საქართველოს უზენაესი სასამართლო
გ ა ნ ჩ ი ნ ე ბ ა
საქართველოს სახელით
საქმე №ბს-670(კ-25) 7 ოქტომბერი, 2025 წელი
ქ. თბილისი
ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატა
შემადგენლობა:
ბიძინა სტურუა (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),
მაია ვაჩაძე, გოჩა აბუსერიძე
საქმის განხილვის ფორმა - ზეპირი მოსმენის გარეშე
კასატორი (მოპასუხე) - საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სპეციალური პენიტენციური სამსახური
მოწინააღმდეგე მხარე (მოსარჩელე) - ი.კ-ე
გასაჩივრებული განჩინება - თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 10 დეკემბრის განჩინება
დავის საგანი - მორალური და მატერიალური ზიანის ანაზღაურება
ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:
ი.კ-ემ 2022 წლის 8 აპრილს სარჩელით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას მოპასუხე საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მიმართ. სასარჩელო მოთხოვნის დაზუსტების შემდეგ მოსარჩელემ მის სასარგებლოდ სპეციალური პენიტენციური სამსახურისათვის მორალური ზიანის 80 000 (ოთხმოცი ათასი) ლარისა და მატერიალური ზიანის სახით 60 000 (სამოცი ათასი) ლარის ოდენობით ანაზღაურების დავალება მოითხოვა.
მოსარჩელის განმარტებით, იგი თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2017 წლის 1 ოქტომბრის განაჩენის საფუძველზე, 2017 წლის 6 თებერვლიდან სასჯელს იხდის სპეციალური პენიტენციური სამსახურის სხვადასხვა დაწესებულებაში. სასჯელის მოხდის პერიოდში მოპასუხემ არაერთხელ, უსაფუძვლოდ შელახა მოსარჩელის კანონიერი უფლებები, კერძოდ, ნახევრად ღია დაწესებულების ნაცვლად, მოპასუხეს იგი, როგორც მსჯავრდებული, განთავსებული ჰყავდა დახურული ტიპის დაწესებულებაში. მოპასუხემ, ასევე, სასჯელის მოხდის პერიოდში მსჯავრდებულს არაერთხელ შეუქმნა იმგვარი ვითარება, რა დროსაც მოსარჩელეს მიადგა მნიშვნელოვანი მორალური თუ მატერიალური ზიანი.
თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2024 წლის 26 მარტის გადაწყვეტილებით ი.კ-ის სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა; სპეციალურ პენიტენციურ სამსახურს ი.კ-ის სასარგებლოდ დაეკისრა მორალური ზიანის ანაზღაურება 3500 (სამი ათას ხუთასი) ლარის ოდენობით; დანარჩენ ნაწილში სარჩელი არ დაკმაყოფილდა. სასამართლომ თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2020 წლის 3 თებერვლის გადაწყვეტილების საფუძველზე მიიჩნია, რომ 2018 წლის მაისიდან 2020 წლის 31 აგვისტომდე პერიოდში ი.კ-ის ნახევრად ღია პენიტენციურ დაწესებულებაში გადაყვანაზე უარი იყო უკანონო და ამ პერიოდში მას მიადგა მორალური ზიანი, რაც ექვემდებარებოდა ანაზღაურებას, თუმცა სასამართლომ მიიჩნია, რომ მორალური ზიანის ანაზღაურებისათვის მოთხოვნილი თანხა, მოსარჩელის მიერ განცდილი სტრესისა და უარყოფითი ემოციების ხარისხის გათვალისწინებით, არ წარმოადგენს ადეკვატურ ოდენობას, რის გამოც სარჩელი ამ ნაწილში ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა და მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ 3500 ლარის ოდენობით მორალური ზიანის ანაზღაურება დაევალა. მორალური ზიანის ანაზღაურების სხვა საფუძვლები საქალაქო სასამართლომ არ გაიზიარა. მატერიალური ზიანის ანაზღაურების შესახებ მოთხოვნასთან დაკავშირებით კი, სასამართლომ უსაფუძვლოდ მიიჩნია მატერიალური ზიანის სახით სპეციალური პენიტენციური სამსახურისათვის 60 000 ლარის დაკისრება იმ საფუძვლით, რომ საქმეში არ არის წარმოდგენილი მტკიცებულებები, რომლითაც დადასტურდებოდა მოსარჩელისათვის მატერიალური ზიანის მიყენება.
საქალაქო სასამართლოს აღნიშნული გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა როგორც სპეციალურმა პენიტენციურმა სამსახურმა, ისე ი.კ-ემ.
თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 27 სექტემბრის განჩინებით განუხილველად იქნა დატოვებული ი.კ-ეს სააპელაციო საჩივარი, ხოლო პალატის 2024 წლის 10 დეკემბრის განჩინებით არ დაკმაყოფილდა სპეციალური პენიტენციური სამსახურის სააპელაციო საჩივარი და უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2024 წლის 26 მარტის გადაწყვეტილება. სააპელაციო სასამართლომ სრულად გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს დასკვნები მოცემული საქმის ფაქტობრივ და სამართლებრივ საკითხებთან დაკავშირებით.
თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 10 დეკემბრის განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრა სპეციალურმა პენიტენციურმა სამსახურმა, რომელმაც გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და სარჩელის დაკმაყოფილებაზე სრულად უარის თქმა მოითხოვა.
კასატორის განმარტებით, სააპელაციო სასამართლომ ყოველგვარი დასაბუთების გარეშე, არ გაიზიარა სამსახურის არგუმენტირებული პოზიცია. სასამართლომ არ უნდა დაუშვას პრეცედენტები, რომ ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ დისკრეციული უფლებამოსილების ფარგლებში მიღებული და დასაბუთებული გადაწყვეტილება, რომელიც ეხება პენიტენციურ დაწესებულებაში განთავსებული მსჯავრდებულისთვის საშიშროების რისკის სახის განსაზღვრასა და რისკის შესაბამისი პენიტენციური დაწესებულების შერჩევის საკითხს, დადგეს კითხვის ნიშნის ქვეშ. აღნიშნული საკითხები ეხება პენიტენციურ სისტემაში უსაფრთხოების მაღალი დონის შენარჩუნებას, მსჯავრდებულთა უსაფრთხოების საკითხებს, რაც განაპირობებს პენიტენციური სისტემის ნორმალურ ფუნქციონირებას.
