საქართველოს უზენაესი სასამართლო
გ ა დ ა წ ყ ვ ე ტ ი ლ ე ბ ა
საქართველოს სახელით
ბს-81(კ-19) 31 ივლისი, 2025წ.
ქ. თბილისი
ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატამ
შემდეგი შემადგენლობით:
ნუგზარ სხირტლაძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),
მოსამართლეები: ქეთევან ცინცაძე, ბიძინა სტურუა
განხილვის ფორმა - ზეპირი მოსმენის გარეშე
კასატორი (მოპასუხე) – მ. გ-ი
მოწინააღმდეგე მხარე (მოსარჩელე) - სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტო
გასაჩივრებული გადაწყვეტილება _ თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 04.10.2018წ. გადაწყვეტილება
დავის საგანი – სამეწარმეო საქმიანობისთვის მართლზომიერი საფუძვლის გარეშე სახელმწიფოს ქონებით სარგებლობის საფასურის ანაზღაურება, კეთილსინდისიერი მფლობელობა
ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:
სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნულმა სააგენტომ 25.10.2017წ. სარჩელით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას მოპასუხის მ. გ-ის მიმართ. მოსარჩელემ მოითხოვა სახელმწიფოს საკუთრებაში არსებული უძრავი ქონების არამართლზომიერი სარგებლობისთვის 2017 წლის პირველი იანვრიდან გადაწყვეტილების აღსრულებამდე ყოველთვიურად 125 ლარის მოსარჩელის სასარგებლოდ მოპასუხისთვის დაკისრება.
მოსარჩელემ აღნიშნა, რომ ქ. თბილისში, ...ს ქ. №...-ში მდებარე უძრავი ქონება წარმოადგენს სახელმწიფო საკუთრებას (საკადასტრო კოდი ...). აღნიშნული ქონების ნაწილით, კერძოდ №5 შენობის 15,68კვ.მ. ფართით 2017 წლის იანვრიდან დღემდე არამართლზომიერად სარგებლობს და სამეწარმეო საქმიანობისთვის იყენებს ინდმეწარმე მ. გ-ი. სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს №001920617 დასკვნის თანახმად ქ. თბილისში, ...ს გამზ. №...-ში მდებარე №5 შენობაში განთავსებული 15,68კვ.მ. ფართის მთლიანი ყოველთვიური საიჯარო ქირის საბაზრო ღირებულება 2017 წლის იანვრიდან დღემდე შეადგენს 125 ლარს. მოპასუხეს გაეგზავნა სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს 10.03.2017წ. №7/1147, 18.04.2017წ. №7/18566 და 15.06.2017წ. №7/29634 წერილები, რომლებითაც ეცნობა სამეწარმეო საქმიანობისათვის სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული ფართით არამართლზომიერად სარგებლობისთვის სახელმწიფო ბიუჯეტში 2017 წლის პირველი იანვრიდან სარგებლობის საფასურის გადახდის ვალდებულების თაობაზე და განესაზღვრა ვადა. მიუხედავად ამისა, მ. გ-ის ვალდებულება დღემდე არ შეუსრულებია. მოსარჩელემ მოთხოვნის სამართლებრივ საფუძვლად მიუთითა „სახელმწიფო ქონების შესახებ“ კანონის 36.13 მუხლზე, რომლის თანახმად სახელმწიფო ქონებით მოსარგებლე, რომელსაც არ აქვს ამ ქონებით მართლზომიერად სარგებლობის უფლების დამადასტურებელი დოკუმენტი და რომელიც ქონებას სამეწარმეო საქმიანობისათვის (კომერციული მიზნით) იყენებს, ვალდებულია ქონების მმართველის წერილობითი მოთხოვნის თანახმად საქართველოს სახელმწიფო ბიუჯეტში გადაიხადოს სარგებლობაში გადაცემის საფასური, საბაზრო ღირებულების შესაბამისად (საექსპერტო/აუდიტორული დასკვნის საფუძველზე), საჯარო რეესტრში სახელმწიფოს საკუთრების უფლების რეგისტრაციის მომენტიდან სარგებლობის მთელი პერიოდისათვის.
თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 18.05.2018წ. გადაწყვეტილებით სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს სარჩელი არ დაკმაყოფილდა. საქალაქო სასამართლომ მიუთითა „სახელმწიფო ქონების შესახებ“ კანონის პირველ, მე-2, 36-ე მუხლებზე და აღნიშნა, რომ სახელმწიფო ქონების სარგებლობაში გადაცემა რეგულირდება კონკრეტული წესებით, რაც მოითხოვს მოსარგებლისაგან სარგებლობის სანაცვლოდ გარკვეული საზღაურის გადახდას. კანონი ამავე ვალდებულებას აკისრებს ასევე იმ პირებს, რომლებიც საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით გათვალისწინებული სარგებლობის ფორმების (მაგ. იჯარის ხელშეკრულება) ანუ სარგებლობის უფლების დამადასტურებელი დოკუმენტის გარეშე, სამეწარმეო მიზნებისთვის სარგებლობენ სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული ქონებით. სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა იმ გარემოებაზე, რომ 10.01.2017წ. მ...სა (მეიჯარე) და ინდმეწარმე მ. გ-ის (მოიჯარე) შორის დაიდო იჯარის ხელშეკრულება, რომლის თანახმად მეიჯარემ დროებით სარგებლობაში გადასცა მოიჯარეს ქ. თბილისში, ...ს ქ. №...-ში მდებარე უძრავი ქონების ფართი - 16 კვ.მ., შესაბამისად მოპასუხეს საიჯარო ხელშეკრულება ჰქონდა გაფორმებული მითითებულ ფონდთან, იგი ხელშეკრულების პირობებს ასრულებდა ჯეროვნად და იხდიდა საიჯარო თანხას, ამასთან მოპასუხისთვის არ იყო ცნობილი ის გარემოება, რომ სადავო უძრავი ქონება წარმოადგენდა სახელმწიფოს საკუთრებას. აღნიშნულის გამო საქალაქო სასამართლომ მიიჩნია, რომ არ არსებობს სარჩელის დაკმაყოფილების ფაქტობრივი და სამართლებრივი საფუძვლები.
თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 18.05.2018წ. გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გასაჩივრდა სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს მიერ.
თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 04.10.2018წ. გადაწყვეტილებით სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა, გაუქმდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 18.05.2018წ. გადაწყვეტილება და მიღებულ იქნა ახალი გადაწყვეტილება, სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს სარჩელი დაკმაყოფილდა, ინდმეწარმე მ. გ-ის სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს სასარგებლოდ დაეკისრა თანხის გადახდა სახელმწიფოს საკუთრებაში არსებული უძრავი ქონების არამართლზომერი სარგებლობისთვის 2017 წლის 01 იანვრიდან გადაწყვეტილების აღსრულებამდე ყოველთვიურად 125 ლარის ოდენობით. სააპელაციო პალატამ მიუთითა, რომ ქ. თბილისში, ...ს გამზირზე მდებარე 3105 კვ.მ. მიწის ნაკვეთის (საკადასტრო კოდი ...) რეგისტრირებულ მესაკუთრეს 2015 წლის 24 მარტიდან წარმოადგენს სახელმწიფო. 10.01.2017წ. მ...სა და მ. გ-ის შორის დაიდო იჯარის ხელშეკრულება ქ. თბილისში, ...ს ქ. №...-ში მდებარე 16 კვ.მ. უძრავ ქონებაზე. საერთო სასამართლოებში მიმდინარეობს მ...ს სარჩელის განხილვა მოპასუხეების სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს, საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს და საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს მიმართ უძრავი ქონების საკადასტრო კოდით ... სახელმწიფოს საკუთრებაზე რეგისტრაციის კანონიერებასთან დაკავშირებით. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 29.12.2017წ. გადაწყვეტილებით ფონდის სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ, სადავო საკითხის გადაუწყვეტლად ბათილად იქნა ცნობილი საჯარო რეესტრის 24.03.2015წ. №... გადაწყვეტილება და მოპასუხეებს დაევალათ საქმისათვის არსებითი მნიშვნელობის მქონე გარემოებათა გამოკვლევისა და შეფასების შემდეგ ახალი აქტის გამოცემა. სასამართლოს მითითებული გადაწყვეტილება არ არის შესული კანონიერ ძალაში, ამდენად მოცემულ ეტაპზე ... საკადასტრო კოდის მქონე უძრავი ქონების მესაკუთრეს წარმოადგენს სახელმწიფო. იგი ასეთად არის აღრიცხული უფლებათა რეესტრში, რომლის ჩანაწერის მიმართ მოქმედებს სისწორისა და უტყუარობის პრეზუმფცია. ის გარემოება, რომ აღნიშნულ უძრავ ქონებაზე მესამე პირი აცხადებს პრეტენზიას და სასამართლოში მიმდინარეობს დავა, განსახილველი დავის ბედზე ვერ იქონიებს გავლენას. ვინაიდან პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილებით სადავო საკითხის გადაუწყვეტლად იქნა ბათილად ცნობილი სადავო სარეგისტრაციო ჩანაწერი, ახალი ადმინისტრაციული წარმოების ეტაპზე შესაძლოა კვლავაც არ იქნეს მიღებული ფონდის ინტერესის სასარგებლო გადაწყვეტილება, რაც დავის კვლავ სასამართლოში გაგრძელებას განაპირობებს. განსახილველი დავის გადაწყვეტა ვერ იქნება დამოკიდებული ... საკადასტრო კოდის მქონე უძრავი ქონების მესაკუთრის დადგენის შესახებ დავაზე. ძალაში მყოფი სარეგისტრაციო ჩანაწერის სისწორეში ეჭვის შეტანის შემთხვევაში, საფრთხე შეექმნება რეგისტრაციას დაქვემდებარებული ობიექტების ბრუნვაუნარიანობას.
სააპელაციო პალატამ მიუთითა სამოქალაქო კოდექსის 312-ე მუხლზე და აღნიშნა, რომ განსახილველ შემთხვევაში სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებით ან/და სხვა სახის სამართლებრივი დოკუმენტით არ არის დადასტურებული სახელმწიფოს სახელზე განხორციელებული სარეგისტრაციო ჩანაწერის უზუსტობა, რაც არსებული ჩანაწერის მიმართ უტყუარობის პრეზუმფციის გამოყენებას განაპირობებს. ... საკადასტრო კოდის მქონე უძრავი ქონება წარმოადგენს სახელმწიფოს საკუთრებას. „სახელმწიფო ქონების შესახებ“ კანონის 36.13 მუხლიდან გამომდინარე საქართველოს კანონმდებლობა სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული ქონების სამეწარმეო მიზნით სარგებლობისთვის, მოსარგებლე მხარეს აკისრებს შესაბამისი საფასურის გადახდის ვალდებულებას. სადავო გარემოებას არ წარმოადგენს ის, რომ ინდმეწარმე მ. გ-ი ეწეოდა სამეწარმეო საქმიანობას სახელმწიფო საკუთრებაში (16 კვ.მ-ში), რაზეც სახელმწიფოსგან უფლება არ ჰქონდა მოპოვებული. 06.04.2017წ. ლევან სამხარაულის ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს მიერ გაცემული დასკვნის თანახმად შენობა-ნაგებობა №5-ში განთავსებული 15,68 კვ.მ ფართის მთლიანი ყოველთვიური საიჯარო ქირის საბაზრო ღირებულება 2017 წლის იანვრიდან საორიენტაციოდ შეადგენს 125 ლარს. სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს მიერ ინდმეწარმე მ. გ-ის წერილობით არაერთხელ ეცნობა, რომ სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული ქონებით სამეწარმეო მიზნით სარგებლობის გამო 2017 წლის იანვრიდან ყოველთვიურად ეკისრებოდა 125 ლარის გადახდა. სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს მოთხოვნა სრულად არის შესაბამისობაში კანონმდებლობასთან და უნდა იქნეს დაკმაყოფილებული. სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული ქონებით სარგებლობას კანონიერ საფუძველს ვერ მიანიჭებს ინდმეწარმე მ. გ-ისა და ფონდს შორის დადებული იჯარის ხელშეკრულება, რადგან მხარეთა შორის ხელშეკრულების დადების მომენტში საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოში სადავო უძრავი ქონების ერთადერთ მესაკუთრეს წარმოადგენდა სახელმწიფო, შესაბამისად მოპასუხე მხოლოდ სახელმწიფოს წინაშე იყო ანგარიშვალდებული ფართით სარგებლობისთვის.
თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 04.10.2018წ. გადაწყვეტილება საკასაციო წესით გასაჩივრდა მ. გ-ის მიერ.
კასატორმა აღნიშნა, რომ 10.01.2017წ. მ...თან გააფორმა იჯარის ხელშეკრულება ქ. თბილისში, ...ს ქ. №...-ში მდებარე ფართზე, რომელსაც მართლზომიერად ფლობდა და სარგებლობდა. აღნიშნულ ფართს ფონდი კანონიერად ფლობს 28 წელზე მეტი ხნის განმავლობაში, ამასთან თბილისის საქალაქო სასამართლოს 29.12.2017წ. გადაწყვეტილებით, რომელიც არ არის კანონიერ ძალაში შესული, გაუქმდა საჯარო რეესტრის გადაწყვეტილება სახელმწიფოს საკუთრების შესახებ. აღნიშნული გარემოება უგულებელყოფილი იქნა სააპელაციო სასამართლოს მიერ. საქართველოს სსრ მინისტრთა საბჭოს 01.10.1990წ. №538 დადგენილების საფუძველზე შეიქმნა თბილისის ... თეატრი, რომელსაც მიენიჭა ...ს სახელი. აღნიშნული თეატრი იმყოფებოდა მ...ს ბალანსზე, რომელსაც იმავე დადგენილებით გადაეცა ქ. თბილისში, ...ს ქ. №...-ში მდებარე კინოთეატრის „ი...ს“ შენობა. ფონდისთვის აღნიშნული შენობის გადაცემა კიდევ ერთხელ დადასტურდა საქართველოს პრეზიდენტის 29.04.2000წ. №393 განკარგულებით. ამდენად, კასატორისთვის ცნობილი იყო, რომ ზემოთ მითითებული უძრავი ნივთის მეპატრონეს ფონდი წარმოადგენდა და მან იჯარის ხელშეკრულება ქონების კანონიერ მფლობელთან გააფორმა.
საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 07.12.2020წ. განჩინებით თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 04.10.2018წ. გადაწყვეტილების გაუქმების თაობაზე მ. გ-ის საკასაციო საჩივარზე საქმის წარმოება შეჩერდა მ...ს სარჩელის გამო მიმდინარე №3/6541-15 საქმეზე საბოლოო გადაწყვეტილების კანონიერ ძალაში შესვლამდე.
საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 08.04.2024წ. განჩინებით მ. გ-ის საკასაციო საჩივარზე საქმის წარმოება განახლდა შეჩერების საფუძვლის აღმოფხვრის, კერძოდ ა(ა)იპ მ...ს ადმინისტრაციულ სარჩელზე მიმდინარე სასამართლო წარმოების დასრულების გამო.
ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საკასაციო სასამართლო საქმის მასალების გაცნობის შედეგად მიიჩნევს, რომ მ. გ-ის საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:
საკასაციო სასამართლო თვლის, რომ სააპელაციო პალატის გასაჩივრებული გადაწყვეტილებით საქმეში დაცულ მასალებსა და ფაქტობრივ გარემოებებს არ მიეცათ სწორი სამართლებრივი შეფასება. მოცემულ შემთხვევაში სააპელაციო სასამართლომ საერთოდ არ იქონია მსჯელობა იჯარის ხელშეკრულების მოქმედების პერიოდში მ. გ-ის კეთილსინდისიერ მფლობელად მიჩნევის, ხოლო ხელშეკრულების ვადის ამოწურვის შემდგომ მოსარჩელის სასარგებლოდ მოპასუხისთვის თანხის დაკისრების სამართლებრივ საფუძვლებზე, სააპელაციო სასამართლო შემოიფარგლა მხოლოდ იმაზე მითითებით, რომ უძრავი ნივთი რეგისტრირებულია სახელმწიფო საკუთრებად და არ შეუფასებია უძრავ ნივთზე მფლობელობის საფუძვლის ნაკლის თაობაზე მოპასუხის ინფორმირების მომენტი. ამდენად, საკასაციო სასამართლო თვლის, რომ გადაწყვეტილება მოკლებულია სათანადო სამართლებრივ და ფაქტობრივ წანამძღვრებს, გადაწყვეტილება იურიდიულად არ არის საკმარისად დასაბუთებული, რაც სსკ-ის 394-ე მუხლის „ე“ ქვეპუნქტის თანახმად გადაწყვეტილების გაუქმების აბსოლუტურ საფუძველს ქმნის, აღნიშნული თავის მხრივ გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმებისა და სსკ-ის 411-ე მუხლის საფუძველზე ახალი გადაწყვეტილების მიღების წინაპირობას წარმოადგენს.
საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ „სახელმწიფო ქონების შესახებ“ კანონი აწესრიგებს საქართველოს სახელმწიფო ქონების მართვასთან, განკარგვასა და სარგებლობაში გადაცემასთან დაკავშირებულ ურთიერთობებს. ამავე კანონის 36-ე მუხლი ადგენს ფიზიკური პირისა და კერძო სამართლის იურიდიული პირისთვის სახელმწიფო ქონების სარგებლობაში გადაცემის წესს, მათ შორის განსაზღვრავს იმ პირის პასუხისმგებლობას, რომელიც სახელმწიფო ქონებით სარგებლობს მართლზომიერად სარგებლობის უფლების დამადასტურებელი დოკუმენტის გარეშე და მას იყენებს სამეწარმეო საქმიანობისათვის (კომერციული მიზნით). ასეთ შემთხვევაში სახელმწიფო ქონებით მოსარგებლე ვალდებულია ქონების მმართველის წერილობითი მოთხოვნის თანახმად სახელმწიფო ბიუჯეტში გადაიხადოს სარგებლობაში გადაცემის საფასური საჯარო რეესტრში სახელმწიფოს საკუთრების უფლების რეგისტრაციის მომენტიდან სარგებლობის მთელი პერიოდისთვის (36.13 მუხ.). განსახილველ შემთხვევაში ქვედა ინსტანციის სასამართლოების მიერ დადგენილია, რომ ქ. თბილისში, ...ს გამზ. №...-ში მდებარე უძრავი ნივთი 24.03.2015წ. დარეგისტრირდა სახელმწიფოს საკუთრებად (საკადასტრო კოდი ...). 19.06.2017წ. საჯარო რეესტრიდან ამონაწერის მიხედვით აღნიშნული უძრავი ნივთი შეადგენს 3105 კვ.მ. მიწის ნაკვეთსა და მასზე განლაგებულ ცხრა შენობა-ნაგებობას. მოსარჩელის განმარტებით უძრავი ნივთის ნაწილით, კერძოდ №5 შენობაში მდებარე 15.68კვ.მ. ფართით 2017 წლის პირველი იანვრიდან არამართლზომიერად სარგებლობს და სამეწარმეო საქმიანობისთვის იყენებს ინდმეწარმე მ. გ-ი. საქმის მასალებში დაცული 10.01.2017წ. იჯარის ხელშეკრულებით მეიჯარემ ა(ა)იპ „მ...მა“ მოიჯარეს მ. გ-ის დროებით სარგებლობაში გადასცა ქ. თბილისში, ...ს ქ. №...-ში მდებარე 16 კვ.მ. ფართი. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ იჯარის ხელშეკრულების დადებისას ადგილი აქვს ქონების გადაცემას სასყიდლიანი სარგებლობისათვის, განსაზღვრული ან განუსაზღვრელი ვადით ნაყოფის მიღების შესაძლებლობის უზრუნველყოფით (სკ-ის 581-ე მუხ.). როგორც საკუთრების უფლება, ასევე იჯარა უძრავ ნივთებზე უფლებათა რეესტრში რეგისტრაციას დაქვემდებარებული უფლებაა („საჯარო რეესტრის შესახებ“ კანონის 11.1 მუხ. „ა“, „ზ“ ქვ.