარემოების არსებობა. მოცემულ შემთხვევაში, როგორც ზემოთ აღინიშნა, თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 26.04.2016წ. დადგენილება წარმოადგენს მარეაბილიტირებელ გარემოებას. ამდენად, აუცილებელი არაა აღმასრულებელი ხელისუფლების ორგანოთა მხრიდან საჩივრის დაკმაყოფილებით ადმინისტრაციული დაკავების უკანონოდ აღიარება/ცნობა. კასატორს ადმინისტრაციული აქტების ბათილად ცნობის მოთხოვნის და დაკავების უკანონოდ აღიარების მიმართ კანონიერი ინტერესი არ გააჩნია, ვინაიდან მის მიმართ წარმოებული ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმე შეწყდა, საქმის წარმოების შეწყვეტით გამოირიცხა მოსარჩელის მიერ იმ ქმედების ჩადენა, რომლის აღკვეთის მიზანსაც ემსახურებოდა ადმინისტრაციული დაკავება, აღნიშნული ფაქტი საკმარისია ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნისათვის, შესაბამისი ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ ადმინისტრაციული დაკავების უკანონოდ აღიარების და ადმინისტრაციული აქტების ბათილად ცნობის აუცილებლობის გარეშე, მარებილიტირებელი გარემოების არსებობა თავისთავად წარმოშობს კომპენსაციის მოთხოვნის უფლებას. ვინაიდან ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის წარმოების შეწყვეტის შესახებ სასამართლოს დადგენილება ადასტურებს პირის მიერ სამართალდარღვევის არჩადენას, რომლის აღკვეთის მიზანსაც ემსახურებოდა ადმინისტრაციული დაკავება, წარმოების შეწყვეტა საკმარისია ზიანის ანაზღაურების საკითხის დასმისათვის, აღნიშნულის პირობა არ არის ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის კოდექსის 251-ე მუხლით გათვალისწინებული წესის, უცილობლად გამოყენება, რომლის თანახმად ადმინისტრაციული დაკავება, პირადი გასინჯვა, ნივთების გასინჯვა და დოკუმენტების ჩამორთმევა დაინტერესებულმა პირმა შეიძლება გაასაჩივროს ზემდგომ ორგანოებში (თანამდებობის პირთან) ან პროკურორთან. ამასთანავე, საქმის მასალებით დასტურდება, რომ ხსენებული მუხლის საფუძველზე მოსარჩელის წარმომადგენელმა დაკავების უკანონოდ ცნობისა და უკანონოდ აღიარების მოთხოვნით საჩივრით მიმართა შსს გენინსპექციას, შსს ქ. თბილისის პოლიციის დეპარტამენტს, ქ. თბილისის პროკურორს, საჩივრები არ დაკმაყოფილდა. აღნიშნულ გარემოებას შესაძლოა ჰქონდეს მნიშვნელობა ორგანოს მუშაკის დისციპლინური დევნისათვის, რაც შეეხება ზიანის ანაზღაურების მიზნებს, აღნიშნულს მაშინ შეიძლება ჰქონდეს მნიშვნელობა, როდესაც პირი ცნობილი იქნება ადმინისტრაციულ სამართალდამრღვევად, რაც იმთავითვე არ გამორიცხავს ადმინისტრაციული დაკავების უკანონობას, როდესაც დასტურდება პირის მიერ სამართალდარღვევის ჩადენის ფაქტი, თუმცა მის მიმართ დაირღვა ადმინისტრაციული დაკავების გამოყენების მატერიალური ან ფორმალურ-სამართლებრივი (პროცედურული) ნორმები. განსახილველ შემთხვევაში კასატორის მიმართ წარმოებული ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმე შეწყდა სამართალდარღვევის ფაქტის არარსებობის გამო, სასამართლო გადაწყვეტილება კანონიერ ძალაშია, აღნიშნულს არ გამორიცხავს ადმინისტრაციული წესით გასაჩივრების შედეგი, საქართველოს კონსტიტუციის 62-ე მუხლის 1-ელი პუნქტის, „საერთო სასამართლოების შესახებ“ ორგანული კანონის მე-4 მუხლის 1-ელი პუნქტის, სსკ-ის მე-10 მუხლის თანახმად კანონიერ ძალაში შესული სასამართლო აქტები შესასრულებლად სავალდებულოა ყველა სახელმწიფო ორგანოსა თუ პირისათვის ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე, სასამართლოს გადაწყვეტილება სავალდებულოა ყველასათვის, სასამართლო გადაწყვეტილებით არ დადასტურდა გ. რ-ას მიერ სამართალდარღვევის ჩადენა, რაც განაპირობებს ადმინისტრაციული დაკავების უკანონოდ მიჩნევას ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის მიზნებისათვის. ამდენად, მოპასუხისათვის მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრების საფუძვლების არსებობის პირობებში, აღარ დასტურდება მოსარჩელის ინტერესი შსს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტის გადაწყვეტილების ბათილად ცნობის მიმართ, რამდენადაც მოსარჩელის მიმართ წარმოებული ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმე სასამართლოს აქტით შეწყდა.