კასატორი აღნიშნავს, რომ პენიტენციური სამსახური უზრუნველყოფს ბრალდებულისა და მსჯავრდებულის კანონიერი უფლებებისა და თავისუფლებების, ასევე მათი სამართლებრივი, სოციალური და პირადი უსაფრთხოების დაცვას, პატიმრობისა და თავისუფლების აღკვეთის აღსრულებას. პენიტენციური სამსახურის უარი მსჯავრდებულის სხვა დაწესებულებაში გადაყვანის თაობაზე დაეფუძნა იმ სამართლებრივი სიკეთის დაცვას, როგორიცაა პატიმრის უსაფრთხოება. შესაბამისად, სასამართლოს მსჯელობა, რომ პენიტენციურმა სამსახურმა ვერ დაასაბუთა რატომ ვერ იქნებოდა უზრუნველყოფილი მსჯავრდებულ ი.კ-ეს უსაფრთხოება კონკრეტულ დაწესებულებაში, უსაფუძვლო და დაუსაბუთებელია. ქვედა ინსტანციის სასამართლომ არ გაითვალისწინა საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2019 წლის 8 მაისის №395 ბრძანებით დამტკიცებული „მსჯავრდებულის რისკის სახეების, რისკის შეფასების კრიტერიუმების, რისკის შეფასებისა და გადაფასების წესის, მსჯავრდებულის იმავე ან სხვა ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში გადაყვანის წესისა და პირობების, აგრეთვე მსჯავრდებულთა საშიშროების რისკების შეფასების გუნდის საქმიანობისა და უფლებამოსილების განსაზღვრის წესი“. კასატორი უსაფუძვლოდ მიიჩნევს ი.კ-ეს მოთხოვნასაც მორალური ზიანის ანაზღაურებასთან დაკავშირებით, რამეთუ არ იკვეთება სამსახურის ბრალეულობა მოსარჩელისათვის რაიმე ზიანის მიყენების თვალსაზრისით.
საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2025 წლის 4 ივლისის განჩინებით, საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად წარმოებაში იქნა მიღებული საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სპეციალური პენიტენციური სამსახურის საკასაციო საჩივარი.
ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლის, საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სპეციალური პენიტენციური სამსახურის საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის მოთხოვნებს და არ ექვემდებარება დასაშვებად ცნობას შემდეგ გარემოებათა გამო:
საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილი განსაზღვრავს საკასაციო საჩივრის განსახილველად დასაშვებობის ამომწურავ საფუძვლებს, კერძოდ, აღნიშნული ნორმის თანახმად, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ საკასაციო საჩივარი დაიშვება, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს.
საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებული არც ერთი ზემოთ მითითებული საფუძვლით.
საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები სააპელაციო სასამართლოს განჩინების საკასაციო სასამართლოს მიერ დამკვიდრებული პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით და ამასთან, არ არსებობს საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღების ვარაუდი. სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება არ ეწინააღმდეგება ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს. ამასთან, საქმის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს მიერ საქმეზე ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების თვალსაზრისით.
საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ კასატორი ვერ ასაბუთებს სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვას მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით. კასატორი საკასაციო საჩივარში ვერ აქარწყლებს სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებსა და დასკვნებს.
საკასაციო სასამართლო იზიარებს მოცემულ საქმეზე ქვედა ინსტანციის სასამართლოების მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებსა და ამ გარემოებებთან დაკავშირებით გაკეთებულ სამართლებრივ შეფასებებს და მიიჩნევს, რომ ქვედა ინსტანციის სასამართლოებმა არსებითად სწორად გადაწყვიტეს მოცემული დავა.
საკასაციო სასამართლო, პირველ რიგში, აღნიშნავს, რომ თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2024 წლის 26 მარტის გადაწყვეტილებით ი.კ-ეს სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა; სპეციალურ პენიტენციურ სამსახურს მოსარჩელე ი.კ-ეს სასარგებლოდ დაეკისრა მორალური ზიანის ანაზღაურება 3500 (სამი ათას ხუთასი) ლარის ოდენობით; სარჩელი დანარჩენ ნაწილში არ დაკმაყოფილდა. საქალაქო სასამართლოს აღნიშნული გადაწყვეტილება სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის ნაწილში ი.კ-ემ, ხოლო სარჩელის დაკმაყოფილებულ ნაწილში - სპეციალურმა პენიტენციურმა სამსახურმა სააპელაციო წესით გაასაჩივრეს. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 27 სექტემბრის განჩინებით განუხილველად იქნა დატოვებული ი.კ-ეს სააპელაციო საჩივარი, ხოლო ამავე პალატის 2024 წლის 10 დეკემბრის განჩინებით სპეციალური პენიტენციური სამსახურის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა და უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2024 წლის 26 მარტის გადაწყვეტილება. შესაბამისად, აღნიშნული გარემოება მიუთითებს იმაზე, რომ გადაწყვეტილება სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის ნაწილში შესულია კანონიერ ძალაში, ხოლო საკასაციო სასამართლომ საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მიერ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრის ფარგლებში, გასაჩივრებული განჩინების კანონიერება უნდა შეამოწმოს მხოლოდ მორალური ზიანის თაობაზე სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილების ნაწილში.
საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სახელმწიფოს (მისი მოსამსახურის) მიერ მიყენებული ზიანის ანაზღაურების უფლება რეგლამენტირებულია საქართველოს კონსტიტუციით და იგი ადამიანის ერთ-ერთ ძირითად უფლებას წარმოადგენს. ამდენად, საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლის მე-4 პუნქტის თანახმად, ყველასთვის გარანტირებულია სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის ან ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოსაგან ან მოსამსახურისაგან უკანონოდ მიყენებული ზიანის სასამართლო წესით სრული ანაზღაურება შესაბამისად სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის ან ადგილობრივი თვითმმართველობის სახსრებიდან. აღნიშნული დანაწესით სახელმწიფომ აიღო ვალდებულება, სახელმწიფო სახსრებიდან აანაზღაუროს მისი მოსამსახურეების მიერ უკანონოდ მიყენებული ზიანი.
