საქართველოს უზენაესი სასამართლო

გ ა ნ ჩ ი ნ ე ბ ა

საქართველოს სახელით

Nბს-964(კ-24) 7 მაისი, 2025 წელი

ქ. თბილისი

ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატამ

შემდეგი შემადგენლობით:

თამარ ოქროპირიძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მოსამართლეები: ნუგზარ სხირტლაძე, გიორგი გოგიაშვილი

საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლისა და 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის საფუძველზე, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 408-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, ზეპირი განხილვის გარეშე, შეამოწმა ნ. ა-ეის (მოსარჩელე) საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საფუძვლების არსებობა, თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2023 წლის 16 ნოემბრის გადაწყვეტილებაზე (მოწინააღმდეგე მხარე (მოპასუხე) - საქართველოს გენერალური პროკურატურა, მესამე პირი - საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო).

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

2021 წლის 29 სექტემბერს ნ. ა-ემ სარჩელით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას, მოპასუხე საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიმართ. სასარჩელო მოთხოვნების დაზუსტების შემდგომ მოსარჩელემ მოითხოვა საქართველოს გენერალური პროკურატურისთვის ნ. ა-ეის, როგორც რეაბილიტირებული პირის სასარგებლოდ, უკანონო სისხლისსამართლებრივი დევნისა და აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის გამოყენებით მიყენებული მატერიალური ზიანის - 41 213 ლარისა (მათ შორის: საპატიმროს ხარჯები - 10 870 ლარის ოდენობით და მიუღებელი შემოსავალი - 30 343 ლარის ოდენობით) და მორალური ზიანის - 108 786 ლარის ანაზღაურების დაკისრება.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 30 სექტემბრის განჩინებით, საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის მე-16 მუხლის პირველი ნაწილის საფუძველზე, საქმეში მესამე პირად ჩაბმულ იქნა საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2023 წლის 22 ივნისის გადაწყვეტილებით, ნ. ა-ეის სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა; საქართველოს გენერალურ პროკურატურას დაევალა მოსარჩელის, როგორც რეაბილიტირებული პირის სასარგებლოდ, უკანონო სისხლისსამართლებრივი დევნისა და აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის გამოყენებით მიყენებული მორალური ზიანის 30 000 ლარის ოდენობით ანაზღაურება; სარჩელი დანარჩენ ნაწილში არ დაკმაყოფილდა. ამავე გადაწყვეტილებით, საქართველოს გენერალურ პროკურატურას დაევალა მოსარჩელე - ნ. ა-ეისთვის საადვოკატო მომსახურებისათვის გაწეული ხარჯის - 1 000 (ათასი) ლარის ოდენობით, ანაზღაურება. აღნიშნული გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გასაჩივრდა საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიერ.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2023 წლის 16 ნოემბრის გადაწყვეტილებით, საქართველოს გენერალური პროკურატურის სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა; გაუქმდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2023 წლის 22 ივნისის გადაწყვეტილება და მიღებულ იქნა ახალი გადაწყვეტილება; ნ. ა-ეის სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ მართალია მოცემულ საქმეში მთავარ სადავო საკითხს წარმოადგენს მოსარჩელის სასარგებლოდ მოპასუხისათვის მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრების წინაპირობების არსებობა, ასეთი წინაპირობების არსებობის დადასტურების შემთხვევაში კი - ასანაზღაურებელი ზიანის ოდენობა, თუმცა მოცემული გარემოებების დადგენამდე და შეფასებამდე, პირველ ყოვლისა, უნდა შემოწმდეს სასარჩელო მოთხოვნის (მორალური ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის ნაწილში) ხანდაზმულობის საკითხი.

სააპელაციო პალატის განმარტებით, პირველი ინსტანციის სასამართლომ მოსარჩელისთვის, როგორც რეაბილიტირებული პირისთვის, მორალური ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის ხანდაზმულობის საკითხის შეფასებისას, იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 128-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტით, რომლის თანახმად, ხანდაზმულობის ვადა არ ვრცელდება პირად არაქონებრივ უფლებებზე, თუ კანონით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული. სააპელაციო პალატამ აღნიშნა, რომ ვინაიდან, იმის მიხედვით, თუ რა სამართლებრივ საფუძველს ემყარება მოთხოვნა, კანონმდებლობა ითვალისწინებს ხანდაზმულობის განსხვავებულ (სპეციალურ) ვადებს, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, მნიშვნელოვანია სასარჩელო მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლების შემოწმება.

სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპული კონვენციის 1984 წლის 22 ნოემბრის №7 ოქმის (რატიფიცირებულია საქართველოს პარლამენტის 23.02.2000წ. №155-IIს დადგენილებით) მე-3 მუხლზე, საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლის მე-4 პუნქტზე, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 207-208-ე მუხლებზე, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლზე და აღნიშნა, რომ განსახილველი ურთიერთობის გათვალისწინებით, მოსარჩელის მოთხოვნა მორალური ზიანის ანაზღაურების თაობაზე, დელიქტური ურთიერთობებიდან გამომდინარეობს. შესაბამისად, დასახელებული მოთხოვნა დელიქტური ვალდებულების ნაწილად განიხილება და მასზე ვრცელდება დელიქტიდან გამომდინარე სასარჩელო მოთხოვნებისათვის დადგენილი სპეციალური ხანდაზმულობის ვადა. კერძოდ, სამოქალაქო კოდექსის 1008-ე მუხლი, რომლითაც ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლების ხანდაზმულობის ვადაა სამი წელი იმ მომენტიდან, როცა დაზარალებულმა შეიტყო ზიანის ან ზიანის ანაზღაურებაზე ვალდებული პირის შესახებ.

სააპელაციო პალატამ განსახილველ შემთხვევაში გასაჩივრების ვადის ათვლის დაწყების მომენტის განსაზღვრისთვის მიუთითა საქმეზე უდავოდ დადასტურებულ იმ გარემოებაზე, რომ გამართლებულ პირს განაჩენის გამოტანის დროიდან ჰქონდა შესაძლებლობა (გამოცხადებას ესწრებოდა სასამართლო სხდომის დარბაზში; გათავისუფლდა სასამართლო სხდომის დარბაზიდან), დაეწყო დავა შესაძლო დარღვეული უფლების აღდგენის შესახებ. ნ. ა-ეს მორალური ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლება წარმოეშვა გამამართლებელი განაჩენის გამოტანიდან - 2018 წლის 22 მარტიდან, ხოლო მორალური ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნით სასამართლოში სარჩელი წარდგენილია 2021 წლის 29 სექტემბერს. ამდენად, სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ სარჩელის სასამართლოში წარდგენის დროისთვის - 2021 წლის 29 სექტემბრისთვის გასული იყო სასარჩელო მოთხოვნის ხანდაზმულობის სამწლიანი ვადა, რაც სარჩელის (მორალური ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის ნაწილში) დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის საფუძველს ქმნიდა. აღნიშნულის გათვალისწინებით კი, ასევე არ არსებობდა მოპასუხისთვის საადვოკატო მომსახურების ანაზღაურების დაკისრების საფუძველი.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2023 წლის 16 ნოემბრის გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გაასაჩივრა ნ. ა-ემ.

კასატორის განმარტებით, სააპელაციო სასამართლომ ისე განიხილა მოცემული საქმე, რომ იგი არ ყოფილა გაფრთხილებული კანონით დადგენილი წესით, რითაც დაირღვა მისი უფლებები. ამასთან, კასატორი აღნიშნავს, რომ გასაჩივრებული გადაწყვეტილების მიღებისას სააპელაციო სასამართლომ დაარღვია კანონი და არ გაითვალისწინა სასამართლო პრაქტიკა იმის თაობაზე, რომ საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 128-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის შესაბამისად, არაქონებრივი უფლების (მორალური ზიანი) შესახებ მოთხოვნაზე ხანდაზმულობის ვადა კანონით არ არის გათვალისწინებული.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 18 სექტემბრის განჩინებით, საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად წარმოებაში იქნა მიღებული ნ. ა-ეის საკასაციო საჩივარი.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საქმის მასალების შესწავლისა და საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის შემოწმების შედეგად, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ ნ. ა-ეის საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის მოთხოვნებს და არ ექვემდებარება დასაშვებად ცნობას, შემდეგ გარემოებათა გამო:

საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილი განსაზღვრავს საკასაციო საჩივრის განსახილველად დასაშვებობის ამომწურავ საფუძვლებს, კერძოდ, აღნიშნული ნორმის თანახმად, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ საკასაციო საჩივარი დაიშვება, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებული არცერთი ზემოთ მითითებული საფუძვლით.

საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სააპელაციო სასამართლოს განჩინების საკასაციო სასამართლოს მიერ დამკვიდრებული პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით, ამასთან, არ არსებობს საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღების ვარაუდი. სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება ასევე არ ეწინააღმდეგება ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს. ამასთან, საქმის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს მიერ საქმეზე ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების თვალსაზრისით.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ კასატორი ვერ ასაბუთებს სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვას მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით. კასატორი საკასაციო საჩივარში ვერ აქარწყლებს სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს და დასკვნებს.

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლის პირველი პარაგრაფი ავალდებულებს სასამართლოს, დაასაბუთოს თავისი გადაწყვეტილება, რაც არ უნდა იქნეს გაგებული თითოეულ არგუმენტზე დეტალური პასუხის გაცემად (იხ. ჯღარკავა საქართველოს წინააღმდეგ, N7932/03; Van de Hurk v. Netherlands, par.61, Garcia Ruiz v. Spain [GC] par.26; Jahnke and Lenoble v France (dec.); Perez v France [GC], par. 81).

საკასაციო სასამართლო იზიარებს მოცემულ საქმეზე სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს, ამ გარემოებებთან დაკავშირებით გაკეთებულ სამართლებრივ შეფასებებს და მიიჩნევს, რომ სააპელაციო სასამართლომ არსებითად სწორად გადაწყვიტა მოცემული დავა.

საქმის მასალებით დადგენილია, რომ თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 2015 წლის 29 დეკემბრის განაჩენით, ნ. ა-ე ცნობილ იქნა დამნაშავედ საქართველოს სსკ-ს 179-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით და მე-3 ნაწილის „ბ“ და „გ“ ქვეპუნქტებით იმაში, რომ ჩაიდინა ყაჩაღობა, ე.ი. თავდასხმა სხვისი მოძრავი ნივთის მართლსაწინააღმდეგო მისაკუთრების მიზნით, ჩადენილი ძალადობის გამოყენების მუქარით, წინასწარი შეთანხმებით ჯგუფის მიერ, ბინაში უკანონო შეღწევით, დიდი ოდენობით ქონების დაუფლების მიზნით. აღნიშნული ქმედებისთვის ნ. ა-ეს შეეფარდა 9 წლით თავისუფლების აღკვეთა. სასჯელის მოხდის ვადის ათვლა დაიწყო 2015 წლის 1 აპრილიდან.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2017 წლის 14 ივლისის განაჩენით, თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 2015 წლის 29 დეკემბრის განაჩენი დარჩა უცვლელი.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2018 წლის 22 მარტის №549აპ-17 განაჩენით, მსჯავრდებულ ნ. ა-ეის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა; თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2017 წლის 14 ივლისის განაჩენში შევიდა ცვლილება, კერძოდ: ნ. ა-ე ცნობილ იქნა უდანაშაულოდ და გამართლდა საქართველოს სსკ-ს 179-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტის, მე-3 ნაწილის „ბ“ და „გ“ ქვეპუნქტებით წარდგენილ ბრალდებაში და დაუყოვნებლივ გათავისუფლდა სასამართლო სხდომის დარბაზიდან.

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ განსახილველ შემთხვევაში მხარეთა შორის არსებითად სადავოა მოსარჩელისთვის, როგორც რეაბილიტირებული პირისთვის, მორალური ზიანის ანაზღაურების შესახებ სასარჩელო მოთხოვნის ხანდაზმულობის საკითხი.

საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ხანდაზმულობა წარმოადგენს დროს, რომლის განმავლობაშიც უფლებამოსილ პირს შეუძლია საკუთარი უფლების რეალიზება მოახდინოს. ხანდაზმულობის საკითხის თავისებურება სწორედ იმაშია, რომ დადგენილი ვადის გასვლის შემდგომ მოთხოვნის უფლება ქარწყლდება და მისი შესრულება დამოკიდებული ხდება მოთხოვნის ადრესატის ნება-სურვილზე. „სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადა გულისხმობს დროის გარკვეულ მონაკვეთს, რომლის განმავლობაშიც პირს, რომლის უფლებაც დაირღვა, შესაძლებლობა აქვს, მოითხოვოს საკუთარი უფლებების დაცვა სასამართლოში სარჩელის შეტანის გზით. ხანდაზმულობის ვადის გასვლა აზრს უკარგავს მოთხოვნის საფუძვლიანობას და პირს ართმევს სარჩელის დაკმაყოფილების შესაძლებლობას, რის შედეგადაც განსახილველი უფლების ჭრილში სასამართლოსადმი ხელმისაწვდომობა მხოლოდ ფორმალურ ხასიათს ინარჩუნებს.“ (სუსგ №ბს-590-590(კ-18), 16.05.2019წ.). ,,ხანდაზმულობის ვადების არარსებობის პირობებში უფლება უსასრულოდ იქნებოდა გაურკვეველ მდგომარეობაში და მისი არა მარტო დაცვა, არამედ არსებობაც ეჭვის ქვეშ დადგებოდა. ხანდაზმულობის ვადების არსებობა კი სამართალურთიერთობის მონაწილეებს აიძულებს დროულად იზრუნონ საკუთარი უფლებების განხორციელებასა და დაცვაზე, ხოლო სასამართლოს – შესაძლებლობას აძლევს შედარებით გონივრულ დროში გადაწყვიტოს დავა. ამასთან, საყურადღებოა, რომ ხანდაზმულობის ვადების არსებობა გამორიცხავს პირის შესაძლებლობას მისთვის ხელსაყრელ დროს მიმართოს სასამართლოს. საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ ხანდაზმულობის ვადა არ გულისხმობს დროის გაურკვეველ პერიოდს. მას აქვს დასაწყისი და დასასრული.“ (სუსგ №ბს-312-308(კ-14), 30.10.2014წ.).

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ სამართლებრივ ლიტერატურაში განასხვავებენ ხანდაზმულობის ვადის ორ სახეს: საერთოს და სპეციალურს. ხანდაზმულობის საერთო ვადა ეს არის დრო, რომელიც დადგენილია ზოგადად ყველა კერძოსამართლებრივი ურთიერთობისათვის, გარდა იმ ურთიერთობებისა, რომელთა მიმართ კანონით გათვალისწინებულია ხანდაზმულობის სპეციალური ვადები. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ იმის მიხედვით, თუ რა სამართლებრივ საფუძველს ემყარება მოთხოვნა, კანონმდებლობა ითვალისწინებს ხანდაზმულობის განსხვავებულ (სპეციალურ) ვადებს. შესაბამისად, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, მნიშვნელოვანია სასარჩელო მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძვლების შემოწმება.

საკასაციო სასამართლო მიუთითებს ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის 1984 წლის 22 ნოემბრის №7 ოქმის (რატიფიცირებულია საქართველოს პარლამენტის 23.02.2000წ. №155-IIს დადგენილებით) მე-3 მუხლზე, რომლის თანახმად, თუ საბოლოო გადაწყვეტილებით პირი მსჯავრდებულია სისხლის სამართლის დანაშაულისათვის და შემდგომში მისი ეს მსჯავრდება გაუქმდა, ან სასჯელის მოხდისაგან ის გათავისუფლდა, რადგან ახალმა ან ახლად გამოვლენილმა გარემოებებმა ცხადყო, რომ მართლმსაჯულება არაჯეროვნად განხორციელდა, ამგვარი მსჯავრდების გამო შეფარდებული სასჯელისათვის მას მიეკუთვნება კომპენსაცია შესაბამის სახელმწიფოში მოქმედი კანონის ან დამკვიდრებული პრაქტიკის მიხედვით.

საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლის მე-4 პუნქტის თანახმად, ყველასთვის გარანტირებულია სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის ან ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოსაგან ან მოსამსახურისაგან უკანონოდ მიყენებული ზიანის სასამართლო წესით სრული ანაზღაურება შესაბამისად სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის ან ადგილობრივი თვითმმართველობის სახსრებიდან.

საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სახელმწიფოს პასუხისმგებლობა მისი ორგანოების მიერ მიყენებული ზიანისათვის დადგენილია საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის XIV თავის დებულებებით. კერძოდ, მითითებული კოდექსის 208-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, სახელმწიფო ადმინისტრაციული ორგანოს, აგრეთვე მისი თანამდებობის პირის ან ამ ორგანოს სხვა სახელმწიფო მოსამსახურის ან საჯარო მოსამსახურის (გარდა ამ მუხლის მე-2 ნაწილით განსაზღვრული საჯარო მოსამსახურისა) მიერ თავისი სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას მიყენებული ზიანისათვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო, ხოლო ამავე კოდექსის 207-ე მუხლით განისაზღვრა კერძო სამართალში დადგენილი პასუხისმგებლობის ფორმების, პრინციპებისა და საფუძვლების გავრცელება სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის შემთხვევებზეც, გარდა იმ გამონაკლისებისა, რომლებიც ამავე კოდექსით არის დადგენილი.

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ადმინისტრაციული ორგანოსათვის ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების დაკისრებას უკავშირდება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლი (სახელმწიფოს (მუნიციპალიტეტის) პასუხისმგებლობა სახელმწიფო და საჯარო მოსამსახურეთა მიერ მიყენებული ზიანისათვის), რომელიც მოქცეულია სამოქალაქო კოდექსის მესამე კარში - დელიქტური ვალდებულებანი, თავი პირველი - ზოგადი დებულებანი. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ დელიქტური ვალდებულება ზიანის მიყენების შედეგად წარმოშობილი ვალდებულებაა და წარმოადგენს არასახელშეკრულებო ვალდებულების ერთ-ერთ სახეს. ზიანი შეიძლება იყოს ხელშეკრულების დარღვევიდან წარმოშობილი ვალდებულების დარღვევის შედეგი, ხოლო დელიქტის დროს კი თვით ზიანის მიყენების ფაქტი წარმოადგენს ვალდებულების წარმოშობის საფუძველს, რომელი ვალდებულების ძალითაც დაზარალებულს უფლება აქვს მოითხოვოს ზიანის ანაზღაურება მიმყენებლისაგან.

საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული ზიანის ანაზღაურების პრინციპი 992-ე მუხლის ზოგადი დანაწესიდან გამომდინარეობს და მოიაზრებს ადმინისტრაციული ორგანოსათვის ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების დაკისრების შესაძლებლობას მართლსაწინააღმდეგო და ბრალეული ქმედების არსებობის პირობებში, ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის მიზეზობრივი კავშირის დადგენით. გარდა ამისა, ზიანის გამომწვევი ქმედება კავშირში უნდა იყოს საჯაროსამართლებრივი უფლებამოსილების განხორციელებასთან და ყურადღება უნდა გამახვილდეს არა ქმედების ჩამდენ პირზე, არამედ ფუნქციაზე, რომლის შესრულებასაც შეიძლება ემსახურებოდეს სახელმწიფო ან საჯარო მოსამსახურის მიერ განხორციელებული საქმიანობა ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში. სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლი, თავის მხრივ, შეიცავს საგამონაკლისო შემთხვევას, დელიქტის ერთ-ერთი აუცილებელი ელემენტის - ბრალის გათვალისწინების გარეშე ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების წარმოშობის შესაძლებლობის თაობაზე. კერძოდ, 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, რეაბილიტირებული პირისათვის უკანონო მსჯავრდების, სისხლის სამართლის პასუხისგებაში უკანონოდ მიცემის, აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის უკანონოდ გამოყენების, ადმინისტრაციული პატიმრობის, დისციპლინური პატიმრობის ან გამასწორებელი სამუშაოების სახით ადმინისტრაციული სახდელის არასწორად დაკისრების შედეგად მიყენებულ ზიანს აანაზღაურებს სახელმწიფო, გამოძიების, პროკურატურის ორგანოებისა და სასამართლოს თანამდებობის პირთა ბრალის მიუხედავად. განზრახვისას ან უხეში გაუფრთხილებლობისას ეს პირები სახელმწიფოსთან ერთად სოლიდარულად აგებენ პასუხს. მნიშვნელოვანია, რომ 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილიდან გამომდინარე, ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლების წარმოშობისათვის, დამდგარი ზიანის, მართლწინააღმდეგობისა და მიზეზობრივი კავშირის არსებობასთან ერთად, სახეზე უნდა იყოს პირის მარეაბილიტირებელი გარემოება. ,,პირის რეაბილიტაციის უმთავრესი იურიდიული საფუძველი გამამართლებელი განაჩენია, რომელიც პირის არაბრალეულობასა და უდანაშაულობას ადასტურებს.“ (სუსგ Nბს-432-429(2კ-17), 07.02.2019წ.)

საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით, მოსარჩელის მოთხოვნა მორალური ზიანის ანაზღაურების თაობაზე დელიქტური ურთიერთობებიდან გამომდინარეობს. კერძოდ, სასარჩელო მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველია სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილი, რომლის თავისებურებას წარმოადგენს ის, რომ ზიანი (როგორც მატერიალური, ასევე მორალური) ანაზღაურებას ექვემდებარება, მიუხედავად ზიანის მიმყენებლის ბრალისა. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ზიანი წარმოადგენს პირის ქონებრივი და არაქონებრივი ინტერესების მისი ნების გარეშე ხელყოფას. დელიქტის შედეგად დამდგარი ზიანი შესაძლოა იყოს ქონებრივი (მატერიალური) და არაქონებრივი (მორალური). სამართალდარღვევის მატერიალური შედეგი, რომელსაც აქვს ღირებულებითი ფორმა მიიჩნევა მატერიალურ ზიანად, ხოლო პირის სიცოცხლისთვის, ჯანმრთელობისა და თავისუფლებისთვის მიყენებული ზიანი, რომელიც დაკავშირებულია პირის სულიერ ტანჯვასთან არამატერიალური ზიანია. არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურება, სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლის მიხედვით, შეიძლება მოთხოვნილ იქნეს მხოლოდ კანონით ზუსტად განსაზღვრულ შემთხვევებში, გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების სახით.

საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის მე-18 მუხლის (პირადი არაქონებრივი უფლებები) მე-2 ნაწილის თანახმად, პირს უფლება აქვს სასამართლოს მეშვეობით, კანონით დადგენილი წესით დაიცვას საკუთარი პატივი, ღირსება, პირადი ცხოვრების საიდუმლოება, პირადი ხელშეუხებლობა ან საქმიანი რეპუტაცია შელახვისაგან. ამავე მუხლის მე-6 ნაწილის შესაბამისად კი, პირადი არაქონებრივი უფლებების დაცვა ხორციელდება მიუხედავად ხელმყოფის ბრალისა, ხოლო თუ დარღვევა გამოწვეულია ბრალეული მოქმედებით, პირს შეუძლია მოითხოვოს ზიანის ანაზღაურებაც. ბრალეული ხელყოფის შემთხვევაში, უფლებამოსილ პირს უფლება აქვს მოითხოვოს არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურებაც. ამასთან, მორალური ზიანის ანაზღაურება შეიძლება ქონებრივი ზიანის ანაზღაურებისგან დამოუკიდებლად. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ სამოქალაქო კოდექსის მე-18 მუხლის მიზანი უპირველესად, გამოხატვის თავისუფლების ფარგლებში დარღვეული პირადი არაქონებრივი უფლებების დაცვაა. არაქონებრივ უფლებათა დაცვის ფორმებია: არაქონებრივ უფლებათა აღიარება, ხელმყოფი მოქმედების შეწყვეტა ან მათზე უარის თქმა (უარყოფა) და ასევე არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურება. ამასთან, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 128-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტი ადგენს, რომ ხანდაზმულობის ვადა არ ვრცელდება პირად არაქონებრივ უფლებებზე, თუ კანონით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული.

საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ არაქონებრივი უფლებები კონსტიტუციით გარანტირებულ ძირითად უფლებებს განეკუთვნება და მათი უვადოდ დაცვა ამ უფლებათა მაღალი ხარისხითაა განპირობებული. აბსოლუტური უფლებების დაცვა ხანდაზმულობის საფუძვლით უარყოფილი ვერ იქნება. რაც შეეხება არაქონებრივ უფლებებზე მოთხოვნის დაყენებას, მიუხედავად იმისა, რომ ზოგადი დანაწესით, არაქონებრივ უფლებებზე მოთხოვნის დაყენების ნაწილში ხანდაზმულობის ვადა კანონით არ არის გათვალისწინებული, კანონმდებელი საგამონაკლისო შემთხვევებში დასაშვებად მიიჩნევს ხანდაზმულობის სპეციალური ვადის გამოყენებას. აღნიშნული საგამონაკლისო შემთხვევების განსაზღვრა კი მოთხოვნის არსიდან გამომდინარე უნდა განხორციელდეს.

ამდენად, საკასაციო პალატა ვერ გაიზიარებს კასატორის პოზიციას იმის თაობაზე, რომ გასაჩივრებული გადაწყვეტილების მიღებისას სააპელაციო სასამართლომ დაარღვია კანონი და არ გაითვალისწინა სასამართლო პრაქტიკა იმის თაობაზე, რომ საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 128-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის შესაბამისად, არაქონებრივი უფლების (მორალური ზიანი) შესახებ მოთხოვნაზე ხანდაზმულობის ვადა კანონით არ არის გათვალისწინებული. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ მოცემულ შემთხვევაში ნ. ა-ეის მოთხოვნა მორალური ზიანის ანაზღაურების თაობაზე ეფუძნება არა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის მე-18 მუხლს, არამედ, 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილს, ვინაიდან გამართლებული პირის უფლება მოითხოვოს მორალური ზიანის ანაზღაურება დელიქტური ვალდებულებაა. შესაბამისად, მოსარჩელის მოთხოვნა მორალური ზიანის ანაზღაურების თაობაზე დელიქტური ვალდებულების ნაწილად განიხილება და მასზე ვრცელდება არა სამოქალაქო კოდექსის 128-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტით დადგენილი, არამედ დელიქტიდან გამომდინარე სასარჩელო მოთხოვნებისათვის დადგენილი სპეციალური ხანდაზმულობის ვადა. კერძოდ, სამოქალაქო კოდექსის 1008-ე მუხლი, რომლის თანახმად, დელიქტით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლების ხანდაზმულობის ვადა არის სამი წელი იმ მომენტიდან, როცა დაზარალებულმა შეიტყო ზიანის ან ზიანის ანაზღაურებაზე ვალდებული პირის შესახებ. აღსანიშნავია, რომ სწორედ ამგვარად არის განმარტებული მითითებული საკითხი უზენაესი სასამართლოს მიერ დადგენილი პრაქტიკით (სუსგ. Nბს-365(კ-20), 21.10.2020წ.; Nბს-362(კ-21), 21.09.21წ.; Nბს-492(კ-23), 10.04.2024წ.)