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ დამკვიდრებული პრაქტიკის თანახმად, სკ-ის 1005-ე მუხლის მოიაზრებს როგორც მატერიალური, ასევე მორალური ზიანის ანაზღაურებას (სუსგ №ბს-432-429(2კ-17), 07.02.2019წ.). სკ-ის 413.1 მუხლის მიხედვით, არაქონებრივი ზიანისათვის ფულადი ანაზღაურება შეიძლება მოთხოვილ იქნეს მხოლოდ კანონით ზუსტად განსაზღვრულ შემთხვევებში გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების სახით. ამავე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად, სხეულის დაზიანების ან ჯანმრთელობისათვის ვნების მიყენების შემთხვევებში დაზარალებულს შეუძლია მოითხოვოს ანაზღაურება არაქონებრივი ზიანისთვისაც. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სკ-ის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის საფუძველზე სახელმწიფო ვალდებულია აანაზღაუროს ის ზიანი, რომელიც უკავშირდება რეაბილიტირებული პირისათვის, არ დაიშვება ნორმის ისეთი განმარტება, რომ გამართლებულ პირს არ მიეცეს უფლების აღდგენის ქმედითი შესაძლებლობა („ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის“ მე-13 მუხ.). ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის მე-5 მუხლის მე-5 პუნქტის თანახმად, ყველა მსხვერპლს, ვინც ამ მუხლის მოთხოვნათა დარღვევით დააკავეს ან დააპატიმრეს, აქვს კომპენსაციის ქმედითი უფლება. თავისუფლების უკანონოდ აღკვეთის შედეგად კომპენსაციის მიღების უფლებას ასევე განამტკიცებს სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების შესახებ საერთაშირისო პაქტის მე-9 მუხლის მე-5 პუნქტი. საქმეზე „პოღოსიანი და ბაღდასარიანი სომხეთის წინააღმდეგ (Case of Pogosyan and Bagdasaryan v. Armenia, 12.09.2012წ., განაცხადი N22999/06) ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ განმარტა, რომ უკანონო მსჯავრდების დადასტურებისას, პირისათვის დამდგარი მატერიალური და მორალური ზიანისათვის კომპენსაციის გადახდა უნდა მოხდეს ეროვნულ კანონმდებლობაში აღნიშნული დანაწესის არარსებობის შემთხვევაშიც (§51). საქართველოს კონსტიტუციის მე-13 მუხლის მე-6 პუნქტის თანახმად, უკანონოდ თავისუფლებაშეზღუდულ პირს აქვს კომპენსაციის მიღების უფლება. საქართველოს კონსტიტუციის მე-13 მუხლით გარანტირებული სტანდარტები არ იზღუდება სამართლის ერთი დარგით ან ერთი კონკრეტული საკანონმდებლო აქტით. 13.3 მუხლის მიხედვით, პირის დაკავება დასაშვებია კანონით განსაზღვრულ შემთხვევებში კანონით უფლებამოსილი პირის მიერ. ამ შემთხვევაში ტერმინი „დაკავება“ კანონმდებლობით განსაზღვრული ყველა სახის დაკავებას გულისხმობს, შესაბამისად, ამავე მუხლის საფუძველზე სასამართლოსადმი წარდგენის საპროცესო გარანტია ყველა სახის დაკავებულ თუ სხვაგვარად თავისუფლებაშეზღუდულ პირზე ვრცელდება. კონსტიტუციით გარანტირებული დაცვა ვრცელდება, როგორც სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსით გათვალისწინებულ დაკავებასა და დაპატიმრებაზე, ასევე ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსით მოწესრიგებულ იმავე ურთიერთობაზეც (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 06.04.2009წ. N2/1/415, 04.02.2005წ. N2/1/263 გადაწყვეტილებები). ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო თვლის, რომ უკანონო დაკავება ქმნის მორალური ზიანის ანაზღაურების საფუძველს.