საკასაციო სასამართლო საგულისხმოდ მიიჩნევს, ყურადღება გაამახვილოს საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ ჩამოყალიბებულ მსჯელობაზე, რომლის თანახმად, „კონსტიტუციის 42-ე მუხლის მე-9 პუნქტის (ამჟამად კონსტიტუციის 18.4 მუხლი) უპირველეს მიზანს წარმოადგენს დაზარალებული პირის ინტერესების დაცვა მიყენებული ზარალის ანაზღაურების გზით. ... საქართველოს კონსტიტუციის 42-ე მუხლის მე-9 პუნქტი ზარალის ანაზღაურების უფლებას რამდენიმე წინაპირობის არსებობას უკავშირებს: 1. უნდა არსებობდეს სახელმწიფოს, ავტონომიური რესპუბლიკებისა და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოთა სახელით მოქმედი პირის ქმედებით პირისათვის ზარალის მიყენების ფაქტი; 2. ხსენებულ პირთა ქმედების უკანონო ხასიათი დადგენილი უნდა იყოს სათანადო წესით; 3. პირისათვის მიყენებული ზარალი გამოწვეული უნდა იყოს საქართველოს კონსტიტუციის 42-ე მუხლის მე-9 პუნქტში მითითებული სუბიექტების უკანონო ქმედებით და უნდა არსებობდეს მიზეზობრივი კავშირი უკანონო ქმედებასა და დამდგარ ზარალს შორის“ (2015 წლის 31 ივლისის გადაწყვეტილება საქმეზე №2/3/630 „საქართველოს მოქალაქე თინა ბეჟიტაშვილი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-3). აღსანიშნავია, რომ ზიანის ანაზღაურების მიზნებისათვის ზემოთ მოცემული პირობები კუმულაციური სახით უნდა იქნეს წარმოდგენილი და მათგან თუნდაც ერთ-ერთის არარსებობა ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნაზე უარის თქმის საფუძველია, ანუ, იმისათვის, რომ წარმოიშვას ზიანის ანაზღაურების წინაპირობა, სახეზე უნდა იყოს პირის მართლსაწინააღმდეგო მოქმედება (უმოქმედობა), წარმოშობილი ზიანი და მართლსაწინააღმდეგო ქმედებასა და დამდგარ ზიანს შორის პირდაპირი მიზეზობრივი კავშირი.
სახელმწიფოს პასუხისმგებლობა მისი ორგანოების მიერ მიყენებული ზიანისათვის ასევე დადგენილია ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის XIV თავის დებულებებით, კერძოდ, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 207-ე მუხლის თანახმად, თუ ამ კოდექსით სხვა რამ არ არის დადგენილი, ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ მიყენებული ზიანის ანაზღაურებისას გამოიყენება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით დადგენილი წესი. ამავე კოდექსის 208-ე მუხლის პირველი ნაწილით, სახელმწიფო ადმინისტრაციული ორგანოს, აგრეთვე მისი თანამდებობის პირის ან ამ ორგანოს სხვა სახელმწიფო მოსამსახურის ან საჯარო მოსამსახურის (გარდა ამ მუხლის მე-2 ნაწილით განსაზღვრული საჯარო მოსამსახურისა) მიერ თავისი სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას მიყენებული ზიანისათვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო.
საქმეზე დადგენილია, რომ ი.კ-ე თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2017 წლის 18 ოქტომბრის განაჩენით ცნობილ იქნა დამნაშავედ საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 180-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტითა და სისხლის სამართლის კოდექსის 362-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულების ჩადენისთვის და სასჯელის სახედ და ზომად განესაზღვრა: საქართველოს სსკ-ის 180-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით - თავისუფლების აღკვეთა 8 წლის ვადით; საქართველოს სსკ-ის 362-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტით კი თავისუფლების აღკვეთა 4 წლის ვადით. საქართველოს სსკ-ის 59-ე მუხლის მე-3 ნაწილის თანახმად, უფრო მკაცრმა სასჯელმა შთანთქა ნაკლებად მკაცრი სასჯელი და დანაშაულთა ერთობლიობით ი.კ-ეს სასჯელის სახედ და ზომად განესაზღვრა თავისუფლების აღკვეთა 8 წლის ვადით. სასჯელის მოხდის ვადის ათვლა დაიწყო დაკავების დღიდან - 2017 წლის 6 თებერვლიდან.
საკასაციო სასამართლო მიუთითებს სადავო პერიოდში მოქმედ პატიმრობის კოდექსზე (ძალადაკარგულია - 15.12.2023, №3988 (პენიტენციური კოდექსი)), რომელიც განსაზღვრავს სასამართლოს მიერ სისხლის სამართლის საქმეზე თავისუფლების აღკვეთის სახით დადგენილი განაჩენის აღსრულების წესსა და პირობებს, ბრალდებულთა და მსჯავრდებულთა სამართლებრივი დაცვის გარანტიებს, აწესრიგებს პატიმრობისა და თავისუფლების აღკვეთის აღსრულების ორგანოთა საქმიანობას, ადგენს პატიმრობისა და თავისუფლების აღკვეთის აღსრულებაში სახელმწიფო ორგანოთა, საზოგადოებრივ ორგანიზაციათა და მოქალაქეთა მონაწილეობის წესსა და პირობებს (მუხ. 3.1).
პატიმრობის კოდექსი განსაზღვრავს სპეციალური პენიტენციური სამსახურის დეფინიციას და მას განმარტავს, როგორც საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სისტემაში შემავალი სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულებას, რომელიც თავის უფლებამოსილებებს ახორციელებს საქართველოს კანონმდებლობით განსაზღვრულ ფარგლებში (მუხ. 6.1). ხსენებული ნორმატიული აქტი ჩამოთვლის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებების კატეგორიებს, კერძოდ: ა) გათავისუფლებისთვის მომზადების თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულება; ბ) დაბალი რისკის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულება; გ) ნახევრად ღია ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულება; დ) დახურული ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულება; ე) განსაკუთრებული რისკის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულება; ვ) არასრულწლოვანთა სარეაბილიტაციო დაწესებულება; ზ) ქალთა სპეციალური დაწესებულება (მუხ. 10.2). კოდექსის მე-6 მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, პატიმრობისა და თავისუფლების აღკვეთის აღმასრულებელი ორგანოები არიან სპეციალური პენიტენციური სამსახური და მისდამი დაქვემდებარებული პენიტენციური დაწესებულებები.