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ დელიქტური ვალდებულებიდან გამომდინარე მოთხოვნებზე, ზოგადი წესის მსგავსად, ასევე დაწესებულია ხანდაზმულობის ვადის ათვლის წინაპირობები, რაც გულისხმობს დელიქტით მიყენებული ზიანის ფაქტის ან ზიანის ანაზღაურებაზე ვალდებული პირის შესახებ დაზარალებულის ინფორმირებას. მას შემდეგ, რაც უფლებაშელახული პირი შეიტყობს დელიქტით მიყენებული ზიანის ან ანაზღაურებაზე ვალდებული პირის ვინაობას, მას აქვს სამი წლის ვადა დარღვეული უფლების აღსადგენად. ამრიგად, კანონმდებლობით იმპერატიულად არის განსაზღვრული დელიქტიდან გამომდინარე ზიანის ანაზღაურების სასამართლო წესით მხოლოდ სამი წლის განმავლობაში მოთხოვნის შესაძლებლობა, ზიანის ან ზიანის ანაზღაურებაზე ვალდებული პირის შესახებ ინფორმაციის შეტყობის მომენტიდან. საკასაციო სასამართლო მოცემულ შემთხვევაში გასაჩივრების ვადის ათვლის დაწყების მომენტის განსაზღვრისთვის მიუთითებს საქმეზე უდავოდ დადგენილ იმ გარემოებაზე, რომ გამართლებულ პირს განაჩენის გამოტანის დროიდან ჰქონდა შესაძლებლობა (გამოცხადებას ესწრებოდა სასამართლო სხდომის დარბაზში; გათავისუფლდა სასამართლო სხდომის დარბაზიდან), დაეწყო დავა შესაძლო დარღვეული უფლების აღდგენის შესახებ. ნ. ა-ეს მორალური ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლება წარმოეშვა გამამართლებელი განაჩენის გამოტანიდან - 2018 წლის 22 მარტიდან, ხოლო მორალური ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნით სასამართლოში სარჩელი წარდგენილია 2021 წლის 29 სექტემბერს. ამდენად, საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ სარჩელის სასამართლოში წარდგენის დროისთვის - 2021 წლის 29 სექტემბრისთვის გასული იყო სასარჩელო მოთხოვნის ხანდაზმულობის სამწლიანი ვადა, რაც სარჩელის (მორალური ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის ნაწილში) დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის საფუძველს ქმნიდა. შესაბამისად, არ არსებობდა მოპასუხისთვის საადვოკატო მომსახურების ანაზღაურების დაკისრების საფუძველიც.

საკასაციო პალატა აქვე სააპელაციო სასამართლოს მიერ ნ. ა-ეის კანონით დადგენილი წესით გაფრთხილებასთან დაკავშირებით, აღნიშნავს, რომ საქმის მასალების თანახმად, სააპელაციო სასამართლომ საქართველოს გენერალური პროკურატურის სააპელაციო საჩივარი განიხილა ზეპირი მოსმენის გარეშე, რის შესახებაც შეტყობინება გაეგზავნა მოსარჩელეს სარჩელში არსებულ მისამართზე, თუმცა ვერ ჩაბარდა არასწორი მისამართის დაფიქსირების გამო. საფოსტო გზავნილის დასტურზე კურიერის მიერ მითითებულია, რომ გამგებლის განმარტებით, ადრესატი არ ცხოვრობს აღნიშნულ მისამართზე. ამასთან, იმ გარემოების გათვალისწინებით, რომ მოცემულ შემთხვევაში მხარეთა შორის სადავოა ურთიერთობის სამართლებრივი შეფასება, სააპელაციო სასამართლოს გზავნილის მოსარჩელისთვის ჩაუბარებლობა, საპროცესო დარღვევის მიუხედავად, არ წარმოადგენს ისეთი ტიპის დარღვევას, რომლის არარსებობის შემთხვევაშიც მხარისთვის განსხვავებული შედეგი დადგებოდა.

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ კასატორის მიერ მითითებული გარემოებები არ ქმნის საკასაციო საჩივრის დასაშვებად ცნობის საფუძველს, მოცემულ საქმეს არ გააჩნია პრინციპული მნიშვნელობა სასამართლო პრაქტიკისათვის, ხოლო საკასაციო საჩივარს - წარმატების პერსპექტივა. ამდენად, ნ. ა-ეის საკასაციო საჩივარი მიჩნეულ უნდა იქნეს დაუშვებლად.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლით, 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. ნ. ა-ეის საკასაციო საჩივარი მიჩნეულ იქნეს დაუშვებლად;

2. უცვლელად დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2023 წლის 16 ნოემბრის გადაწყვეტილება;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე: თამარ ოქროპირიძე

მოსამართლეები: ნუგზარ სხირტლაძე

გიორგი გოგიაშვილი