მორალური ზიანის ანაზღაურების შემთხვევაში არ ხდება ხელყოფილი არაქონებრივი უფლების რესტიტუცია, რადგან მას ფულადი ეკვივალენტი არ გააჩნია. კომპენსაციის მიზანია მორალური ზიანით გამოწვეული ტკივილების, ნეგატიური განცდების შემსუბუქება, დადებითი ემოციების გამოწვევა, რომელიც ეხმარება დაზარალებულს სულიერი გაწონასწორების მიღწევაში, სოციალურ ურთიერთობებში ჩართვაში, რაც მორალური (არაქონებრივი) ზიანის ანაზღაურების სატისფაქციურ ფუნქციას შეადგენს. სამოქალაქო კოდექსის 413.1 მუხლში მითითება მორალური ზიანის გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების თაობაზე გულისხმობს ზიანის მიმყენებლის ბრალეულობის ხარისხის, დაზარალებულის განცდების სიღრმისა და ინდივიდუალური თავისებურების გათვალისწინებას. მორალური ზიანის ოდენობის განსაზღვრისას სასამართლო მხედველობაში იღებს დაზარალებულის სუბიექტურ დამოკიდებულებას მორალური ზიანის მიმართ და ობიექტურ გარემოებებს, ამ გარემოებათა შორისაა ბრალის ხარისხი და სხვ. (სუსგ №ბს-972-936(3კ-08), 08.04.2009წ.). საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ფიზიკური თავისუფლების უკანონო აღკვეთით გამოწვეული მორალური ზიანის ანაზღაურების საქმეებზე ასანაზღაურებელი ოდენობის გამოანგარიშებისთვის ამოსავალ გარემოებას წარმოადგენს თავისუფლების აღკვეთის პერიოდი, რომლის განმავლობაშიც პირს უწევდა ნეგატიური შედეგების თმენა, სოციალურ ურთიერთობებში მონაწილეობისგან თავის შეკავება. ამასთან, მსგავსი კატეგორიის საქმეებზე ასანაზღაურებელი ზიანის ოდენობის განსასაზღვრად დამატებით მხედველობაშია მისაღები პირისთვის შესაძლო სამართალდარღვევად შერაცხული ქმედების საზოგადოებრივი საშიშროების სიმსუბუქე დანაშაულთან შედარებით, რაც გავლენას ახდენს ადამიანის მორალური განცდების სიღრმეზე, ინსტენსივობაზე, ორგანოს ბრალის ხარისხი, ფიზიკური თავისუფლების აღკვეთის პერიოდში დაკავებულის უფლებების სხვა ქმედებებით ხელყოფა. მოცემულ შემთხვევაში, ზიანის ოდენობის გამოანგარიშების მიზნით საკასაციო პალატა ყურადღებას ამახვილებს შემდეგ გარემოებებზე: მოსარჩელეს შესაძლო სამართალდარღვევად შეერაცხა მსუბუქი საზოგადოებრივი საშიშროების შემცველი ქმედება („მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციულ საზღვრებში ტერიტორიის იერსახის დამახინჯება“), ფიზიკური თავისუფლების აღკვეთის ხანგრძლივობა შეადგენდა 91 წუთს, აღნიშნულ პერიოდში ადგილი არ ქონია ორგანოს სხვა ქმედებებით დაკავებულის უფლებების ხელყოფას, მხარეს არ წარმოუდგენია ცნობები მისი ქონებრივი და/ან ჯანმრთელობის მდგომარეობის სიმძიმის შესახებ. მორალური ზიანის ანაზღაურების მოცულობას განსაზღვრავს სასამართლო მოსარჩელის მოთხოვნის საფუძველზე. ამასთან, ეს მოთხოვნა მოსარჩელის მხოლოდ მოსაზრებაა, ანაზღაურების მოცულობის განსაზღვრა სასამართლოს მიერ წყდება, მორალური ზიანის მოცულობას განსაზღვრავს სასამართლო გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების სახით (სუსგ 07.02.2019წ. Nბს-432-429(2კ-17)). საკასაციო პალატა თვლის, რომ მოსარჩელის მოთხოვნილი თანხა (1500ლ) მიყენებული მორალური ზიანის რელევანტური, გონივრული და სამართლიანი არ არის, მოთხოვნილი თანხა არ არის განცდების სიღრმის, დამდგარი ზაინის, გამოყენებული იძულების ფორმის სიმძიმის პროპორციული. მორალური ზიანის შეფასებისას სასამართლომ მხედველობაში უნდა მიიღოს საქმის ობიექტური გარემოებები და დაზარალებულის სუბიექტური დამოკიდებულება ასეთი ზიანის სიმძიმის მიმართ. მოსარჩელის მიმართ გამოყენებული თავისუფლების შემზღუდავი ღონისძიების ნაკლებად ინსტენსიური ხასიათის, თავისუფლების შეზღუდვის ხანგრძლივობის და საქმის ინდივიდუალური გარემოებების გათვალისწინებით, მახასიათებლები და თავისებურებები, მორალური ზიანის გონივრულ და სამართლიან ანაზღაურებად მიჩნეულ უნდა იქნეს - 150 (ასორმოცდაათი) ლარი.