აღნიშნული კოდექსი ადგენს, რომ მსჯავრდებულისთვის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულების ტიპს საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით განსაზღვრავს სამსახურის გენერალური დირექტორი (მუხ. 46.2). სასჯელის შემდგომი მოხდის მიზნით მსჯავრდებული სამსახურის გენერალური დირექტორის გადაწყვეტილებით შეიძლება გადაყვანილ იქნეს სხვა პენიტენციურ დაწესებულებაში შემდეგ შემთხვევებში: ა) მსჯავრდებულის საშიშროების რისკის გათვალისწინებით ან მსჯავრდებულის გათავისუფლებისათვის მოსამზადებლად; ბ) პენიტენციური დაწესებულების დებულების სისტემატური დარღვევისას; გ) მსჯავრდებულისა და სხვა პირთა უსაფრთხოების ან პენიტენციური დაწესებულების უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად; დ) მსჯავრდებულის ავადმყოფობისას; ე) პენიტენციური დაწესებულების რეორგანიზაციისას; ვ) პენიტენციური დაწესებულების ლიკვიდაციისას; ზ) პენიტენციური დაწესებულების გადატვირთულობისას; თ) ამ კოდექსის 58-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული გარემოების არსებობისას; თ1) საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 1911 მუხლით გათვალისწინებული გარემოებების არსებობისას, თუ მოსამართლის განჩინებით სამსახურის გენერალურ დირექტორს დაევალება შესაბამისი მსჯავრდებულის უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად აუცილებელი განსაკუთრებული ზომების მიღება და ამ ღონისძიების გამოყენება აუცილებელია მსჯავრდებულის უსაფრთხოებისათვის; ი) მსჯავრდებულის თანხმობის არსებობისას; კ) სხვა მნიშვნელოვანი, დასაბუთებული გარემოების არსებობისას (მუხ. 46.4). მსჯავრდებულის რისკის სახეები, რისკის შეფასების კრიტერიუმები, რისკის შეფასებისა და გადაფასების წესი, მსჯავრდებულის სხვა თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში გადაყვანის წესი და პირობები, აგრეთვე გუნდის საქმიანობის წესი და უფლებამოსილება განისაზღვრება მინისტრის ბრძანებით (მუხ. 46.41).
პატიმრობის კოდექსის 46-ე მუხლის მე-5 ნაწილის თანახმად, ამ მუხლის მე-4 ნაწილით გათვალისწინებული საფუძვლით მსჯავრდებულის სხვა პენიტენციურ დაწესებულებაში გადაყვანისას მასზე ვრცელდება წესები, რომლებიც დადგენილია ამ რისკის მსჯავრდებულისათვის და რომელთა დაცვაც შესაძლებელია სხვა პენიტენციურ დაწესებულებაში, ხოლო ამავე მუხლის მე-6 ნაწილის თანახმად, ამ მუხლის მე-4 ნაწილის „გ“−„კ“ ქვეპუნქტებით გათვალისწინებული საფუძვლით სხვა პენიტენციურ დაწესებულებაში გადაყვანილი მსჯავრდებული შესაბამისი საფუძვლის აღმოფხვრისთანავე შეიძლება დაბრუნდეს იმ პენიტენციურ დაწესებულებაში, რომლიდანაც გადაიყვანეს.
განსახილველ შემთხვევაში დადგენილია, რომ 2017 წლის 2 ნოემბერს საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს პენიტენციური დეპარტამენტის დირექტორის მიერ მიღებულ იქნა №16331 ბრძანება, მსჯავრდებული ი.კ-ეს დახურული ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში განთავსების შესახებ, ხოლო მსჯავრდებულის რისკის შეფასების გუნდის 2018 წლის 13 მარტის სხდომის ოქმის თანახმად, მსჯავრდებულ ი.კ-ეს საშიშროების რისკის სახედ განისაზღვრა - საშუალო. ამავე ოქმით პენიტენციური დეპარტამენტის დირექტორს გაეწია რეკომენდაცია მსჯავრდებული ი.კ-ეს რისკის სახის შესაბამის დაწესებულებაში განთავსებასთან დაკავშირებით. 2018 წლის 19 მარტს, საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს პენიტენციური დეპარტამენტის დირექტორის №4160 ბრძანებით, მსჯავრდებულ ი.კ-ეს სასჯელის მოსახდელად განესაზღვრა ნახევრად ღია ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულება. იგი საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს №... პენიტენციური დაწესებულებიდან გადაყვანილ იქნა საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს №... პენიტენციურ დაწესებულებაში.
საქმის მასალებით დადგენილია, რომ 2018 წლის 30 აპრილს, საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს პენიტენციური დეპარტამენტის დირექტორის №6673 ბრძანებით, მსჯავრდებული ი.კ-ე №... პენიტენციური დაწესებულებიდან, პირადი განცხადების საფუძველზე, გადაყვანილ იქნა №... პენიტენციურ დაწესებულებაში.
თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2020 წლის 3 თებერვლის გადაწყვეტილებით (საქმე №3/7561-19) დადგენილია, რომ ი.კ-ეს სარჩელი მოპასუხე საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სპეციალური პენიტენციური სამსახურისათვის ახალი ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის გამოცემის დავალების თაობაზე ი.კ-ეს №... პენიტენციური დაწესებულებიდან №... პენიტენციურ დაწესებულებაში გადაყვანასთან დაკავშირებით, დაკმაყოფილდა და სპეციალურ პენიტენციურ სამსახურს დაევალა ახალი ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის გამოცემა ი.კ-ეს ღია და ნახევრად ღია №... პენიტენციურ დაწესებულებაში გადაყვანის თაობაზე. საქალაქო სასამართლოს 2020 წლის 3 თებერვლის გადაწყვეტილება უცვლელად დარჩა თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2020 წლის 14 ივლისის განჩინებით, რომელიც საკასაციო წესით არ გასაჩივრებულა.
თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2020 წლის 3 თებერვლის გადაწყვეტილების აღსრულების მიზნით, 2020 წლის 31 აგვისტოს, საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სპეციალური პენიტენციური სამსახურის გენერალური დირექტორის ბრძანების საფუძველზე, მსჯავრდებული ი.კ-ე №... პენიტენციური დაწესებულებიდან გადაყვანილ იქნა №... პენიტენციურ დაწესებულებაში, ხოლო 2020 წლის 1 სექტემბრის №2258 ბრძანებით მსჯავრდებული ი.კ-ე №... პენიტენციური დაწესებულებიდან გადაყვანილ იქნა №... პენიტენციურ დაწესებულებაში.
