№ბს-116(კ-24) 17 მარტი, 2025 წელი

ქ. თბილისი

ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატამ

შემდეგი შემადგენლობით:

გენადი მაკარიძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მოსამართლეები: ქეთევან ცინცაძე, ბადრი შონია

საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლისა და 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის საფუძველზე, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 408-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, ზეპირი განხილვის გარეშე, შეამოწმა მ. ძ-ას საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საფუძვლების არსებობა თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2023 წლის 31 ოქტომბრის განჩინების გაუქმების თაობაზე (მოწინააღმდეგე მხარე - საქართველოს პრეზიდენტი, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო, მესამე პირი - სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტო, რ. ძ-ა).

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

1. მ. ძ-ამ სასარჩელო განცხადებით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას მოპასუხეების - საქართველოს პრეზიდენტისა და საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს მიმართ.

მოსარჩელემ მოითხოვა: ა) ნაწილობრივ ბათილად იქნეს ცნობილი საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროსა და რ. ძ-ას შორის გაფორმებული 2009 წლის 10 თებერვლის ნასყიდობის ხელშეკრულება, მ. ძ-ას ნაწილში; ბ) ნაწილობრივ ბათილად იქნეს ცნობილი საქართველოს პრეზიდენტის 2009 წლის 2 თებერვლის №62 განკარგულება, მოსარჩელე მ. ძ-ას ნაწილში.

2. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 19 მაისის განჩინებით, საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 16.2 მუხლის საფუძველზე, საქმეში მესამე პირებად ჩაებნენ სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტო და რ. ძ-ა.

3. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 11 ოქტომბრის გადაწყვეტილებით მ. ძ-ას სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

4. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 11 ოქტომბრის გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა მ. ძ-ამ, რომელმაც გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება მოითხოვა.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2023 წლის 31 ოქტომბრის განჩინებით მ. ძ-ას სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა. უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 11 ოქტომბრის გადაწყვეტილება.

5. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2023 წლის 31 ოქტომბრის განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრა მ. ძ-ამ, რომელმაც გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილება მოითხოვა.

საკასაციო საჩივრის თანახმად, სასამართლომ არასწორად განმარტა სზაკ-ის 67-ე მუხლი და შესაბამისად, არასწორად შეაფასა ფაქტობრივი გარემოებები. მართალია, სადავო ხელშეკრულებით მოსარჩელეს არ დაკისრებია რაიმე სახის ვალდებულება, თუმცა მას დაუწესდა შეზღუდვა ხელშეკრულების 2.5 პუნქტით, კერძოდ, სახელმწიფოსგან, ადგილობრივი თვითმმართველი ერთეულისგან ან სხვა პირისგან არ მოითხოვოს საცხოვრებელი ფართი დევნილის სტატუსიდან გამომდინარე. შესაბამისად, ადმინისტრაციული ორგანო ვალდებული იყო ეცნობებინა მოსარჩელისთვის ხელშეკრულების დადების შესახებ და მისგან მიეღო თანხმობა. ხელშეკრულებაში მითითებული ყველა დევნილი პირის თანხმობის აუცილებლობას ადგენს ასევე საქართველოს მთავრობის 2007 წლის 2 თებერვლის 47-ე განკარგულებით დამტკიცებული „იძულებით გადაადგილებულ პირთა - დევნილთა სახელმწიფო სტრატეგიის“ მესამე თავის 3.1.2 პუნქტის „გ“ ქვეპუნქტი.

კასატორის მოსაზრებით, სასამართლომ სამართლებრივად არასწორად შეაფასა ხანდაზმულობის საკითხიც. სადავო ხელშეკრულებით რ. ძ-ასთვის საკუთრებაში გადაცემული ფართი მოსარჩელეს არც 2013 წელს, არც ხელშეკრულების დადების მომენტში დაკავებული არ ჰქონდა და არც რომელიმე სახელმწიფო ორგანოს არ გადაუცია მისთვის. მ. ძ-ას მიერ სასამართლოსთვის წარდგენილ იქნა აღნიშნულის დამადასტურებელი მტკიცებულებები, კერძოდ, მ. ძ-ას ქორწინების მოწმობა, რომლითაც დასტურდება, რომ მან 2005 წელს შექმნა ოჯახი და ცხოვრობდა მეუღლესთან ერთად, მათ შეეძინათ შვილი და ეწეოდნენ ცალკე შინამეურნეობას, როგორც განცალკევებული ოჯახი. ამავე დროს მ. ძ-ამ 2005 წელს, ოჯახის შექმნის შემდეგ, დატოვა საქართველო და 2011 წლამდე იმყოფებოდა საზღვარგარეთ.

სასამართლომ არასწორად განმარტა, თითქოს, მოსარჩელისთვის ცნობილი იყო მისი უფლებების შელახვის შესახებ 2013 წელს და შესაბამისად, გაუშვა გასაჩივრების ხანდაზმულობის ვადა. სასამართლომ არ გაითვალისწინა, რომ მ. ძ-ა 2005 წელს დაოჯახდა და შესაბამისად, ის აღარ ცხოვრობდა რ. ძ-ასთან ერთად. აღნიშნულის დამადასტურებელი მტკიცებულებაა საზღვრის კვეთის დამადასტურებელი დოკუმენტები, რომლებითაც ირკვევა, რომ მან 2005 წელს დატოვა საქართველო და დაბრუნდა 2011 წელს. სადავო ხელშეკრულება კი, დაიდო 2009 წელს, რის შესახებაც მოსარჩელე არ იყო ინფორმირებული და აღნიშნული ხელშეკრულების დადებაზე ადმინისტრაციულ ორგანოს არ მიუღია მისგან თანხმობა. მოსარჩელემ სადავო აქტისა და ხელშეკრულების შესახებ შეიტყო სააგენტოსგან 2021 წლის 17 მაისის №03/7660 წერილის მიღების შემდეგ. შესაბამისად, ხანდაზმულობის ვადის ათვლა უნდა დაწყებულიყო ამ პერიოდიდან და არა 2013 წლიდან.

6. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 8 თებერვლის განჩინებით საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად წარმოებაში იქნა მიღებული მ. ძ-ას საკასაციო საჩივარი.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლის, საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ მ. ძ-ას საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის მოთხოვნებს და არ ექვემდებარება დასაშვებად ცნობას, შემდეგ გარემოებათა გამო:

საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილი განსაზღვრავს საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის ამომწურავ საფუძვლებს, კერძოდ, აღნიშნული ნორმის თანახმად, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ საკასაციო საჩივარი დაიშვება, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებული არც ერთი ზემოთ მითითებული საფუძვლით.

საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სააპელაციო სასამართლოს განჩინების საკასაციო სასამართლოს მიერ დამკვიდრებული პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით და ამასთან, არ არსებობს საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღების ვარაუდი. სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება ასევე არ ეწინააღმდეგება ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს. ამასთან, საქმის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს მიერ საქმეზე ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების თვალსაზრისით.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ კასატორი ვერ ასაბუთებს სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვას მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით. კასატორი საკასაციო საჩივარში ვერ აქარწყლებს სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს და დასკვნებს.

საკასაციო სასამართლო იზიარებს მოცემულ საქმეზე სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს და ამ გარემოებებთან დაკავშირებით გაკეთებულ სამართლებრივ შეფასებებს და მიიჩნევს, რომ სააპელაციო სასამართლომ არსებითად სწორად გადაწყვიტა მოცემული დავა.

მოცემულ შემთხვევაში, სადავოა მ. ძ-ას საცხოვრებელი ფართით დაკმაყოფილებულად ჩათვლის ნაწილში საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროსა და რ. ძ-ას შორის გაფორმებული 2009 წლის 10 თებერვლის ნასყიდობის ხელშეკრულება, მოსარჩელე ასევე სადავოდ ხდის საცხოვრებელი ფართით დაკმაყოფილების ნაწილში საქართველოს პრეზიდენტის 2009 წლის 2 თებერვლის №62 განკარგულებას. შესაბამისად, სადავოა საკითხი იმის შესახებ, მ. ძ-ა, როგორც დევნილი, ითვლება თუ არა სახელმწიფოსაგან საცხოვრებელი ფართით დაკმაყოფილებულად იმ პირობებში, როდესაც რ. ძ-ასთან გაფორმდა საცხოვრებელი ფართის შესახებ ნასყიდობის ხელშეკრულება და ამ ხელშეკრულებით რ. ძ-ამ აიღო ვალდებულება მოსარჩელე - მ. ძ-ა უზრუნველეყო საცხოვრებელი ფართით მისთვის გადაცემულ ბინაში.