საკასაციო პალატა არ იზიარებს მოსარჩელის მოსაზრებას იმის შესახებ, რომ ზიანის ანაზღაურება სოლიდარულად ეკისრება მის მიერ მითითებულ ყველა მოპასუხეს. სკ-ის 998.1 მუხლის მიხედვით, თუ ზიანის დადგომაში მონაწილეობს რამდენიმე პირი, ისინი პასუხს აგებენ, როგორც სოლიდარული მოვალეები. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საზიანო შედეგის დადგომაში ორგანოს მონაწილეობის საკითხის დასადგენად გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს სამსახურებრივი მოვალეობის საკითხს, კერძოდ იმას, თუ რომელი ორგანოსთვის დაკისრებული სამსახურებრივი მოვალეობის დარღვევით შესრულებით ან შეუსრულებლობით (უმოქმედობით) წარმოიშვა ზიანი. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ზიანის ანაზღაურება უნდა დაეკისროს უშუალოდ ამ ზიანის გამომწვევ ოქმის შემდგენ, დამკავებელ და სასამართლოში წარმდგენ ორგანოს. ოქმის შემდგენი და მოსარჩელის დამკავებელი პირები მოქმედებდნენ მათთვის სადავო პერიოდში მოქმედი კანონმდებლობით, მათ შორის, შს მინისტრის 30.09.2015წ. N747 ბრძანებით დამტკიცებული „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ქ. თბილისის პოლიციის დეპარტამენტის დებულების“ (ძალადაკარგულია - „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ქ. თბილისის პოლიციის დეპარტამენტის დებულების დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 01.02.2019წ. N9 ბრძანებით) და შს მინისტრის 31.12.2013წ. N993 ბრძანებით დამტკიცებული „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტის დებულების“ საფუძველზე მინიჭებული უფლებამოსილებების ფარგლებში. მოცემულ შემთხვევაში, ზიანის დადგომა გამოიწვია ადმინისტრაციულმა დაკავებამ, რომელიც 26.03.2016წ. N... ოქმის თანახმად, განახორციელა ძველი თბილისის სამმართველოს I-მა განყოფილებამ. ოქმის შემდგენელი აღასრულებდა სამინისტროს ტერიტორიული ორგანოს - ქ. თბილისის პოლიციის დეპარტამენტისთვის და არა უშუალოდ სამინისტროსთვის მინიჭებულ სამსახურებრივ უფლება-მოვალეობებს. დაკავების მომენტში მოქმედი, შინაგან საქმეთა სამინისტროს 30.09.2015წ. N747 ბრძანებით დამტკიცებული „შინაგან საქმეთა სამინისტროს ქ.თბილისის პოლიციის დეპარტამენტის დებულების“ 5.2 მუხლის თანახმად, ქ. თბილისის პოლიციის დეპარტამენტი და მასში შემავალი დანაყოფები ახორციელებენ პატრულირებას იმ ტერიტორიულ ერთეულებში, სადაც განსაზღვრული არ არის სამინისტროს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტის სტრუქტურული ერთეულების სამოქმედო ტერიტორიები. შესაბამისად, უფლებამოსილებები სამინისტროსა და სამინისტროს ტერიტორიულ ორგანოს შორის გამიჯნულია ტერიტორიულობის პრინციპით. ამავე დებულების 5.1 მუხლის „გ“ ქვეპუნქტის მიხედვით, დეპარტამენტის საქმიანობის ძირითად მიმართულებას შეადგენდა დანაშაულისა და სხვა სამართალდარღვევის გამოვლენა, თავიდან აცილება და აღკვეთა. დებულების 8.2 მუხლის თანახმად, დეპარტამენტის რაიონული დანაყოფი იყო ძველი თბილისის სამმართველო. ამდენად, იგი აღასრულებდა ტერიტორიული ორგანოსთვის მინიჭებულ სამსახურებრივ უფლება-მოვალეობებს. დებულების 2.2 მუხლიდან გამომდინარე, სამინისტროს ტერიტორიულ ორგანოს - ქ. თბილისის პოლიციის დეპარტამენტს მინიჭებულ ჰქონდა სახაზინო კოდიც. ამდენად, მოცემულ შემთხვევაში, საზიანო შედეგის დადგომაში მონაწილეობდა მხოლოდ სამინისტროს ტერიტორიული ორგანო - ქ. თბილისის პოლიციის დეპარტამენტი, რის გამოც მხოლოდ ეს უკანასკნელია სათანადო მოპასუხე, ხოლო დანარჩენი ორგანოები (1. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო, 2. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ქ. თბილისის პოლიციის დეპარტამენტის ძველი თბილისის სამმართველო, 3. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ქ. თბილისის პოლიციის დეპარტამენტის ძველი თბილისის სამმართველოს პოლიციის პირველი განყოფილება) - არასათანადოა. სსკ-ის 178.1 მუხლის „ბ“ ქვეპუნქტის საფუძველზე, მოსარჩელე განსაზღვრავს პირს, რომელმაც პასუხი უნდა აგოს სარჩელზე. სსკ-ის 85-ე მუხლის თანახმად, თუ საქმის განხილვისას სასამართლო დაადგენს, რომ სარჩელი აღძრულია არა იმ პირის წინააღმდეგ, რომელმაც პასუხი უნდა აგოს სარჩელზე, მას შეუძლია მოსარჩელის თანხმობით შეცვალოს თავდაპირველი მოპასუხე სათანადო მოპასუხით. თუ მოსარჩელე არ არის თანახმა თავდაპირველი მოპასუხის სათანადო მოპასუხით შეცვლაზე, სასამართლო თავისი გადაწყვეტილებით უარს ეტყვის მოსარჩელეს სარჩელის დაკმაყოფილებაზე. მოცემულ შემთხვევაში, სარჩელი აღძრულია როგორც სათანადო მოპასუხის (სამინისტროს ტერიტორიული ორგანოს - ქ. თბილისის პოლიციის დეპარტამენტის), ასევე სხვა არასათანადო მოპასუხეების მიმართ, რის გამოც სარჩელი შესაძლოა დაკმაყოფილდეს მხოლოდ ქ. თბილისის პოლიციის დეპარტამენტის მიმართ, ხოლო სხვა მოპასუხეებთან მიმართებით არ არსებობს სარჩელის დაკმაყოფილების საფუძველი.

ზემოაღნიშნული მსჯელობიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ არსებობს ადმინისტრაციული ორგანოს ვალდებულება თავისუფლების უკანონო აღკვეთით გამოწვეული მორალური ზიანის ანაზღაურების თაობაზე, რის გამოც უნდა გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 05.07.2019წ. განჩინება, მიღებულ იქნეს ახალი გადაწყვეტილება, რომლითაც გ. რ-ას სარჩელი უნდა დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ და დაეკისროს ქ. თბილისის პოლიციის დეპარტამენტს მოსარჩელის სასარგებლოდ მორალური ზიანის სახით 150 (ასორმოცდაათი) ლარის ანაზღაურება.

კასატორმა მოითხოვა მოპასუხეებისთვის სასამართლოსგარეშე პროცესის ხარჯის გადახდის დაკისრება. სსკ-ის 53.1 მუხლის თანახმად, იმ მხარის მიერ გაღებული ხარჯების გადახდა, რომლის სასარგებლოდაც იქნა გამოტანილი გადაწყვეტილება, ეკისრება მეორე მხარეს, თუნდაც ეს მხარე განთავისუფლებული იყოს სახელმწიფო ბიუჯეტში სასამართლო ხარჯების გადახდისაგან. თუ სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა, მაშინ ამ მუხლში აღნიშნული თანხა მოსარჩელეს მიეკუთვნება სარჩელის იმ მოთხოვნის პროპორციულად, რომელიც სასამართლოს გადაწყვეტილებით იქნა დაკმაყოფილებული, ხოლო მოპასუხეს – სარჩელის მოთხოვნის იმ ნაწილის პროპორციულად, რომელზედაც მოსარჩელეს უარი ეთქვა. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მორალური ზიანის ანაზღაურების შესახებ სასარჩელო მოთხოვნა დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ, რაც მხედველობაში უნდა იქნას მიღებული მოსარჩელესა და მოპასუხეს შორის სასამართლოს გარეშე ხარჯების განაწილების მთლიან პროცესში, მათი პროპორციულად განაწილების მიზნით.

საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ ნაწილობრივ უნდა დაკმაყოფილდეს კასატორის მოთხოვნა ადვოკატის დახმარებისთვის 9 400 ლარის ანაზღაურების თაობაზე. სსკ-ის 53.1 მუხლის მესამე წინადადების თანახმად, იმ მხარის წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეულ ხარჯებს, რომლის სასარგებლოდაც იქნა გამოტანილი გადაწყვეტილება, სასამართლო დააკისრებს მეორე მხარეს გონივრულ ფარგლებში, მაგრამ არაუმეტეს დავის საგნის ღირებულების 4 პროცენტისა, ხოლო არაქონებრივი დავის შემთხვევაში – განსახილველი საქმის მნიშვნელობისა და სირთულის გათვალისწინებით, 2 000 ლარამდე ოდენობით. მითითებული ნორმის დისპოზიცია იმგვარად არის ფორმულირებული, რომ არ ადგენს გაწეული ხარჯის სანაცვლო ანაზღაურების ერთმნიშვნელოვან ოდენობას, არამედ ამ ოდენობის გონივრულად განსაზღვრის უფლებას უტოვებს სასამართლოებს. კანონმდებლის ამგვარი მიდგომა განპირობებულია იმ მოსაზრებით, რომ ადვოკატის მომსახურებაში გადახდილი ხარჯების სანაცვლო ანაზღაურებამ დაუსაბუთებლად არ უნდა შეზღუდოს პროცესის მონაწილე მხარის უფლება და არ უნდა შექმნას წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეული ხარჯების ოდენობის ხელოვნურად გაზრდის პროცესუალური საფუძველი, ნორმის ამგვარი შინაარსის მიზანია პროცესის მონაწილე მეორე მხარის უფლებების დაუსაბუთებელი შეზღუდვის თავიდან აცილება. საკასაციო პალატა თვლის, რომ ადვოკატის ხარჯების ანაზღაურების ოდენობა უნდა განისაზღვროს სამივე ინსტანციის სასამართლოში წარმომადგენლობითი საქმიანობის შედეგის - მოთხოვნის ნაწილობრივი დაკმაყოფილების გათვალისწინებით. ამასთან, ადვოკატის მომსახურების ღირებულების განსაზღვრისას მხედველობაშია მისაღები საქმის სირთულე, უფლებების დარღვევის აღსაკვეთად წარმომადგენლობითი ფუნქციის განხორციელების ინტენსივობა, ხანგრძლივობა, ასევე ის გარემოებები, რომ სააპელაციო და საკასაციო ინსტანციის ეტაპზე საქმე განხულილ იქნა ზეპირი მოსმენის გარეშე, ხოლო პირველი ინსტანციით სამართალწარმოებისას გამართულ სხდომებს მოსარჩელის წარმომადგენელი არ დასწრებია. ამდენად, საკასაციო პალატა თვლის, რომ მოპასუხე - ქ. თბილისის პოლიციის დეპარტამენტს უნდა დაეკისროს ადვოკატის მომსახურების ხარჯი 400 (ოთხასი) ლარის ოდენობით.

საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ არ უნდა დაკმაყოფილდეს კასატორის მოთხოვნა სასამართლოს გარეშე იმ სხვა ხარჯების ანაზღაურების თაობაზე, რომლებიც არ უკავშირდებიან ადვოკატის დახმარებას. სსკ-ის 37.3 მუხლის თანახმად, სასამართლოს გარეშე ხარჯებს წარმოადგენს ადვოკატისათვის გაწეული ხარჯები, დაკარგული ხელფასი (განაცდური), მტკიცებულებათა უზრუნველსაყოფად გაწეული ხარჯები, აგრეთვე მხარეთა სხვა აუცილებელი ხარჯები. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სასამართლოს გარეშე ხარჯად მიიჩნევა მხარის მიერ საქმის წარმოებასთან დაკავშირებით ფაქტობრივად გაწეული არა ნებისმიერი, არამედ მხოლოდ აუცილებელი ხარჯი. ამასთან, სსკ-ის 215.1 მუხლის თანახმად, მხარე ვალდებულია სასამართლოს მიმართოს დასაბუთებული შუამდგომლობით, მან უნდა წარადგინოს მისი მოთხოვნის დამადასტურებლი მტკიცებულებები, კერძოდ, მტკიცებულება მოთხოვნილი ოდენობით ხარჯის რეალურად გაწევის თაობაზე. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-ე მუხლის თანახმად, თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზეც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს. ამასთან, ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის მე-17 მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, მოსარჩელე ვალდებულია დაასაბუთოს თავისი სარჩელი და წარადგინოს შესაბამისი მტკიცებულებები, ხოლო მოპასუხე ვალდებულია წარადგინოს წერილობითი პასუხი (შესაგებელი) და შესაბამისი მტკიცებულებები. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ადმინისტრაციული საპროცესო კანონმდებლობა ადმინისტრაციულ სამართალწარმოებაში მტკიცების ტვირთს ადმინისტრაციულ ორგანოს აკისრებს, თუმცა მხარეთა თანასწორობისა და შეჯიბრებითობის პრინციპებიდან გამომდინარე, მეორე მხარე არ თავისუფლდება იმ გარემოებების მტკიცების ვალდებულებებისაგან, რომლებზეც იგი ამყარებს საკუთარ მოთხოვნას თუ შესაგებელს. ამდენად, კანონის მითითებული დანაწესი მოსარჩელეს არ ათავისუფლებს ვალდებულებისაგან ამტკიცოს მის მიერ წარდგენილი სასარჩელო მოთხოვნის საფუძვლიანობა/კანონშესაბამისობა. საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ მხარეთა შორის მტკიცების ტვირთის განაწილების ინსტიტუტს აქვს არა მარტო საპროცესო-სამართლებრივი, არამედ მატერიალურ-სამართლებრივი მნიშვნელობაც. შესაბამისი ფაქტის დაუმტკიცებლობის არახელსაყრელი შედეგები უნდა დაეკისროს იმ მხარეს, რომელსაც ამ ფაქტის დამტკიცება ევალებოდა. მოცემულ შემთხვევაში კასატორმა ვერ წარმოადგინა მოთხოვნის - ფაქტობრივი გარემოებების დამადასტურებელი მტკიცებულებები. დაუსაბუთებელია კასატორის მითითება გადაადგილების გამო ტრანსპორტირების ხარჯების გაწევის, ასევე დროის მოცდენისა და ამ საფუძვლით ხარჯის ანაზღაურების თაობაზე. სააპელაციო და საკასაციო ინსტანციის ეტაპზე საქმე განხილულ იქნა ზეპირი მოსმენის გარეშე, ხოლო პირველი ინსტანციით სამართალწარმოებისას გამართულ სხდომებს (თბილისის საქალაქო სასამართლოს 16.07.2018წ., 28.09.2018წ., 03.12.2018წ., 06.01.2019წ., 11.02.2019წ. სხდომებს) მოსარჩელე და მისი წარმომადგენელი არ დასწრებიან, ადმინისტრაციული სამართალწარმოების დროს სასამართლოს გადაწყვეტილება/განჩინება ჩაბარების მიზნით ეგზავნებათ მხარეებს, რის გამოც ასეთი დოკუმენტის ჩასაბარებლად აუცილებელი არაა პირის მიერ რაიმე ხარჯის გაღება. დაუსაბუთებელია ასევე სააღსრულებო ხარჯის გაწევაზე მითითება, რადგან ამ ეტაპზე არ დასტურდება მოპასუხის მიერ ზიანის ანაზღაურების თაობაზე სასამართლოს გადაწყვეტილების ნებაყოფლობით აღსრულებაზე უარის თქმა. კასატორს არ წარმოუდგენია რაიმე მტკიცებულება, რომლითაც დაადასტურებდა ხარჯების გაწევასა და ოდენობას ქაღალდთან, ასლების გადაღებასთან, მასალის აკინძვასთან, დოკუმენტების მოძიება მოპოვებასთან დაკავშირებით. საქმის მასალებში წარმოდგენილია სანოტარო წესით დამოწმებული მინდობილობა, თუმცა არ დასტურდება, რომ მინდობილობა მხოლოდ ზიანის ანაზღაურების თაობაზე მოცემული დავის წარმოების მიზნით არის გაცემული, შესაბამისად, აღნიშნული ხარჯი ვერ იქნება მიჩნეული უშუალოდ განსახილველ საქმეზე გაწეულ ხარჯად.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლის მე-2 ნაწილით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 411-ე მუხლით და

გ ა დ ა წ ყ ვ ი ტ ა:

1. გ. რ-ას საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ;

2. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 05.07.2019წ. განჩინება და მიღებულ იქნეს ახალი გადაწყვეტილება;

3. გ. რ-ას სარჩელი დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ;

4. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ქ. თბილისის პოლიციის დეპარტამენტს გ. რ-ას სასარგებლოდ დაეკისროს არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურება 150 (ასორმოცდაათი) ლარის ოდენობით;

5. გ. რ-ას სარჩელი დანარჩენ ნაწილში არ დაკმაყოფილდეს;

6. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ქ. თბილისის პოლიციის დეპარტამენტს გ. რ-ას სასარგებლოდ დაეკისროს ხარჯების გადახდა საადვოკატო მომსახურებისთვის 400 (ოთხასი) ლარის ოდენობით;

7. მხარეები გათავისუფლებულნი არიან სახელმწიფო ბაჟის გადახდისაგან;

8. საკასაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე: ნ. სხირტლაძე

მოსამართლეები: ქ. ცინცაძე

გ. გოგიაშვილი