საქართველოს უზენაესი სასამართლო

გ ა ნ ჩ ი ნ ე ბ ა

საქართველოს სახელით

ბს-160(2კ-25) 13 მაისი, 2025წ.

ქ. თბილისი

ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატამ

შემდეგი შემადგენლობით:

ნუგზარ სხირტლაძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მოსამართლეები: გიორგი გოგიაშვილი, თამარ ოქროპირიძე

საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლისა და 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის საფუძველზე, ზეპირი განხილვის გარეშე, განიხილა საქართველოს გენერალური პროკურატურისა და გ.წ-ე საკასაციო საჩივრების დასაშვებობის საფუძვლები თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 29.10.2024წ. განჩინებაზე.

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

გ.წ-ემ 17.07.2023წ. სარჩელით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას მოპასუხის საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიმართ. მოსარჩელემ მოითხოვა მორალური ზიანის სახით 100 000 ლარის, ხოლო მატერიალური ზიანის სახით პატიმრის ანგარიშზე ჩარიცხული თანხის 2715 ლარისა და სისხლის სამართლის საქმეზე საადვოკატო მომსახურებისთვის გაწეული თანხის - 8000 ლარის მოპასუხისთვის დაკისრება. სასამართლოს მთავარ სხდომაზე (12.04.2024წ.) მოსარჩელემ დააზუსტა მოთხოვნა საადვოკატო მომსახურებისათვის გაწეული თანხის ნაწილში და მიუთითა, რომ ითხოვდა მხოლოდ სისხლის სამართლის საქმეზე სააპელაციო სასამართლოში განხილვის ეტაპზე ადვოკატისთვის გაწეული ხარჯის ანაზღაურებას.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 02.02.2024წ. საოქმო განჩინებით, სასკ-ის 16.1 მუხლის საფუძველზე, საქმეში მესამე პირად ჩაება საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 19.04.2024წ. გადაწყვეტილებით, გ.წ-ე სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა, საქართველოს გენერალურ პროკურატურას გ.წ-ე სასარგებლოდ დაეკისრა მორალური ზიანის ანაზღაურება 35 000 (ოცდათხუთმეტი ათასი) ლარის ოდენობით და მატერიალური ზიანის (საადვოკატო ჰონორარის ნაწილში) ანაზღაურება 500 (ხუთასი) ლარის ოდენობით. აღნიშნული გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გასაჩივრდა გ.წ-ეა და საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიერ.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 29.10.2024წ. განჩინებით გ.წ-ეა და საქართველოს გენერალური პროკურატურის სააპელაციო საჩივრები არ დაკმაყოფილდა, უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 19.04.2024წ. გადაწყვეტილება.

სააპელაციო პალატამ ყურადღება გაამახვილა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილ შემდეგ ფაქტობრივ გარემოებებზე: 20.06.2007წ. ეჭვმიტანილის დაკავების ოქმის თანახმად, ქ. ქუთაისის შს სამმართველოს უფროსმა გამომძიებელმა გ.წ-ე დააკავა 20.06.2007წ. 22:30 საათზე; ქუთაისის საქალაქო სასამართლოს 14.03.2008წ. განაჩენით გ.წ-ე ცნობილ იქნა დამნაშავედ სსკ 362-ე მუხლის I ნაწილით, ამავე მუხლის მეორე ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით, 180-ე მუხლის მეორე ნაწილის „ა“ და „გ“ ქვეპუნქტებით და ამავე მუხლის მესამე ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით (საქართველოს სსკ 2006 წლის 20 აპრილის რედაქცია). გ.წ-ეს სასჯელის სახედ და ზომად განესაზღვრა თავისუფლების აღკვეთა 7 (შვიდი) წლის ვადით; პატიმრობის ვადის ათვლა დაეწყო დაკავების დღიდან - 20.06.2007წ. 22 საათიდან და 30 წუთიდან; ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 03.06.2008წ. განაჩენით მსჯავრდებულის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, ქუთაისის საქალაქო სასამართლოს 14.03.2008წ. განაჩენი გ.წ-ე მიმართ შეიცვალა მსჯავრდებულის სასიკეთოდ და მისი სარეზოლუციო ნაწილი ჩამოყალიბდა შემდეგი რედაქციით: გ.წ-ე ცნობილ იქნა დამნაშავედ სსკ 362-ე მუხლის მეორე ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით და 180-ე მუხლის მესამე ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით, სასჯელის სახედ და ზომად განესაზღვრა თავისუფლების აღკვეთა 6 (ექვსი) წლისა და 3 (სამი) თვის ვადით; მის მიმართ გამოყენებული აღკვეთის ღონისძიება - დაპატიმრება გაუქმდა და სასჯელის მოხდის ვადის ათვლა დაეწყო დაკავების დღიდან - 2007 წლის 20 ივნისიდან; პალატამ ასევე მიუთითა, რომ საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სპეციალური პენიტენციური სამსახურის 11.05.2023წ. წერილის თანახმად, გ.წ-ე პენიტენციური დაწესებულებიდან გათავისუფლდა 04.04.2012წ. პირობით ვადამდე. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 30.06.2022წ. განაჩენით, საქართველოს გენერალური პროკურატურის პროკურორის შუამდგომლობა ახლად გამოვლენილ გარემოებათა გამო განაჩენის გადასინჯვის თაობაზე - დაკმაყოფილდა; გაუქმდა ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს 03.06.2008წ. გამამტყუნებელი განაჩენი, გ.წ-ე ცნობილი იქნა უდანაშაულოდ და გამართლდა სსკ 362-ე მუხლის პირველი ნაწილითა და მეორე ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენაში, ასევე, სსკ 180-ე მუხლის მეორე ნაწილის „ა“, „გ“ ქვეპუნქტებითა და მესამე ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენაში. მასვე განემარტა მიყენებული ზიანის ანაზღაურების უფლების თაობაზე. საქმეში წარმოდგენილი 31.08.2011წ. სამედიცინო ცნობისა და ბრალდებულის/მსჯავრდებულის სამედიცინო დოკუმენტაციის თანახმად, გ.წ-ე სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის №... სამკურნალო დაწესებულებაში შევიდა 18.08.2011წ. №... დაწესებულებიდან, კლინიკო-ლაბორატორიული გამოკვლევების შედეგად დაუდგინდა დიაგნოზი: .... 19.08.2011 წლიდან ავადმყოფი ჩართულია „...“-ის პროგრამით გათვალისწინებულ მკურნალობაში. ავადმყოფი მკურნალობდა პროგრამით გათვალისწინებული ფაზის მიხედვით (ს.ფ. 111-178).

სააპელაციო პალატამ მიუთითა სკ 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილზე და განმარტა, რომ ზიანი ანაზღაურებას ექვემდებარება მიუხედავად ზიანის მიმყენებლის ბრალისა. ასეთი ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის დაკმაყოფილებისთვის საკმარისია, დადგინდეს ქმედების უკანონობა და სახეზე იყოს პირის მარეაბილიტირებელი გარემოება. პალატის მითითებით პირის მარეაბილიტირებელ გარემოებად უპირობოდ უნდა იქნეს მიჩნეული მის მიმართ გამამართლებელი განაჩენის გამოტანა. გამამართლებელი განაჩენის არსიდან და ბუნებიდან გამომდინარე - სასამართლოს ეს აქტი ეხება სწორედ პასუხისმგებლობისაგან გათავისუფლებას. გამამართლებელი განაჩენი ადგენს პირის უდანაშაულობას, რაც იწვევს მისი უფლებების აღდგენას, ანუ მის რეაბილიტაციას. გამართლებულ პირს შეუძლია მოითხოვოს უკანონო მსჯავრდებით მიყენებული ქონებრივი და არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურება.

სააპელაციო სასამართლოს განმარტებით, მორალური ზიანის ანაზღაურების მოცულობას განსაზღვრავს სასამართლო მოსარჩელის მოთხოვნის საფუძველზე. მოსარჩელე უფლებამოსილია სარჩელში მიუთითოს ფულადი თანხა, რომელსაც ის ითხოვს მიყენებული სულიერი თუ ფიზიკური ტკივილის კომპენსაციისათვის, მაგრამ ეს მოთხოვნა მოსარჩელის მხოლოდ მოსაზრებაა და ანაზღაურების მოცულობა სასამართლოს მიერ უნდა გადაწყდეს. მორალური ზიანი გულისხმობს ფიზიკურ და ზნეობრივ-ფსიქოლოგიურ ტანჯვას, რასაც პირი განიცდის ამა თუ იმ სიკეთის, უმეტესწილად არამატერიალურ ფასეულობათა ხელყოფით. სააპელაციო პალატამ მართებულად მიიჩნია პირველი ინსტანციის სასამართლოს შეფასება მასზედ, რომ უკანონოდ დაკავება/პატიმრობის შედეგად მოსარჩელეს მიადგა მორალური ზიანი და სახეზეა მიზეზობრივი კავშირი სახელმწიფო ორგანოების ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის. ამასთან, პალატამ აღნიშნა, რომ მორალური ზიანის ანაზღაურების უმთავრეს მიზანს არ წარმოადგენს ხელყოფილი უფლებების რესტიტუცია, რადგან მიყენებულ მორალურ ზიანს ფულადი ეკვივალენტი არ გააჩნია და შეუძლებელია მისი სრულად აღდგენა. სააპელაციო სასამართლომ მართებულად მიიჩნია მსჯელობა, რომ სასარჩელო მოთხოვნა მორალური ზიანის ანაზღაურების ნაწილში ექვემდებარებოდა ნაწილობრივ დაკმაყოფილებას და საქართველოს გენერალურ პროკურატურას გ.წ-ე სასარგებლოდ მორალური ზიანის სახით კანონიერად დაეკისრა 35 000 (ოცდათხუთმეტი ათასი) ლარი.

სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში კვების პროდუქტებისა და სხვა საყოფაცხოვრებო ნივთების შეძენაზე გაწეული ხარჯის ანაზღაურებასთან დაკავშირებით სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა პატიმრობის კოდექსის მე-14 მუხლის პირველი ნაწილის „ა.ა“ ქვეპუნქტზე, რომლის თანახმად, ბრალდებულს/მსჯავრდებულს უფლება აქვს საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით უზრუნველყოფილი იყოს საცხოვრებლით, კვებით, პირადი ჰიგიენით, ტანსაცმლით, შრომით, შრომისა და პირადი უსაფრთხოებით. ამავე კოდექსის 23-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, პენიტენციურ დაწესებულებაში საკვები უნდა შეიცავდეს ადამიანის სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისათვის აუცილებელ კომპონენტებს. აკრძალულია ბრალდებულის/მსჯავრდებულის დასჯის მიზნით საკვების კალორიულობის შემცირება. ამავე მუხლის მე-3 ნაწილის მიხედვით, პენიტენციური დაწესებულება ბრალდებულს/მსჯავრდებულს ყოველდღიურად უზრუნველყოფს სამჯერადი კვებით, ხოლო მე-7 ნაწილის შესაბამისად, ბრალდებულს/მსჯავრდებულს შეუზღუდავი რაოდენობით უნდა ჰქონდეს სუფთა სასმელი წყალი. მითითებული სამართლებრივი ნორმების თანახმად, დადგენილია სახელმწიფოს ვალდებულება, უზრუნველყოს თავისუფლებაშეზღუდული პირისათვის აუცილებელი სოციალური თუ პირადი უფლებების დაცვა, უზრუნველყოს იგი საცხოვრებლით, კვებითა თუ პირადი ჰიგიენით. პირის პენიტენციურ დაწესებულებაში მოთავსების შემდგომ სახელმწიფო ვალდებულია იზრუნოს მასზე და უზრუნველყოს კანონით დადგენილი აუცილებელი პირობებით. შესაბამისად, ბრალდებულისა თუ მსჯავრდებულისათვის სხვა დამატებითი პირობების უზრუნველყოფის მიზნით საკვებისა და სხვა პირადი ნივთების შეძენა სასჯელაღსრულების დაწესებულების მაღაზიაში ხორციელდება ინდივიდუალურად, ოჯახის შეხედულების და შესაძლებლობის მიხედვით. ზიანის ანაზღაურებაზე მსჯელობისას აუცილებელია შეფასდეს, რეალურად საჭირო იყო თუ არა ამ ხარჯის გაწევა და უშუალო კავშირშია თუ არა მსჯავრდებულის პატიმრობაში ყოფნასთან. სააპელაციო პალატის მითითებით, მოსარჩელემ ვერ დაადასტურა, რომ პატიმრობაში ყოფნის გამო მოუწია რაიმე ისეთი პროდუქტის თუ მომსახურების შეძენა, რასაც თავისუფლების შეზღუდვის არარსებობის შემთხვევაში არ საჭიროებდა. შესაბამისად, სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ გ.წ-ე სასარჩელო მოთხოვნა - მატერიალური ზიანის სახით პატიმრის ანგარიშზე ჩარიცხული თანხის - 2715 ლარის ანაზღაურების თაობაზე უსაფუძვლოა.

სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მსჯელობა საქართველოს გენერალური პროკურატურისათვის მოსარჩელის სასარგებლოდ ადვოკატის მომსახურებისთვის გაწეული ხარჯის 500 (ხუთასი) ლარის ანაზღაურების დაკისრების თაობაზე. მიუხედავად იმისა, რომ საქმეში არ არის წარმოდგენილი ხარჯის გაწევის დამადასტურებელი დოკუმენტი, პალატამ მიუთითა, რომ ადვოკატის მომსახურება სადავო გარემოებას არ წარმოადგენს საქმეში არსებული განაჩენების მიხედვით.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 29.10.2024წ. განჩინება საკასაციო წესით გასაჩივრდა საქართველოს გენერალური პროკურატურისა და გ.წ-ე მიერ.

კასატორმა საქართველოს გენერალურმა პროკურტურამ აღნიშნა, რომ სისხლის სამართლის საქმის წარმოებისას პროკურატურა წინასწარ ვერ განსაზღვრავს კონკრეტული საქმის შედეგს, ვინაიდან საბოლოო გადაწყვეტილების მიღება სასამართლოს კომპეტენციაა. განსახილველ შემთხვევაში კონკრეტულ ფაქტზე მიმდინარეობდა გამოძიება, გ.წ-ეს წარედგინა ბრალი, სასამართლომ აღკვეთის ღონისძიების სახით შეუფარდა პატიმრობა, საბოლოოდ კი საქმეზე მიიღო შემაჯამებელი გადაწყვეტილება - გამამტყუნებელი განაჩენის სახით და შეუფარდა სასჯელი. კასატორის მოსაზრებით, ყოველივე აღნიშნული ცხადყოფს პროკურატურის, როგორც სისხლისსამართლებრივი დევნის ორგანოს მიერ კანონის საფუძველზე და სასამართლო კონტროლის გავლით მოქმედებების განხორციელებას და სახეზე არ არის ზიანის ანაზღაურების წინაპირობების ისეთი ერთობლიობა, როგორიცაა მართლწინააღმდეგობა და პირდაპირი მიზეზობრივი კავშირი, ამდენად, სასარჩელო მოთხოვნები უსაფუძვლო და დაუსაბუთებელია და არ უნდა დაკმაყოფილდეს. საკასაციო საჩივრის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მხედველობაში უნდა მიეღო ის ფაქტიც, რომ მოსარჩელის უფლებების აღდგენა მოხდა პროკურატურის მიერ განხორციელებული მოქმედებების შედეგად. კერძოდ, ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს 22.09.2020წ. გამამართლებელი განაჩენის გამოტანის საფუძველი გახდა საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიერ ჩატარებული გამოძიება და გამოძიების დროს დადგენილი გარემოებები, რომლის საფუძველზეც ასევე პროკურატურამ მიმართა ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს გამამტყუნებელი განაჩენის გადასინჯვის მოთხოვნით და შედეგად დადგა გამამართლებელი განაჩენი. კასატორის მოსაზრებით მორალური ზიანის საკითხის განხილვისას სასამართლოს მხედველობაში უნდა მიეღო ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მიერ საქართველოსთან მიმართებით დადგენილი პრაქტიკა და საქართველოს საერთო სასამართლოების პრაქტიკა ანალოგიურ საქმეებზე. კასატორმა ასევე მიუთითა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მიერ მორალური ზიანის ანაზღაურების თაობაზე მიღებულ გადაწყვეტლებებზე და აღნიშნა, რომ პროკურატურისთვის მორალური ზიანის სახით 35 000 ლარის დაკისრება არ გამომდინარეობს გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების კრიტერიუმებიდან.

საქართველოს გენერალური პროკურატურა ასევე უსაფუძვლოდ მიიჩნევს მატერიალური ზიანის სახით საადვოკატო მომსახურების ჰონორარის - 500 ლარის დაკისრებას, ვინაიდან არ არის წარმოდგენილი იურიდიული მომსახურების ხელშეკრულება და თანხის გადახდის ოფიციალური დოკუმენტი. საჩივრის თანახმად, მხოლოდ ის ფაქტი, რომ სისხლის სამართლის საქმის განხილვისას აპელაციის ეტაპზე განაჩენში ფიქსირდება ადვოკატი, არ ნიშნავს, რომ ეს სასყიდლიანი მომსახურება იყო. კასატორმა საქართველოს გენერალურმა პროკურატურამ აღნიშნა, რომ გ.წ-ე საქმის განხილვის დროს მოქმედი სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის (2008 წელს მოქმედი რედაქცია) 73-ე მუხლის პირველი ნაწილის „გ“ ქვეპუნქტის თანახმად, ეჭვმიტანილს უფლება აქვს ისარგებლოს დამცველის მომსახურებით მასთან შეთანხმებით, ანაზღაურებით ან ანაზღაურებისგან სრული გათავისუფლებით ამ კოდექსის მე-80 მუხლით გათვალისწინებულ შემთხვევებში. ამავე კოდექსის 79-ე მუხლის თანახმად, ეჭვმიტანილს, ბრალდებულს, მათ ნათესავებს, სხვა პირებს შეუძლიათ ადვოკატთან დადონ შეთახნმება სისხლის სამართლის საქმეში მისი მონაწილეობის შესახებ. შესაბამისად, თუ ბრალდებულმა ისარგებლა დამცველით ეს არ შეიძლება გაგებულ იქნეს როგორც დევნის განმახორციელებელი ორგანოს - პროკურატურის მიერ მიყენებული ზიანი.

კასატორმა გ.წ-ემ აღნიშნა, რომ სისხლის სამართლის საქმის განხილვისას ორივე ინსტანციის სასამართლოში მის ინტერესებს იცავდა ადვოკატი, რომლისათვის ასანაზღაურებელი ჰონორარის რეალურმა ოდენობამ შეადგინა 8000 ლარი. სასამართლომ საადვოკატო მომსახურების ხარჯების დოკუმენტურად დაუდასტურებლობის გამო განსაზღვრა ჰონორარის მოცულობა 500 ლარი, რაც რეალურად გაწეული ხარჯების მხოლოდ მცირე ნაწილს წარმოადგენს. ქვედა ინსტანციის სასამართლოებმა საადვოკატო მომსახურების ხარჯის განსაზღვრისას მსჯელობის მიღმა დატოვეს და ყურადღება არ გაამახვილეს მისი საქმის სირთულესა და ხანგრძლივობაზე, რაც არსებითად მნიშვნელოვან გარემოებებს წარმოადგენს მატერიალური ზიანის მოცულობის სამართლიანად და გონივრულად განსაზღვრისათვის.