დაზარალებულად ცნობის შესახებ 2020 წლის 8 სექტემბრის დადგენილების თანახმად, 2020 წლის 1 სექტემბერს, დაახლოებით 15:05 საათზე, ქ. ...ში, ... ქ. №...-ში მდებარე პენიტენციური დეპარტამენტის №... დაწესებულების საცხოვრებელი კორპუსის №... საკანში, მსჯავრდებულებმა - მ.ზ-ემ და თ.გ-მა ჯგუფურად სცემეს მსჯავრდებულ ი.კ-ეს, რის შედეგადაც მას მიადგა დაზიანებები. აღნიშნულის საფუძველზე დაიწყო სისხლის სამართლის საქმის (№086010920003) გამოძიება, რომლის ფარგლებშიც 2020 წლის 8 სექტემბერს მიღებულ იქნა დადგენილება ი.კ-ეს დაზარალებულად ცნობის შესახებ.
საქმეზე დადგენილია, რომ ი.კ-ემ სარჩელით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას მოპასუხე სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მიმართ მოპასუხისათვის მის მიმართ საშიშროების რისკის გადაფასების პროცედურის წარმართვის დავალების, ასევე, არსებული კრიტერიუმების შესაბამისად, დაბალი საშიშროების რისკის სახის განსაზღვრის (რისკის შეცვლა) მოთხოვნით. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2021 წლის 29 სექტემბრის გადაწყვეტილებით (საქმე №3/4810-21), ი.კ-ეს სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა და მოპასუხე სპეციალურ პენიტენციურ სამსახურს დაევალა ი.კ-ეს მიმართ საშიშროების რისკის გადაფასების პროცედურის წარმართვა; ხოლო ი.კ-ეს სარჩელი მოპასუხისათვის არსებული კრიტერიუმების შესაბამისად, დაბალი საშიშროების რისკის განსაზღვრის დავალების თაობაზე, არ დაკმაყოფილდა. აღნიშნული გადაწყვეტილება თბილისის სააპელაციო სასამართლოს მიერ უცვლელად დარჩა, ხოლო საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2022 წლის 30 სექტემბრის განჩინებით სამსახურის საკასაციო საჩივარი დაუშვებლად იქნა ცნობილი.
ასევე დადგენილია, რომ 2022 წლის 21 მარტს ი.კ-ემ განცხადებით მიმართა საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სპეციალურ პენიტენციურ სამსახურს და სასჯელის შემდგომი მოხდის მიზნით, მოითხოვა მოქმედი კანონმდებლობისა და სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებების საფუძველზე, მისი თბილისის №... დაწესებულებიდან ...ის №... ნახევრად ღია ტიპის დაწესებულებაში გადაყვანა. სპეციალური პენიტენციური სამსახურის 2022 წლის 25 მარტის №84561/01 გადაწყვეტილებით მსჯავრდებულ ი.კ-ეს ეცნობა, რომ მისი გადაყვანა №... პენიტენციური დაწესებულებიდან №... პენიტენციურ დაწესებულებაში, უსაფრთხოების მიზნებიდან გამომდინარე, არ იგეგმებოდა.
თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 5 ოქტომბრის გადაწყვეტილებით (საქმე №3/2051-22) დადგენილია, რომ ი.კ-ეს სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; სადავო საკითხის გადაუწყვეტლად ბათილად იქნა ცნობილი საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სპეციალური პენიტენციური სამსახურის 2022 წლის 25 მარტის გადაწყვეტილება მოსარჩელის №... დაწესებულებაში გადაყვანაზე უარის თქმის შესახებ და მოპასუხე სპეციალურ პენიტენციურ სამსახურს საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებების გამოკვლევისა და შეფასების შემდეგ, დაევალა ახალი ინდივიდუალურ ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის გამოცემა ი.კ-ეს №... ნახევრად ღია ტიპის პენიტენციურ დაწესებულებაში გადაყვანის საკითხთან დაკავშირებით.
საკასაციო სასამართლო მიუთითებს საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2019 წლის 8 მაისის №395 ბრძანებით დამტკიცებული „მსჯავრდებულის რისკის სახეების, რისკის შეფასების კრიტერიუმების, რისკის შეფასებისა და გადაფასების წესის, მსჯავრდებულის იმავე ან სხვა ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში გადაყვანის წესისა და პირობების, აგრეთვე მსჯავრდებულთა საშიშროების რისკების შეფასების გუნდის საქმიანობისა და უფლებამოსილების განსაზღვრის წესზე“, რომელიც განსაზღვრავს პენიტენციურ დაწესებულებაში, მსჯავრდებულთა (გარდა ამ ბრძანების მე-2 პუნქტით განსაზღვრული მსჯავრდებულებისა) საშიშროების რისკის სახეებს, შეფასების/გადაფასების წესს, რისკის შეფასების კრიტერიუმებს, რისკის შეფასების საფუძველზე მსჯავრდებულთა იმავე ან სხვა ტიპის დაწესებულებაში გადაყვანის წესსა და პირობებს, მსჯავრდებულის საშიშროების რისკების შეფასების გუნდის, აგრეთვე მონაცემთა პირველადი დამუშავების ჯგუფის შემადგენლობასა და უფლებამოსილებას. დასახელებული „წესის“ მე-2 მუხლის მიხედვით, ამ წესის მიზნებისათვის, შესაბამისი უფლებამოსილი პირები საქმიანობას ახორციელებენ დამოუკიდებლობის, აღმასრულებელი პრივილეგიის, კანონიერების, გამჭვირვალობის, მიუკერძოებლობისა და კანონის წინაშე თანასწორობის პრინციპების დაცვით.
„წესის“ მე-3 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, სასჯელის შემდგომი მოხდის მიზნით, მსჯავრდებული საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს (შემდგომში – სამინისტრო) მმართველობის სფეროში მოქმედი სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულების - სპეციალური პენიტენციური სამსახურის (შემდგომში – სამსახური) გენერალური დირექტორის (შემდგომში – გენერალური დირექტორი) გადაწყვეტილებით შეიძლება გადაყვანილ იქნეს იმავე ან სხვა ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში (შემდგომში – დაწესებულება), საშიშროების რისკის ფაქტორის გათვალისწინებით.
„წესის“ მე-5 მუხლით განსაზღვრულია მსჯავრდებულთა საშიშროების რისკის სახეები, კერძოდ, საშიშროების რისკის სახეებია: ა) დაბალი; ბ) საშუალო; გ) მომეტებული; დ) მაღალი. მე-4 მუხლი კი ითვალისწინებს მსჯავრდებულთა საშიშროების რისკის განმსაზღვრელ იმ კრიტერიუმებს, რომელიც გათვალისწინებულ უნდა იქნეს დაწესებულების, გარშემომყოფთა, საზოგადოების, სახელმწიფოს ან/და სამართალდამცველი ორგანოების უსაფრთხოებისათვის.
მსჯავრდებულის საშიშროების რისკის შეფასების პროცესი იწყება მსჯავრდებულის შესახებ ინფორმაციის დამუშავებით, რომლისთვისაც დაწესებულების დირექტორი (შემდგომში – დირექტორი) ქმნის მონაცემთა პირველადი დამუშავების ჯგუფს (შემდგომში – ჯგუფი) და ადგენს იმ მსჯავრდებულთა სიას, რომელთა მონაცემებიც უნდა დაამუშაოს ჯგუფმა. ჯგუფი შედგება სპეციალური პენიტენციური სამსახურის არანაკლებ 3 თანამშრომლისგან. ჯგუფის შემადგენლობაში შედიან: ა) დაწესებულების სამართლებრივი რეჟიმის განყოფილების არანაკლებ 1 წარმომადგენელი; ბ) დაწესებულების სპეციალური აღრიცხვის განყოფილების არანაკლებ 1 წარმომადგენელი; გ) სამსახურის მსჯავრდებულთა რესოციალიზაცია-რეაბილიტაციის დეპარტამენტის არანაკლებ 1 წარმომადგენელი („წესის“ მუხ. 6). ჯგუფის მიერ დამუშავებულ ინფორმაციას (შევსებულ ფორმას) ჯგუფის უფროსი წარუდგენს დირექტორს. დირექტორი ვალდებულია აღნიშნული დოკუმენტაცია, მიღებიდან არაუგვიანეს 3 სამუშაო დღისა, მსჯავრდებულის საშიშროების რისკის სახის დადგენის მიზნით გაუგზავნოს მსჯავრდებულის საშიშროების რისკების შეფასების გუნდს (შემდგომში – გუნდი) („წესის“ მუხ. 7.5). გუნდი დამოუკიდებლად, მულტიდისციპლინური მიდგომის საფუძველზე ახორციელებს მსჯავრდებულის საშიშროების რისკის შეფასებას და მისი რისკის სახის დადგენას. გუნდის წევრი შეიძლება იყოს პირი, რომელსაც აქვს სათანადო განათლება და პროფესიული გამოცდილება, აგრეთვე საქმიანი და მორალური თვისებები და შეუძლია შეასრულოს გუნდის წევრის ფუნქციები (მუხ. 8.1). გუნდი სხდომაზე განიხილავს დირექტორისა და დეპარტამენტის უსაფრთხოების მთავარი სამმართველოს უფროსის მიერ გაგზავნილ მასალებს და მსჯავრდებულის შესახებ დეპარტამენტის უსაფრთხოების მთავარი სამმართველოს უფროსის მიერ გაგზავნილი მასალების მიღებიდან 20 სამუშაო დღის ვადაში, იღებს გადაწყვეტილებას მსჯავრდებულის საშიშროების რისკის დადგენის თაობაზე (მუხ. 13). გუნდის მიერ მსჯავრდებულის საშიშროების რისკის შეფასების საფუძველზე, მსჯავრდებულის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში დატოვების, ასევე, იმავე ან სხვა ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში გადაყვანის გადაწყვეტილებას ბრძანების სახით იღებს გენერალური დირექტორი („წესის“ მუხ. 15.1).
„მსჯავრდებულის რისკის სახეების, რისკის შეფასების კრიტერიუმების, რისკის შეფასებისა და გადაფასების წესის, მსჯავრდებულის იმავე ან სხვა ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში გადაყვანის წესისა და პირობების, აგრეთვე მსჯავრდებულთა საშიშროების რისკების შეფასების გუნდის საქმიანობისა და უფლებამოსილების განსაზღვრის წესის“ მე-5 მუხლის მე-3 პუნქტის თანახმად, საშიშროების საშუალო რისკის მქონე არის მსჯავრდებული, რომლისგან მომდინარე საფრთხე დაწესებულებისთვის ან გარშემომყოფთათვის, აგრეთვე საზოგადოებისათვის, სახელმწიფოს ან/და სამართალდამცველი ორგანოებისათვის, ამ წესის მე-4 მუხლით განსაზღვრული კრიტერიუმების გათვალისწინებით, არის საშუალო. განსახილველ შემთხვევაში, დადგენილია, რომ მსჯავრდებულ ი.კ-ეს საშიშროების რისკის სახედ განისაზღვრა - საშუალო.
სადავო პერიოდში მოქმედი პატიმრობის კოდექსი განსაზღვრავდა თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებების სახეებს მათი კატეგორიების მიხედვით, კერძოდ, დასახელებული კოდექსის მე-11 მუხლის თანახმად, ნახევრად ღია ტიპის დაწესებულება არის განსაკუთრებულად დაცული, შეიარაღებული დაცვით უზრუნველყოფილი, სპეციალური დამცავი ზღუდეებით გარშემორტყმული დაწესებულება, რომელშიც უზრუნველყოფილია მსჯავრდებულთა მუდმივი მეთვალყურეობა; ნახევრად ღია ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში მსჯავრდებულები განთავსებული არიან საერთო საცხოვრებელში, სადაც შესაძლებელია განხორციელდეს ვიზუალური ან/და ელექტრონული საშუალებით მეთვალყურეობა და კონტროლი ამ კოდექსის 54-ე მუხლის შესაბამისად; ნახევრად ღია ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში მსჯავრდებულებს შეუძლიათ დამოუკიდებლად, დადგენილი წესით გადაადგილდნენ დაწესებულების ტერიტორიაზე. ამავე კოდექსის მე-12 მუხლის თანახმად, დახურული ტიპის დაწესებულება არის განსაკუთრებულად დაცული, როგორც შეიარაღებული დაცვით უზრუნველყოფილი, ისე სასიგნალიზაციო სისტემით აღჭურვილი, სპეციალური დამცავი ზღუდეებით გარშემორტყმული დაწესებულება, რომელშიც უზრუნველყოფილია მსჯავრდებულთა მუდმივი მეთვალყურეობა. დახურული ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში მსჯავრდებულები განთავსებული არიან სპეციალურ საკნებში, სადაც შესაძლებელია განხორციელდეს ვიზუალური ან/და ელექტრონული საშუალებით მეთვალყურეობა და კონტროლი ამ კოდექსის 54-ე მუხლის შესაბამისად.