საკასაციო სასამართლო მიუთითებს საქმეზე დადგენილ შემდეგ ფაქტობრივ გარემოებებზე: ა) მ. ძ-ა არის იძულებით გადაადგილებული პირი - დევნილი (ტ.1, ს.ფ. 151); ბ) მ. ძ-ა 2005 წლიდან იმყოფება რეგისტრირებულ ქორწინებაში მ. ხ-ასთან და ჰყავს შვილი - ც. ხ-ა, დაბადებული ... წლის ...ს (ტ.1, ს.ფ. 26, 92-94); გ) იძულებით გადაადგილებული პირების - დევნილის ანკეტების თანახმად, მ. ძ-ას, მის მშობლებს - რ. ძ-ას და ლ. კ-ის, ძმას - მა. ძ-ას, ძმისშვილებს - ს. ძ-ას და მარ. ძ-ას აქვთ დევნილის ერთი და იგივე სარეგისტრაციო ნომერი - 006-02507. ამასთან, მათ ფაქტობრივ საცხოვრებელ ადგილად მითითებულია ქ. თბილისი, ...ს ქუჩა №... (ტ.1, ს.ფ. 151-158); დ) სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს 2022 წლის 30 მაისის №04/5734 წერილით დასტურდება, რომ მ. ძ-ა და რ. ძ-ა 2008-2010 წლის მდგომარეობით, სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ერთიან ბაზაში რეგისტრირებულნი იყვნენ ერთ ოჯახად (ტ.1, ს.ფ. 116); ე) საქართველოს პრეზიდენტის 2009 წლის 2 თებერვლის №62 განკარგულებით, „სახელმწიფო ქონების და ადგილობრივი თვითმმართველი ერთეული ქონების პრივატიზებისა და სარგებლობის უფლებით გადაცემის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-6 მუხლის მე-5 პუნქტის შესაბამისად, სახელმწიფო საკუთრებაში და ქ. თბილისის თვითმმართველი ერთეულის საკუთრებაში არსებული, ამ განკარგულების №1 და №2 დანართებით გათვალისწინებული უძრავი ქონება, პირდაპირი მიყიდვის ფორმით, სიმბოლურ ფასად 1 (ერთი) ლარად გადაეცა ამ განკარგულების №1 და №2 დანართებში მითითებულ პირებს, მათ შორის, რ. ძ-ას (ოჯახის უფროსი), ლ. კ-ის, მა. ძ-ას, მ. ძ-ას, ჯ. ა-ას, ს. ძ-ას, ა. ძ-ას და მარ. ძ-ას (ქ. თბილისი, ...ს ქუჩა №..., ფართობი 80 კვ.მ, ოთახი №6, სართული №5) (ტ.1, ს.ფ. 16-18); ვ) საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროსა („გამყიდველი“) და რ. ძ-ას („მყიდველი“) შორის, 2009 წლის 10 თებერვალს გაფორმდა ნასყიდობის ხელშეკრულება, რომლის მიხედვით, გამყიდველმა მყიდველს გადასცა პირობადადებული საკუთრების უფლება უძრავ ქონებაზე, მდებარე ქ. თბილისი, ...ს ქუჩა №..., სართული №5, ფართობი 80 კვ.მ, ოთახი №6). ქონების საპრივატიზებო ღირებულება განისაზღვრა სიმბოლური თანხით 1 ლარი. ხელშეკრულების 2.2. პუნქტით, მყიდველი რ. ძ-ა ვალდებული იყო ლ. კ-იი, მა. ძ-ა, მ. ძ-ა, ჯ. ა-ა, ს. ძ-ა, ა. ძ-ა და მარ. ძ-ა უზრუნველეყო საცხოვრებელი ფართით მისთვის გადაცემულ ქონებაში. ამავე ხელშეკრულების 2.5. პუნქტის თანახმად, მყიდველი და ხელშეკრულების 2.2 პუნქტით გათვალისწინებული პირები არ მოითხოვენ სახელმწიფოსაგან ან ადგილობრივი თვითმმართველი ერთეულისაგან ან სხვა პირისაგან რაიმე სახის კომპენსაციას, გარდა საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული შემთხვევისა, ან უძრავი ქონების საკუთრებაში ან სარგებლობაში გადაცემას, მათი დევნილის სტატუსიდან გამომდინარე (ტ.1, ს.ფ. 24-25); ზ) 2009 წლის 10 თებერვალს მომზადებული ამონაწერით საჯარო რეესტრიდან დასტურდება, რომ უძრავი ქონება მდებარე ქ. თბილისი, ...ს ქუჩა №..., ფართობი 80.00 კვ.მ, სართული №5, საკადასტრო კოდი ..., საკუთრების უფლებით რეგისტრირებულია რ. ძ-ას სახელზე. უფლების დამდგენი დოკუმენტი - 2009 წლის 10 თებერვლის ნასყიდობის ხელშეკრულება (ტ.1, ს.ფ. 166-167); თ) საქართველოს სახელმწიფო საზღვრის კვეთის შესახებ შსს მომსახურების სააგენტოს 2021 წლის 4 მაისის №49/6/1/2-02208509 ცნობით დგინდება, რომ შსს საინფორმაციო-ანალიტიკური დეპარტამენტის საინფორმაციო ცენტრის მონაცემებით, მ. ძ-ას 2005 წლის პირველი იანვრიდან, 2013 წლის პირველ იანვრამდე საზღვარი გადაკვეთილი აქვს სსკგ „თ...ს“ გავლით (ტ.1, ს.ფ. 89).