კასატორი ასევე მიუთითებს, რომ სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში ყოფნის პერიოდში საპატიმროში არსებულ პირობებთან გასამკლავებლად და იქ წარმოშობილი საჭიროებების დასაკმაყოფილებლად პატიმრის ანგარიშზე ოჯახის წევრებისაგან ერიცხებოდა თანხა, ჩარიცხული თანხის სრულმა ოდენობამ შეადგინა 2715 ლარი, რაც წარმოადგენს საპატიმროში ყოფნის გამო გახარჯულ ფულად თანხებს, რომლის დახარჯვის აუცილებლობა არ წარმოიშობოდა, რომ არა მისი თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში ყოფნის ფაქტი.

გ.წ-ე საკასაციო საჩივრის თანახმად, სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში ყოფნამ, უკანონო სისხლისსამართლებრივმა დევნამ და მსჯავრდებამ, ახლობლების თვალში დამნაშავის სტატუსის ქონამ, ღირსებისა და პატივის შელახვამ მის ფიზიკურ და სულიერ ჯანმრთელობაზე უარყოფითად იმოქმედა, პატიმრობისას გადაიტანა ..., ჰქონდა თვითმკვლელობის მცდელობაც. 26.06.2007წ. დაემართა ნერვული გულყრა, ისტერია, რა დროსაც დაკარგა გონება და წაიქცა, შემდეგ კი სცადა თავის დაზიანება, რის გამოც გამოყენებულ იქნა დამაწყნარებელი პერანგი. კასატორი ასევე მიუთითებს, რომ თავისუფლების აღკვეთის პერიოდში ორჯერ იყო მოთავსებული კარცერში, პირველად 3 დღე-ღამის ვადთ და მეორედ - 5 დღე-ღამის ვადით.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო გასაჩივრებული განჩინების გაცნობის, საქმის მასალების შესწავლის, საკასაციო საჩივრების დასაშვებობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ საქართველოს გენერალური პროკურატურის და გ.წ-ე საკასაციო საჩივრები არ აკმაყოფილებს საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის მოთხოვნებს და არ ექვემდებარება დასაშვებად ცნობას შემდეგ გარემოებათა გამო:

საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილი განსაზღვრავს საკასაციო საჩივრის განსახილველად დაშვების ამომწურავ საფუძვლებს, კერძოდ, აღნიშნული ნორმის თანახმად, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ საკასაციო საჩივარი დაიშვება, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრები არ არის დასაშვები საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებული არც ერთი ზემოთ მითითებული საფუძვლით.

საკასაციო საჩივრები არ არის დასაშვები სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების საკასაციო სასამართლოს მიერ დამკვიდრებული პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით და ამასთან, არ არსებობს საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღების ვარაუდი. სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება არ ეწინააღმდეგება ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს. ამასთან, საქმის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს მიერ საქმეზე ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების თვალსაზრისით.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ კასატორები ვერ ასაბუთებენ სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვას მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, ვერ აქარწყლებენ სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებსა და დასკვნებს.

საკასაციო სასამართლო იზიარებს მოცემულ საქმეზე სააპელაციო ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს და მიიჩნევს, რომ სააპელაციო სასამართლომ შედეგობრივად სწორად გადაწყვიტა მოცემული დავა.

საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ განსახილველი სარჩელი ეფუძნება მოპასუხის მიერ მოსარჩელისთვის ზიანის მიყენების ფაქტს, რაც გამოწვეულია მარეაბილიტირებელი გარემოების არსებობით (სასამართლოს გამამართლებელი განაჩენის გამოტანით). მოცემულ შემთხვევაში პროკურატურისთვის ზიანის ანაზღაურების დაკისრების სამართლებრივ საფუძველს ქმნის სკ-ის 1005.3 მუხლი, რომლის თანახმად ზიანი ანაზღაურდება ზიანის მიმყენებლის ბრალის მიუხედავად. ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის დაკმაყოფილების საკმარის საფუძველს ქმნის ქმედების უკანონობა და პირის მარეაბილიტირებლი გარემოების არსებობა. კანონმდებლობა არ შეიცავს მარეაბილიტირებელი გარემოების ჩამონათვალს, თუმცა უდავოა, რომ ასეთ გარემოებას განეკუთვნება გამამართლებელი განაჩენის არსებობა, რომელიც პირის არაბრალეულობასა და უდანაშაულობას ადასტურებს. საქმის მასალებში დაცული ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 30.06.2022წ. განაჩენით საქართველოს გენერალური პროკურატურის სამართალწარმოების პროცესში ჩადენილი დანაშაულის გამოძიების დეპარტამენტის უფროსი პროკურორის გ.ო-ის შუამდგომლობა ახლად გამოვლენილ გარემოებათა გამო განაჩენის გადასინჯვის თაობაზე დაკმაყოფილდა, გაუქმდა ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს 03.06.2008წ. გამამტყუნებელი განაჩენი, გ.წ-ე ცნობილ იქნა უდანაშაულოდ და გამართლდა მისთვის ბრალად შერაცხულ ქმედებებში, ასევე, მას განემარტა მიყენებული ზიანის ანაზღაურების უფლების მოთხოვნის თაობაზე.

საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ უკანონო ბრალდების შედეგად დამდგარ, ასანაზღაურებელ ზიანში მოიაზრება როგორც მატერიალური ასევე მორალური ზიანი, რადგან პირის თავისუფლების ხელყოფას და ხელშეუხებლობის დარღვევას, როგორც წესი თან სდევს პირის პატივისა და ღირსების, საქმიანი რეპუტაციის და კანონით დაცული სხვა უფლებების შელახვა.