პ.). იჯარის უფლების წარმოშობისთვის სავალდებულოა ამ უფლების საჯარო რეესტრში რეგისტრაცია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, როდესაც ხელშეკრულების ერთ-ერთი მხარე არის კერძო სამართლის იურიდიული პირი და ხელშეკრულება დადებულია ერთ წელზე მეტი ვადით („საჯარო რეესტრის შესახებ“ კანონის 11.5 მუხ.). მოცემულ შემთხვევაში მართალია საიჯარო ურთიერთობის ერთ-ერთ მხარეს წარმოადგენს კერძო სამართლის იურიდიული პირი - ა(ა)იპ „მ...“, თუმცა ხელშეკრულება დაიდო ერთ წელზე ნაკლები ვადით, კერძოდ 2017 წლის 10 იანვრიდან 2017 წლის პირველ ოქტომბრამდე პერიოდით, შესაბამისად განსახილველ შემთხვევაში არ არსებობდა იჯარის საჯარო რეესტრში რეგისტრაციის ვალდებულება. კასატორის მითითებით მან იჯარის ხელშეკრულება გააფორმა უძრავი ნივთის კანონიერ მფლობელთან, რომელსაც მფლობელობის უფლება წარმოეშვა ჯერ 1990 წელს საქართველოს სსრ მინისტრთა საბჭოს დადგენილების საფუძველზე, ხოლო შემდეგში ფონდს აღნიშნული შენობა გადაეცა საქართველოს პრეზიდენტის 29.04.2000წ. №393 განკარგულებით. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მფლობელობა არის პირის ფაქტობრივი ნებითი ბატონობა ნივთზე (სკ-ის 155.1 მუხ.). სამოქალაქო კოდექსით დიფერენცირებულია მფლობელობა ობიექტური და სუბიექტური ფაქტორების მიხედვით (160-ე-164-ე მუხლები), ერთმანეთისგან გამიჯნულია ასევე კეთილსინდისიერი მფლობელის (160-ე-161-ე მუხ.) და მართლზომიერი მფლობელის (162-ე მუხ.) მოთხოვნები, არაუფლებამოსილი კეთილსინდისიერი მფლობელისა (163-ე მუხ.) და არაკეთილსინდისიერი მფლობელის (164-ე მუხ.) ვალდებულებები (სუსგ 05.12.2017წ. საქმე №ას-1135-1055-2017). მართლზომიერ მფლობელად ითვლება პირი, რომელიც სამართლებრივ საფუძველზე ახორციელებს ნივთის მიმართ ფაქტობრივ ბატონობას, მართლზომიერი და არამართლზომიერი მფლობელობა მიგვითითებს ობიექტურად არსებულ ფაქტორებზე, რაც ვლინდება მფლობელობის სამართლებრივი საფუძვლის არსებობაში, ამრიგად მართლზომიერი მფლობელია მესაკუთრე და ის პირები, რომელთა მფლობელობაც მესაკუთრის მფლობელობიდან არის ნაწარმოები. კეთილსინდისიერება და არაკეთილსინდისიერება მიუთითებს სუბიექტურ კრიტერიუმებზე, რაც განისაზღვრება პირის დამოკიდებულებით ნივთის ფლობის სამართლებრივი საფუძვლების მიმართ. სამოქალაქო კოდექსის 163.1 მუხლი განსაზღვრავს არაუფლებამოსილი კეთილსინდისიერი მფლობელის უფლებებსა და ვალდებულებებს, ანუ მფლობელის, რომელსაც თავიდანვე არ ჰქონია ნივთის ფლობის უფლება ან დაკარგა ეს უფლება. აღნიშნული ნორმის სამართლებრივი ანალიზი ცხადყოფს, რომ არაუფლებამოსილი კეთილსინდისიერი მფლობელი თავის შინაარსით წარმოადგენს არამართლზომიერ მფლობელს, ანუ პირს, რომელსაც არ გააჩნია მფლობელობის სამართლებრივი საფუძველი (სუსგ 04.10.2012წ. №ას-524-493-2012), თუმცა თავად ამ ფაქტის მიმართ ის არის კეთილსინდისიერი. კეთილსინდისიერი მფლობელი დარწმუნებულია საკუთარი მფლობელობის მართლზომიერებაში და არ იცის მისი მფლობელობის შეძენის საფუძვლის ნაკლის შესახებ. მოცემულ შემთხვევაში სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ ფონდსა და მ. გ-ის შორის დადებული იჯარის ხელშეკრულება არ წარმოშობდა მოპასუხის მიერ უძრავი ნივთით კანონიერად სარგებლობის საფუძველს, თუმცა სააპელაციო პალატას საერთოდ არ შეუფასებია კასატორის კეთილსინდისიერ მფლობელად მიჩნევის სამართლებრივი საფუძვლების არსებობა.
საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ არაუფლებამოსილი კეთილსინდისიერი მფლობელი არის პირი, რომელიც ფლობს ქონებას კანონიერი უფლების ან ნებართვის გარეშე, მაგრამ კეთილსინდისიერად მიიჩნევს თავს კანონიერ მფლობელად. განსახილველ შემთხვევაში კასატორი მიუთითებს ფონდის მიერ უძრავი ნივთით დაახლოებით 28-30 წლის განმავლობაში ფლობის ფაქტსა და ამ მფლობელობის საფუძვლებზე (სსრ მინისტრთა საბჭოს 1990წ. დადგენილება, საქართველოს პრეზიდენტის 29.04.2000წ. №393 განკარგულება). №ბს-1378(კ-22) ადმინისტრაციულ საქმეზე (მ...ს სარჩელისა გამო სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს, სსიპ საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოსა და საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს მიმართ) კანონიერ ძალაში მყოფი საკასაციო სასამართლოს განჩინებით დადგენილია, რომ 24.05.1990წ. წერილით საქართველოს სსრ თბილისის სახალხო დეპუტატთა საქალაქო საბჭოს აღმასკომის თავჯდომარემ თანხმობა განაცხადა მ...სთვის კინოთეატრის შენობის გადაცემაზე და საქართველოს სსრ მინისტრთა საბჭოს მიმართა აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით განკარგულების გამოცემის მოთხოვნით, საქართველოს სსრ მინისტრთა საბჭოს 1990 წლის დადგენილებით ...ს სახელობის მოსახლეობის განსახლებისა და დახმარების საადგილმამულო ფონდს ბალანსიდან ბალანსზე გადაეცა კინოთეატრის „ი...ს“ შენობა მასში აღნიშნული თეატრის განსათავსებლად, მოგვიანებით საქართველოს პრეზიდენტის 29.04.2000წ. №393 განკარგულებით, საქართველოს სსრ მინისტრთა საბჭოს 01.10.1990წ. №538 დადგენილების გათვალისწინებით ქ. თბილისში, ...ს ქ. №...-ში მდებარე ყოფილი კინოთეატრის „ი...ს“ შენობა გადაეცა ა(ა)იპ „მ...ს“ (იხ. სუსგ 20.12.2023წ. საქმე №ბს-1378(კ-22)). მართალია, მითითებული დოკუმენტები ფონდის სარჩელთან გამოტანილი და კანონიერ ძალაში მყოფი თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 21.02.2022წ. გადაწყვეტილებით არ იქნა მიჩნეული მ...ს საკუთრების უფლების წარმოშობისათვის საკმარის დოკუმენტებად, თუმცა აღნიშნული დოკუმენტების შინაარსი და ფონდის მიერ უძრავი ნივთის მრავალწლიანი ფლობა მოპასუხის კეთილსინდისიერ მფლობელად მიჩნევის საკმარის საფუძველს ქმნის. კონვენციის პირველი დამატებითი ოქმის პირველი მუხლთან დაკავშირებული ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკით მფლობელობის კეთილსინდისიერების შესაფასებლად განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება მფლობელობის პერიოდსა და აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით მთელი ამ პერიოდის მანძილზე სახელმწიფო ორგანოების მიერ განხორციელებულ ქმედებებს, ამ ორგანოების მიერ პირის de facto უფლების აღიარებას (იხ. „Öneryildiz v. Turkey“, 30.11.2004წ., „Dogan and others v. Turkey“ (2010), 29.06.2004წ.), ამასთანავე საქმეზე „საღინაძე და სხვები საქართველოს წინააღმდეგ“ რეგისტრირებული საკუთრების არარსებობის მიუხედავად ევროპულმა სასამართლომ განსაკუთრებული მნიშვნელობა მიანიჭა ათ წელზე მეტი ხნის განმავლობაში განმცხადებლის მიერ უძრავი ნივთით ექსკლუზიურად, შეუფერხებელად და ღიად სარგებლობის მიმართ ხელისუფლების მიერ გამოვლენილ ტოლერანტობას. მფლობელობის იურიდიული შედეგი დამოკიდებულია თავად მფლობელობის ბუნებაზე, მის ხარისხსა და ხანგრძლივობაზე. მფლობელობა გულისხმობს ფაქტობრივი ბატონობის განხორციელებას ნივთზე, რაც შესაძლოა გამოიხატოს როგორც ნივთის გამოყენებაში, ასევე მისგან ეკონომიკური სარგებლის მიღების შესაძლებლობაში (მაგ., ფონდი საიჯარო ურთიერთობაში იმყოფებოდა გ. რ-ესთან (საქმე №3/5714-17), ბ. ჯ-ითან (საქმე №3/5714-17), შპს „ე...სთან“ (საქმე №ბს-728(კ-23), ა. შ-ასთან (საქმე №ბს-975(კ-24)). განსახილველ შემთხვევაში მ...ს მიერ ხანგრძლივი პერიოდის განმავლობაში უძრავი ნივთის ფლობისა თუ ქონების (მისი ნაწილების) სხვადასხვა პირებზე იჯარით გაცემის ფაქტების მიუხედავად, არ დგინდება აღნიშნულ ფლობასთან დაკავშირებით ფონდის მიმართ მოსარჩელის მიერ რაიმე ფორმით პრეტენზიის წარდგენის ფაქტი. „სახელმწიფო ქონების შესახებ“ კანონის 1.6 მუხლის თანახმად, სახელმწიფო ქონების მართვასა და განკარგვას ამ კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევებში ახორციელებს საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს სისტემაში შემავალი სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტო, შესაბამისად სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოსთვის, როგორც სახელმწიფო ქონების მართვასა და განკარგვაზე უფლებამოსილი პირისთვის, ცნობილი იყო ან ყოველ შემთხვევაში უნდა ყოფილიყო ცნობილი, რომ აღნიშნულ უძრავ ნივთს ათწლეულების განმავლობაში სხვა პირი ფლობდა და გასცემდა იჯარით, არ დგინდება სააგენტოს მიერ ფონდის მიმართ რაიმე ფორმით უკმაყოფილების გამოთქმის და კანონით მისთვის მინიჭებული უფლებების რეალიზების გზით მფლობელობიდან მიწისა და ნაგებობის გამოთხოვის ფაქტი. უძრავ ნივთზე სახელმწიფოს საკუთრების რეგისტრაციის არარსებობა (სახელმწიფოს საკუთრების უფლება საჯარო რეესტრში დარეგისტრირდა 24.03.2015წ.) აგრეთვე არ გამორიცხვდა ფონდის მიმართ სახელმწიფო ქონების განკარგვაზე უფლებამოსილი პირის მიერ პრეტენზიის გაცხადების შესაძლებლობას, მიწის ნაკვეთი, რომელიც არავის სახელზე არ არის რეგისტრირებული წარმოადგენს სახელმწიფოს საკუთრებას, სახელმწიფოს თავიდანვე გააