საქართველოს უზენაესი სასამართლო

გ ა დ ა წ ყ ვ ე ტ ი ლ ე ბ ა

საქართველოს სახელით

საქმე №ბს-1142(კ-22) 25 თებერვალი, 2025 წელი

ქ. თბილისი

ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატა

შემდეგი შემადგენლობა

ბიძინა სტურუა (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

გოჩა აბუსერიძე, გენადი მაკარიძე

კასატორი - საქართველოს მთავრობა

მოწინააღმდეგე მხარე - "კ..."

დავის საგანი - თანხის დაკისრება

გასაჩივრებული განჩინება - თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 25 ივლისის განჩინება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

1. 2020 წლის 17 თებერვალს "კ...მა" სარჩელით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას მოპასუხის - საქართველოს მთავრობის მიმართ.

2. მოსარჩელის განმარტებით, წარმოადგენს რა სატელეფონო მომსახურების მიმღებს, ოპერატორ კომპანიას ყოველთვიურად მიჰქონდა მოსარჩელის ანგარიშიდან "112"-ის მომსახურების საფასური. ლევან ალაფიშვილისა და "კს ალაფიშვილი და ყავლაშვილი - საქართველოს ადვოკატთა ჯგუფის" კონსტიტუციური სარჩელის საფუძველზე, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2019 წლის 5 ივლისის №2/3/1279 გადაწყვეტილებით "საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საჯარო სამართლის იურიდიული პირის - "112"-ის მომსახურების საფასურის, მისი განაკვეთისა და გადახდის წესის დამტკიცების შესახებ" საქართველოს მთავრობის 2011 წლის 27 დეკემბრის №489 დადგენილებით დამტკიცებული წესის პირველი მუხლის პირველი და მე-2 პუნქტები ძალადაკარგულად იქნა ცნობილი 2019 წლის 31 დეკემბრიდან. საკონსტიტუციო სასამართლომ მიუთითა, რომ საფასური დადგენილი იყო არაუფლებამოსილი ორგანოს - საქართველოს მთავრობის მიერ. აღნიშნულიდან გამომდინარე, მოსარჩელე მოითხოვს 2011 წლის 27 დეკემბრიდან 2020 წლის 1 იანვრამდე "112"-ის მომსახურებისათვის უკანონოდ გადახდილი თანხის, 12 ლარის, საქართველოს მთავრობისათვის მოსარჩელის სასარგებლოდ ანაზღაურების დაკისრებას. მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად მოსარჩელემ მიუთითა საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლის მე-4 პუნქტზე და სახელმწიფოსგან უკანონოდ მიყენებული ზიანის სრული ანაზღაურება მოითხოვა.

3. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 9 მარტის გადაწყვეტილებით "კ...ს" სარჩელი დაკმაყოფილდა. მოპასუხე საქართველოს მთავრობას, "კ...ს" სასარგებლოდ დაეკისრა 12 ლარის გადახდა.

4. საქალაქო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ მოსარჩელე წარმოადგენდა სატელეფონო მომსახურების მიმღებს და როგორც სატელეფონო მომსახურების მიმღებს, ოპერატორი კომპანიის მიერ ეჭრებოდა "112"-ის საფასური.

5. ასევე დადგენილად იქნა მიჩნეული, რომ საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2019 წლის 5 ივლისის №2/3/1279 გადაწყვეტილებით, კონსტიტუციური სარჩელი №1279 („ლევან ალაფიშვილი და „კს ალაფიშვილი და ყავლაშვილი - საქართველოს ადვოკატთა ჯგუფი“ საქართველოს მთავრობის წინააღმდეგ“) დაკმაყოფილდა და არაკონსტიტუციურად იქნა ცნობილი: ა) „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საჯარო სამართლის იურიდიული პირის – „112“-ის მომსახურების საფასურის, მისი განაკვეთისა და გადახდის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2011 წლის 27 დეკემბრის №489 დადგენილებით დამტკიცებული წესის პირველი მუხლის პირველი პუნქტი საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლის პირველ და მე-2 პუნქტებთან მიმართებით; ბ) „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საჯარო სამართლის იურიდიული პირის – „112“-ის მომსახურების საფასურის, მისი განაკვეთისა და გადახდის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2011 წლის 27 დეკემბრის №489 დადგენილებით დამტკიცებული წესის პირველი მუხლის მე-2 პუნქტი საქართველოს კონსტიტუციის მე-11 მუხლის პირველ პუნქტთან მიმართებით. „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საჯარო სამართლის იურიდიული პირის – „112“-ის მომსახურების საფასურის, მისი განაკვეთისა და გადახდის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2011 წლის 27 დეკემბრის №489 დადგენილებით დამტკიცებული წესის პირველი მუხლის პირველი და მე-2 პუნქტები ძალადაკარგულად იქნა ცნობილი 2019 წლის 31 დეკემბრიდან.

6. თბილისის საქალაქო სასამართლომ აღნიშნა, რომ საქართველოს კონსტიტუციის 18.4 მუხლის თანახმად, ყველასთვის გარანტირებულია სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკების და თვითმმართველობის ორგანოთა და მოსამსახურეთაგან უკანონოდ მიყენებული ზარალის სასამართლო წესით სრული ანაზღაურება შესაბამისად სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის და ადგილობრივი თვითმმართველობის სახსრებიდან. სასამართლომ ასევე მიუთითა საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 208-ე მუხლის პირველ ნაწილზე, რომლის თანახმად, სახელმწიფო ადმინისტრაციული ორგანოს, აგრეთვე მისი თანამდებობის პირის ან სხვა სახელმწიფო მოსამსახურის მიერ სამსახურებრივი მოვალეობის განხორციელებისას მიყენებული ზიანისათვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო. ამავე კოდექსის 207-ე მუხლის მიხედვით კი, თუ ამ კოდექსით სხვა რამ არ არის დადგენილი, ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ მიყენებული ზიანის ანაზღაურებისას გამოიყენება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით დადგენილი წესი.

7. პირველი ინსტანციის სასამართლოს განმარტებით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 976-ე მუხლის პირველი ნაწილით, პირს, რომელმაც სხვას ვალდებულების შესასრულებლად რაიმე გადასცა, შეუძლია მოსთხოვოს ვითომ კრედიტორს (მიმღებს) მისი უკან დაბრუნება, თუ: ა. ვალდებულება გარიგების ბათილობის ან სხვა საფუძვლის გამო არ არსებობს, არ წარმოიშობა ან შეწყდა შემდგომში; ბ. ვალდებულების საწინააღმდეგოდ ისეთი შესაგებელი იქნა წარდგენილი, რომ ხანგრძლივი დროის განმავლობაში გამორიცხულია მოთხოვნის წარდგენა. აღნიშნული კოდექსის 983-ე მუხლის თანახმად, თუ უფლებამოსილი პირისათვის განკუთვნილ შესრულებას იღებს არაუფლებამოსილი პირი, მაშინ იგი მოვალეა მიღებული დაუბრუნოს უფლებამოსილ პირს, ხოლო ამავე კოდექსის 991-ე მუხლის თანახმად კი, პირი, რომელიც სხვა პირის ხარჯზე უსაფუძვლოდ გამდიდრდა სხვა საშუალებითაც, გარდა იმისა, რაც გათვალისწინებულია ამ თავში, მოვალეა დაუბრუნოს მას მიღებული. საქალაქო სასამართლო განმარტავს, რომ უსაფუძვლო გამდიდრების სამართლებრივი ინსტიტუტის მიზანი არის უსაფუძვლოდ და გაუმართლებლად შეძენილი ქონების ამოღება და ამგვარად ქონებრივი მიმოქცევის წონასწორობისა და სამართლიანობის აღდგენა. ამ მიზნით ქონებრივი შეღავათი იმ პირს უნდა დაუბრუნდეს, რომლის ხარჯზეც მოხდა სხვა პირის ქონების გაზრდა, ანუ მისი უსაფუძვლო გამდიდრება. ამ ინსტიტუტის უმთავრესი დანიშნულება არის პირის თავდაპირველ ქონებრივ-სამართლებრივ მდგომარეობაში აღდგენა. უსაფუძვლო გამდიდრების მიზანი არის სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე მიღებული ქონების (რომელშიც უნდა ვიგულისხმოთ უფლების ან გარკვეული შეღავათის, უპირატესობის) ამოღება, რითაც უზრუნველყოფილი უნდა იქნეს სამართლიანობის აღდგენა ანუ იმ მდგომარეობის აღდგენა, რომელიც იარსებებდა არაუფლებამოსილი პირის მიერ დაზარალებულის ხარჯზე გარკვეული შეღავათის, უპირატესობის მიღებამდე. უსაფუძვლო გამდიდრების წესებით უნდა მოხდეს ქონებრივი სარგებლის დაბრუნება იმ პირისთვის, ვისაც ეს სიკეთე ეკუთვნოდა, მაგრამ სხვა პირის ხელში აღმოჩნდა სხვადასხვა მიზეზით.

8. საქალაქო სასამართლოს მოსაზრებით, იმ პირობებში, როდესაც საქართველოს კონსტიტუციის 67.1 მუხლი (დღეს მოქმედი რედაქცია) სავალდებულოდ აცხადებს გადასახადებისა და მოსაკრებლების გადახდას კანონით დადგენილი ოდენობითა და წესით და მხოლოდ კანონით შეიძლება გადასახადებისა და მოსაკრებლების სტრუქტურისა და შემოღების წესის, მათი განაკვეთების ან განაკვეთების ფარგლების დადგენა, ასევე იმის გათვალისწინებით, რომ „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საჯარო სამართლის იურიდიული პირის – „112“-ის მომსახურების საფასურის, მისი განაკვეთისა და გადახდის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2011 წლის 27 დეკემბრის №489 დადგენილებით დამტკიცებული წესის პირველი მუხლის პირველი და მეორე პუნქტები მიიღო არაუფლებამოსილმა ორგანომ (რაც საკონსტიტუციო სასამართლომ ძალადაკარგულად ცნო), სახეზეა გარემოება, როდესაც უფლებამოსილი პირისათვის განკუთვნილი შესრულება მიიღო არაუფლებამოსილმა პირმა, შესაბამისად, განვლილ პერიოდში (2011 წლის 27 დეკემბრიდან 2020 წლის 1 იანვრამდე პერიოდი) "კს ალაფიშვილი და ყავლაშვილი-საქართველოს ადვოკატთა ჯგუფის" მიერ გადახდილი/სატელეფონო ოპერატორის მიერ ჩამოჭრილი საფასური იყო უკანონო, ანტიკონსტიტუციური და აღნიშნული თანხა ექვემდებარებოდა დაბრუნებას.

9. სასამართლოს განმარტებით, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის მე-60, 60¹ და 61-ე მუხლების შინაარსიდან გამომდინარე, კანონმდებელმა ერთმანეთისგან გამიჯნა არარა, უკანონო და კანონიერი ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტები, რათა დადგინდეს თითოეულის სამართლებრივი შედეგების გაუქმების საკითხი, კერძოდ, არარა აქტს მიღებისთანავე არა აქვს იურიდიული ძალა და არ წარმოშობს სამართლებრივ შედეგს, ხოლო კანონიერ (60¹ მუხლი) და უკანონო (61-ე მუხლი) ადმინისტრაციულ სამართლებრივ აქტებს შეუძლიათ შეიძინონ შესასრულებლად სავალდებულო ხასიათი მათი ადრესატისათვის.

10. პირველი ინსტანციის სასამართლომ განმარტა, რომ საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსი განსაზღვრავს ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტების ძალადაკარგულობის შემთხვევებს ადმინისტრაციული წარმოებისათვის, ხოლო ,,საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ’’ საქართველოს ორგანული კანონი კი განსაზღვრავს ძალადაკარგულობას კონსტიტუციური წარმოებისათვის. ამასთან, საკონსტიტუციო სამართალწარმოების კანონმდებლობით გათვალისწინებული ძალადაკარგულობა არ შეიძლება გავაიგივოთ საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსით გათვალისწინებულ ძალადაკარგულობასთან, ვინაიდან კონსტიტუციური ძალადაკარგულობა და ადმინისტრაციული ძალადაკარგულობა შინაარსობრივად სხვადასხვაა. საკონსტიტუციო სასამართლომ ანტიკონსტიტუციურად ცნო „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საჯარო სამართლის იურიდიული პირის – „112“-ის მომსახურების საფასურის, მისი განაკვეთისა და გადახდის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2011 წლის 27 დეკემბრის №489 დადგენილებით დამტკიცებული წესის პირველი მუხლის პირველი და მეორე პუნქტები და მიუთითა, რომ მოსაკრებელი დადგენილი იყო არაუფლებამოსილი ორგანოს - საქართველოს მთავრობის მიერ ნაცვლად საქართველოს პარლამენტისა. აღნიშნული გარემოება კი, თავის მხრივ, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის მე-60 მუხლის პირველი ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტის თანახმად, ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის არარად აღიარების საფუძველია (ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი გამოცემისთანავე ითვლება არარად). შესაბამისად, მოპასუხე მხარის აპელირება იმ გარემოებაზე, რომ ვინაიდან საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებით „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საჯარო სამართლის იურიდიული პირის - „112“-ის მომსახურების საფასურის, მისი განაკვეთისა და გადახდის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2011 წლის 27დეკემბრის №489 დადგენილებით დამტკიცებული წესის პირველი მუხლის პირველი და მეორე პუნქტები ძალადაკარგულად იქნა ცნობილი, ამიტომ გამოყენებული უნდა იქნეს საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 61.7 მუხლი და მოსარჩელისათვის ჩამოჭრილი საფასური არ უნდა დაექვემდებაროს ანაზღაურებას, ამ კონკრეტულ შემთხვევაში საქმის ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით, სასამართლოს მიერ გაზიარებული ვერ იქნება. საქალაქო სასამართლო აქვე დამატებით მიუთითებს, რომ ,,საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ’’ საქართველოს ორგანული კანონის მე-20 მუხლის თანახმად, კანონის ან სხვა ნორმატიული აქტის არაკონსტიტუციურად ცნობა არ ნიშნავს ამ აქტის საფუძველზე ადრე გამოტანილი სასამართლოს განაჩენებისა და გადაწყვეტილებების გაუქმებას, იწვევს მხოლოდ მათი აღსრულების შეჩერებას საპროცესო კანონმდებლობით დადგენილი წესით, ხოლო სხვა რაიმე დანაწესსა და შეზღუდვას კანონმდებლობა არ ითვალისწინებს. შესაბამისად, სასამართლოს მოსაზრებით, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ არაკონსტიტუციურად ცნობილი ნორმატიული აქტის ან მისი ნაწილის ძალადაკარგულად ცნობა, ამ კონკრეტულ შემთხვევაში საქმის ფაქტობრივი გარემოებების მხედველობაში მიღებით, არ ზღუდავს სამართლებრივი შედეგების გავრცელებას უფრო ადრინდელ პერიოდზე საჯარო და კერძო ინტერესების გონივრული ბალანსის საფუძველსა და თანაზომიერების პრინციპზე დაყრდნობით.

11. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 9 მარტის გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა საქართველოს მთავრობამ, რომელმაც გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა მოითხოვა.

12. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 25 ივლისის განჩინებით საქართველოს მთავრობის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა; უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 9 მარტის გადაწყვეტილება.

13. სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებზე და განმარტა, რომ სააპელაციო პალატის მსჯელობის საგანს წარმოადგენს, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ არაკონსტიტუციურად ცნობილი კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტის ან მისი ნაწილის ძალადაკარგულად ცნობამ შეიძლება თუ არა წარმოშვას თანხის დაკისრების ვალდებულება.

14. სააპელაციო პალატამ სრულად გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მსჯელობა და აღნიშნა, რომ მოსაკრებელი დადგენილი იყო არაუფლებამოსილი ორგანოს - საქართველოს მთავრობის მიერ. სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ სახეზეა არაუფლებამოსილი ორგანოს ქმედების შედეგად გამოწვეული სამართლებრივი მდგომარეობის აღდგენის ვალდებულება და დაეთანხმა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის მსჯელობას, რომ არაკონსტიტუციურად ცნობილი ნორმატიული აქტის ან მისი ნაწილის ძალადაკარგულად ცნობა, ამ კონკრეტულ შემთხვევაში საქმის ფაქტობრივი გარემოებების მხედველობაში მიღებით, არ ზღუდავს სამართლებრივი შედეგების გავრცელებას უფრო ადრინდელ პერიოდზე საჯარო და კერძო ინტერესების გონივრული ბალანსის საფუძველზე, თანაზომიერების პრინციპზე დაყრდნობით.

15. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 25 ივლისის განჩინება საკასაციო საჩივრით გაასაჩივრა საქართველოს მთავრობამ, რომელმაც გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა მოითხოვა.

16. კასატორი არ ეთანხმება თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის გასაჩივრებულ გადაწყვეტილებაში მითითებულ მსჯელობას საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების „კს ალაფიშვილი და ყავლაშვილი - საქართველოს ადვოკატთა ჯგუფის“ მიმართ რეტროაქტიულად ამოქმედების შესახებ და აღნიშნავს, რომ სააპელაციო სასამართლომ არ გამოიყენა კანონი, რომელიც უნდა გამოეყენებინა და არასწორად განმარტა კანონი, რაც გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმების საფუძველს წარმოადგენდა.

16.1. კასატორმა აღნიშნა, რომ სააპელაციო სასამართლომ საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ აქტის ძალადაკარგულად ცნობა გაუთანაბრა საერთო სასამართლოების მიერ ადმინისტრაციული აქტის არარად აღიარებას, საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებას მიანიჭა რეტროაქტიული ეფექტი და უფლება მისცა დაინტერესებულ პირს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების საფუძველზე საერთო სასამართლოში სარჩელის წარდგენის გზით მოეთხოვა ზიანის ანაზღაურება.

16.2. კასატორის განმარტებით, სააპელაციო პალატამ საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2019 წლის 5 ივლისის №2/3/1279 გადაწყვეტილებით დამდგარი სამართლებრივი შედეგი არასწორად განმარტა, გადაწყვეტილებას მიანიჭა უკუქცევითი ძალა და გაავრცელა 11 წლის წინ წარმოშობილ სამართლებრივ ურთიერთობაზე, რაც ეწინააღმდეგებოდა „საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს ორგანულ კანონს.

16.3. კასატორის განმარტებით საქართველოში დადგენილია საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების ex nunc სამართლებრივი ეფექტი, რომლითაც საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება არა მხოლოდ ახდენს არაკონსტიტუციური ნორმის იდენტიფიცირებას, არამედ საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება თავად ადგენს სამართლებრივ შედეგს და ცვლის/აუქმებს არაკონსტიტუციურ ნორმას გადაწყვეტილების გამოქვეყნების მომენტიდან. ძალადაკარგულად გამოცხადებული ნორმა კი კვლავ მოქმედებს გადაწყვეტილების მიღებამდე წარმოშობილ სამართლებრივ ურთიერთობებზე.

17. კასატორის მითითებით, საკონსტიტუციო სასამართლომ გაითვალისწინა ის გარემოება, რომ საკონსტიტუციო სასამართლოს 2019 წლის 5 ივლისის №2/3/1279 გადაწყვეტილების გამოქვეყნების მომენტიდან „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საჯარო სამართლის იურიდიული პირის – „112“-ის მომსახურების საფასურის, მისი განაკვეთისა და გადახდის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2011 წლის 27 დეკემბრის №489 დადგენილებით დამტკიცებული წესის სადავო ნორმების ძალადაკარგულად ცნობა გამოიწვევდა „112“-ის დაფინანსების ძირითადი წყაროს - საფასურის გადახდის შეწყვეტას, რასაც შესაძლოა, საფრთხე შეექმნა „112“-ის ფუნქციონირებისათვის და „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 25-ე მუხლის მე-3 პუნქტის საფუძველზე გადაავადა სადავო ნორმების ძალადაკარგულად გამოცხადება 2019 წლის 31 დეკემბრამდე, რათა საქართველოს მთავრობას და საქართველოს პარლამენტს მისცემოდათ გონივრულ ვადაში საქართველოს კონსტიტუციითა და საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებით დადგენილი სტანდარტების შესაბამისად სადავო საკითხის მოწესრიგების შესაძლებლობა და „112“-ის საფასურის გადახდა განხორციელებულიყო უწყვეტ რეჟიმში. კანონმდებლობა საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ არაკონსტიტუციურად ცნობილი ნორმატიული აქტის ან მისი ნაწილის ძალადაკარგულად ცნობის სამართლებრივი შედეგების გავრცელებას მხოლოდ საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების გამოქვეყნების მომენტს ან უფრო გვიანდელ პერიოდს უკავშირებს და ზღუდავს სამართლებრივი შედეგის გავრცელებას უფრო ადრინდელ პერიოდზე.

18. კასატორმა აგრეთვე აღნიშნა, რომ სააპელაციო სასამართლომ არ გაითვალისწინა „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მე-19 და 23-ე მუხლები, რომლებიც განსახილველ შემთხვევას არეგულირებდნენ, კერძოდ, აღნიშნული ნორმები ადგენდნენ, რომ ნორმატიული აქტის ან მისი ნაწილის არაკონსტიტუციურად ცნობა იწვევს არაკონსტიტუციურად ცნობილი ნორმატიული აქტის ან მისი ნაწილის ძალადაკარგულად ცნობას საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების გამოქვეყნების მომენტიდან, რაც კიდევ ერთხელ მიუთითებდა რომ სააპელაციო სასამართლომ არ გამოიყენა ის ნორმა, რომელიც უნდა გამოეყენებინა, ხოლო გამოყენებული ნორმა არასწორად განმარტა.

19. საკასაციო საჩივარზე მოსარჩელემ, "კ...მა", წარმოადგინა საკასაციო შესაგებელი. მოსარჩელე მიიჩნევს, რომ არ არსებობს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმების არც ფაქტობრივი და არც სამართლებრივი საფუძვლები.

20. საკასაციო შესაგებლის თანახმად, სააპელაციო და პირველი ინსტანციის სასამართლოებს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებისათვის არ მიუნიჭებია რეტროაქტიული ეფექტი და არც ზიანის ანაზღაურების საფუძვლად გამოუყენებია. სასამართლოებმა გაიზიარეს ის სამართლებრივი მნიშვნელობის მქონე ფაქტი, რომ საქართველოს მთავრობა იყო არაუფლებამოსილი ადმინისტრაციული ორგანო დაედგინა სავალდებულოდ გადასახდელი საფასური. არაუფლებამოსილებასთან დაკავშირებით პრეიუდიციის საფუძველზე სასამართლოებმა შეარჩიეს სამართლებრივი ნორმა (ზაკ 60.1 მუხლის „ბ“ ქვეპუნქტი) და დაადგინეს, რომ სახეზე იყო არაუფლებამოსილი ორგანოს (საქართველოს მთავრობა) მიერ გამოცემული არარა აქტი.

21. საკასაციო შესაგებლის ავტორის განმარტებით, არარა აქტს არ აქვს შესასრულებლად სავალდებულო ძალა და იგი არ წარმოშობს სამართლებრივ შედეგს. არაუფლებამოსილი ორგანოს მიერ გამოცემული ადმინისტრაციული აქტი გამოცემისთანავე სამართლებრივი ძალის არმქონეა და წარმოშობილი სამართლებრივი შედეგის შენარჩუნება/ლეგიტიმაცია დაუშვებელია. სადავო საკითხი არ განეკუთვნება იმ სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც საჭიროა ერთგვაროვანი პრაქტიკის ჩამოსაყალიბებლად, რადგან სასამართლო პრაქტიკა აღნიშნულ საკითხზე უკვე დადგენილია. საკასაციო შესაგებლის ავტორს მიაჩნია, რომ სააპელაციო და საქალაქო სასამართლოებმა იმსჯელეს მთავრობის უფლებამოსილებაზე, ასევე არაუფლებამოსილი ორგანოს მიერ გამოცემულ აქტზე, შეაფასეს და მიიჩნიეს არარა აქტად. მისივე განმარტებით, არ არის სავალდებულო საქართველოს მთავრობის №489 დადგენილების სადავო ნორმის არარად აღიარების შესახებ გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილში მითითება, რადგან მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლის შემოწმება სასამართლოს უფლებამოსილების სფეროს წარმოადგენს.

22. საკასაციო შესაგებლის ავტორის განმარტებით, მათი ინტერესი არ არის მხოლოდ სადავო აქტის არარად აღიარება, არამედ მათი მიზანი, რისთვისაც მიმართეს სასამართლოს, არის ზიანის ანაზღაურება. პირველი და სააპელაციო ინსტანციის სასამართლოებმა მოსარჩელის მიერ დასმული საკითხი სწორად შეაფასეს და დავა კანონმდებლობის მოთხოვნათა დაცვით გადაწყვიტეს.

23. საკასაციო შესაგებლის ავტორს ასევე მართებულად მიაჩნია სასამართლოების მითითება უსაფუძვლო გამდიდრებისა და დელიქტით მიყენებული ზიანის ანაზღაურების სამართლებრივ საფუძვლებზე და თვლის, რომ სასამართლოების მსჯელობა შეესაბამება საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ ჩამოყალიბებულ პრაქტიკას სახელმწიფოსგან/ადმინისტრაციული ორგანოსგან მიყენებული ზიანის ანაზღაურებაზე.

24. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 10 ოქტომბრის განჩინებით, საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად წარმოებაში იქნა მიღებული საქართველოს მთავრობის საკასაციო საჩივარი.

25. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2023 წლის 17 იანვრის განჩინებით საქართველოს მთავრობის საკასაციო საჩივარი მიჩნეულ იქნა დასაშვებად და მისი განხილვა დაინიშნა მხარეთა დასწრების გარეშე.

26. საკასაციო საჩივრის დასაშვებად ცნობის შემდგომ, საკასაციო შესაგებლის ავტორმა დამატებით მიუთითა, რომ განსახილველ შემთხვევაში შესაფასებელია საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებით ნორმატიული აქტის ძალადაკარგულად ცნობა და მისი მიმართება საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსით გათვალისწინებულ არაუფლებამოსილი დაწესებულების მიერ გამოცემულ არარა ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის ინსტიტუტთან. საკასაციო შესაგებლის ავტორის განმარტებით, ადმინისტრაციულ ორგანოთა უფლებამოსილების ინსტიტუტს მნიშვნელობა აქვს ინციდენტური კონტროლის (სსკ მე-6 მუხლის მე-3 პუნქტი) და არარა ადმინისტრაციული აქტის (სზაკ მე-60 მუხლი) ინსტიტუტებთან დაკავშირებული საკითხების გადაწყვეტისთვის. ინციდენური კონტროლის შემთხვევაში სასამართლო უარს ამბობს არაუფლებამოსილი ორგანოს მიერ გამოცემული კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტის გამოყენებაზე და გადაწყვეტილებას აფუძნებს საკანონმდებლო აქტს. გადაწყვეტილების მიღების პროცესში გამოსაყენებელი სამართლის შერჩევისას სასამართლო აფასებს კანონქვემდებარე აქტის როგორც შინაარსობრივ, ასევე ფორმალურ-სამართლებრივ უფლებამოსილების საკითხებს და მადელეგირებელი საკანონმდებლო აქტის არარსებობისას ან უფლებამოსილების დელეგირების კონსტიტუციური დანაწესის დარღვევისას ფორმალურად, სარეზოლუციო ნაწილში არ მიუთითებს ამ აქტის სამართლებრივ ზოგად ბედზე, თუმცა კონკრეტულ პირთა მიმართ იღებს გადაწყვეტილებას, არ გამოიყენოს კონსტიტუციის და კანონის საწინააღმდეგო კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტი, ამ აქტით დადგენილი ნორმატიული სინამდვილე თუ შედეგები არ გაავრცელოს მათზე. კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტის არარად აღიარებისას ამ აქტის არარად გამოცხადების სამართლებრივი შედეგი ვრცელდება ზოგადად, პირთა განუსაზღვრელი წრისათვის, ხოლო ინციდენტური კონტროლის ფარგლებში არარა კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტის გამოყენებაზე უარის თქმისას ამ აქტის სამართლებრივი შედეგი ვრცელდება მხოლოდ განსახილველ საქმეზე, კონკრეტულ სუბიექტებზე, ისე რომ კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტის საჯარო მოქმედება (პირთა განუსაზღვრელი წრისათვის) რჩება ძალაში. ამდენად, უსწოროა კასატორის პოზიცია, რომ სასამართლო წესით ინდივიდუალური სამართლებრივი სიკეთის დაცვა ინციდენტური კონტროლის ინსტიტუტის ფარგლებში დაუშვებელია, თუკი სასამართლო წესით არარა აქტად არ არის აღიარებული ზიანის სამართლებრივი საფუძველი (კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტი). საკასაციო შესაგებლის ავტორს მიაჩნია, რომ კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტის გამოცემის უფლებამოსილებასთან მიმართებით ინციდენტური კონტროლის ინსტიტუტსა და საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებას შორის ურთიერთდამოკიდებულება ან წინააღმდეგობა არ არსებობს, რამდენადაც ინციდენტური კონტროლისას სასამართლო მხოლოდ კონკრეტული პირის/საქმის მიმართ აუქმებს არაუფლებამოსილი ორგანოს აქტით დამდგარ შედეგებს, საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება კი შეეხება პირთა განუსაზღვრელ წრეს. საკასაციო შესაგებლის ავტორს მიაჩნია, რომ განსახილველ საქმეზე სასამართლოს გადაწყვეტილება მიღებული აქვს ინციდენტური კონტროლის ფარგლებში და სადავო, არარა ნორმატიული აქტის სამართლებრივი შედეგები გააუქმა კონკრეტული სუბიექტის, მხოლოდ მოსარჩელე "კ...ს" მიმართ.

27. საკასაციო შესაგებლის ავტორის განმარტებით, სასამართლოებს არ აქვთ უფლება, ძალაში დატოვონ და არარად არ მიიჩნიონ საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ არაუფლებამოსილად ცნობილი ინსტიტუტის მიერ გამოცემული ნორმატიული აქტი. აღნიშნული არ წარმოადგენს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებისათვის უკუქცევითი ძალის მინიჭებას რომელიმე ინსტიტუტის მიერ. სავალდებულოა და სამართლებრივ შედეგებს წარმოშობს მხოლოდ უფლებამოსილი ინსტიტუტის მიერ გამოცემული ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი. განსახილველ საქმეზე მოსარჩელის მიერ „112“-ის მომსახურების საფასურის გადახდის ვალდებულება არ ემყარებოდა კონსტიტუციურ-სამართლებრივ საფუძველს და მას ნების საწინააღმდეგოდ ერთმეოდა საკუთრება, რის გამოც სადავო არარა აქტის გამოცემის პერიოდიდან უნდა აღდგეს მოსარჩელის უფლებრივი მდგომარეობა და სრულად აუნაზღაურდეს უსაფუძვლოდ გადახდილი თანხა.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

28. საკასაციო სასამართლო საქმის მასალების გაცნობის, საკასაციო საჩივრის საფუძვლების შესწავლისა და თბილისის სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინების კანონიერება-დასაბუთებულობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ საქართველოს მთავრობის საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს.

29. საკასაციო სასამართლო მიუთითებს საქმეზე დადგენილ გარემოებებზე, კერძოდ, საქმის მასალებით დასტურდება, რომ „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საჯარო სამართლის იურიდიული პირის“ – „112“-ის შექმნის შესახებ“ 2011 წლის 24 ნოემბრის №5339-IIს კანონით შეიქმნა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საჯარო სამართლის იურიდიული პირი – „112“ და განისაზღვრა მისი საქმიანობის ძირითადი პრინციპები და მიმართულებები.

30. დასახელებული კანონის მე-4 მუხლით დადგინდა, რომ „112“-ის მიზანია სხვა უფლებამოსილ სუბიექტებთან კოორდინირებული საქმიანობით საგანგებო სიტუაციებსა და საქართველოს კანონმდებლობით განსაზღვრულ სხვა შემთხვევებში გადაუდებელი დახმარების ოპერატიული და ეფექტიანი მართვა და ამ მიზნით შეტყობინებების მიღება ერთიანი სატელეფონო ნომრის − „112“-ის − საშუალებით. „112“-ის საქმიანობის ძირითად მიმართულებებად კი განისაზღვრა: ა) საგანგებო სიტუაციებისა და გადაუდებელი დახმარების აუცილებლობის სხვა შემთხვევების შესახებ შეტყობინებების მიღება, დამუშავება, შეფასება და მათზე შემდგომი რეაგირებისათვის შესაბამისი სუბიექტებისათვის ინფორმაციის მიწოდება; ბ) საგანგებო სიტუაციებისა და გადაუდებელი დახმარების აუცილებლობის სხვა შემთხვევების მართვის მიზნით სხვა უფლებამოსილ სუბიექტებთან კოორდინირებული საქმიანობა; გ) საგანგებო სიტუაციებისა და გადაუდებელი დახმარების აუცილებლობის სხვა შემთხვევების აღრიცხვა, ანალიზი და შესაბამისი სტატისტიკის წარმოება; დ) „112“-ის კომპეტენციისთვის მიკუთვნებულ საკითხებზე საქართველოს და უცხო ქვეყნის შესაბამის უწყებებთან/დაწესებულებებთან თანამშრომლობა; ე) საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული სხვა უფლებამოსილებების განხორციელება.

31. საქართველოს „შინაგან საქმეთა სამინისტროს საჯარო სამართლის იურიდიული პირის“ – „112“-ის შექმნის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-8 მუხლის მე-2 პუნქტით საქართველოს პარლამენტმა დაადგინა, რომ „112“-ის მომსახურების საფასურს, საფასურის გადამხდელი პირების წრეს და მათთან დაკავშირებულ სხვა საკითხებს განსაზღვრავს საქართველოს მთავრობა.

32. საქართველოს „შინაგან საქმეთა სამინისტროს საჯარო სამართლის იურიდიული პირის“ – „112“-ის შექმნის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-8 მუხლის მე-2 პუნქტის საფუძველზე საქართველოს მთავრობამ 2011 წლის 27 დეკემბერს მიიღო №489 დადგენილება „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საჯარო სამართლის იურიდიული პირის – „112“-ის მომსახურების საფასურის, მისი განაკვეთისა და გადახდის წესის დამტკიცების შესახებ“, რომლითაც განისაზღვრა „112“-ის მომსახურების საფასური, საფასურის გადამხდელი პირების წრე და მათთან დაკავშირებული სხვა საკითხები.

33. დადგენილია, რომ საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2017 წლის 5 დეკემბერს კონსტიტუციური სარჩელით მიმართეს საქართველოს მოქალაქე ლევან ალაფიშვილმა და „კს ალაფიშვილი და ყავლაშვილი - საქართველოს ადვოკატთა ჯგუფმა“. №1279 კონსტიტუციურ სარჩელში საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოსათვის მიმართვის საფუძვლად მითითებულია: საქართველოს კონსტიტუციის 2018 წლის 16 დეკემბრამდე მოქმედი რედაქციის 42-ე და 45-ე მუხლები და 89-ე მუხლის პირველი პუნქტის „ვ“ ქვეპუნქტი, „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მე-19 მუხლის პირველი პუნქტის „ე“ ქვეპუნქტი, 39-ე მუხლის პირველი პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტი, „საკონსტიტუციო სამართალწარმოების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-15 და მე-16 მუხლები. მოსარჩელეებმა - ლევან ალაფიშვილმა და „კს ალაფიშვილი და ყავლაშვილი - საქართველოს ადვოკატთა ჯგუფმა“ მიუთითეს, რომ ისინი სატელეფონო მომსახურების მიმღები აბონენტები არიან და არაკონსტიტუციურად მიიჩნევენ „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საჯარო სამართლის იურიდიული პირის – „112“-ის მომსახურების საფასურის, მისი განაკვეთისა და გადახდის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2011 წლის 27 დეკემბრის №489 დადგენილებით დამტკიცებული წესის პირველი მუხლის პირველ და მე-2 პუნქტებს. აღნიშნული ნორმები საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საჯარო სამართლის იურიდიული პირის – „112“-ის მომსახურების საფასურის გადამხდელ სუბიექტებად სწორედ სატელეფონო მომსახურების მიმღებ აბონენტებს ასახელებს და განსაზღვრავს შესაბამისი საფასურის ოდენობას. №1279 კონსტიტუციურ სარჩელში მოსარჩელე მხარე სადავო ნორმების არაკონსტიტუციურად ცნობას ითხოვდა საქართველოს კონსტიტუციის 2018 წლის 16 დეკემბრამდე მოქმედი რედაქციის მე-14 მუხლთან და 21-ე მუხლის პირველ და მე-2 პუნქტებთან მიმართებით. კონსტიტუციის მე-14 მუხლი ადგენდა კანონის წინაშე თანასწორობის უფლებას, ხოლო საქართველოს კონსტიტუციის 21-ე მუხლის პირველი და მე-2 პუნქტებით აღიარებული იყო საკუთრების უფლება და მისი შეზღუდვის წესი. „საქართველოს კონსტიტუციაში ცვლილების შეტანის შესახებ“ 2017 წლის 13 ოქტომბრის №1324-რს საქართველოს კონსტიტუციური კანონის პირველი მუხლის საფუძველზე, საქართველოს კონსტიტუცია ჩამოყალიბდა ახალი რედაქციით. საქართველოს კონსტიტუციის 2018 წლის 16 დეკემბრის შემდეგ მოქმედი რედაქციის მე-11 მუხლის პირველი პუნქტით გარანტირებულია თანასწორობის უფლება. საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლის პირველი და მე-2 პუნქტების შესაბამისად, საკუთრების უფლება აღიარებულია და მისი შეზღუდვა დასაშვებია მხოლოდ კანონით განსაზღვრულ შემთხვევებში და დადგენილი წესით. მოსარჩელე მხარე მიიჩნევდა, რომ სადავო ნორმა არღვევდა კონსტიტუციით განმტკიცებულ საკუთრების უფლებას. კონსტიტუციურ სარჩელში მითითებულია, რომ აბონენტს „112“-ის მომსახურების საფასური ეკისრება მისი ნების მიუხედავად, კონკრეტული თანმხვედრი მომსახურების განსაზღვრის გარეშე. მოსარჩელე მხარის მტკიცებით, სადავო ნორმა გაუმართლებლად ზღუდავდა კონსტიტუციის 21-ე მუხლით (2018 წლის 16 დეკემბრამდე მოქმედი რედაქცია) აღიარებულ საკუთრების უფლებას.

34. საკონსტიტუციო სასამართლოში საქმის არსებითი განხილვის სხდომაზე მოსარჩელე მხარემ დამატებით აღნიშნა, რომ სადავო ნორმით დადგენილი რეგულირება არ შეესაბამება კონსტიტუციის ფორმალურ მოთხოვნებს. კერძოდ, როგორც კონსტიტუციის 2018 წლის 16 დეკემბრამდე მოქმედი რედაქციის 21-ე მუხლი, ისე მე-19 მუხლი ითვალისწინებს საკუთრების უფლებაში ჩარევას, ასევე, გადასახადის და მოსაკრებლის შემოღებას მხოლოდ კანონის საფუძველზე (67-ე მუხლი), რაც, თავის მხრივ, მოიაზრებს მხოლოდ უმაღლესი საკანონმდებლო ორგანოს მიერ გამოცემულ ნორმატიულ აქტს. მოსარჩელე მხარის მტკიცებით, მოცემულ შემთხვევაში ფიზიკური და იურიდიული პირების საკუთრების უფლებაში ჩარევა ხორციელდებოდა შესაბამისი საკანონმდებლო აქტის არარსებობის პირობებში (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2019 წლის 5 ივლისის №2/3/1279 გადაწყვეტილება საქმეზე „ლევან ალაფიშვილი და „კს ალაფიშვილი და ყავლაშვილი - საქართველოს ადვოკატთა ჯგუფი“ საქართველოს მთავრობის წინააღმდეგ“ I-1-9).

35. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2019 წლის 5 ივლისის №2/31279 გადაწყვეტილებით კონსტიტუციური სარჩელი №1279 („ლევან ალაფიშვილი და „კს ალაფიშვილი და ყავლაშვილი - საქართველოს ადვოკატთა ჯგუფი“ საქართველოს მთავრობის წინააღმდეგ“) დაკმაყოფილდა და არაკონსტიტუციურად იქნა ცნობილი: ა) „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საჯარო სამართლის იურიდიული პირის – „112“-ის მომსახურების საფასურის, მისი განაკვეთისა და გადახდის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2011 წლის 27 დეკემბრის №489 დადგენილებით დამტკიცებული წესის პირველი მუხლის პირველი პუნქტი საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლის პირველ და მე-2 პუნქტებთან მიმართებით; ბ) „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საჯარო სამართლის იურიდიული პირის – „112“‑ის მომსახურების საფასურის, მისი განაკვეთისა და გადახდის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2011 წლის 27 დეკემბრის №489 დადგენილებით დამტკიცებული წესის პირველი მუხლის მე-2 პუნქტი საქართველოს კონსტიტუციის მე-11 მუხლის პირველ პუნქტთან მიმართებით. „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საჯარო სამართლის იურიდიული პირის – „112“-ის მომსახურების საფასურის, მისი განაკვეთისა და გადახდის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2011 წლის 27 დეკემბრის №489 დადგენილებით დამტკიცებული წესის პირველი მუხლის პირველი და მე-2 პუნქტები ძალადაკარგულად იქნა ცნობილი 2019 წლის 31 დეკემბრიდან.

36. საკონსტიტუციო სასამართლომ საქართველოს კონსტიტუციის მე-2 თავით გათვალისწინებულ უფლებებთან კავშირში შეაფასა საქართველოს კონსტიტუციის 67-ე მუხლით დადგენილი გადასახადებისა და მოსაკრებლების შემოღების წესი და განმარტა, რომ საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო კონსტიტუციურ დებულებებს განმარტავს ერთმანეთთან მჭიდრო კავშირში, კონსტიტუციურ ღირებულებათა წესრიგის გათვალისწინებით. საკონსტიტუციო სასამართლოს განმარტებით, საქართველოს კონსტიტუციის 67-ე მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, სავალდებულოა გადასახადებისა და მოსაკრებლების გადახდა კანონით დადგენილი ოდენობითა და წესით. მხოლოდ კანონით შეიძლება გადასახადებისა და მოსაკრებლების სტრუქტურისა და შემოღების წესის, მათი განაკვეთების ან განაკვეთების ფარგლების დადგენა. გადასახადისაგან გათავისუფლება დასაშვებია მხოლოდ კანონით. საქართველოს კონსტიტუციის 67-ე მუხლის პირველი პუნქტი ადგენს გადასახადებისა და მოსაკრებლების სტრუქტურისა და შემოღების წესის, მათი განაკვეთების ან განაკვეთების ფარგლების რეგლამენტაციის კონსტიტუციურ სტანდარტებს. ცხადია, ადამიანის უფლებათა მზღუდავი ნორმები, რეგულირების შინაარსის მიუხედავად, თავსებადი უნდა იყოს კონსტიტუციით დადგენილ მოთხოვნებთან. კონსტიტუციური უფლებების დარღვევას გამოიწვევს ნებისმიერი უფლებაშემზღუდველი ნორმა, რომელიც საქართველოს კონსტიტუციის 67-ე მუხლის პირველი პუნქტით დადგენილი მოთხოვნების დაუცველად ადგენს გადასახადებისა და მოსაკრებლების სტრუქტურას და შემოღების წესს, მათი განაკვეთების ან განაკვეთების ფარგლებს (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2019 წლის 5 ივლისის №2/3/1279 გადაწყვეტილება საქმეზე „ლევან ალაფიშვილი და „კს ალაფიშვილი და ყავლაშვილი - საქართველოს ადვოკატთა ჯგუფი“ საქართველოს მთავრობის წინააღმდეგ“ II -22-24).

37. საკონსტიტუციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ სადავო ნორმით გათვალისწინებული საფასური ემსახურებოდა კონკრეტული საჯარო დაწესებულების - „112“-ის ხარჯების ანაზღაურებას და უკავშირდებოდა კონკრეტული საჯარო სერვისის - „112“-ის მიერ გაწეული მომსახურების უზრუნველყოფას, რის გამოც სადავო ნორმით გათვალისწინებული ღონისძიება მიეკუთვნებოდა საქართველოს კონსტიტუციის 67-ე მუხლის პირველი პუნქტის პირველი წინადადებით გათვალისწინებულ მოსაკრებელს. საქართველოს კონსტიტუციის 67-ე მუხლის პირველი პუნქტის პირველი წინადადება სავალდებულოდ აცხადებს გადასახადებისა და მოსაკრებლების გადახდას კანონით დადგენილი ოდენობითა და წესით, ხოლო ამავე პუნქტის მე-2 წინადადების თანახმად, „მხოლოდ კანონით შეიძლება გადასახადებისა და მოსაკრებლების სტრუქტურისა და შემოღების წესის, მათი განაკვეთების ან განაკვეთების ფარგლების დადგენა.“ საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს განმარტებით, „კონსტიტუციით დადგენილი ფორმალური მოთხოვნა, რომ ესა თუ ის საკითხი მოწესრიგდეს კანონით, კონკრეტულ საკითხზე გადაწყვეტილების მიმღებ ლეგიტიმურ ორგანოდ, საქართველოს პარლამენტის განსაზღვრას ემსახურება. კერძოდ, საქართველოს კონსტიტუცია სახელდებით მიუთითებს იმ საკითხებს, რომელთა მოწესრიგების უფლებამოსილება მხოლოდ საქართველოს პარლამენტს გააჩნია“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2019 წლის 5 ივლისის №2/3/1279 გადაწყვეტილება საქმეზე „ლევან ალაფიშვილი და „კს ალაფიშვილი და ყავლაშვილი - საქართველოს ადვოკატთა ჯგუფი“ საქართველოს მთავრობის წინააღმდეგ“ II -31-33).

38. საკონსტიტუციო სასამართლოს მითითებით, საქართველოს კონსტიტუციის 67-ე მუხლის პირველი პუნქტის მე-2 წინადადება სახელმწიფოს მკაცრ კონსტიტუციურ-სამართლებრივ ჩარჩოში აქცევს. დასახელებული კონსტიტუციური დებულება ადგენს გადასახადებისა და მოსაკრებლების სტრუქტურის, შემოღების წესის, მათი განაკვეთების ან განაკვეთების ფარგლების შემოღების ფორმას. გადასახადისა და მოსაკრებლის შემოღების გზით პირისათვის ფინანსური ვალდებულების დაწესება განეკუთვნება საკუთრების უფლების შეზღუდვის სპეციფიკურ ფორმას, რის გამოც საქართველოს კონსტიტუციით დადგენილი წესრიგი მოითხოვს, რომ გადასახადისა და მოსაკრებლის დაწესებასთან დაკავშირებულ მნიშვნელოვან საკითხებზე გადაწყვეტილება მიიღოს საქართველოს პარლამენტმა. საკითხის მნიშვნელობიდან გამომდინარე, საქართველოს კონსტიტუციის 67-ე მუხლის პირველი პუნქტი გამორიცხავს კანონმდებლის მიერ აღნიშნული უფლებამოსილების დელეგირებასაც. ამრიგად, მოქმედი კონსტიტუციური წესრიგის პირობებში მხოლოდ საკანონმდებლო ხელისუფლებას აქვს ლეგიტიმაცია, რომ მიიღოს გადაწყვეტილება გადასახადისა და მოსაკრებლის შემოღებისა და მისი ძირითადი პარამეტრების განსაზღვრის შესახებ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2019 წლის 5 ივლისის №2/3/1279 გადაწყვეტილება საქმეზე „ლევან ალაფიშვილი და „კს ალაფიშვილი და ყავლაშვილი - საქართველოს ადვოკატთა ჯგუფი“ საქართველოს მთავრობის წინააღმდეგ“ II -35-36).

39. საკონსტიტუციო სასამართლომ დაადგინა, რომ მოსაკრებლის გადამხდელი სუბიექტი მოსაკრებლის სტრუქტურის ნაწილია და მისი განსაზღვრა საქართველოს კონსტიტუციის 67-ე მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, მხოლოდ კანონით არის შესაძლებელი და საქართველოს კონსტიტუციის მიხედვით, საქართველოს პარლამენტი უფლებამოსილი არ არის, მოახდინოს ამ საკითხის სხვა ორგანოზე დელეგირება. ამდენად, საქართველოს პარლამენტის მიერ უფლებამოსილების დელეგირება საქართველოს მთავრობას არ აძლევს ზემოთ ხსენებული საკითხის მოწესრიგების ლეგიტიმაციას. შესაბამისად, სადავო ნორმის საფუძველზე საქართველოს მთავრობის მიერ „112“-ის საფასურის გადამხდელ სუბიექტთა წრის განსაზღვრა არღვევს საქართველოს კონსტიტუციის 67-ე მუხლის პირველი პუნქტით გათვალისწინებულ მოთხოვნას. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, №489 დადგენილებით დამტკიცებული წესის პირველი მუხლის პირველი პუნქტი ეწინააღმდეგება საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლის პირველ და მე-2 პუნქტებს (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2019 წლის 5 ივლისის №2/3/1279 გადაწყვეტილება საქმეზე „ლევან ალაფიშვილი და „კს ალაფიშვილი და ყავლაშვილი - საქართველოს ადვოკატთა ჯგუფი“ საქართველოს მთავრობის წინააღმდეგ“ II -38).

40. საქართველოს მთავრობის 2011 წლის 27 დეკემბრის №489 დადგენილებით დამტკიცებული წესის პირველი მუხლის მე-2 პუნქტის კონსტიტუციურობის შემოწმებისას საქართველოს კონსტიტუციის მე-11 მუხლის პირველ პუნქტთან მიმართებით, საკონსტიტუციო სასამართლომ დამატებით აღნიშნა, რომ №489 დადგენილებით დამტკიცებული წესის პირველი მუხლის მე-2 პუნქტის თანახმად, ფიქსირებული გეოგრაფიული და არაგეოგრაფიული ზონის სააბონენტო ნომერზე, ასევე მობილური სატელეფონო მომსახურების მიმღები აბონენტებისთვის სააბონენტო ნომერზე კალენდარულ თვეში საფასური არის ფიზიკური პირისთვის - 0.20 ლარი, ხოლო იურიდიული პირისთვის, ორგანიზაციისა და დაწესებულებისთვის - 0.50 ლარი. ამდენად, იურიდიული პირებისათვის დაწესებული მომსახურების ყოველთვიური საფასური 0.30 ლარით აღემატება ფიზიკური პირებისთვის დაწესებულ საფასურს. შესაბამისად, სადავო ნორმა ახდენს დიფერენცირებას ფიზიკურ და იურიდიულ პირებს შორის. დიფერენცირების ფაქტის არსებობა არ არის საკმარისი კანონის წინაშე თანასწორობის კონსტიტუციური უფლების შეზღუდვის დასადგენად. დისკრიმინაციულ მოპყრობაზე მსჯელობა შესაძლებელია მხოლოდ მაშინ, თუ პირები კონკრეტულ სამართლებრივ ურთიერთობასთან დაკავშირებით შეიძლება განხილულ იქნენ როგორც არსებითად თანასწორი სუბიექტები. სადავო ნორმით დადგენილია დიფერენცირება არსებითად თანასწორ პირებს შორის, რის გამოც იზღუდება საქართველოს კონსტიტუციის მე-11 მუხლის პირველი პუნქტით დაცული თანასწორობის უფლება (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2019 წლის 5 ივლისის №2/3/1279 გადაწყვეტილება საქმეზე „ლევან ალაფიშვილი და „კს ალაფიშვილი და ყავლაშვილი - საქართველოს ადვოკატთა ჯგუფი“ საქართველოს მთავრობის წინააღმდეგ“ II -42-43, 46).