საკასაციო პალატა მიუთითებს „იძულებით გადაადგილებულ პირთა – დევნილთა მიმართ სახელმწიფო სტრატეგიიდან გამომდინარე განსახორციელებელ ღონისძიებათა პროგრამის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2009 წლის 12 იანვრის №4 განკარგულებაზე, რომელშიც დეტალურად იქნა მითითებული ის სახელმწიფო ორგანოები და უწყებები, ასევე, საქმიანობის სფერო, რომელთა მიერაც სახელმწიფოს საკუთრებაში არსებული ბინების დევნილთა საკუთრებაში გადაცემა უნდა განხორციელებულიყო. მითითებული განკარგულების მიხედვით, საპრივატიზებოდ შერჩეული კომპაქტური ჩასახლების ობიექტებში უნდა ჩატარებულიყო დევნილი ოჯახების შესწავლა, სოციალური კვლევა და ობიექტების პასპორტიზაცია: - დევნილი ოჯახის შემადგენლობა დღევანდელი მდგომარეობით, მათი უახლოესი ნათესაური კავშირები; აღნიშნული ღონისძიების განხორციელება ევალებოდათ ლტოლვილთა და განსახლების სამინისტროს, ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოებს, შინაგან საქმეთა სამინისტროს, აფხაზეთის მთავრობას, ყოფილი სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის დროებითი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულის ადმინისტრაციას და სსიპ - სამოქალაქო რეესტრის სააგენტოს. ამრიგად, ზემოაღნიშნული ადმინისტრაციული ორგანოები, მათ შორის, ლტოლვილთა და განსახლების სამინისტრო, საპრივატიზებოდ შერჩეულ დევნილთა კომპაქტური ჩასახლების ობიექტში აღწერდა ამ ობიექტში რეალურად მცხოვრებ დევნილებს, ადგენდა მათი ოჯახების შემადგენლობას, ნათესაურ კავშირს და მოძიებული ინფორმაციის დამუშავების შედეგად ერთიანი საინფორმაციო ბაზის შექმნის შემდეგ, „სახელმწიფო ქონების და ადგილობრივი თვითმმართველი ერთეულის ქონების პრივატიზებისა და სარგებლობის უფლებით გადაცემის შესახებ“ კანონის მიხედვით, ლტოლვილთა და განსახლების სამინისტროს ინიცირებით ხდებოდა საქართველოს პრეზიდენტის მიერ გადაწყვეტილების საფუძველზე სახელმწიფო ქონების პრივატიზება.

ანალოგიურ დათქმას შეიცავდა საქართველოს მთავრობის 28.05.2009წ. №403 განკარგულებით დამტკიცებული „იძულებით გადაადგილებულ პირთა - დევნილთა მიმართ 2009-2012 წლებში სახელმწიფო სტრატეგიის განხორციელების სამოქმედო გეგმა“, რომელიც ქონების საკუთრებაში გადაცემის პროცესის ერთ-ერთ საფეხურად ითვალისწინებდა შერჩეული კომპაქტური ჩასახლების ობიექტებში რეალურად მცხოვრებ დევნილთა დადგენას საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროსა და სსიპ სამოქალაქო რეესტრის სააგენტოს მიერ, ამ უკანასკნელის დევნილთა ჩასახლებებში ჩატარებული რეგისტრაციის შედეგების გათვალისწინებით და მათთვის კონკრეტული შეთავაზებების გაკეთებას. შესაბამისად, ცალსახაა, რომ მოპასუხე ადმინისტრაციულ ორგანოს გასაჩივრებული ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის მიღებისას და ნასყიდობის ხელშეკრულების გაფორმებისას ხელთ უნდა ჰქონოდა ინფორმაცია საპრივატიზებო ობიექტში რეალურად მცხოვრები დევნილების და მათი ოჯახის შემადგენლობის შესახებ და დევნილის ოჯახის წარმომადგენელთან ნასყიდობის ხელშეკრულების დადებისას უნდა ეხელმძღვანელათ ამ ინფორმაციით და დაყრდნობოდნენ მას.