არაქონებრივი ზიანი ვლინდება პირის მორალურ განცდებში, რომელიც შესაძლოა დაკავშირებული იყოს აქტიური საზოგადოებრივი ცხოვრების წესის გაგრძელების შეუძლებლობასთან, პირის პატივის, ღირსებისა და საქმიანი რეპუტაციის შელახვასთან და სხვ., თუმცა ანაზღაურებას ექვემდებარება არა ყველა სახის მორალური ზიანი, არამედ მხოლოდ ის, რომლის ანაზღაურებაც მოქმედი კანონმდებლობით (სკ-ის 413 მუხ.) არის გათვალისწინებული (სუსგ 04.06.2015წ. საქმე №ბს-485-474(2კ-14)).

განსახილველ შემთხვევაში მართლსაწინააღმდეგო შედეგის არსებობა (უკანონო ბრალდება, პატიმრობა) განაპირობებს ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების წარმოშობას, რადგან გამოძიების მიმდინარეობისას, აღკვეთის ღონისძიების შერჩევის მომენტში ფორმალურად მართლზომიერი საპროცესო მოქმედებები თუ კანონმდებლობის შესაბამისად საქმეზე დადგენილი გამამტყუნებელი განაჩენი მარეაბილიტირებელი გარემოების დადგენისთანავე სკ-ის 1005.3 მუხლის მიზნებისთვის მიიჩნევიან უკანონოდ, რადგან ხსენებული ნორმა მიზნად ისახავს დაზარალებულის დაცვას, კერძოდ, გამართლებული პირისთვის სახელმწიფო ორგანოების მოქმედებების შედეგად მიყენებული ზიანის ასანაზღაურებლად კომპენსაციის მიცემას. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ რეაბილიტაცია სისხლის სამართლის პროცესში არის იმ პირის უფლებებისა და თავისუფლებების აღდგენა, რომელიც უკანონოდ და დაუსაბუთებელად დაექვემდებარა სისხლისსამართლებრივ დევნასა თუ პასუხისმგებლობას. პირის რეაბილიტაციის უმთავრესი იურიდიული საფუძველი გამამართლებელი განაჩენია, რომელიც პირის არაბრალეულობასა და უდანაშაულობას ადასტურებს. (სუსგ 04.06.2015წ. საქმე №ბს-485-474(2კ-14)).

დაუსაბუთებელია მორალური ზიანის ანაზღაურების დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის საფუძვლად კასატორის - საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიერ იმ გარემოებაზე მითითება, რომ პროკურატურის, როგორც სისხლისსამართლებრივი დევნის ორგანოს მიერ კანონის საფუძველზე და სასამართლო კონტროლის გავლით განხორციელებული საპროცესო მოქმედებები გამორიცხავს პროკურატურის მიერ ზიანის ანაზღაურების საფუძვლების არსებობას. სისხლისსამართლებრივი დევნის განმახორციელებელი ორგანოს მიერ ზიანის ანაზღაურების ვალდებულებას ასევე არ გამორიცხავს იმ გარემოებაზე მითითება, რომ მოსარჩელის უფლებების აღდგენა მოხდა პროკურატურის მიერ განხორციელებული მოქმედებების შედეგად და ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს 30.06.2022წ. გამამართლებელი განაჩენის გამოტანის საფუძველი გახდა საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიერ ჩატარებული გამოძიების დროს დადგენილი გარემოებები, რომლის საფუძველზეც ასევე პროკურატურამ მიმართა ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს გამამტყუნებელი განაჩენის გადასინჯვის მოთხოვნით და გამოტანილ იქნა გამამართლებელი განაჩენი. მართალია, მოსარჩელის უფლებების აღდგენა მოხდა პროკურატურის მიერ განხორციელებული მოქმედებების შედეგად, თუმცა მნიშვნელოვანია, რომ გ.წ-ე განაჩენის გადახედვის საფუძვლად მითითებულია სსსკ 310-ე მუხლის „ზ¹“ ნაწილი - განაჩენის გადასინჯვის საფუძვლად წარდგენილია პროკურორის დადგენილება მსჯავრდებულის მიმართ სისხლის სამართლის საქმის წარმოების პროცესში მისი უფლების არსებითი დარღვევის შესახებ, რომელიც გადასასინჯი განაჩენის გამოტანის დროს ცნობილი არ იყო და თავისთავად ან/და სხვა დადგენილ გარემოებასთან ერთად ამტკიცებს მსჯავრდებულის უდანაშაულობას ან მის მიერ იმ დანაშაულზე უფრო მსუბუქი დანაშაულის ჩადენას, რომლისთვისაც მას მსჯავრი დაედო. განსახილველ შემთხვევაში დადგენილია, რომ ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს 30.06.2022წ. განაჩენით გ.წ-ე ცნობილ იქნა უდანაშაულოდ და გამართლდა მისთვის ბრალად შერაცხულ ქმედებებში, შესაბამისად, რომ არა გ.წ-ე სისხლის სამართლის საქმის წარმოების პროცესში დაშვებული არსებითი დარღვევები, მის მიმართ გამამტყუნებელი განაჩენი და უკანონო პატიმრობით გამოწვეული მორალური თუ მატერიალური ზიანი, რომელზეც საჩივრის ავტორი მიუთითებს - არ დადგებოდა. ამდენად, საქართველოს გენერალური პროკურატურის მითითება იმ გარემოებაზე, რომ ზიანის ანაზღაურების საფუძვლების არსებობა გამოირიცხება - არ არის დასაბუთებული. სკ-ის 413-ე მუხლში მითითება მორალური ზიანის გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების თაობაზე გულისხმობს დაზარალებულის განცდების სიღრმისა და ინდივიდუალური თავისებურებების გათვალისწინებას, ამასთან, პალატა აღნიშნავს, რომ პირის უკანონო მსჯავრდების შემთხვევაში, მორალური ტანჯვის სიმძიმის და შესაბამისად, მაკომპენსირებელი ანაზღაურების ოდენობის განსაზღვრის ერთ-ერთ არსებით კრიტერიუმს ჯანმრთელობის მდგომარეობა წარმოადგენს. საქმის მასალებში დაცული სამედიცინო დოკუმენტაცია ადასტურებს, რომ გ.წ-ე ჯანმრთელობის მდგომარეობა მკვეთრად გაუარესდა მისი მსჯავრდების პერიოდში, კლინიკო-ლაბორატორიული გამოკვლევების შედეგად დაუდგინდა დიაგნოზი: ... ... მორალური ზიანის ოდენობის განსაზღვრისას სასამართლო მხედველობაში იღებს დაზარალებულის სუბიექტურ დამოკიდებულებას მორალური ზიანის მიმართ და ობიექტურ გარემოებებს. ამ გარემოებათა შორისაა დაზარალებულის ცხოვრების პირობები (საოჯახო და ყოფითი მდგომარეობა, ჯანმრთელობა, ასაკი და ა.შ.), ბრალის ხარისხი, ქონებრივი მდგომარეობა და სხვა გარემოებები. მორალური ზიანის ანაზღაურების შემთხვევაში არ ხდება ხელყოფილი უფლების რესტიტუცია, რადგან მიყენებულ ზიანს ფულადი ეკვივალენტი არ გააჩნია. კომპენსაციის მიზანია მორალური ზიანით გამოწვეული ტკივილების, ნეგატიური განცდების შემსუბუქება, დადებითი ემოციების გამოწვევა, რომელიც ეხმარება დაზარალებულს სულიერი გაწონასწორების მიღწევაში, სოციალურ ურთიერთობებში ჩართვაში, რაც მორალური (არაქონებრივი) ზიანის ანაზღაურების სატისფაქციურ ფუნქციას შეადგენს (სუსგ №ბს-972-936(3კ-08), 08.04.2009წ.). განსახილველ შემთხვევაში საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით არსებობს მოპასუხის მიერ იმ მორალური ზიანის ანაზღაურების სამართლებრივი საფუძველი, რომელიც გამოწვეულია მარეაბილიტირებელი გარემოებით - მოსარჩელის მიმართ საბოლოოდ გამამართლებელი განაჩენის დადგენით.