41. გადაწყვეტილების აღსრულების საკითხზე საკონსტიტუციო სასამართლოს განმარტებით, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო ითვალისწინებს, რომ გადაწყვეტილების გამოქვეყნების მომენტიდან სადავო ნორმების ძალადაკარგულად ცნობა გამოიწვევდა „112“-ის დაფინანსების ძირითადი წყაროს - საფასურის გადახდის შეწყვეტას. ასეთ შემთხვევაში შესაძლოა, ეჭვქვეშ დადგეს „112“-ის ნორმალური ფუნქციონირება და საფრთხე შეექმნას მნიშვნელოვან საჯარო ინტერესებს. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო მიზანშეწონილად მიიჩნევს, „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 25-ე მუხლის მე-3 პუნქტის საფუძველზე, გადაავადოს დასახელებული სადავო ნორმების ძალადაკარგულად გამოცხადება 2019 წლის 31 დეკემბრამდე, რათა საქართველოს პარლამენტს და საქართველოს მთავრობას მიეცეთ გონივრული შესაძლებლობა, საქართველოს კონსტიტუციითა და საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებით დადგენილი სტანდარტების შესაბამისად მოაწესრიგონ აღნიშნული საკითხი (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2019 წლის 5 ივლისის №2/3/1279 გადაწყვეტილება საქმეზე „ლევან ალაფიშვილი და „კს ალაფიშვილი და ყავლაშვილი - საქართველოს ადვოკატთა ჯგუფი“ საქართველოს მთავრობის წინააღმდეგ“ II -51).

42. საკასაციო სასამართლომ დეტალურად წარმოადგინა საკონსტიტუციო სასამართლოს მსჯელობა საქართველოს მთავრობის 2011 წლის 27 დეკემბრის №489 დადგენილებით დამტკიცებული წესის პირველი მუხლის პირველი პუნქტის და პირველი მუხლის მე-2 პუნქტის კონსტიტუციურობის შემოწმების თაობაზე. საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებიდან დგინდება, რომ საკონსტიტუციო სასამართლომ საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლის პირველ და მე-2 პუნქტებთან და მე-11 მუხლის პირველ პუნქტთან მიმართებით სადავო ნორმატიული აქტის არაკონსტიტუციურობა დაადგინა საქართველოს კონსტიტუციის 67-ე მუხლის პირველ პუნქტთან ერთობლიობაში და ხაზგასმით არაერთხელ აღნიშნა, რომ საქართველოს კონსტიტუცია საქართველოს პარლამენტს აკისრებდა ვალდებულებას „112“-ის საფასურის განაკვეთი (განაკვეთის ფარგლები) განესაზღვრა კანონით და საქართველოს პარლამენტი არ იყო უფლებამოსილი დასახელებული მოსაკრებლის - „112“-ის საფასურის განაკვეთის განსაზღვრის უფლებამოსილების დელეგირება განეხორციელებინა განაკვეთის ფარგლების დადგენის გარეშე, რადგან ამგვარი ფორმით უფლებამოსილების დელეგირება არ შეესაბამებოდა საქართველოს კონსტიტუციის 67-ე მუხლით დადგენილ მოთხოვნებს.

43. ამდენად, საკონსტიტუციო სასამართლომ სადავო ნორმატიული აქტის კონსტიტუციურობის საკითხის შეფასებისას იმსჯელა როგორც სადავო ნორმატიული აქტის კონსტიტუციასთან შესაბამისობაზე, ასევე მიუთითა „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საჯარო სამართლის იურიდიული პირის“ – „112“-ის შექმნის შესახებ 2011 წლის 24 ნოემბრის №5339-IIს კანონის მე-8 მუხლის მე-2 პუნქტის კონსტიტუციასთან თავსებადობაზე (2019 წლის 5 ივლისის №2/3/1279 გადაწყვეტილება, II-38), რამეთუ სწორედ კანონით იყო განსაზღვრული მთავრობისათვის „112“-ის საფასურის განაკვეთის განსაზღვრის უფლებამოსილების დელეგირების შესაძლებლობა.

44. საკასაციო სასამართლო, წინამდებარე დავის ფაქტობრივი გარემოებების მხედველობაში მიღებით, ითვალისწინებს რა სასარჩელო მოთხოვნას, ქვედა ინსტანციის სასამართლოთა მიერ მიღებულ გადაწყვეტილებებს და სამართლებრივ შეფასებებს, საკასაციო საჩივრის და საკასაციო შესაგებლის ავტორთა განმარტებებს, აღნიშნავს, რომ განსახილველი დავის ფარგლებში საკასაციო სასამართლომ ყურადღება უნდა გაამახვილოს შემდეგ საკითხებზე: დასაშვებია თუ არა საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ ძალადაკარგულად ცნობილი ნორმატიული აქტის საერთო სასამართლოებში არარად აღიარების მოთხოვნა; წარმოეშვება თუ არა კონსტიტუციური სარჩელის ავტორს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილის საფუძველზე საერთო სასამართლოებში სასარჩელო წარმოების გზით ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლება იმ დროს, როდესაც საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი გამორიცხავს იმავე პერიოდისათვის ზიანის ანაზღაურების შესაძლებლობას; საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების დროში მოქმედების მოდელი საქართველოს კონსტიტუციის მიხედვით.

45. საკასაციო სასამართლო, უპირველეს ყოვლისა, მიუთითებს, რომ თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიამ და შემდგომ თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატამ ყურადღება არ მიაქციეს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებაში განვითარებულ მსჯელობას და არც სასარჩელო მოთხოვნას. მიკუთვნებითი სარჩელის ნაცვლად განიხილეს კომბინირებული სარჩელი - აღიარებით-მიკუთვნებითი და ენუმერაციის პრინციპის დარღვევით ჩათვალეს, რომ არსებობდა სადავო ნორმატიული აქტის არარად აღიარების საფუძველი. ქვედა ინსტანციის სასამართლოების მსჯელობა შლის ზღვარს საჯარო სამართლის ორ ძირითად დარგს - საკონსტიტუციო სამართალსა და ადმინისტრაციულ სამართალს შორის, შესაბამისად, საკონსტიტუციო სასამართლოსა და საერთო სასამართლოების უწყებრივად ქვემდებარე საქმეთა შორის. პირველი და მეორე ინსტანციის სასამართლოთა განმარტებები ამკვიდრებს პრაქტიკას, რომ საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ ნორმატიული აქტის ძალადაკარგულად ცნობის შემდეგ, დასაშვებია განმეორებითი დავა საერთო სასამართლოებში, რათა საერთო სასამართლოებმა, ძალადაკარგულად ცნობილი ნორმატიული აქტი, რომელიც საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების საფუძველზე მიღების დღიდან ინარჩუნებს იურიდიულ ძალას, ადმინისტრაციული სამართლის მიზნებისათვის აღიარონ არარა აქტად და ზაკ-ის მე-60 მუხლიდან გამომდინარე დააკმაყოფილონ მოთხოვნა ზიანის ანაზღაურებაზე. ასევე საყურადღებოა მოსარჩელის პოზიცია, რომელიც საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილს აფუძნებს რა მოთხოვნას, ცდილობს სასამართლოს დარწმუნებას, რომ საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სამართლებრივ ძალას არ უკავშირდება წინამდებარე დავა. საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილში მოცემული მსჯელობის განცალკევება გადაწყვეტილებით დამდგარი სამართლებრივი შედეგის ფარგლებისგან, წარმოადგენს სასამართლო გადაწყვეტილების სამართლებრივი ძალის მცდარი გაგების დამკვიდრების მცდელობას, რამეთუ სასამართლოს გადაწყვეტილება, შესავალი, აღწერილობითი, სამოტივაციო და სარეზოლუციო ნაწილებით, წარმოადგენს ერთ მთლიან საპროცესო დოკუმენტს. სასამართლოს გადაწყვეტილების სხვადასხვა ნაწილი, ლოგიკურად განვითარებული ფაქტობრივი და სამართლებრივი მსჯელობის საფუძველზეა ერთმანეთთან დაკავშირებული, არ ეწინააღმდეგებიან, კონკურენციას არ უწევენ ერთმანეთს და არ იწვევენ სხვადასხვა სამართლებრივ შედეგს. სამართლებრივ საფუძველს მოკლებულია მოსარჩელის მოსაზრება, რომ საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილში მოცემული მსჯელობა აფუძნებს დამოუკიდებელ სასარჩელო მოთხოვნას და იწვევს ამავე გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილით დადგენილისაგან განსხვავებულ სამართლებრივ შედეგს.

46. სააპელაციო სასამართლომ საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების საფუძველზე მიუთითა, რომ „112“-ის მომსახურების მოსაკრებელი დადგენილი იყო რა არაუფლებამოსილი ორგანოს - საქართველოს მთავრობის მიერ, არსებობდა არაუფლებამოსილი ორგანოს ქმედების შედეგად გამოწვეული ზიანის აღდგენის ვალდებულება. სააპელაციო პალატამ საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე დაყრდნობით ასევე აღნიშნა, რომ უფლებამოსილი პირისათვის განკუთვნილი შესრულება მიიღო არაუფლებამოსილმა პირმა. 2011 წლის 27 დეკემბრიდან 2020 წლის 1 იანვრამდე პერიოდში, „კ...ს“ მიერ გადახდილი საფასური იყო უკანონო, ანტიკონსტიტუციური და აღნიშნული თანხა ექვემდებარებოდა დაბრუნებას. პირველი ინსტანციის სასამართლომ კი მოსარჩელის მოთხოვნის დაკმაყოფილების საფუძვლებად მიუთითა, ადმინისტრაციული ორგანოსაგან მიყენებული ზიანის ანაზღაურების მარეგულირებელ ნორმებზე (ზაკ-ის 207-ე და 208-ე მუხლები), ასევე უსაფუძვლო გამდიდრების ნორმებზე (სსკ 976-ე და 991-ე მუხლები) და საკონსტიტუციო სასამართლოს 2019 წლის 5 ივლისის №2/3/1279 გადაწყვეტილებაზე დაყრდნობით აღნიშნა, რომ „112“-ის მომსახურების მოსაკრებელი, საქართველოს პარლამენტის ნაცვლად, დადგენილი იყო არაუფლებამოსილი ორგანოს - საქართველოს მთავრობის მიერ. აღნიშნული გარემოება კი, თავის მხრივ, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის მე-60 მუხლის პირველი ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით, ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის არარად აღიარების საფუძველია (ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი გამოცემისთანავე ითვლება არარად). თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიამ ასევე განმარტა, რომ საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ არაკონსტიტუციურად ცნობილი ნორმატიული აქტის ან მისი ნაწილის ძალადაკარგულად ცნობა, არ ზღუდავდა სამართლებრივი შედეგების გავრცელებას უფრო ადრინდელ პერიოდზე საჯარო და კერძო ინტერესების გონივრული ბალანსის საფუძველზე და თანაზომიერების პრინციპზე დაყრდნობით.

47. გაუგებარია რომელ სამართლებრივ საფუძველს დააფუძნეს სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილება ქვედა ინსტანციის სასამართლოებმა, რადგან მათ მიუთითეს ზიანის ანაზღაურების მარეგულირებელი თითქმის ყველა ნორმა, რაც გათვალისწინებულია საქართველოს კონსტიტუციით, სამოქალაქო კოდექსით და ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსით, თუმცა, თავი აარიდეს დაზუსტებას, თუ რომელ კონკრეტულ ნორმაზე დაყრდნობით აკმაყოფილებდნენ ზიანის ანაზღაურების შესახებ სარჩელს და შემოიფარგლნენ მოთხოვნის დაკმაყოფილების თაობაზე ზოგადი მოსაზრების გამოთქმით. სასამართლოებს არ მიუსადაგებიათ მოთხოვნის დაკმაყოფილების შესახებ ნორმის შემადგენლობის ნიშნები (სუბსუმცია) დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებთან, რაც სასამართლოს ვალდებულებას წარმოადგენს. სასამართლოს მიერ მოთხოვნის დაკმაყოფილება სამართლებრივი საფუძვლის მითითების გარეშე, საფუძველს აცლის გადაწყვეტილების დასაბუთებულობასა და კანონიერებას და ქმნის გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმების აბსოლუტურ საფუძველს, რაც გათვალისწინებულია სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 394-ე მუხლის „ე“ პუნქტით.

48. საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ ქვედა ინსტანციის სასამართლოების მიერ ჩამოყალიბებული დასაბუთებით, დასაშვებია, ერთი და იგივე ნორმატიული აქტის კონსტიტუციურობის/არარაობის საკითხი განიხილოს საკონსტიტუციო სასამართლომ და საერთო სასამართლომ და ნორმატიული აქტი საერთო სასამართლოების გადაწყვეტილებით მიჩნეულ იქნეს არარსებულ სამართლებრივ აქტად, რომელიც ძალას კარგავს მისი გამოცემისთანავე, რაც ზიანის ანაზღაურების საფუძველია, ხოლო საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებით ინარჩუნებდეს კანონიერ ძალას მისი გამოცემიდან, საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების გამოქვეყნებამდე და მეტიც, საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების საფუძველზე აგრძელებდეს მოქმედებას გარკვეული პერიოდით მომავალშიც. ნორმატიული აქტების იურიდიული ძალის მიმართ ასეთი მიდგომის დაშვება ქმნის სამართლებრივ ქაოსს, არ ემსახურება ადამიანის უფლებების დაცვას და საფრთხეს უქმნის სამართლებრივი სახელმწიფოს არსებობას და მოქალაქეებში ნერგავს ნიჰილიზმს სასამართლოს გადაწყვეტილებების მიმართ, რადგან სასამართლოს გადაწყვეტილებით შეცვლილი სამართლებრივი რეალობა ცხადი უნდა იყოს მოქალაქეთათვის და არ უნდა იწვევდეს უფრო მეტ ბუნდოვანებას, ვიდრე არსებობდა გადაწყვეტილების მიღებამდე. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საქართველოს კონსტიტუციის მთავარი დანიშნულებაა უზრუნველყოს კანონმდებლის მეშვეობით გამოხატული მოქალაქეთა ნების დაცვა, რომელთაც გამოაცხადეს საქართველოს კონსტიტუცია. სახელმწიფო ხელისუფლების წყაროდ ხალხის დასახელება ადასტურებს სახელმწიფო მმართველობის ხალხის ნებაზე დაფუძნებას. სწორედ საქართველოს მოქალაქეები აძლევენ ლეგიტიმაციას სახელმწიფოს მიერ მიღებულ(მისაღებ) გადაწყვეტილებებს (კონსტიტუციის მე-3 მუხლი), თუმცა სახელისუფლებო ძალაუფლება არის არა განუსაზღვრელი, არამედ თავად კონსტიტუციითა და კონსტიტუციის შესაბამისად მიღებული კანონებით შეზღუდული (კონსტიტუციის მე-4 მუხლი). საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ კონსტიტუცია არ არის მხოლოდ კანონმდებლის ნებით შექმნილი უმაღლესი კანონი, არამედ კონსტიტუცია არის, პირველ რიგში, საქართველოს მოქალაქეთა ნებით შექმნილი უმაღლესი კანონი. კონსტიტუციით გარანტირებული სამართლებრივი წესრიგი, რომელიც შეიქმნა მოქალაქეთა ნების საფუძველზე, ვერ შეიცვლება მხოლოდ კანონმდებლის ან/და სასამართლოს ნებით. სწორედ ამ მიზანს ემსახურება საქართველოს კონსტიტუციის 77-ე მუხლის მე-2 პუნქტი, რომელიც ადგენს, რომ კონსტიტუციური კანონის პროექტი წარედგინება პარლამენტს, რომელიც აქვეყნებს მას საყოველთაო-სახალხო განხილვისათვის. ხოლო პარლამენტში კანონპროექტის განხილვა იწყება მისი გამოქვეყნებიდან ერთი თვის შემდეგ. კონსტიტუციური კანონის პროექტის საყოველთაო-სახალხო განხილვა უზრუნველყოფს ხალხის თანხმობას კონსტიტუციის ცვლილებაზე, რაც, თავის მხრივ, გამომდინარეობს საქართველოს კონსტიტუციის პრეამბულიდან, რომლითაც საქართველოს კონსტიტუცია ღვთისა და ერის წინაშე გამოაცხადეს საქართველოს მოქალაქეებმა. სწორედ ხალხის ნება, გამოხატული კონსტიტუციაში, არის შესასრულებლად სავალდებულო და სახელმძღვანელო ხელისუფლების ყველა შტოსათვის. საქართველოს მოქალაქეებმა თავიანთი ნება, რომ გადასახადები და მოსაკრებელი დადგენილიყო კანონით, ნათლად ასახეს საქართველოს კონსტიტუციის 67-ე მუხლის 1-ელ პუნქტში. დასახელებულ ნორმებთან არ იყო თავსებადი პარლამენტის მიერ 2011 წელს მიღებული „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საჯარო სამართლის იურიდიული პირის – საზოგადოებრივი უსაფრთხოების მართვის ცენტრი „112“-ის შესახებ“ კანონის მე-8 მუხლის მე-2 პუნქტი, რომლითაც პარლამენტმა „112“-ის მომსახურების საფასურის, საფასურის გადამხდელი პირების წრის და მათთან დაკავშირებულ სხვა საკითხების განსაზღვრა საქართველოს მთავრობის უფლებამოსილების სფეროდ მიიჩნია (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2019 წლის 5 ივლისის №2/3/1279 გადაწყვეტილება საქმეზე „ლევან ალაფიშვილი და „კს ალაფიშვილი და ყავლაშვილი - საქართველოს ადვოკატთა ჯგუფი“ საქართველოს მთავრობის წინააღმდეგ“ II -38). საკონსტიტუციო სასამართლოს დასახელებული გადაწყვეტილება გახდა საფუძველი საქართველოს პარლამენტის მიერ „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საჯარო სამართლის იურიდიული პირის – საზოგადოებრივი უსაფრთხოების მართვის ცენტრი „112“-ის შესახებ“ 2019 წლის 19 დეკემბრის №5611-რს კანონის (საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე (www.matsne.gov.ge), 24/12/2019 სარეგისტრაციო კოდი 040030000.05.001.019705) მიღების, რომლის მე-15 მუხლით, 2019 წლის 31 დეკემბრიდან ძალადაკარგულად გამოცხადდა „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საჯარო სამართლის იურიდიული პირის – „112“-ის შექმნის შესახებ“ საქართველოს 2011 წლის 24 ნოემბრის კანონი (საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე (www.matsne.gov.ge), 05.12.2011, სარეგისტრაციო კოდი: 040030000.05.001.016485). „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საჯარო სამართლის იურიდიული პირის – საზოგადოებრივი უსაფრთხოების მართვის ცენტრი „112“-ის შესახებ“ 2019 წლის 19 დეკემბრის N5611-რს კანონის მე-5 მუხლის მე-2 და მე-3 პუნქტებით განისაზღვრა „112“-ის მომსახურების საფასურის ქვედა და ზედა ზღვარი, რომლის ფარგლებშიც კონკრეტული ოდენობის საფასურის განსაზღვრა საქართველოს მთავრობას დაევალა. იგივე ითქმის კონსტიტუციით დადგენილ კონსტიტუციურ მართლწესრიგზე, რომელიც სხვადასხვა სამართლებრივ ინსტიტუტებთან ერთად არეგულირებს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სამართლებრივი ძალის საკითხს (კონსტიტუციის მე-60 მუხლი) და აღნიშნული წესრიგის საწინააღმდეგოდ, რომელიმე ნორმაზე მოთხოვნის დაფუძნება, საფუძველშივე უშედეგოა, რადგან ასეთი მოთხოვნა შეეწინააღმდეგება კონსტიტუციით განსაზღვრულ საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სამართლებრივი ძალის მოდელს, რომელიც განსაზღვრეს საქართველოს მოქალაქეებმა.

49. საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ მოქმედი კანონმდებლობა ერთმანეთისგან განასხვავებს არაკონსტიტუციურ ნორმატიულ აქტს, რომელიც საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ ცნობილ იქნება ძალადაკარგულად და ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის მე-60, 60¹ და 61-ე მუხლებით გათვალისწინებულ არარა, უკანონო და კანონიერ ადმინისტრაციულ-სამართლებრივ აქტებს. საქართველოს კონსტიტუცია და ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსი დეტალურად არეგულირებს დასახელებული საფუძვლებით ნორმატიული ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის გაუქმების შედეგებს. კერძოდ, საკონსტიტუციო სასამართლო ძალადაკარგულად აცხადებს ნორმატიულ აქტს, რომელიც კარგავს იურიდიულ ძალას საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების გამოქვეყნებისთანავე ან მომავალში კონკრეტული თარიღიდან, ხოლო გადაწყვეტილების მიღებამდე არსებულ პერიოდზე ნორმატიული აქტი ინარჩუნებს სამართლებრივ ძალას. არარა (ასკ-ის მე-60 მუხ.) აქტს კი, როგორც წესი, მიღებისთანავე არ აქვს იურიდიული ძალა და არ წარმოშობს სამართლებრივ შედეგს. უკანონო (ასკ-ის 60¹ მუხ.) და კანონიერ (ასკ-ის 61-ე მუხ.) ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტებს კი აქვთ შესასრულებლად სავალდებულო ხასიათი მათი ადრესატისათვის. ამდენად, ნორმატიული ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი ან არის არარა ან კანონსაწინააღმდეგო/კანონიერი ან არის კონსტიტუციასთან შეუსაბამო. საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ ქვედა ინსტანციის სასამართლოებმა შეცდომა დაუშვეს, როდესაც მიუხედავად ფორმალური მითითებისა, საბოლოოდ ერთმანეთისაგან ვერ გამიჯნეს საკონსტიტუციო სასამართლოსა და საერთო სასამართლოების უწყებრივად ქვემდებარე ნორმატიული აქტების კონსტიტუციურობის/არარაობის/კანონიერების საკითხი და აქედან გამომდინარე სამართლებრივი შედეგები.

50. ქვედა ინსტანციის სასამართლოების მიერ განვითარებული მსჯელობიდან ირკვევა, რომ სასამართლოებს განსახილველი დავა ზაკ-ის მე-60 მუხლის 1-ელი ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტის ანალოგიურ შემთხვევად მიაჩნიათ, რაც მცდარ მოსაზრებას წარმოადგენს და ეწინააღმდეგება თავად სასამართლოების მიერ მოგვიანებით გამართულ მსჯელობას, რომ საკონსტიტუციო სამართალწარმოების და ადმინისტრაციული სამართალწარმოების დავის საგანი სხვადასხვაა. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ნორმატიული აქტის კონსტიტუციასთან შესაბამისობის საკითხს საერთო სასამართლოები არ იხილავენ, ხოლო საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების მიღების შემდგომ ძალადაკარგულად ცნობილი ნორმატიული აქტის დროში მოქმედებას, საერთო სასამართლოები საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებისგან განსხვავებულად ვერ განმარტავენ. საკასაციო სასამართლო მოიხმობს საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლის მე-2 ნაწილს, რომლითაც თუ ამ კოდექსით სხვა რამ არ არის დადგენილი, ადმინისტრაციულ სამართალწარმოებაში გამოიყენება საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის დებულებანი. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 404-ე მუხლის მე-3 ნაწილით, საკასაციო სასამართლომ უნდა შეამოწმოს, ექვემდებარება თუ არა საქმე სასამართლოს უწყებრივად და აქვს თუ არა მას მოცემულ კონკრეტულ საქმეზე საერთაშორისო კომპეტენცია. საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის მე-5 მუხლის პირველი ნაწილით, რაიონული (საქალაქო) სასამართლო პირველი ინსტანციით განიხილავს სასამართლოსადმი უწყებრივად დაქვემდებარებულ ადმინისტრაციულ საქმეებს, გარდა ამ კოდექსის მე-6 მუხლით გათვალისწინებული საქმეებისა. ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპული კონვენცია კანონიერ სასამართლოზე ადამიანის უფლებას სამართლიანი სასამართლო განხილვის ძირითადი უფლების შემადგენელ ნაწილად მოიაზრებს (მე-6 მუხ.). კანონიერი სასამართლოს უფლება კი სასამართლოს განსჯადობის (უწყებრივი ქვემდებარეობის) ზუსტ განსაზღვრას მოითხოვს (სუსგ №ბს-1(გ-24), 6.02.2024 წ.). ამდენად, საქართველოს საერთო სასამართლოების მიერ განსახილველ ცალკეულ დავებზე საპროცესო კანონმდებლობა ერთმანეთისაგან განასხვავებს უწყებრივ ქვემდებარეობას და განსჯადობას. სასამართლოს უწყებრივი ქვემდებარეობა მოიაზრებს არსებითი იურისდიქციის დადგენას, ანუ იმის განსაზღვრას, განეკუთვნება თუ არა საქმე საერთო სასამართლოებს, შედის თუ არა ამ საქმის განხილვა საერთო სასამართლოების უფლებამოსილებაში (იურისდიქციაში), ხოლო განსჯადობა (მისი ვიწრო გაგებით) ნიშნავს იმის გარკვევას, თუ რომელი სასამართლოა უფლებამოსილი საქმის განხილვასა და გადაწყვეტაზე (სუსგ №ბს-1063(გ-24), 17.10.2024წ.; №ბს-1(გ-24), 6.02.2024 წ.). განსახილველ შემთხვევაში საკასაციო პალატა ყურადღებას ამახვილებს უწყებრივ ქვემდებარეობაზე და მიუთითებს, რომ ყველა საჯარო-სამართლებრივი დავა, გარდა საკონსტიტუციო სასამართლოს უწყებრივი ქვემდებარეობის დავებისა, ადმინისტრაციული მართლმსაჯულების იურისდიქციას განეკუთვნება. საჯარო-სამართლებრივია დავა იმ შემთხვევაში, თუ სამართლებრივი ურთიერთობის მონაწილე და სახელისუფლებო სუბიექტი ერთმანეთის მიმართ სუბორდინაციულ ურთიერთობაში იმყოფებიან, სწორედ ეს ფაქტორი და არა ნორმის ამა თუ იმ აქტში განთავსება განაპირობებს სამართალურთიერთობის ბუნებას და შესაბამისად განსჯადობას, საქმის ადმინისტრაციული კატეგორიისადმი კუთვნილებას, დავის ადმინისტრაციული სასამართლო წარმოების წესით განხილვას (სუსგ №ბს-610-604(გ-16), 22.09.2016წ.). მართალია, საკონსტიტუციო სასამართლო უფლებამოსილია განახორციელოს ნორმატიული აქტების კონსტიტუციისადმი შესაბამისობის, ხოლო საერთო სასამართლოები უფლებამოსილნი არიან განახორციელონ ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტების ნორმატიულ-სამართლებრივი აქტებისადმი შესაბამისობის შემოწმება, თუმცა აღნიშნული არ გულისხმობს იმას, რომ ერთი და იმავე ნორმატიული აქტის არარაობის/კანონიერების და კონსტიტუციასთან შესაბამისობის საკითხი დაისვას საკონსტიტუციო და საერთო სასამართლოებში. ასეთ დროს მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული ენუმერაციის პრინციპი, რომლის თანახმად, კონსტიტუციურ-სამართლებრივი არის დავა, რომელიც არ ექვემდებარება საერთო სასამართლოებს და პირიქით.

51. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ენუმერაციის პრინციპის თანახმად, კანონმდებელი სამართლებრივი უსაფრთხოების ინტერესებიდან გამომდინარე სასამართლოთა უწყებრივად ქვემდებარე დავების განუსაზღვრელ ჩამონათვალს კი არ აკეთებს, არამედ სათითაოდ ჩამოთვლის კონკრეტულ საქმეებს, რომლებიც საერთო სასამართლოს ან საკონსტიტუციო სასამართლოს უწყებრივად ექვემდებარება და ამით შეგნებულად ავიწროებს სამართლის ნორმის მოქმედების სფეროს კონკრეტული კატეგორიის დავების უწყებრივი ქვემდებარეობის კუთვნილების მიხედვით (Enumerationsprinzip). საწინააღმდეგო შემთხვევა არის ზოგადი ნორმები, რომელთა გავრცელების ფარგლები ფართოდ არის განსაზღვრული და რომლებიც საჭიროებენ ინტერპრეტაციას და გამიზნულნი არიან მრავალრიცხოვანი მსგავსი ურთიერთობების მოსაწესრიგებლად (Generalklausel).

52. საკასაციო სასამართლო მიუთითებს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს განმარტებაზე, რომ კომპეტენციის გამიჯვნის პოზიტიური ტაქსაციის მეთოდის გამოყენებით სზაკ-ის 2.1 მუხლი იძლევა ადმინისტრაციული დავის საგნის ჩამონათვალს. ამასთანავე, კომპეტენციის განსაზღვრის ზოგადი ნიშნის გამოყენებით (ენუმერაციის მეთოდი) კანონმდებლობამ ადმინისტრაციული სამართალწარმოების წესით საქმის განხილვის ძირითად ელემენტად განსაზღვრა დავის იმ სამართალურთიერთობიდან წარმოშობა, რომელიც საჯარო, კონკრეტულად, ადმინისტრაციული სამართლის კანონმდებლობით არის მოწესრიგებული (სუსგ N350-316(გ-14), 11.09.2014 წ.). ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის მე-2 მუხლში მოცემული სასამართლოს განსჯადი ადმინისტრაციული საქმეების ჩამონათვალის თვითნებური გაფართოება არ დაიშვება. აღნიშნული ნორმის მიხედვით სასამართლოში ადმინისტრაციული დავის საგანი შეიძლება იყოს: ა) ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის შესაბამისობა საქართველოს კანონმდებლობასთან; ბ) ადმინისტრაციული ხელშეკრულების დადება, შესრულება ან შეწყვეტა; გ) ადმინისტრაციული ორგანოს ვალდებულება ზიანის ანაზღაურების, ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის გამოცემის ან სხვა რაიმე ქმედების განხორციელების თაობაზე; დ) აქტის არარად აღიარება, უფლების ან სამართალურთიერთობის არსებობა-არარსებობის დადგენა. სასამართლოში ადმინისტრაციული სამართალწარმოების წესით განიხილება არანებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების მიზნით პირის სტაციონარში მოთავსების საქმე და „ტუბერკულოზის კონტროლის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-14 მუხლის მე-3 პუნქტით გათვალისწინებული პირის არანებაყოფლობითი იზოლაციის საქმე. ამ მუხლის პირველი და მე-2 ნაწილებით გათვალისწინებული საქმეების გარდა, სასამართლოში ადმინისტრაციული სამართალწარმოების წესით განიხილება სხვა საქმეებიც იმ სამართლებრივ ურთიერთობებთან დაკავშირებით, რომლებიც აგრეთვე გამომდინარეობს ადმინისტრაციული სამართლის კანონმდებლობიდან.

53. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საჯარო სამართალურთიერთობიდან წარმოშობილი ყველა დავა არ წარმოადგენს ადმინისტრაციული სამართლის კანონმდებლობიდან გამომდინარე დავას. ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსი არ შეიცავს ზოგად ნორმას იმის შესახებ, რომ საჯარო სამართალურთიერთობიდან გამომდინარე დავები წარმოადგენს საერთო სასამართლოების განსჯად ადმინისტრაციული კატეგორიების დავებს. ასკ-ის მე-2 მუხლში მოცემული ჩამონათვალი და დანაწესი, რომ ადმინისტრაციული სამართალწარმოების წესით განიხილება ადმინისტრაციული სამართლის კანონმდებლობიდან გამომდინარე სხვა საქმეებიც ნიშნავს იმას, რომ მხოლოდ ის საჯარო სამართალურთიერთობებიდან წარმოშობილი დავები განიხილება ადმინისტრაციული სამართალწარმოების წესით, რომლებიც არ წარმოადგენენ კონსტიტუციურ-სამართლებრივი კატეგორიის დავებს. შედარებისათვის, საკასაციო პალატა მიუთითებს გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკის ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის (VwGO) მე-40 პარაგრაფის პირველი ნაწილის პირველ წინადადებაზე, სადაც კანონმდებელი პირდაპირ ადგენს, რომ ადმინისტრაციული სამართალწარმოების წესით განიხილება მხოლოდ ის საჯაროსამართლებრივი დავები, რომლებიც არ წარმოადგენენ კონსტიტუციურ-სამართლებრივ დავებს. მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსი არ შეიცავს დასახელებული ნორმის ანალოგიურ მითითებას, საკონსტიტუციო და საერთო სასამართლოების უწყებრივად ქვემდებარე საქმეები კანონმდებლის მიერ ცხადად არის გამიჯნული და ფაქტობრივად VwGO §40-ის ანალოგიური საქმეთა უწყებრივი ქვემდებარეობის წესრიგია დადგენილი. საკანონმდებლო ტექნიკის მხრივ უნდა აღინიშნოს, რომ როდესაც კანონმდებელს სურს პირდაპირ ჩამოთვალოს უწყებრივ ქვემდებარეობას მიკუთვნებული კონკრეტული კატეგორიის საქმეები, იგი შემოსაზღვრავს ნორმის მოქმედების ფარგლებს, მხოლოდ ნორმაში მოცემული ლიმიტირებული ჩამონათვალით (enumeratio ergo limitatio), რა დროსაც ნორმის ფარგლებს გარეთ დარჩენილი საქმეები გამოირიცხება ამ ჩამონათვალში კანონმდებლის ნების გვერდის ავლით მოხვედრისგან, მათ შორის, ვერც მოსამართლის მიერ სამართლის ნორმის განვითარების მიზნით განმარტების გზითაც.

54. საკონსტიტუციო სასამართლოს კომპეტენციის ფარგლების წარმოსაჩენად საკასაციო პალატა მიუთითებს საქართველოს კონსტიტუციის მე-60 მუხლის მე-4 პუნქტზე, რომლითაც საკონსტიტუციო სასამართლო ორგანული კანონით დადგენილი წესით განიხილავს: ა) ფიზიკური პირის, იურიდიული პირის ან სახალხო დამცველის სარჩელის საფუძველზე ნორმატიული აქტის კონსტიტუციურობას კონსტიტუციის მეორე თავით აღიარებულ ადამიანის ძირითად უფლებებთან მიმართებით; ბ) საქართველოს პრეზიდენტის, პარლამენტის წევრთა არანაკლებ ერთი მეხუთედის ან მთავრობის სარჩელის საფუძველზე იღებს გადაწყვეტილებას ნორმატიული აქტის კონსტიტუციასთან შესაბამისობის საკითხზე; გ) საერთო სასამართლოს წარდგინების საფუძველზე იხილავს იმ ნორმატიული აქტის კონსტიტუციურობის საკითხს, რომელიც კონკრეტული საქმის განხილვისას უნდა გამოიყენოს საერთო სასამართლომ და რომელიც მისი საფუძვლიანი ვარაუდით შეიძლება ეწინააღმდეგებოდეს კონსტიტუციას; დ) საქართველოს პრეზიდენტის, პარლამენტის, მთავრობის, იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს, გენერალური პროკურორის, ეროვნული ბანკის საბჭოს, გენერალური აუდიტორის, სახალხო დამცველის ან ავტონომიური რესპუბლიკის უმაღლესი წარმომადგენლობითი ან აღმასრულებელი ორგანოს სარჩელის საფუძველზე იხილავს დავას შესაბამისი ორგანოს უფლებამოსილების შესახებ; ე) საქართველოს პრეზიდენტის ან მთავრობის სარჩელის, პარლამენტის წევრთა არანაკლებ ერთი მეხუთედის სარჩელის ან წარდგინების საფუძველზე იხილავს საერთაშორისო ხელშეკრულების კონსტიტუციურობის საკითხს; ვ) საქართველოს პრეზიდენტის, პარლამენტის წევრთა არანაკლებ ერთი მეხუთედის ან მთავრობის სარჩელის საფუძველზე იხილავს პოლიტიკური პარტიის საქმიანობის კონსტიტუციურობისა და ამ პოლიტიკური პარტიის წარდგენით არჩეული წარმომადგენლობითი ორგანოს წევრის უფლებამოსილების შეწყვეტის საკითხს; ზ) პარლამენტის წევრთა არანაკლებ ერთი მეხუთედის ან შესაბამისი პირის სარჩელის საფუძველზე იხილავს პარლამენტის წევრის უფლებამოსილების ცნობის ან ვადამდე შეწყვეტის შესახებ პარლამენტის გადაწყვეტილების კონსტიტუციურობის საკითხს; თ) საქართველოს პრეზიდენტის, პარლამენტის წევრთა არანაკლებ ერთი მეხუთედის ან სახალხო დამცველის სარჩელის საფუძველზე იხილავს რეფერენდუმის ან არჩევნების მომწესრიგებელი ნორმისა და ამ ნორმის საფუძველზე ჩასატარებელი ან ჩატარებული რეფერენდუმის ან არჩევნების კონსტიტუციურობასთან დაკავშირებულ დავას; ი) ადგილობრივი თვითმმართველობის წარმომადგენლობითი ორგანოს სარჩელის საფუძველზე იხილავს ნორმატიული აქტის კონსტიტუციურობას კონსტიტუციის მეცხრე თავთან მიმართებით; კ) ახორციელებს კონსტიტუციით განსაზღვრულ სხვა უფლებამოსილებებს.

55. ,,საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ” ორგანული კანონის მე-19 მუხლის პირველი პუნქტი ასევე შეიცავს ამომწურავი ჩამონათვალის პრინციპის შესაბამისად საკონსტიტუციო სასამართლოს ქვემდებარე საქმეთა კატეგორიებს. საკასაციო პალატა ასევე მიუთითებს ,,საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ” ორგანული კანონის მე-19 მუხლის მე-2 პუნქტზე, რომლითაც, თუ საერთო სასამართლოში კონკრეტული საქმის განხილვისას სასამართლო დაასკვნის, რომ არსებობს საფუძვლიანი ვარაუდი, რათა ის ნორმატიული აქტი, რომელიც სასამართლომ ამ საქმის გადაწყვეტისას უნდა გამოიყენოს, მთლიანად ან ნაწილობრივ მიჩნეულ იქნეს კონსტიტუციის შეუსაბამოდ, იგი შეაჩერებს საქმის განხილვას და მიმართავს საკონსტიტუციო სასამართლოს. საქმის განხილვა განახლდება საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ ამ საკითხის გადაწყვეტის შემდეგ.

56. მოხმობილი ნორმების საფუძველზე, საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ განსახილველ შემთხვევაში არ დგას საერთო სასამართლოების და საკონსტიტუციო სასამართლოს ნორმაკონტროლის უფლებამოსილებათა გამიჯვნის საკითხი, რამეთუ საკონსტიტუციო სასამართლომ იმსჯელა საქართველოს მთავრობის 2011 წლის 27 დეკემბრის №489 დადგენილებით დამტკიცებული ,,საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საჯარო სამართლის იურიდიული პირის - "112"-ის მომსახურების საფასურის, მისი განაკვეთისა და გადახდის წესის" პირველი მუხლის პირველი და მე-2 პუნქტების კონსტიტუციასთან შესაბამისობაზე, განიხილა და გადაწყვიტა ნორმატიული აქტის კონსტიტუციურობის საკითხი, რითაც დგინდება საკონსტიტუციო სასამართლოს კომპეტენცია, რის გამოც სადავო ნორმატიული აქტის ნორმების არარაობის/კანონიერების საკითხის დადგენა, ენუმერაციის პრინციპის მიხედვით არ წარმოადგენს საერთო სასამართლოების უწყებრივად ქვემდებარე დავას, ასეთი დავა განეკუთვნება საკონსტიტუციო სასამართლოს განსახილველ დავათა კატეგორიას და მხოლოდ საკონსტიტუციო სასამართლოა უფლებამოსილი მის კომპეტენციას მიკუთვნებულ საკითხზე მიიღოს საბოლოო გადაწყვეტილება, რომლითაც საბოლოოდ რეგულირდება სადავო ნორმატიულ აქტთან დაკავშირებული ყველა სამართლებრივი საკითხი. აქედან გამომდინარე, საქართველოს მთავრობის 2011 წლის 27 დეკემბრის №489 დადგენილებით დამტკიცებული „წესის“ სადავო ნორმების არარაობის საკითხის შეფასება სცილდება საერთო სასამართლოების იურისდიქციის არეალს, რის გამოც ქვედა ინსტანციის სასამართლოები არ იყვნენ უფლებამოსილნი, არარად მიეჩნიათ(ჩაეთვალათ) საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებით ძალადაკარგული ნორმები და ამგვარი ხერხით გაეხსნათ სამართლებრივი გზა ზიანის ანაზღაურების შესახებ მიკუთვნებითი სარჩელის დასაკმაყოფილებლად.

57. საკასაციო შესაგებლის ავტორის მიერ წარმოდგენილ მოსაზრებასთან დაკავშირებით, საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ქვედა ინსტანციის სასამართლოთა გადაწყვეტილებები, სარეზოლუციო ნაწილის გათვალისწინებით, რომელიც არ შეიცავს დასკვნას აქტის არარად აღიარების შესახებ, ფორმალურად ჰგავს ინციდენტური კონტროლის ფარგლებში მიღებულ გადაწყვეტილებას, რა დროსაც სადავო ნორმატიული აქტის კანონიერება მოწმდება უფრო მაღალ საფეხურზე მდგომი ნორმატიული აქტისადმი თავსებადობის მხრივ მხოლოდ კონკრეტულ საქმესთან დაკავშირებით და ნორმატიულ აქტებს შორის წინააღმდეგობის დადგენის შემთხვევაში, სასამართლო ფორმალურად არ აუქმებს სადავო ნორმატიულ აქტს (ინციდენტური კონტროლი), ნორმატიული აქტის გაუქმებაზე არც სარეზოლუციო ნაწილში მიუთითებს, თუმცა არ იყენებს მას და გადაწყვეტილებას იღებს უპირატესი იურიდიული ძალის მქონე, ზემდგომ საფეხურზე მდგომი ნორმატიული აქტის საფუძველზე.

58. საკასაციო სასამართლო არ იზიარებს საკასაციო შესაგებლის ავტორის პოზიციას იმის შესახებ, რომ საერთო სასამართლოებს აქვთ უფლებამოსილება საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ ძალადაკარგულ ნორმატიულ აქტზე განახორციელონ ინციდენტური კონტროლი და კონსტიტუციური სარჩელის ავტორის მოთხოვნის საფუძველზე, სადავო აქტის არარა აქტად აღიარების შედეგად იმსჯელონ ზიანის ანაზღაურებაზე. საკასაციო პალატა მიუთითებს საკასაციო შესაგებლის ავტორს, რომ ქვედა ინსტანციის სასამართლოებს ინციდენტური კონტროლი არ განუხორციელებიათ, არამედ საკონსტიტუციო სასამართლოს მოტივაციის საფუძველზე განიხილეს ძალადაკარგული ნორმატიული აქტის არარად აღიარების საკითხი და სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე მიიღეს გადაწყვეტილება ზიანის ანაზღაურებაზე. საკასაციო პალატა აქვე შენიშნავს, საკასაციო შესაგებლის ავტორი (მოსარჩელე) თავად ადასტურებს, რომ მისი მიზანია როგორც კონსტიტუციური სარჩელის ავტორს, რომლის მოთხოვნაც დააკმაყოფილა საკონსტიტუციო სასამართლომ, საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების საფუძველზე აუნაზღაურდეს არაკონსტიტუციური ნორმატიული აქტით მიყენებული ზიანი. ამდენად, მოთხოვნა ეფუძნება რა საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებას და მოსარჩელე ითხოვს კონსტიტუციური სარჩელის ავტორის უპირატეს მდგომარეობაში ჩაყენებას სხვა პირებთან შედარებით, ვისაც არ აღუძრავთ კონსტიტუციური სარჩელი, დავა უნდა წარმართულიყო მხოლოდ საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების უკუძალით გავრცელების შესაძლებლობის მტკიცების ფარგლებში. მოსარჩელის სურვილს, რომ საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ ძალადაკარგულად ცნობილი აქტის საერთო სასამართლოს მხრიდან არარად აღიარებას მიაღწიოს, არ გააჩნია სამართლებრივი საფუძველი და ეწინააღმდეგება საქართველოს კონსტიტუციის მე-60 მუხლით დადგენილ საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების დროში მოქმედებას და ასკ-ით დადგენილ საქმეთა უწყებრივად ქვემდებარეობის წესს. საკასაციო პალატა კიდევ ერთხელ აღნიშნავს, რომ საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება თავად არეგულირებს საკონსტიტუციო სასამართლოს უფლებამოსილებას მიკუთვნებულ ყველა საკითხს, მათ შორის არაკონსტიტუციური ნორმატიული აქტით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურების შესაძლებლობას, ხოლო საერთო სასამართლოები არ არიან უფლებამოსილნი საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებით დადგენილი შედეგი განსხვავებულად მოაწესრიგონ. აღნიშნულის გამო უსაფუძვლოა საკასაციო შესაგებლის ავტორის პოზიცია, რომ საკონსტიტუციო და საერთო სასამართლოებს აქვთ უფლებამოსილება ერთი და იმავე ნორმატიული აქტის კონსტიტუციასთან შესაბამისობა და არარად აღიარების შესაძლებლობა განიხილონ.

59. საკასაციო შესაგებლის ავტორი საქართველოს უზენაეს სასამართლოში დამატებით წარმოდგენილ განცხადებაში მიუთითებს, რომ სახელმწიფომ პასუხი უნდა აგოს მისი თანამდებობის პირის უკანონო ქმედებით მიყენებული ზიანისათვის, რაც წარმოადგენს ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნას ზაკ-ის 208-ე მუხლიდან გამომდინარე. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ სახელმწიფოს პასუხისმგებლობა მისი ორგანოების მიერ მიყენებული ზიანისათვის დადგენილია ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის XIV თავის დებულებებით. ადმინისტრაციული ორგანოს ზიანის მიმყენებელი ქმედება არსებითად არ განსხვავდება კერძო პირის ანალოგიური ქმედებისაგან, შესაბამისად, ზაკ-ის 207-ე მუხლით განსაზღვრულ იქნა კერძო სამართალში დადგენილი პასუხისმგებლობის ფორმებისა და პრინციპების გავრცელება სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის შემთხვევებზეც, რაც გამოიხატა პასუხისმგებლობის სახეების დადგენით სამოქალაქო კოდექსზე მითითებით, იმ გამონაკლისის გარდა, რაც თავად ამ კოდექსით არის გათვალისწინებული. ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 208-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, სახელმწიფო ადმინისტრაციული ორგანოს, აგრეთვე, მისი თანამდებობის პირის მიერ ან სხვა სახელმწიფო მოსამსახურის მიერ მისი სამსახურებრივი მოვალეობის განხორციელებისას მიყენებული ზიანისათვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო. ზაკ-ის 209-ე მუხლი კი ადმინისტრაციულ სამართალში ბრალის გარეშე პასუხისმგებლობის სპეციფიკურ სახეს ქმნის, რა დროსაც სახელმწიფო პასუხისმგებელია იმ ზიანისთვის, რომელიც საჯარო მოხელეთა კანონიერი მოქმედებითაა გამოწვეული. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ განსახილველ შემთხვევაზე ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის XIV თავის დებულებების გავრცელების შესაძლებლობა დამოკიდებულია კონსტიტუციურ-სამართლებრივ წესრიგზე, რაც გათვალისწინებულია საქართველოს კონსტიტუციის მე-60 მუხლის მე-5 პუნქტით, „საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 25-ე მუხლის მე-3 პუნქტით, ასევე, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ 2019 წლის 5 ივლისის №2/3/1279 გადაწყვეტილებაში ჩამოყალიბებულ მსჯელობაზე, რომლითაც რეგულირდება სადავო ნორმატიულ აქტთან დაკავშირებული ყველა საკითხი, მათ შორის არაკონსტიტუციურად ცნობილი ნორმატიული აქტის მოქმედების შედეგად მიყენებული ზიანის ანაზღაურების შესაძლებლობა და ფარგლები. საკასაციო პალატა აქვე შენიშნავს, რომ განსახილველ შემთხვევაში ძალადაკარგულად ცნობის მიუხედავად, არაკონსტიტუციურ ნორმატიულ აქტს შენარჩუნებული აქვს სამართლებრივი ძალა მისი მიღებიდან და საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების გამოქვეყნების დღიდან რამდენიმე თვის განმავლობაში, 2019 წლის 31 დეკემბრამდე, რაც წარმოადგენს დასახელებულ პერიოდამდე „112“-ის საფასურის გადახდის კანონიერ საფუძველს, აღნიშნული ფაქტი კი მოსარჩელე მხარის მოთხოვნის ზაკ-ის 208-ე მუხლზე დაფუძნებას აცლის სამართლებრივ საფუძველს.

60. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ საკასაციო შესაგებლის ავტორის განმარტებით - „სასამართლოებს არ აქვთ უფლება ძალაში დატოვონ და არარად არ მიიჩნიონ საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ არაუფლებამოსილად ცნობილი ინსტიტუტის მიერ გამოცემული ნორმატიული აქტი, სამართლებრივი სინამდვილე - ეს საფუძველს გამოაცლის სამართლებრივი სახელმწიფოს კონსტიტუციურ პრინციპს, რაც დაუშვებელია“. საკასაციო სასამართლო შენიშნავს, რომ მოსარჩელე ამგვარი მსჯელობით არ აღიარებს თავისივე კონსტიტუციურ სარჩელზე მიღებულ საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებას და მიაჩნია, რომ ნორმატიული აქტი, თბილისის საქალაქო სასამართლოში სარჩელის შეტანის დროისათვის კვლავ მოქმედია და ამჯერად საერთო სასამართლოებს უნდა ემსჯელათ საკონსტიტუციო სასამართლოს უწყებრივად ქვემდებარე და ძალადაკარგული ნორმატიული აქტის არარად აღიარებაზე. მოსარჩელე მხარე აცნობიერებს რა საქართველოს კონსტიტუციით დადგენილ საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების დროში მოქმედების მოდელს, კერძოდ, ძალადაკარგული ნორმატიული აქტი ინარჩუნებს სამართლებრივ ძალას მისი მიღებიდან ძალადაკარგულად ცნობამდე, ცდილობს საკონსტიტუციო სასამართლოს უწყებრივად ქვემდებარე დავაზე საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება საფუძვლად დაუდოს საერთო სასამართლოების გადაწყვეტილებას იმავე ნორმატიული აქტის არარად აღიარებაზე, რაც მხედველობიდან გამორჩათ ქვედა ინსტანციის სასამართლოებს, რამეთუ აღნიშნული საკითხი სრულად რეგულირებულია საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების დროში მოქმედების საქართველოს კონსტიტუციით გათვალისწინებული მოდელით.

61. საკასაციო პალატა განუმარტავს მხარეებს, რომ საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება არის შესასრულებლად სავალდებულო და იგი განმარტებას ან განვრცობას საერთო სასამართლოების მხრიდან არ ექვემდებარება. დავა, რომელიც თავისი კომპეტენციის ფარგლებში განიხილა საკონსტიტუციო სასამართლომ, უნდა აღსრულდეს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებით დადგენილ ფარგლებში. საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება იმ შემთხვევაში გახდება ზიანის, კომპენსაციის, იძულებით განაცდურის თუ სხვა სახის თანხის ანაზღაურების დაკისრების საფუძველი, თუ ამგვარი შესაძლებლობა გათვალისწინებული იქნება საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებით ან/და მოქმედი კანონმდებლობით. საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების მოსარჩელის სასურველი ფორმით აღსრულებისათვის საერთო სასამართლოსათვის სარჩელით მიმართვა კი არ არის გათვალისწინებული მოქმედი კანონმდებლობით, რამდენადაც ასეთი შესაძლებლობა ფორმალურს გახდიდა საკონსტიტუციო სასამართლოს ფუნქციონირებას.

62. საკასაციო სასამართლოს განმარტებით, იმისათვის, რომ ასკ-ის მე-60 მუხლის საფუძველზე არარა ნორმატიული ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტით მიყენებული ზიანის ანაზღაურების საკითხი დაისვას, სავალდებულოა აღიარებითი სარჩელის წარდგენა სასამართლოში, საერთო სასამართლოების უწყებრივად ქვემდებარე დავაზე. მხოლოდ მას შემდეგ, რაც საერთო სასამართლოები არარად აღიარებენ ნორმატიულ აქტს და აღნიშნულის თაობაზე მიუთითებენ გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილში, წარმოიშვება ზიანის ანაზღაურების საფუძველი, რამდენადაც არარა აქტი არ არსებობს, ვერ ცვლის სამართლებრივ სინამდვილეს და არარა აქტის საფუძველზე გადახდილი თანხა უნდა შეფასდეს როგორც არარსებული საფუძვლით გადახდილი და იგი დაექვემდებარება დაბრუნებას. საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ნორმატიული ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის ძალადაკარგულობაზე და საერთო სასამართლოების გადაწყვეტილება ნორმატიული ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის არარად აღიარების შესახებ უწყებრივი ქვემდებარეობის წესის გამო არ მიიჩნევა კონკურირებად გადაწყვეტილებებად, რამდენადაც ერთსა და იმავე დავას აღნიშნული სასამართლოები ვერ განიხილავენ.