პატიმრობის კოდექსის IX თავი განსაზღვრავს ნახევრად ღია ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში სასჯელის მოხდის მიზნით განსათავსებელი პირების ჩამონათვალსა და აღნიშნული კატეგორიის დაწესებულებაში სასჯელის მოხდის პირობებს, რომელიც მკვეთრად განსხვავდება ამავე კოდექსის X თავით რეგულირებულ საკითხთან, რომელიც ითვალისწინებს დახურული ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში განსათავსებელი პირების ჩამონათვალსა და აღნიშნული ტიპის დაწესებულებაში სასჯელის მოხდის პირობებს.
საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2019 წლის 8 მაისის №395 ბრძანებით დამტკიცებული „წესი“ განსაზღვრავს მსჯავრდებულის კონკრეტულ დაწესებულებაში განთავსებას მათი საშიშროების რისკის სახიდან გამომდინარე, კერძოდ, „წესის“ მე-5 მუხლის მე-3 და მე-4 პუნქტების მიხედვით, საშუალო რისკის მქონე მსჯავრდებული თავსდება ნახევრად ღია ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში; მომეტებული რისკის მქონე მსჯავრდებული კი - დახურული ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში.
ზემოაღნიშნულ ნორმათა შინაარსის, ასევე საქმის მასალების ფაქტობრივი გარემოებების სამართლებრივი შეფასების გათვალისწინებით, საკასაციო სასამართლო იზიარებს ქვედა ინსტანციის სასამართლოების მსჯელობას, რომ ნახევრად ღია პენიტენციურ დაწესებულებაში ი.კ-ეს გადაყვანაზე უარი 2018 წლის მაისიდან, ანუ იმ დროიდან, როცა იგი პირადად ითხოვდა მისი, როგორც მსჯავრდებულის საშიშროების რისკის შესაფერის დაწესებულებაში გადაყვანას, 2020 წლის 31 აგვისტომდე (სასამართლოს 2020 წლის 3 თებერვლის კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილების (საქმე №3/7561-19) აღსრულებამდე) პერიოდში იყო უკანონო და ამ პერიოდის განმავლობაში მას მიადგა მორალური ზიანი. საგულისხმოა, რომ მსჯავრდებულის საშიშროების საშუალო რისკის არსებობის პირობებში მისი დახურულ დაწესებულებაში განთავსება წინააღმდეგობაში მოდიოდა დავის განხილვის პერიოდში მოქმედ პატიმრობისა და თავისუფლების აღკვეთის აღსრულების შესახებ საქართველოს კანონმდებლობასთან. კასატორის მითითება მსჯავრდებულ ი.კ-ეს №... პენიტენციური დაწესებულებიდან №... დაწესებულებაში მისი უსაფრთხოების მიზნით გადმოყვანის თაობაზე უსაფუძვლო და დაუსაბუთებელია, რამეთუ №... პენიტენციური დაწესებულების გარდა, მსჯავრდებულის საშიშროების რისკის შესაფერისი სხვა დაწესებულებაც არსებობდა. ამასთან, მოპასუხე ადმინისტრაციულ ორგანოს არ მიუთითებია სხვა, ნახევრად ღია დაწესებულებაში ი.კ-ეს გადაყვანის შეუძლებლობის მიზეზებზე.
საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, თუ სახელმწიფო მოსამსახურე ან საჯარო მოსამსახურე განზრახ ან უხეში გაუფრთხილებლობით არღვევს თავის სამსახურებრივ მოვალეობას სხვა პირის მიმართ, სახელმწიფო (მუნიციპალიტეტი) ან ის ორგანო, რომელშიც აღნიშნული მოსამსახურე მუშაობს, ვალდებულია აანაზღაუროს მიყენებული ზიანი. განზრახვის ან უხეში გაუფრთხილებლობის დროს სახელმწიფო მოსამსახურე ან საჯარო მოსამსახურე სახელმწიფოსთან (მუნიციპალიტეტთან) ერთად, სოლიდარულად აგებს პასუხს. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ზემოაღნიშნული დანაწესი ასევე გულისხმობს მორალური ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლებას. მორალური ზიანი არაქონებრივ ზიანს წარმოადგენს და მას ქონებრივი ეკვივალენტი არ გააჩნია, იგი დაკავშირებულია პირის პატივისა და ღირსების შელახვასთან, განცდილ სტრესთან, შიშთან, უარყოფით ემოციებთან და ა.შ.. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ მორალური ზიანის ანაზღაურების ვალდებულება დაკავშირებულია არაქონებრივი უფლებების დარღვევასთან. არაქონებრივი ზიანის მოთხოვნის წარმოშობისათვის საკმარისია არსებობდეს არაქონებრივი უფლების ხელყოფის ფაქტი, რაც მოცემულ შემთხვევაში სახეზეა. „მორალური ზიანის მოცულობას (რომელსაც არ გააჩნია მატერიალური გამოხატულება) განსაზღვრავს სასამართლო გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების სახით“... „მორალური ზიანის ანაზღაურების შემთხვევაში არ ხდება ხელყოფილი უფლების რესტიტუცია, რადგან მიყენებულ ზიანს ფულადი ეკვივალენტი არ გააჩნია. შეუძლებელია ფულადი ფორმით ჯანმრთელობის შეფასება, კომპენსაციის მიზანია მორალური ზიანით გამოწვეული ტკივილების, ნეგატიური განცდების შემსუბუქება, დადებითი ემოციების გამოწვევა, რომელიც ეხმარება დაზარალებულს სულიერი გაწონასწორების მიღწევაში, სოციალურ ურთიერთობებში ჩართვაში, რაც მორალური (არაქონებრივი) ზიანის ანაზღაურების სატისფაქციურ ფუნქციას შეადგენს“ (სუსგ №ბს-972-936(3კ-08), 08.04.2009წ.).
ამდენად, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ მოსარჩელის სასარგებლოდ მორალური ზიანის სახით 3500 ლარის ანაზღაურების მოპასუხე სპეციალური პენიტენციური სამსახურისთვის დაკისრება საფუძვლიანია.
რაც შეეხება კასატორის მითითებას დისკრეციულ უფლებამოსილებასთან დაკავშირებით, საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ადმინისტრაციული ორგანო, თავისი ნორმატიულად განსაზღვრული მიზნებისა და ფუნქციების შესასრულებლად, მოქმედებს დისკრეციული უფლებამოსილების ფარგლებში და გადაწყვეტილების მიღებისას, გარდა კანონიერებისა, ითვალისწინებს აგრეთვე მიზანშეწონილობის საკითხს, თუმცა დისკრეციული უფლებამოსილება არ გულისხმობს მოქმედების სრულ თავისუფლებას, არამედ დისკრეციული უფლებამოსილების განხორციელებისას, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის მე-6 და მე-7 მუხლებიდან გამომდინარე, ადმინისტრაციულმა ორგანომ, ერთი მხრივ, უნდა უზრუნველყოს ასეთი უფლებამოსილების მინიჭების მიზნის დადგენა და მიღწევა, მეორე მხრივ კი, უნდა დაიცვას საჯარო და კერძო ინტერესთა პროპორციულობის პრინციპი. საკასაციო სასამართლო მიუთითებს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის მე-2 მუხლის პირველი ნაწილის „ლ“ ქვეპუნქტზე, რომლის შესაბამისად, დისკრეციულ უფლებამოსილებას წარმოადგენს უფლებამოსილება, რომელიც ადმინისტრაციულ ორგანოს ან თანამდებობის პირს ანიჭებს თავისუფლებას საჯარო და კერძო ინტერესების დაცვის საფუძველზე კანონმდებლობის შესაბამისი რამდენიმე გადაწყვეტილებიდან შეარჩიოს ყველაზე მისაღები გადაწყვეტილება. ამავე კოდექსის მე-7 მუხლის პირველი ნაწილი განსაზღვრავს, რომ დისკრეციული უფლებამოსილების განხორციელებისას არ შეიძლება გამოიცეს ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი, თუ პირის კანონით დაცული უფლებებისა და ინტერესებისათვის მიყენებული ზიანი არსებითად აღემატება იმ სიკეთეს, რომლის მისაღებადაც იგი გამოიცა. ამავე მუხლის მე-2 ნაწილის მიხედვით კი, დისკრეციული უფლებამოსილების განხორციელებისას გამოცემული ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტით გათვალისწინებულმა ზომებმა არ შეიძლება გამოიწვიოს პირის კანონიერი უფლებებისა და ინტერესების დაუსაბუთებელი შეზღუდვა. აღნიშნული მეტყველებს იმაზე, რომ დისკრეციული უფლებამოსილება არ არის შეუზღუდავი და ადმინისტრაციულმა ორგანომ მხედველობაში უნდა მიიღოს ფაქტობრივი გარემოებები, საჯარო და კერძო ინტერესების პროპორციულობა და ამის საფუძველზე, მიიღოს დასაბუთებული გადაწყვეტილება (სუსგ №ბს-1261(კ-24), 18.02.2025წ.; სუსგ №ბს-1136(კ-24), 18.02.2025წ.).
განსახილველ შემთხვევაში, მოპასუხე ადმინისტრაციული ორგანო, კანონმდებლობით მინიჭებული დისკრეციული უფლებამოსილების ფარგლებში, უფლებამოსილი იყო მიეღო კანონმდებლობით გათვალისწინებული ყველაზე მისაღები გადაწყვეტილება და მსჯავრდებული პირი, მისი საშიშროების რისკის სახის გათვალისწინებით, №... დაწესებულების გარდა განეთავსებინა თავისუფლების აღკვეთის სხვა შესაფერის დაწესებულებაში.
საკასაციო სასამართლო დამატებით მიუთითებს, რომ კასატორი საკასაციო საჩივარში ვერ ასაბუთებს ასანაზღაურებელი თანხის არაგონივრულობას. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 102-ე მუხლის მიხედვით, თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზეც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს. ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის მე-17 მუხლის 1-ელი ნაწილის მიხედვით კი, მოსარჩელე ვალდებულია დაასაბუთოს თავისი სარჩელი, წარადგინოს თავისი შესაგებელი და შესაბამისი მტკიცებულებები. ხოლო მოპასუხე ვალდებულია წარადგინოს წერილობითი პასუხი (შესაგებელი) და შესაბამისი მტკიცებულებები. მითითებული დებულება ადგენს მხარეთა საპროცესო მოვალეობებს ადმინისტრაციულ სამართალწარმოებაში, რაც უზრუნველყოფს მხარეთა შეჯიბრებითობის პრინციპის სრულყოფილ რეალიზაციას. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ განსახილველ შემთხვევაში საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სპეციალურმა პენიტენციურმა სამსახურმა ვერ დაასაბუთა მორალური ზიანის ქვედა ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილი ოდენობით ანაზღაურების უსაფუძვლობა.
ამდენად, საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ მოცემულ საქმეს არ გააჩნია არავითარი პრინციპული მნიშვნელობა სასამართლო პრაქტიკისათვის, ხოლო საკასაციო საჩივარს - წარმატების პერსპექტივა.
ზემოთქმულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ არ არსებობს საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით რეგლამენტირებული არც ერთი საფუძველი, რის გამოც საკასაციო საჩივარი არ უნდა იქნეს დაშვებული განსახილველად.
ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლით, 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 401-ე მუხლით,
დ ა ა დ გ ი ნ ა:
1. საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სპეციალური პენიტენციური სამსახურის საკასაციო საჩივარი მიჩნეულ იქნეს დაუშვებლად;
2. უცვლელად დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 10 დეკემბრის განჩინება;
3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.
მოსამართლეები: ბ. სტურუა
მ. ვაჩაძე
გ. აბუსერიძე