საკასაციო პალატა ასევე ვერ გაიზიარებს კასატორის - გ.წ-ე მითითებას მასზედ, რომ მოპასუხისათვის მოსარჩელის სასარგებლოდ მორალური ზიანის სახით 35 000 ლარის დაკისრება შეუსაბამოა და არ ექცევა გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების კრიტერიუმებში. აღსანიშნავია, რომ სწორედ მოსარჩელის მიერ მითითებული გარემოებების გათვალისწინებით განსაზღვრა სასამართლომ თანხის ეს კონკრეტული ოდენობა. ამასთან, ევროსასამართლო აღნიშნავს, რომ მორალური ზიანის ანაზღაურების გონივრული ოდენობის განსაზღვრისას შეფასება უნდა განხორციელდეს ეროვნული კანონმდებლობის მოთხოვნების შესაბამისად, რომლის დროსაც მხედველობაში მიიღება ქვეყანაში ცხოვრების დონე, თუნდაც აღნიშნული იმას ნიშნავდეს, რომ დაკისრებული კომპენსაციის ოდენობა იმაზე ნაკლები იქნება, ვიდრე ევროსასამართლომ სხვა მსგავს საქმეებში დაადგინა (იხ. ევროპული სასამართლოს 10.07.2018წ. გადაწყვეტილება საქმეზე Vasilevskiy and Bogdanov v. Russia, App. Nos. 52241/14 და 74222/14, §24-25). მხედველობაშია მისაღები ის გარემოებაც, რომ სრულიად მიზერული ან იმთავითვე არაპროპორციული კომპენსაციის ოდენობის დაკისრება, ვერ იქნება შესაბამისობაში კონვენციის მე-5 მუხლის მე-5 პუნქტის მოთხოვნებთან, რადგან ეს უფლებას თეორიულსა და ილუზორულს გახდის (იხ. ევროპული სასამართლოს 10.07.2018წ. გადაწყვეტილება საქმეზე Vasilevskiy and Bogdanov v. Russia, App. Nos. 52241/14 და 74222/14, §21 და 26). ნებისმიერ შემთხვევაში დაუშვებელია ევროკონვენციის მე-5 მუხლის მე-5 პუნქტის ნორმატიული შინაარსის იმგვარად განმარტება, რომ როდესაც ეროვნული ხელისუფლების ორგანოების მიერ მინიჭებული კომპენსაციის ოდენობა ნაკლები აღმოჩნდება იმ ოდენობაზე, რომელსაც ევროსასამართლო ცალკეულ საქმეებში მიიჩნევდა შესაფერისად, აღნიშნული თავისთავად გულისხმობდეს კონვენციის მე-5 მუხლის მე-5 პუნქტის დარღვევას (იხ. ევროპული სასამართლოს 10.09.2018წ. გადაწყვეტილება საქმეზე Mehmet Hasan Altan v. Turkey, App. No. 13237/17, §176). საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ევროსასამართლოს აღნიშნული მიდგომა განპირობებულია მისი როგორც საერთაშორისო ტრიბუნალის suis generis (უნიკალური) ინსტიტუციურ-ორგანიზაციული თავისებურებებით, მორალური ზიანის ანაზღაურების მიზნით კომპენსაციის ოდენობის განსაზღვრასთან დაკავშირებით განსხვავებული პოლიტიკურ-სამართლებრივი გამოწვევებით ევროპის საბჭოს წევრი სახელმწიფოებისთვის, რომლებიც ეკონომიკური კეთილდღეობის ცხადია განსხვავებულ საფეხურზე იმყოფებიან. შესაბამისად, ევროსასამართლო ხელმძღვანელობს ევროკონვენციის 41-ე მუხლით გათვალისწინებული ინდივიდუალური კრიტერიუმებით (იხ. ევროპული სასამართლოს 10.07.2018წ. გადაწყვეტილება საქმეზე Vasilevskiy and Bogdanov v. Russia, App. Nos. 52241/14 და 74222/14, §23). რაც შეეხება კასატორის მითითებას მასზედ, რომ სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში ყოფნის პერიოდში ორჯერ იყო მოთავსებული კარცერში - პალატა აღნიშნავს, რომ აღნიშნულ გარემოებას არ ჰქონდა სისტემატიური ხასიათი, არ დასტურდება საპატიმრო დაწესებულების თანამშრომელთა მხრიდან უფლებამოსილების გადამეტების, ანდა მსჯავრდებულის უფლებების სხვაგვარად ხელყოფის ფაქტი, ხოლო ჯანმრთელობის ზოგადი მდგომარეობა და ზიანი როგორც უკვე აღინიშნა, მართებულად იქნა შეფასებული სასამართლოს მიერ. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ საქართველოს გენერალური პროკურატურისთვის მორალური ზიანის სახით დაკისრებული თანხის ოდენობა გონივრულია და შესაბამისი უკანონო ბრალდებით/მსჯავრდებით დამდგარ ზიანთან მიმართებით.

საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ზიანის ოდენობის შეფასება განსაკუთრებით რთულია ისეთ შემთხვევებში, როცა საკითხი ეხება პირად განცდებს. არ არსებობს სტანდარტი, რომლითაც ტკივილი, ტანჯვა, ფიზიკური დისკომფორტი და ფსიქოლოგიურ სტრესი, ფულადი თანხის ოდენობით შეფასდება. განსახილველ შემთხვევაში თავისუფლების აღკვეთის ხანგრძლივობის და საბოლოოდ მოსარჩელის უდანაშაულოდ ცნობის გათვალისწინებით, კასატორები ვერ ასაბუთებენ იმ გარემოებას, რომ მორალური ზიანის სახით მოპასუხისთვის მოსარჩელის სასარგებლოდ დაკისრებული თანხის ოდენობა დარღვეული უფლების არაპროპორციულია. წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრები ამ მხრივ არ შეიცავს სათანადო დასაბუთებას, არ არის მითითებული გასაჩივრებული განჩინების გაუქმების საკმარისი საფუძვლები და არ ადასტურებს სააპელაციო პალატის განჩინების უსწორობას. სსკ-ის 404-ე მუხლის პირველი ნაწილის პირველი წინადადების მიხედვით, საკასაციო სასამართლო ამოწმებს გადაწყვეტილებას საკასაციო საჩივრის ფარგლებში. საკასაციო საჩივარი უნდა შეიცავდეს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების მოტივების უარმყოფელ სამართლებრივად დასაბუთებულ არგუმენტაციას. მოცემულ შემთხვევაში საკასაციო საჩივრები არ შეიცავს სააპელაციო პალატის მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების თუ მათი სამართლებრივი შეფასების უსწორობის სათანადო დასაბუთებას, წარმოდგენილი არ არის დასაბუთებული და დასაშვები პრეტენზიები (შედავება), შესაბამისად არ არსებობს მორალური ზიანის დაკისრების ნაწილში გასაჩივრებული განჩინების გაუქმების საფუძველი.

რაც შეეხება საადვოკატო მომსახურებისათვის გაწეული ხარჯის ანაზღაურებას, საკასაციო პალატა ვერ გაიზიარებს კასატორის - საქართველოს გენერალური პროკურატურის მოსაზრებას მასზედ, რომ თუ ბრალდებულმა ისარგებლა დამცველით ეს არ შეიძლება გაგებულ იქნეს როგორც დევნის განმახორციელებელი ორგანოს - პროკურატურის მიერ მიყენებული ზიანი. მართალია სადავო პერიოდში მოქმედი სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი ითვალისწინებდა ეჭვმიტანილის/ბრალდებულის უფლებას დამცველის მომსახურებაზე ანაზღაურებით ან ანაზღაურებისაგან სრული გათავისუფლებით (73-ე მუხლის პირველი ნაწილის „გ“ ქვეპუნქტი) ამ კოდექსის მე-80 მუხლით გათვალისწინებულ შემთხვევებში, თუმცა, ამავდროულად, კანონმდებლობა ასევე ითვალისწინებდა ეჭვმიტანილის/ბრალდებულის/განსასჯელის უფლებას უარი ეთქვა დამცველის დანიშვნაზე ან დანიშნულ დამცველზე და მოეწვია დამცველი შეთანხმებით, საკუთარი შეხედულებით (78-ე მუხლის მე-6 ნაწილი), საპროცესო კანონმდებლობა კრძალავდა პროცესის მწარმოებელი ორგანოს მხრიდან ეჭვმიტანილის/ბრალდებულის შეზღუდვას დამცველის არჩევაში (78-ე მუხლის მე-3 პუნქტი). დაუშვებელია ბრალდებულის იძულება კონკრეტული ადვოკატის აყვანაზე, რადგან ადვოკატსა და მარწმუნებელს შორის ურთიერთობა ფიდუციური ხასიათისაა, ეფუძნება განსაკუთრებულ ნდობას (სუსგ 07.02.2019წ. საქმე №ბს-432-429(2კ-17)), შესაბამისად, კასატორის (მოპასუხის) მითითება დაქირავებული ადვოკატის ხარჯების ანაზღაურების საფუძვლების არარსებობაზე ბრალდებულის მიერ კანონით მინიჭებული - ადვოკატის აყვანის უფლებით (დაცვა შეთანხმებით) სარგებლობის გამო, დაუსაბუთებელია და არ უნდა იქნეს გაზიარებული. გ.წ-ე უფლებამოსილი იყო უარი ეთქვა სახელმწიფოს მიერ შეთავაზებული დანიშვნით დაცვის უფლებაზე და საქმის სირთულისა და მოსალოდნელი შედეგის გათვალისწინებით თავად შეერჩია ადვოკატი საკუთარი უფლებების ეფექტური დაცვისთვის. ამასთან, უდავოა, რომ გ.წ-ეს ადვოკატის მომსახურება დაჭირდა სისხლის სამართლის საქმეზე, რომელზეც დადგა გამამტყუნებელი განაჩენი და მოიხადა სასჯელი, ხოლო 2022წ. ახლად გამოვლენილი გარემოებების საფუძველზე გადაისინჯა გამამტყუნებელი განაჩენი და გ.წ-ე გამართლდა მისთვის ბრალად შერაცხულ ქმედებებში. შესაბამისად, რომ არა გ.წ-ე სისხლის სამართლის საქმის წარმოების პროცესში დაშვებული არსებითი დარღვევები და უკანონო მსჯავრდება, მას არ დაჭირდებოდა ადვოკატის მომსახურეობის ხარჯის გაწევა და არ მიადგებოდა მატერიალური ზიანი, რომლის ანაზღაურებასაც მოსარჩელე ითხოვს.

რაც შეეხება კასატორის - გ.წ-ის მოთხოვნას სისხლის სამართლის საქმეზე ორივე ინსტანციის სასამართლოში საადვოკატო მომსახურების ჰონორარის - 8000 ლარის ანაზღაურებასთან დაკავშირებით, საკასაციო პალატა მიუთითებს პირველ ინსტანციაში საქმის განხილვისას 12.04.2024წ. სასამართლოს მთავარ სხდომაზე მოსარჩელის მიერ დაზუსტებულ მოთხოვნაზე - ითხოვდა მხოლოდ სისხლის სამართლის საქმეზე სააპელაციო სასამართლოში განხილვის ეტაპზე ადვოკატისათვის გაწეული ხარჯის ანაზღაურებას. გასათვალისწინებელია, რომ საკასაციო სასამართლო საკასაციო საჩივარს ამოწმებს მხოლოდ სამართლებრივი თვალსაზრისით. საპროცესო კანონმდებლობა (სსკ-ის 83.2, 406, 407 მუხ.) არ უშვებს საკასაციო ინსტანციაში სასარჩელო მოთხოვნის გაზრდას, შესაბამისად, სასამართლო მოკლებულია შესაძლებლობას იმსჯელოს კასატორის აღნიშნულ მოთხოვნასთან დაკავშირებით.

პალატა დამატებით განმარტავს, რომ მართლმსაჯულების განხორციელება დაკავშირებულია სასამართლო ხარჯებთან და სასამართლოს გარეშე ხარჯებთან. ადვოკატისათვის გაწეული ხარჯი წარმოადგენს სასამართლოს გარეშე ხარჯებს (სსკ 37-ე მუხლის მესამე ნაწილი). ამგვარი ხარჯების ოდენობა უნდა განისაზღვროს მხარის მიერ სასამართლოში წარდგენილი ფაქტობრივად გაწეული ხარჯების ოდენობის დამადასტურებელი მტკიცებულებების საფუძველზე. ამგვარი მტკიცებულების არარსებობის შემთხვევაში, სასამართლოს მხარის მოთხოვნის საფუძველზე თვითონაც შეუძლია გონივრულ ფარგლებში განსაზღვროს მხარის მიერ გაწეული ხარჯების ოდენობა, თუკი აშკარაა, რომ პირის უფლების დარღვევის აღკვეთის მიზნით ხარჯი გაღებულია (იხ. სუს 1330-1315(კ-11) 09.02.2012წ. განჩინება). იურიდიული მომსახურების ხარჯების გაწევის დამადასტურებელი დოკუმენტაციის წარუდგენლობა იმთავითვე არ გამორიცხავს საქმის განხილვასთან დაკავშირებით გაწეული მომსახურების ღირებულების ანაზღაურების შესაძლებლობას უკეთუ აშკარაა, რომ პირის უფლების დაცვის მიზნით წარმომადგენლობითი მომსახურება გაწეულია (სუსგ №ბს-809-805(3კ-17), 17.01.2019წ; №ბს-432-429(2კ-17), 07.02.2019წ.), თუმცა აგრეთვე ამგვარი სახის მტკიცებულებების წარდგენის შემთხვევაშიც შეფასებას საჭიროებს ასანაზღაურებელი თანხის ოდენობის გონივრულობა და მისი გაწეულ მომსახურებასთან შესაბამისობა. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ განსახილველ დავაში ერთმნიშვნელოვნად გამოირიცხება სისხლის სამართლის საქმეზე ადვოკატის მიერ მოსარჩელის ინტერესების დაცვის უსასყიდლოდ განხორციელება. საქმის მასალებში დაცული ქუთაისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 03.06.2008წ. განაჩენით უდავოდ დასტურდება ადვოკატ ნ.კ-ას მიერ გ.წ-ეათვის იურიდიული მომსახურების გაწევის ფაქტი, ამასთან, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ ქვედა ინსტანციის სასამართლოების მიერ გონივრულად და შესაბამისად მართებულად არის გაწეული მხარის მიერ გაწეული ხარჯების ოდენობა.

საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სასამართლომ მხარეს ხარჯების ანაზღაურება უნდა დააკისროს მხოლოდ იმ ოდენობით, რა ოდენობითაც ისინი რეალურად და საჭიროებისამებრ იქნა გაღებული იმ მიზნით, რომ აღკვეთილიყო უფლების დარღვევა (ადმიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება „ასანიძე საქართველოს წინააღმდეგ“). მხარის მიერ მითითებული მომსახურების საფასური იმთავითვე არ ქმნის მხარეთა შეთანხმებით გათვალისწინებული თანხის ოდენობის მოწინააღმდეგე მხარეზე დაკისრების საფუძველს, განსაკუთრებით იმ შემთხვევაში, როდესაც არ არის წარმოდგენილი კონკრეტული თანხის ანაზღაურების დამადასტურებელი რაიმე მტკიცებულება. სასამართლომ ხარჯების განსაზღვრისას უნდა მოახდინოს მხარის სამართლიანი დაკმაყოფილება. განსახილველ შემთხვევაში საქმეზე დადგენილი გარემოებებების გათვალისწინებით კასატორები ვერ ასაბუთებენ სისხლის სამართლის საქმეზე გაწეული მომსახურების გამო ზიანის ანაზღაურების სახით მოპასუხეზე დაკისრებული თანხის ოდენობის არაგონივრულობას და გაწეულ მომსახურებასთან შეუსაბამობას.

სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში კვების პროდუქტებისა და სხვა საყოფაცხოვრებო ნივთების შეძენაზე გაწეული ხარჯის ანაზღაურებასთან დაკავშირებით, საკასაციო პალატა სრულად იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობას მასზედ, რომ მოსარჩელემ ვერ დაადასტურა პატიმრობაში ყოფნის პერიოდში რაიმე ისეთი პროდუქტის თუ მომსახურების შეძენა, რასაც თავისუფლების შეზღუდვის არარსებობის შემთხვევაში არ საჭიროებდა. შესაბამისად, გ.წ-ე სასარჩელო მოთხოვნა - მატერიალური ზიანის სახით პატიმრის ანგარიშზე ჩარიცხული თანხის - 2715 ლარის ანაზღაურების თაობაზე უსაფუძვლოა.

ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით საკასაციო პალატა თვლის, რომ კასატორების მიერ მითითებული გარემოებები არ ქმნის საკასაციო საჩივრების დასაშვებად ცნობის საფუძველს. საკასაციო სასამართლო თვლის, რომ მოცემულ საქმეს არ გააჩნია პრინციპული მნიშვნელობა სასამართლო პრაქტიკისათვის, ხოლო საკასაციო საჩივრებს - წარმატების პერსპექტივა. ამდენად, არ არსებობს საკასაციო საჩივრების დასაშვებობის საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით რეგლამენტირებული არც ერთი საფუძველი, რის გამო საქართველოს გენერალური პროკურატურისა და გ.წ-ე საკასაციო საჩივრები არ უნდა იქნეს დაშვებული განსახილველად.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლით, 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 401-ე მუხლით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. საქართველოს გენერალური პროკურატურის და გ.წ-ეს საკასაციო საჩივრები მიჩნეულ იქნეს დაუშვებლად;

2. უცვლელად დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 29.10.2024წ. განჩინება;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე ნ. სხირტლაძე

მოსამართლეები: გ. გოგიაშვილი

თ. ოქროპირიძე