63. ამდენად, ქვედა ინსტანციის სასამართლოებმა სასარჩელო მოთხოვნის არარსებობის პირობებში (აღძრულია მიკუთვნებითი სარჩელი და არა აღიარებითი სარჩელი) განიხილეს იმ ნორმატიული აქტის არარად აღიარების საკითხი, რომლის არარაობის შემოწმება არ წარმოადგენდა საერთო სასამართლოების უწყებრივად ქვემდებარე დავას და ამით დაარღვიეს უწყებრივი ქვემდებარეობა, არ იმსჯელეს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სამართლებრივი ეფექტის საკითხზე, რაც წარმოადგენდა განსახილველი დავის გადაწყვეტის ერთადერთ მართებულ სამართლებრივ გზას, რამეთუ საკონსტიტუციო სასამართლოს უწყებრივად ქვემდებარე საქმეზე, მხოლოდ საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილება ცვლის ნორმატიულ სინამდვილეს და მხოლოდ იმ მოცულობით როგორც ეს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებით არის დადგენილი (მათ შორის, გადაწყვეტილებიდან გამომდინარე ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის შესაძლებლობას). საერთო სასამართლოები იმავე ნორმატიული აქტისათვის განმეორებით ვეღარ დაადგენენ საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებისგან განსხვავებულ ნორმატიულ სინამდვილეს. საერთო სასამართლოებს არ აქვთ უფლებამოსილება საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებას მისცენ ისეთი მნიშვნელობა ან განმარტება, რომელიც ცდება საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებით დადგენილ ფარგლებს. საერთო სასამართლოები ასევე არ არიან უფლებამოსილნი საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება, საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ გამოვლენილი ნების შეუსაბამოდ განმარტონ და შეცვალონ საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებით დამდგარი სამართლებრივი შედეგი. ნორმატიული აქტი, რომელიც ეწინააღმდეგება კონსტიტუციას, ძალას კარგავს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების გამოცხადების დღიდან ან მომავალში კონკრეტული თარიღიდან და ნორმატიული აქტი, მიუხედავად მისი არაკონსტიტუციურობის დადგენისა, მისი მიღებიდან ძალადაკარგულად ცნობამდე (ან მომავალში სხვა თარიღამდე) წარმოადგენს შესასრულებლად სავალდებულო ძალის მქონე ნორმატიულ აქტს.

64. ამდენად, ქვედა ინსტანციის სასამართლოებს უნდა ემსჯელათ არა ძალადაკარგულად ცნობილი არაკონსტიტუციური ნორმატიული ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის არარად აღიარებასა და ზიანის ანაზღაურებაზე, არამედ საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების დროში მოქმედების საკითხზე და მხედველობაში უნდა მიეღოთ საქართველოს კონსტიტუციით დადგენილი საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სამართლებრივი ძალის მოდელი და შეეფასებინათ რამდენად იძლეოდა საშუალებას საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებით დამდგარი შედეგი გავრცელებულიყო გადაწყვეტილების მიღებამდე პერიოდზე. კერძოდ, განსახილველ შემთხვევაში უნდა განეხილათ ანიჭებდა თუ არა საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლებას იმ პირს, ვისი კონსტიტუციური სარჩელიც დააკმაყოფილა საკონსტიტუციო სასამართლომ.

65. საქართველოს კონსტიტუციის მე-60 მუხლის მე-5 პუნქტით რეგულირდება საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების დროში მოქმედების სამართლებრივი ძალის საკითხი, რასაც საკასაციო პალატა დეტალურად წარმოადგენს, რამეთუ არაკონსტიტუციურად ცნობილი ნორმატიული აქტის შედეგად მიყენებული ზიანის ანაზღაურება დაკავშირებულია საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების დროში მოქმედებასთან. საკასაციო სასამართლო განსახილველ საკითხზე მსჯელობისას ეყრდნობა, იზიარებს და მოიხმობს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სამართლებრივ ეფექტთან დაკავშირებით საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 15 აპრილის №ბს-1353(კ-22) გადაწყვეტილებაში ჩამოყალიბებულ სამართლებრივ შეფასებებსა და დასკვნებს.

66. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების დროში მოქმედებასთან დაკავშირებით ძირითადად განასხვავებენ სამ მოდელს - Ex tunc, Ex nunc და Pro futuro.

67. საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების Ex tunc ეფექტი ნიშნავს სასამართლოს გადაწყვეტილების გავრცელებას მის გამოქვეყნებამდე წარმოშობილ სამართლებრივ ურთიერთობებზე. როდესაც საკონსტიტუციო სასამართლო არაკონსტიტუციურ კანონს Ex tunc ე.ი. რეტროაქტიული ეფექტით აცხადებს ძალადაკარგულად, იქმნება ისეთი ვითარება, რომ ნორმა საერთოდ არ არსებობდა. შესაბამისად, ასეთ შემთხვევაში საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებას აქვს რეტროაქტიული ეფექტი, რაც ნიშნავს იმას, რომ არაკონსტიტუციურად ცნობილი ნორმა აღარ გამოიყენება იმ სამართალურთიერთობის თუ ფაქტების მიმართ, რომლებიც წარმოიშვა გადაწყვეტილების გამოქვეყნებამდე.

68. საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების Ex Nunc მოდელი, რომელიც უპირატესობას ანიჭებს კანონის განსაზღვრულობის და სამართლებრივი უსაფრთხოების პრინციპებს, ადგენს, რომ საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება, რომლითაც არაკონსტიტუციურად იქნა ცნობილი სადავო ნორმა, სამართლებრივ შედეგს იწვევს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების გამოცხადებიდან, ხოლო ძალადაკარგული არაკონსტიტუციური ნორმა მოქმედებს იმ ურთიერთობებზე, რომელიც წარმოიშვა სადავო ნორმის მოქმედების პერიოდში ნორმის არაკონსტიტუციურად ცნობამდე ე.ი. საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების გამოცხადებამდე ან გადაწყვეტილებით განსაზღვრულ გვიანდელ თარიღამდე. არაკონსტიტუციური ნორმა ვრცელდება იმ სამართლებრივ ურთიერთობებზე, რომლებიც ნორმის ძალადაკარგულად ცნობის შესახებ გადაწყვეტილების გამოცხადებამდე წარმოიშვა. ე.ი. არაკონსტიტუციურად ცნობილი ნორმა გამოიყენება ნორმის გაუქმებამდე წარმოშობილი სამართალურთიერთობის მიმართ.

68.1. საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების Pro futuro ეფექტისას, საკონსტიტუციო სასამართლო ძალადაკარგულად აცხადებს ნორმას მომავალში კონკრეტული თარიღიდან და ადგენს სადავო ნორმის გამოყენებას გადაწყვეტილებაში მითითებულ თარიღამდე. საკონსტიტუციო სასამართლო თავის გადაწყვეტილებას Pro futuro სამართლებრივ ძალას ანიჭებს იმ შემთხვევაში თუ დაადგენს, რომ კანონმდებელს სჭირდება დრო, რათა ცვლილება შეიტანოს არაკონსტიტუციურად გამოცხადებულ ნორმაში. აღნიშნული უფლებამოსილებით საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო აღჭურვილია საქართველოს კონსტიტუციის მე-60 მუხლიდან, ასევე, საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ ორგანული კანონის 25-ე მუხლის მე-2 და მე-3 პუნქტებიდან გამომდინარე.

69. განსახილველ შემთხვევაში საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებას რეტროაქტიული ეფექტი ვერ მიენიჭება ვერც იმ დასაბუთებით, რომ დავა წარმოადგენდა მიმდინარე დავას, მოსარჩელე კი - საკონსტიტუციო სარჩელის ავტორს, რადგან სარჩელი საერთო სასამართლოებში აღძრულია საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწვეტილების მიღების შემდეგ. სამოქალაქო და ადმინისტრაციული კატეგორიის დავებზე, საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებისათვის რეტროაქტიული ეფექტის თვითნებურად მინიჭების შემთხვევაში, კანონმდებლის მიერ დადგენილი Ex nunc მოდელი თვითნებურად გაუქმდება საერთო სასამართლოების მიერ და ჩანაცვლდება კანონით გაუთვალისწინებელი Ex Tunc მოდელით რისი უფლებამოსილებაც, საერთო სასამართლოებს, ხელისუფლების დანაწილების პრინციპიდან გამომდინარე, არ გააჩნიათ.

70. საკასაციო პალატა აცნობიერებს, რომ სასამართლოზე ხელმისაწვდომობა შესაძლოა ამა თუ იმ მხარისათვის არ აღმოჩნდეს რეალური მექანიზმი უფლებების დასაცავად, თუმცა საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ საქართველოს კონსტიტუციის მე-60 მუხლის მე-5 პუნქტი და „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ ორგანული კანონის 25-ე მუხლის მე-2 პუნქტი არ იძლევა ნორმაში მოცემული დანაწესისაგან სხვაგვარი განმარტების შესაძლებლობას. საქართველოში დამკვიდრებული საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების დროში მოქმედების მოდელი რომ ზოგიერთ შემთხვევაში არ იძლევა უფლებებში აღდგენის შესაძლებლობას, განმარტებული აქვს თავად საკონსტიტუციო სასამართლოს, კერძოდ, საკონსტიტუციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ „საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებები ხშირად არ ვრცელდება გადაწყვეტილების მიღებამდე წარმოშობილ სამართლებრივ ურთიერთობებზე და არსებობს საფრთხე, რომ პირის უფლებაში აღდგენა არ მოხდება საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ გადაწყვეტილების მიღების შემდეგ” (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2014 წლის 24 დეკემბრის №3/2/577 გადაწყვეტილება საქმეზე “ა(ა)იპ „ადამიანის უფლებების სწავლებისა და მონიტორინგის ცენტრი (EMC)” და საქართველოს მოქალაქე ვახუშტი მენაბდე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ” 32).

71. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სამართლებრივი ეფექტის ფარგლები შეაფასა ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ საქმეზე „აპოსტილი საქართველოს წინააღმდეგ“ (საჩივარი 40765/02, §42-§44), სადაც ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ მიუთითა, რომ „საქართველოს საკონსტიტუციო სამართალწარმოება ასევე განსხვავდება მაგალითად გერმანიის, ესპანეთისა და ჩეხეთის პრაქტიკისგან. ამ ქვეყნებში არსებობს მიმართვის „სპეციფიკური“ კონსტიტუციური საშუალებები, რომლებიც საკონსტიტუციო სასამართლოებს აძლევს შესაძლებლობას, გამოასწოროს ოფიციალურ უწყებათა მიერ უფლებათა დარღვევები ან კიდევ, როდესაც კონსტიტუციით გარანტირებული უფლების დარღვევა წარმოადგენს არა გადაწყვეტილების, არამედ სხვაგვარი ჩარევის შედეგს, აუკრძალოს შესაბამის უწყებას, განაგრძოს აღნიშნული უფლების დარღვევა და მიუთითოს მას, რომ თუკი ეს შესაძლებელია, აღადგინოს დარღვევამდე არსებული მდგომარეობა - statu quo ante“ (Hartman c. République tchèque, no 53341/99, §49, CEDH 2003-VIII, et Sürmeli c. Allemagne [GC], no 75529/01, §62, CEDH 2006-VII). აღნიშნული მიმართვის საშუალება ასევე იძლევა იმ დარღვევათა გამოსწორების შესაძლებლობას, რომელთა მყისიერი და პირდაპირი საფუძველი სასამართლო ორგანოს ქმედებაში ან უმოქმედობაში მდგომარეობს იმ ფაქტებისგან დამოუკიდებლად, რომლებიც საფუძვლად დაედო საქმის წარმოებას; არაკონსტიტუციური კანონის გაუქმება იწვევს სასამართლოების ან სახელმწიფო უწყებების მიერ, აღნიშნული კანონის საფუძველზე მიღებული ყველა საბოლოო გადაწყვეტილების გაუქმებას (იხ. Riera Blume et autres c. Espagne (déc.), n o 37680/97, CEDH 1999-II, et Voggenreiter c. Allemagne, no 47169/99, §23, CEDH 2004-I). ზემოაღნიშნულისაგან განსხვავებით, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო არ არის უფლებამოსილი, გააუქმოს საჯარო უწყებების ან სასამართლოების მიერ გამოტანილი ის ინდივიდუალური გადაწყვეტილებები, რომლებიც პირდაპირ გავლენას ახდენს მოსარჩელის უფლებებზე. „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ ორგანული კანონის მე-20 მუხლის თანახმად, კანონის ან სხვა ნორმატიული აქტის არაკონსტიტუციურად ცნობა არ ნიშნავს ამ აქტის საფუძველზე ადრე გამოტანილი სასამართლოს განაჩენებისა და გადაწყვეტილებების გაუქმებას. მსგავს ფორმულირებას შესაბამის ნორმასთან დაკავშირებული სააღსრულებო წარმოების შეწყვეტაც კი არ შეუძლია, ის მხოლოდ მისი აღსრულების შეჩერებას იწვევს. სასამართლომ უკვე აღნიშნა - იმისათვის, რომ მიმართვის საშუალება ეფექტიანი იყოს, ის უნდა პასუხობდეს საჩივარს, იძლეოდეს გასაჩივრებული დარღვევის პირდაპირი და სწრაფი გამოსწორების საშუალებას და არ უნდა სთავაზობდეს კონვენციის მე-6 მუხლით გარანტირებული უფლებების მხოლოდ უბრალო, ირიბ დაცვას (იხ. Merit, ხსენებული ზემოთ, §59 და Deweer c. Belgique, 27 février 1980, §29, série A no 35)“. ამდენად, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო ჯერ კიდევ 2006 წელს მიუთითებდა იმ გარემოებაზე, რომ საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილება ინდივიდუალურ კონსტიტუციურ სარჩელებზე ეფექტურად ვერ აღადგენს თავდაპირველ უფლებრივ მდგომარეობას და ვერ დაედება საფუძვლად საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებამდე ადმინისტრაციული ორგანოების მიერ გამოცემული აქტების გაუქმებას. ამავე გადაწყვეტილებაში მითითებულია, რომ გამოსავლის სახით საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებების რეტროაქტიული ეფექტი უნდა გაძლიერდეს ან სასამართლოს რეალური საკონსტიტუციო კონტროლის უფლება უნდა ჰქონდეს, რაც მიღწევადია მხოლოდ კანონმდებლობის ცვლილების შედეგად და არა ნორმის განმარტების გზით.

72. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ საქართველოში მოქმედი კანონმდებლობა საკონსტიტუციო სარჩელის ავტორისათვის, რომლის სარჩელის შედეგად გამოვლინდა არაკონსტიტუციური ნორმა, არ ითვალისწინებს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებისათვის რეტროაქტიული ეფექტის მინიჭებას და გამონაკლისის სახით, მის უკეთეს უფლებრივ მდგომარეობაში ჩაყენებას, იმ ადამიანებისაგან განსხვავებით, რომლებსაც არ მიუმართავთ საკონსტიტუციო სასამართლოსათვის. ამდენად, საკონსტიტუციო სასამართლოში დავის მოგების შემდგომ, საკონსტიტუციო სარჩელის ავტორი ვერ სარგებლობს რაიმე უპირატესობით სხვა პირებთან შედარებით, რომ სარჩელი აღძრას საერთო სასამართლოებში და მხოლოდ მის სარჩელზე მოითხოვოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების რეტროაქტიული ეფექტით გავრცელება და სარჩელის დაკმაყოფილება, რამეთუ საქართველოში მოქმედებს მკაცრი Ex Nunc მოდელი, რაც, როგორც უკვე აღინიშნა, ნიშნავს იმას, რომ ნორმა სამოქალაქო და ადმინისტრაციული კატეგორიის საქმეებზე ძალას კარგავს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების გამოქვეყნების დღიდან ან უფრო გვიანდელი თარიღიდან. საკასაციო პალატა კვლავ აღნიშნავს, რომ საქართველოს კონსტიტუციის მე-60 მუხლი ფაქტობრივად კრძალავს Ex tunc ეფექტით საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების გავრცელებას/მოქმედებას, გარდა გამონაკლისი შემთხვევებისა. თუ არ შეიცვლება საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების დროში მოქმედების დღევანდელი მოდელი, შესაძლოა, თავად საკონსტიტუციო სასამართლო აღიჭურვოს იმ უფლებამოსილებით, რომ განსაზღვროს იმ პირთა წრე, ვისაც შეეძლება გადაწყვეტილების რეტროაქტიული სამართლებრივი ძალით უპირატესობის მიღება და იმ ეტაპის განსაზღვრაც კი, რომელ ეტაპზე უნდა მოხდეს ეს - დასრულებული თუ მიმდინარე ადმინისტრაციული წარმოების, სამოქალაქო/ადმინისტრაციულ სამართლებრივი ურთიერთობის წარმოშობის თუ სამოქალაქო და ადმინისტრაციული სამართალწარმოების ან სხვა რომელიმე ეტაპიდან თუ თარიღიდან. სამართლებრივი ურთიერთობებისა და დავის მრავალფეროვნების გათვალისწინებით ყველა შესაძლო პრაქტიკულ შემთხვევას საკასაციო პალატა არ ჩამოთვლის, რამეთუ აღნიშნული პრობლემატიკის ყველა ასპექტის განსაზღვრა უფრო მეტად თეორიული კვლევის საგანს წარმოადგენს.

73. განსახილველი შემთხვევა საყურადღებოა იმ მხრივ, რომ საკონსტიტუციო სასამართლომ გამოიყენა თავისი უფლებამოსილება და არაკონსტიტუციურად ცნობილ ნორმატიულ აქტს შეუნარჩუნა სამართლებრივი ძალა საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების მიღების შემდეგ რამდენიმე თვის განმავლობაში. ამით საკონსტიტუციო სასამართლომ არათუ ნორმატიული აქტის მიღებიდან საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების გამოტანამდე გადახდილი თანხის დაბრუნების შესაძლებლობა დაუშვა, არამედ, პირიქით, შექმნა სამართლებრივი საფუძველი არაკონსტიტუციური ნორმატიული აქტის საფუძველზე დამატებით რამდენიმე თვით გაგრძელებულიყო „112“-ის საფასურის გადახდა, რითაც შესაძლებელი გახადა არაკონსტიტუციური ნორმატიული აქტის მოქმედება საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების მიღების შემდეგაც. აღნიშნული შემთხვევა წარმოადგენს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებისათვის Pro futuro ეფექტის მინიჭებას, რადგან სასამართლომ დაადგინა, რომ არაკონსტიტუციური ნორმის დაუყოვნებლივ ძალადაკარგულად გამოცხადება ეჭვქვეშ დააყენებდა“112“-ის ნორმალურ ფუნქციონირებას და საფრთხე შეექმნებოდა მნიშვნელოვან საჯარო ინტერესს. საკასაციო პალატა შენიშნავს, რომ ქვედა ინსტანციის სასამართლოებმა საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ თავისი გადაწყვეტილების მიმართ გამოყენებული Pro futuro ეფექტის საწინააღმდეგო გადაწყვეტილებები მიიღეს, როდესაც დააკმაყოფილეს მოსარჩელის მოთხოვნა და დაუშვეს ერთსა და იმავე საკითხზე ორი სასამართლოს (საკონსტიტუციო და საერთო სასამართლოები) განსხვავებული გადაწყვეტილებების მიღების შესაძლებლობა. საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ საკონსტიტუციო სასამართლო გადაწყვეტილების Pro futuro ეფექტს საგამონაკლისო წესით იყენებს, მხოლოდ ისეთ შემთხვევებში, როდესაც არსებული არაკონსტიტუციური მოწესრიგება პარლამენტის მიერ მხოლოდ ახალი ნორმის მიღებით შეიცვლება, რომელიც სამართლებრივ ურთიერთობას კონსტიტუციის შესაბამისად მოაწესრიგებს. საკანონმდებლო პროცესი კი პარლამენტში არაერთი პროცედურის დაცვას მოითხოვს, რასაც დრო სჭირდება, რის გამოც საკონსტიტუციო სასამართლო ახანგრძლივებს არაკონსტიტუციური ნორმის მოქმედებას. საკონსტიტუციო სასამართლო არაკონსტიტუციურად ცნობილი ნორმატიული აქტის ძალადაკარგულად ცნობის გადავადებისას ასევე ითვალისწინებს, რომ არსებული ნორმატიული სინამდვილის შენარჩუნება უფრო ნაკლები ზიანის მომტანია, ვიდრე მისი დაუყოვნებლივი შეცვლა, რამაც შესაძლოა საფრთხე შეუქმნას საზოგადოების წევრთა მშვიდობიან თანაცხოვრებას და გამოიწვიოს ადამიანის უფლებების (სიცოცხლის, ჯანმრთელობის და სხვ.) სისტემური დარღვევები, როგორც ეს შესაძლოა მომხდარიყო „112“-ის ფუნქციონირების რამდენიმე თვით შეფერხების შემთხვევაში.

74. საკასაციო პალატა აქვე აღნიშნავს, რომ კანონმდებელი არა მხოლოდ საკონსტიტუციო სასამართლოს ანიჭებს უფლებამოსილებას, იმსჯელოს სადავო აქტის სამართლებრივი ძალის ძალადაკარგულობის თარიღზე, არამედ ადმინისტრაციული კანონმდებლობით იმავე უფლებამოსილებით აღჭურვილია საერთო სასამართლოებიც. საკასაციო პალატა მიუთითებს საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 60¹ მუხლის მე-7 ნაწილზე, რომლითაც ადმინისტრაციული ორგანო ან სასამართლო ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის ბათილად ცნობასთან ერთად განსაზღვრავს ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის მოქმედების შეწყვეტის სამართლებრივ შედეგებს. შესაძლებელია განისაზღვროს ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის მოქმედების შეწყვეტა: ა) მისი ძალაში შესვლის დღიდან; ბ) მისი ბათილად ცნობის დღიდან; გ) მომავალში, კონკრეტული თარიღის მითითებით. ასევე, საყურადღებოა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 32-ე მუხლის მე-5 ნაწილი, რომლითაც ნორმატიული ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის ბათილად გამოცხადების შესახებ სასამართლოს გადაწყვეტილებას აქვს სავალდებულო ძალა. თუ ნორმატიული ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის ბათილად გამოცხადება მნიშვნელოვან საფრთხეს შეუქმნის სახელმწიფო ან საზოგადოებრივ უსაფრთხოებას ანდა გამოიწვევს სახელმწიფო ან მუნიციპალიტეტის ხარჯების მნიშვნელოვან გაზრდას ან თუ საქართველოს ეროვნული ბანკის სამართლებრივი აქტის, მათ შორის, კომერციული ბანკის რეზოლუციის პროცესში გამოცემული ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის, ბათილად გამოცხადებამ შეიძლება საფრთხე შეუქმნას ფინანსური სექტორის სტაბილურ ფუნქციონირებას ან/და კომერციული ბანკის, მიკრობანკის დეპოზიტართა კანონიერ უფლებებს ან ინტერესებს, სასამართლო უფლებამოსილია ამ ნაწილით გათვალისწინებული სამართლებრივი აქტი ბათილად გამოცხადების ნაცვლად ძალადაკარგულად გამოაცხადოს. ამდენად, შეცილებითი სარჩელის აღძვრის შემთხვევაში საერთო სასამართლოები, საკონსტიტუციო სასამართლოს მსგავსად, სადავო აქტის ბათილად გამოცხადებისას ითვალისწინებენ სახელმწიფო ან საზოგადოებრივ უსაფრთხოებას, სახელმწიფოს ფინანსურ მდგრადობას და საფინანსო სექტორის სტაბილურობას და სარგებლობენ უფლებამოსილებით სადავო აქტი ბათილად ცნობის ნაცვლად გამოაცხადონ ძალადაკარგულად. კანონმდებელი ზოგადად ასახელებს რა სასამართლოების მხრიდან გასათვალისწინებელ საკითხებს, რომლის დაცვაზეც მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული ადამიანის უფლებების დაცვა, საქმის განმხილველი სასამართლოს მიერ კანონმდებლობით დაცული სამართლებრივი სიკეთის მხედველობაში მიღება სავალდებულოა, რაც ამ შემთხვევაში არ გაითვალისწინეს ქვედა ინსტანციის სასამართლოებმა.

75. საკასაციო პალატა განმარტების ფარგლების დარღვევით ვერ გააფართოებს ნორმის მოქმედების არეალს და ვერ მიანიჭებს მას ამ ნორმით განსაზღვრულისაგან საწინააღმდეგო შინაარსს. თუ კანონმდებელი მიზნად დაისახავდა საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებით არაკონსტიტუციურად ცნობილი ნორმატიული აქტის ძალადაკარგულობას მისი მიღების დროიდან, იგი დაადგენდა აღნიშნულ რეგულაციას და მიანიჭებდა საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებას რეტროაქტიულ ძალას, ისე როგორც ამას აქვს ადგილი (საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებისათვის რეტროაქტიული ძალის მინიჭებას) რამდენიმე გამონაკლის შემთხვევაში, კერძოდ, „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ ორგანული კანონის 23-ე მუხლის მე-4 პუნქტის „ბ“ ქვეპუნქტით ჩასატარებელი არჩევნების ან რეფერენდუმის მომწესრიგებელი ნორმებისა და ამ ნორმების საფუძველზე ჩასატარებელი არჩევნების (რეფერენდუმის) კონსტიტუციურობის შესახებ კონსტიტუციური სარჩელის დაკმაყოფილება იწვევს დანიშნული არჩევნების (რეფერენდუმის) გაუქმებას, თუ არჩევნების (რეფერენდუმის) დანიშვნა ეფუძნება არაკონსტიტუციურად ცნობილ ნორმატიულ აქტს ან მის ნაწილს; ამავე ორგანული კანონის 23-ე მუხლის 4¹ პუნქტის „ბ“ ქვეპუნქტით ჩატარებული არჩევნების ან რეფერენდუმის მომწესრიგებელი ნორმებისა და ამ ნორმების საფუძველზე ჩატარებული არჩევნების (რეფერენდუმის) კონსტიტუციურობის შესახებ კონსტიტუციური სარჩელის დაკმაყოფილება იწვევს ჩატარებული არჩევნების ან რეფერენდუმის შედეგების მთლიანად ან ნაწილობრივ (ცალკეული საარჩევნო ოლქებისა და საარჩევნო უბნების მიხედვით) ბათილად ცნობას, თუ არაკონსტიტუციურად ცნობილმა ნორმატიულმა აქტმა ან მისმა ნაწილმა არსებითი და გადამწყვეტი გავლენა მოახდინა არჩევნების შედეგზე და არაკონსტიტუციური აქტის ან მისი ნაწილის არარსებობის შემთხვევაში იქნებოდა არსებულისაგან განსხვავებული შედეგი; ამავე ორგანული კანონის 23-ე მუხლის მე-6 პუნქტის „ა“ და „ბ“ ქვეპუნქტებით, ამ კანონის მე-19 მუხლის პირველი პუნქტის „ზ“ ქვეპუნქტით (საკონსტიტუციო სასამართლო კონსტიტუციური სარჩელის ან კონსტიტუციური წარდგინების საფუძველზე უფლებამოსილია განიხილოს და გადაწყვიტოს საქართველოს პარლამენტის წევრის უფლებამოსილების ცნობის ან უფლებამოსილების ვადამდე შეწყვეტის საკითხი) გათვალისწინებულ საკითხზე კონსტიტუციური სარჩელის დაკმაყოფილება იწვევს საქართველოს პარლამენტის: ა) შესაბამისი დადგენილების ძალადაკარგულად ცნობას მისი ძალაში შესვლის მომენტიდან და პარლამენტის წევრის უფლებამოსილების აღდგენას, თუ პარლამენტმა მას ვადამდე შეუწყვიტა უფლებამოსილება; ბ) შესაბამისი დადგენილების ძალადაკარგულად ცნობას მისი ძალაში შესვლის მომენტიდან და მოქალაქის, როგორც პარლამენტის წევრის, უფლებამოსილების ცნობას, თუ პარლამენტმა არ ცნო მისი უფლებამოსილება. მოხმობილი ნორმები კიდევ ერთხელ მიუთითებს იმ გარემოებაზე, რომ, როდესაც კანონმდებელი მიზნად ისახავს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებისათვის რეტროაქტიული ძალის მინიჭებას, ამას პირდაპირ მიუთითებს ორგანულ კანონში, ხოლო დანარჩენ შემთხვევებში მოქმედებს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ საქართველოს ორგანული კანონის 25-ე მუხლის მე-2 პუნქტით დადგენილი წესი.

76. საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ საქართველოს კონსტიტუციის მე-60 მუხლის მე-5 პუნქტი (ასევე, „საქართველოს საკონსტიტუციო სას.ამართლოს შესახებ” ორგანული კანონის 23-ე მუხლის 1-ელი პუნქტი და 25-ე მუხლის მე-2 პუნქტი) წარმოადგენს საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების უკუძალის ამკრძალავ ნორმას. აღნიშნული ნორმის მიზანია არაკონსტიტუციურად ცნობილ ნორმატიულ აქტს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების გამოქვეყნების მომენტიდან დაეკარგოს ძალა. საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება, სამოქალაქო და ადმინისტრაციული კატეგორიის სასარჩელო წარმოების დავებზე, ვერ გავრცელდება იმ სამართლებრივ ურთიერთობაზე, რომელიც გადაწყვეტილების გამოტანამდეა წარმოშობილი და ამაზე მიუთითებს კანონმდებლის მიერ ზოგადი წესიდან გამონაკლისის დადგენა (თუ შესაბამისი გადაწყვეტილება არ ადგენს აქტის ან მისი ნაწილის ძალის დაკარგვის სხვა, გვიანდელ ვადას), როდესაც კანონმდებელს შეეძლო მიემართა ისეთი ფორმულირებისათვის, რომ არაკონსტიტუციურად ცნობილი აქტის ან მისი ნაწილის ძალადაკარგულად ცნობის დრო არ დაეკავშირებინა საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ შესაბამისი გადაწყვეტილების გამოქვეყნების მომენტისათვის და ასევე ნორმაში მხოლოდ სიტყვა ,,გვიანდელი” არ მიეთითებინა, რაც საკონსტიტუციო სასამართლოს მისცემდა უფლებამოსილებას, თავად განესაზღვრა გადაწყვეტილების ამოქმედებასთან დაკავშირებული ყველა საკითხი, მათ შორის, უკუძალის საკითხი. დღევანდელი ფორმულირებით კი, კანონმდებელმა შეგნებულად შეზღუდა საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების მოქმედების ფარგლები და ფაქტობრივად აკრძალა (სამოქალაქო და ადმინისტრაციულ საქმეებზე) გადაწყვეტილების მიღებამდე, არაკონსტიტუციური მატერიალური ნორმატიული აქტის ძალადაკარგულად ცნობამდე წარმოშობილ ურთიერთობებზე საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების გავრცელების შესაძლებლობა. საკონსტიტუციო სასამართლოს აქვს დისკრეცია გადაწყვიტოს როდიდან დაკარგავს სამართლებრივ ძალას სადავო ნორმატიული აქტი გადაწყვეტილების გამოქვეყნების მომენტიდან, თუ მომავალში გარკვეულ დროს.

77. ამდენად, საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ქვედა ინსტანციის სასამართლოებმა არარად მიიჩნიეს საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ, მის უწყებრივად ქვემდებარე საქმეზე ძალადაკარგულად ცნობილი ნორმატიული ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი და საქართველოს მთავრობას დაავალეს არარა აქტით მიყენებული ზიანის ანაზღაურება, თუმცა კონკრეტულად ვერ მიუთითეს, რომელი ნორმის საფუძველზე ჰქონდა საერთო სასამართლოს საკონსტიტუციო სასამართლოს ქვემდებარე საქმეზე, საკონსტიტუციო სასამართლოსგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღების უფლებამოსილება. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება, რომლითაც ძალადაკარგულად იქნა ცნობილი ნორმატიული აქტი, არ ქმნის ამ ნორმატიული აქტის საფუძველზე გადახდილი თანხის ანაზღაურების წინაპირობას, ასეთ სამართლებრივ საფუძველს ზაკ-ის მე-60-61-ე და ასკ-ის 32-33¹ მუხლები არ ითვალისწინებს. საერთო სასამართლოები უფლებამოსილნი არიან მხოლოდ უწყებრივად საერთო სასამართლოების ქვემდებარე საქმეზე იმსჯელონ სადავო ნორმატიული აქტის არარად აღიარებაზე, (ბათილად ან ძალადაკარგულად ცნობაზე), ხოლო სადავო აქტის არარად აღიარების შემდგომ მიიღონ გადაწყვეტილება არარა ნორმატიული აქტით მიყენებული ზიანის ანაზღაურების შესაძლებლობაზე. საკასაციო პალატა კვლავ აღნიშნავს, რომ წინამდებარე შემთხვევა სრულად რეგულირდება საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სამართლებრივი ძალის კანონმდებლობით გათვალისწინებული მოდელით და მიუთითებს, რომ განსახილველ შემთხვევაში არაკონსტიტუციურად ცნობილმა ნორმამ საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების მიღებამდე პერიოდზე და გადაწყვეტილების მიღების შემდგომ რამდენიმე თვის განმავლობაში (2019 წლის 31 დეკემბრამდე) შეინარჩუნა იურიდიული ძალა, რის გამოც არ არსებობს არაკონსტიტუციურად ცნობილი, სამართლებრივი ძალის მქონე ნორმატიული აქტის საფუძველზე გადახდილი თანხის ანაზღაურების საფუძველი. საკასაციო სასამართლო კვლავ აღნიშნავს, რომ საერთო სასამართლოები მხოლოდ უწყებრივად ქვემდებარე საქმეზე არიან უფლებამოსილნი არარად აღიარონ ნორმატიული ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი, აღნიშნულის შესახებ მიუთითონ გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილში და იმსჯელონ არარა აქტის შედეგად მიყენებული ზიანის ანაზღაურების საკანონმდებლო შესაძლებლობაზე, რასაც განსახილველ შემთხვევაში არ აქვს ადგილი, რის გამოც არ არსებობს ზიანის ანაზღაურების შესახებ მოსარჩელის მოთხოვნის დაკმაყოფილების სამართლებრივი საფუძველი.

78. ყოველივე ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ საქართველოს მთავრობის საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს, უნდა გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 25 ივლისის განჩინება და მიღებულ იქნეს ახალი გადაწყვეტილება, რომლითაც „კ...ს“ სარჩელი არ უნდა დაკმაყოფილდეს.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლის მე-2 ნაწილით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 411-ე მუხლით,

გ ა დ ა წ ყ ვ ი ტ ა :

1. საქართველოს მთავრობის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს;

2. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 25 ივლისის განჩინება და საქმეზე მიღებულ იქნეს ახალი გადაწყვეტილება;

3. „კ...ს“ სარჩელი არ დაკმაყოფილდეს;

4. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

მოსამართლეები: ბ. სტურუა

გ. აბუსერიძე

გ. მაკარიძე