საკასაციო სასამართლო მიუთითებს საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 65-ე მუხლის პირველ ნაწილზე, რომლის თანახმად, თუ კანონით სხვა რამ არ არის დადგენილი, შესაძლებელია ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი ურთიერთობის წარმოშობა, შეცვლა ან შეწყვეტა ადმინისტრაციული ხელშეკრულების დადების გზით. ადმინისტრაციული ორგანო უფლებამოსილია კონკრეტული ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი ურთიერთობა, რომლის ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის გამოცემის გზით მოწესრიგების უფლებამოსილება მას კანონით აქვს მინიჭებული, მოაწესრიგოს ადმინისტრაციული ხელშეკრულების დადების გზით. ამავე კოდექსის 67-ე მუხლის მიხედვით კი, ადმინისტრაციული ხელშეკრულება, რომელიც ზღუდავს მესამე პირის უფლებებს ან აკისრებს მას რაიმე ვალდებულებას, ძალაში შეიძლება შევიდეს მხოლოდ მესამე პირის მიერ წერილობითი თანხმობის წარდგენის შემდეგ. ამასთან, ადმინისტრაციული ხელშეკრულების დადებამდე ადმინისტრაციული ორგანო ვალდებულია აცნობოს ამის შესახებ მესამე პირს, რომლის ინტერესებსაც იგი შეეხება, რომელსაც უფლება აქვს ადმინისტრაციული ხელშეკრულების დადებამდე წარადგინოს საკუთარი მოსაზრება. ამდენად, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსი, ხელშეკრულების კონკრეტული საგნის დაკონკრეტების გარეშე, ნებისმიერ შემთხვევაში ითვალისწინებს იმ პირების ინტერესებს, რომელთა უფლებებიც შესაძლოა შეზღუდოს კონკრეტულმა ადმინისტრაციულმა ხელშეკრულებამ, აღნიშნულის მიზანს კი სწორედ ისეთი შემთხვევების თავიდან არიდება წარმოადგენს, რომლებშიც შესაბამის პირებს შესაძლოა საკმარისი ინფორმაციის ფლობის გარეშე დაეკისროთ იმგვარი ტვირთი, რომელზე თანხმობასაც ისინი ინფორმირებულობის პირობებში არ განაცხადებდნენ. განსახილველ შემთხვევაში, მართალია, საქმის მასალებით არ დასტურდება მოსარჩელის ინფორმირებულობა სადავო ხელშეკრულების გაფორმების შესახებ, თუმცა, აღნიშნული ფაქტი არ წარმოადგენს სარჩელის უპირობოდ დაკმაყოფილების საფუძველს.

საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ დევნილის საოჯახო ნომერზე რეგისტრირებული პირის მხრიდან მოთხოვნის დაკმაყოფილების შესახებ პრეტენზიის წარმოშობის შემთხვევაში, ოჯახთან ერთად მისი დაკმაყოფილებულად მიჩნევისათვის, აუცილებელია დადასტურდეს ამ პირის იმ ოჯახის შემადგენლობაში შესვლა, რომელიც სახელმწიფოს მიერ დაკმაყოფილებულია, წინააღმდეგ შემთხვევაში, მის მიმართ სახელმწიფოს ვალდებულება რჩება შეუსრულებელი. აღსანიშნავია, რომ სახელმწიფოს მხრიდან კმაყოფილდებიან დევნილი ოჯახები და არა ერთეულად ინდივიდები. მოცემულ შემთხვევაში, მოსარჩელე განმარტავს, რომ ის არ იყო რ. ძ-ას ოჯახის წევრი და შესაბამისად, არ უნდა ყოფილიყო მითითებული საქართველოს პრეზიდენტის 2009 წლის 2 თებერვლის №62 განკარგულებაში, ასევე, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროსა („გამყიდველი“) და რ. ძ-ას („მყიდველი“) შორის 2009 წლის 10 თებერვალს გაფორმებულ ნასყიდობის ხელშეკრულებაში.

საკასაციო სასამართლო მიუთითებს „საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა – დევნილთა შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-2 მუხლზე, რომლის მიხედვით, ეს კანონი განსაზღვრავს დევნილის სამართლებრივ სტატუსს, პირისათვის დევნილის სტატუსის მინიჭების, შეწყვეტის, ჩამორთმევისა და აღდგენის საფუძვლებსა და წესს, დევნილის სამართლებრივ, ეკონომიკურ და სოციალურ გარანტიებს, მის უფლებებსა და მოვალეობებს. აღნიშნული კანონის მე-6 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, იძულებით გადაადგილებულ პირად - დევნილად ითვლება საქართველოს მოქალაქე ან საქართველოში სტატუსის მქონე მოქალაქეობის არმქონე პირი, რომელიც იძულებული გახდა დაეტოვებინა მუდმივი საცხოვრებელი ადგილი იმ მიზეზით, რომ უცხო ქვეყნის მიერ ტერიტორიის ოკუპაციის, აგრესიის, შეიარაღებული კონფლიქტის, საყოველთაო ძალადობის ან/და ადამიანის უფლებების მასობრივი დარღვევის გამო საფრთხე შეექმნა მის ან მისი ოჯახის წევრის სიცოცხლეს, ჯანმრთელობას ან თავისუფლებას ან/და ზემოაღნიშნული მიზეზის გათვალისწინებით შეუძლებელია მისი მუდმივ საცხოვრებელ ადგილზე დაბრუნება.

მითითებული კანონის მე-4 მუხლის „დ“ ქვეპუნქტის თანახმად, დევნილის რეგისტრაციის ადგილი არის სამინისტროში არსებულ დევნილთა მონაცემთა ბაზაში აღნიშნული დევნილის საცხოვრებელი ადგილი, სადაც იგი დევნილობის პერიოდში დარეგისტრირდა, მიუხედავად ამ ადგილის საკუთრების ფორმისა. ამავე მუხლის „ე“ პუნქტის თანახმად, დევნილის ფაქტობრივი საცხოვრებელი ადგილი არის დევნილის მიერ დევნილობის პერიოდში არჩეული საცხოვრებელი ადგილი, სადაც იგი რეგისტრაციის გარეშე ფაქტობრივად ცხოვრობს. ამავე მუხლის „ლ“ ქვეპუნქტი კი, ასევე ითვალისწინებს დევნილი ოჯახის ცნებას, რომლის მიხედვითაც, დევნილის ოჯახი არის განცალკევებულ საცხოვრებელ ფართზე მუდმივად მცხოვრები ნათესაური ან არანათესაური კავშირის მქონე პირთა წრე, რომლებსაც აქვთ დევნილის სტატუსი (ოჯახის წევრი შეიძლება იყოს არადევნილი პირიც) და რომლებიც ერთობლივად ეწევიან შინასამეურნეო საქმიანობას (ოჯახი შეიძლება იყოს ერთსულიანი). ზემოაღნიშნული ნორმიდან გამომდინარე, დევნილი ოჯახის ცნებისთვის საჭიროა კუმულატიურად არსებობდეს ორი წინაპირობა - დევნილის სტატუსის მქონე განცალკევებულ საცხოვრებელ ფართზე მუდმივად მცხოვრები ნათესაური ან არანათესაური კავშირის მქონე პირთა წრე და ერთობლივად შინასამეურნეო საქმიანობის გაწევის ფაქტი.

საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა მინისტრის 2013 წლის 9 აგვისტოს №320 ბრძანებით დამტკიცებული „დევნილთა საცხოვრებლით უზრუნველყოფის წესის“, ასევე, დღეისათვის მოქმედი ,,დევნილთა საცხოვრებლით უზრუნველყოფის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2021 წლის 8 აპრილის №01-30ნ ბრძანების მე-2 მუხლის „ა“ ქვეპუნქტის თანახმად, დევნილი ოჯახი განიმარტება, როგორც განცალკევებულ საცხოვრებელ ფართზე მუდმივად მცხოვრები ნათესაური ან არანათესაური კავშირის მქონე პირთა წრე, რომლებსაც აქვთ დევნილის სტატუსი (ოჯახის წევრი შეიძლება იყოს არადევნილი პირიც) და რომლებიც ერთობლივად ეწევიან შინასამეურნეო საქმიანობას (ოჯახი შეიძლება იყოს ერთსულიანი), რომელიც სამოქმედო გეგმის შესაბამისად არ არის დაკმაყოფილებული საცხოვრებელი ფართით ან ერთჯერადი ფულადი დახმარებით დევნილთა გრძელვადიანი საცხოვრებელი ფართით უზრუნველყოფის ღონისძიებების ფარგლებში. აღსანიშნავია, რომ სადავო განკარგულების გამოცემის, ასევე სადავო ხელშეკრულების გაფორმების დროს მოქმედი ,,საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა – დევნილთა შესახებ“ საქართველოს 1996 წლის 28 ივნისის კანონი და მის საფუძველზე მიღებული კანონქვემდებარე აქტები დევნილი ოჯახის (მისი წევრების) ამგვარი სახის დანაწესს არ ითვალისწინებდა. თუმცა, კანონის დღევანდელი რედაქცია ითვალისწინებს დევნილი ოჯახის განმარტებას, შესაბამისად, იგი მოცემულ ურთიერთობაზეც უნდა გავრცელდეს. განსახილველ შემთხვევაში, მართალია საქმის მასალებით დასტურდება, რომ მ. ძ-ა სადავო ხელშეკრულების გაფორმებისას იმყოფებოდა რეგისტრირებულ ქორწინებაში, ამასთან, შსს საინფორმაციო-ანალიტიკური დეპარტამენტის საინფორმაციო ცენტრის მონაცემებით მ. ძ-ას 2005 წლის პირველი იანვრიდან 2013 წლის პირველ იანვრამდე საზღვარი გადაკვეთილი აქვს სსკგ „თ...ს“ გავლით, თუმცა, აღნიშნული ფაქტობრივი გარემოებები უპირობოდ არ ადასტურებს, რომ იგი აღარ იყო რ. ძ-ას ოჯახის წევრი. საყურადღებოა, რომ სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს 2022 წლის 30 მაისის №04/5734 წერილით, უტყუარად დასტურდება, რომ მ. ძ-ა და რ. ძ-ა 2008-2010 წლის მდგომარეობით, სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ერთიან ბაზაში რეგისტრირებულნი იყვნენ ერთ ოჯახად. რ. ძ-ას და მ. ძ-ას ერთ ოჯახად ყოფნის ფაქტზე მიუთითებს ის გარემოებაც, რომ 2013 წლის დევნილთა სავალდებულო რეგისტრაცია მ. ძ-ას გავლილი აქვს იმავე მისამართზე, სადაც რ. ძ-ას - თბილისი, ..., ...ს ქ. №.... იძულებით გადაადგილებული პირის - დევნილის ანკეტის მე-13 პუნქტში მითითებულია, რომ ანკეტის შევსების მომენტისათვის (2013 წლის 26 დეკემბერი) მოსარჩელე ცხოვრობდა სახლში/ბინაში, რომელიც სახელმწიფომ გადასცა გრძელვადიანი განსახლების პროგრამის ფარგლებში. საყურადღებოა, რომ აღნიშნულ ანკეტას ხელს აწერს თავად მოსარჩელე - მ. ძ-ა.

ამასთან, სადავო პერიოდში მოქმედი (2009 წლის 2 თებერვალი) „სახელმწიფო ქონების და ადგილობრივი თვითმმართველი ერთეულის ქონების პრივატიზებისა და სარგებლობის უფლებით გადაცემის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-11 მუხლის მე-3 პუნქტის შესაბამისად, პრივატიზებულ სახელმწიფო ქონებასთან და ადგილობრივი თვითმმართველი ერთეულის ქონებასთან დაკავშირებული სადავო საკითხების სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადაა 3 წელი. ანალოგიურ საკანონმდებლო დათქმას ითვალისწინებს დღეისათვის მოქმედი „სახელმწიფო ქონების შესახებ“ საქართველოს კანონის 6⁵ მუხლი, რომლის თანახმად, პრივატიზებულ სახელმწიფო საკუთრებაში არსებულ უძრავ ქონებასთან დაკავშირებული სადავო საკითხების სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადაა 3 წელი. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 130-ე მუხლის თანახმად კი, ხანდაზმულობა იწყება მოთხოვნის წარმოშობის მომენტიდან. მოთხოვნის წარმოშობის მომენტად ჩაითვლება დრო, როცა პირმა შეიტყო ან უნდა შეეტყო უფლების დარღვევის შესახებ. დასახელებული ნორმის მიხედვით, ხანდაზმულობის ვადის დენის დასაწყებად აუცილებელია არსებობდეს ორი პირობა: უფლების დარღვევის ფაქტი და უფლებამოსილი პირის მიერ დარღვევის სუბიექტური გააზრება. უფლების დარღვევის შეტყობის ფაქტად მიიჩნევა დრო, როდესაც უფლებამოსილი პირისათვის ცნობილი გახდა ან გარემოებების გათვალისწინებით, უნდა გაეგო უფლების დარღვევის შესახებ. მოთხოვნის ხანდაზმულობის ვადის ათვლა უკავშირდება სუბიექტურ ფაქტორს, რადგან უფლების დარღვევა შესაძლოა არსებობდეს, თუმცა მხოლოდ მისი არსებობა, უფლებამოსილი პირის მიერ მისი შეტყობის გარეშე, ვერ გამოიწვევს სასარჩელო მოთხოვნის ხანდაზმულობას. ამრიგად, სასარჩელო მოთხოვნის ხანდაზმულად მიჩნევისთვის არსებითია ვადის ათვლა დაიწყოს იმ მომენტიდან, როდესაც სახეზეა ნორმატიულად დადგენილი წინაპირობების ერთობლიობა - უფლების დარღვევა და მისი გათვითცნობიერება. „თუ ხანდაზმულობის წარმოშობის მომენტის დადგენა ობიექტურად შეუძლებელია, ყურადღება უნდა მიექცეს სუბიექტურ მომენტს. ამასთან, იგულისხმება, რომ ხანდაზმულობის წარმოშობის ობიექტური და სუბიექტური მომენტები თანმხვედრია, ხოლო იმ შემთხვევაში, თუ მოსარჩელე არ ეთანხმება ხანდაზმულობის წარმოშობის ობიექტური და სუბიექტური მომენტების თანხვედრას, მაშინ მტკიცების ტვირთი მოსარჩელეს ეკისრება იმის გასარკვევად, თუ როდიდან უნდა დაიწყოს ხანდაზმულობის ვადის დენა“ (იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს რეკომენდაციები სამოქალაქო სამართლის სასამართლო პრაქტიკის პრობლემატურ საკითხებზე, თბილისი, 2007 წელი, გვერდი 64).

საკასაციო სასამართლო არაერთ გადაწყვეტილებაში/განჩინებაში განმარტავს, რომ ხანდაზმულობის ვადაში იგულისხმება დრო, რომლის განმავლობაშიც უფლებამოსილ პირს შეუძლია თავისი უფლების რეალიზაცია ან დაცვა. ხანდაზმულობის ინსტიტუტის სპეციფიკურობა მდგომარეობს იმაში, რომ დადგენილი ვადის გასვლის შემდეგ მოთხოვნის უფლება ობიექტურად არსებობს, თუმცა, იგი იძულებით ვერ განხორციელდება, ანუ ამ უფლების რეალიზება სრული მოცულობით დამოკიდებულია მოთხოვნის ადრესატის ნება-სურვილზე (სსკ-ის 144.1-ე მუხლი). ხანდაზმულობის ვადის დასაწყისი შეესაბამება დღეს, როდესაც წარმოიშვა მოთხოვნის უფლება, გარდა კანონით პირდაპირ გათვალისწინებული შემთხვევებისა, როდესაც მოთხოვნის წარმოშობის ვადის განსაზღვრა ზოგადი წესისაგან განსხვავებულადაა რეგულირებული, მისი წარმოშობა დაკავშირებულია მომენტთან, როდესაც პირმა გაიგო ან უნდა გაეგო უფლების დარღვევის თაობაზე (შდრ: სუსგ-ები №ას-1343-1263-2017, 20.12.2017წ.; №ას-934-899-2016, 14.02.17წ.; №ას-68-68-2018, 03.04.2018წ.; №ას-382-2019, 14.05.2019წ.). როგორც წესი, უფლების დარღვევის ფაქტის დადგომისთანავე პირისთვის ცნობილი ხდება აღნიშნულის თაობაზე, ან ივარაუდება, რომ საშუალო გულისხმიერების გამოჩენის შემთხვევაში პირს შეეძლო შეეტყო ამ ფაქტის თაობაზე. ამრიგად, იდეალურ შემთხვევაში დარღვევის ფაქტი და პირის ინფორმირება თანხვედრაშია, თუმცა უფლების დარღვევის დაგვიანებით შეტყობის მტკიცების ტვირთი უფლებადარღვეულ პირს ეკისრება. თუ დადგინდება, რომ პირმა თავისი დაუდევრობის გამო ვერ გაიგო უფლების დარღვევის შესახებ, მაშინ ხანდაზმულობის ვადის დენა დაიწყება იმ მომენტიდან, როცა საქმის გარემოებების მიხედვით, პირს უნდა შეეტყო უფლების დარღვევის შესახებ (ნ. კვანტალიანი, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი I, მუხლი 130-ე, ველი 5. გვ.732-733, თბილისი, 2017 წელი).

განსახილველ შემთხვევაში დადგენილია და მოსარჩელე სადავოდ არ ხდის იმ ფაქტობრივ გარემოებას, რომ მან 2013 წლის 26 დეკემბერს გაირა დევნილთა სავალდებულო რეგისტრაცია და შეავსო იძულებით გადაადგილებული პირების - დევნილის ანკეტა. აღნიშნულ ანკეტაში მ. ძ-ა უთითებს, რომ იგი ცხოვრობს სახელმწიფოს მიერ გრძელვადიანი განსახლების პროგრამის ფარგლებში გადაცემულ ბინაში, მისამართზე ქ. თბილისი, ...ს ქუჩა №.... საყურადღებოა, რომ საქმის მასალების მიხედვით, 2013 წლის 26 დეკემბრის მდგომარეობით მ. ძ-ას სხვა მისამართზე ცხოვრების ფაქტი არ დასტურდება. ასევე მნიშვნელოვანია ის გარემოება, რომ ამავე პერიოდში, კერძოდ, 2013 წლის 3 დეკემბერს იმავე მისამართზე, დევნილთა სავალდებულო რეგისტრაცია გავლილი აქვთ მოსარჩელის მშობლებს - რ. ძ-ას და ლ. კ-ის. შესაბამისად, საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით, მ. ძ-ას მისი უფლების დარღვევის შესახებ უნდა შეეტყო არაუგვიანეს 2013 წლის 26 დეკემბრისა. ამდენად, ხანდაზმულობის 3-წლიანი ვადა სწორედ აღნიშნული თარიღიდან (26.12.2013 წელი) უნდა აითვალოს, რის გამოც საკასაციო სასამართლო ეთანხმება სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობას მოთხოვნის ხანდაზმულობის თაობაზე.

ამდენად, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ მოცემულ საქმეს არ გააჩნია არავითარი პრინციპული მნიშვნელობა სასამართლო პრაქტიკისათვის, ხოლო საკასაციო საჩივარს - წარმატების პერსპექტივა.

ზემოთქმულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ არ არსებობს საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით რეგლამენტირებული არც ერთი საფუძველი, რის გამოც საკასაციო საჩივარი არ უნდა იქნეს დაშვებული განსახილველად.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლით, 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. მ. ძ-ას საკასაციო საჩივარი მიჩნეულ იქნეს დაუშვებლად;

2. უცვლელად დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2023 წლის 31 ოქტომბრის განჩინება;

3. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე გ. მაკარიძე

მოსამართლეები: ქ. ცინცაძე

ბ. შონია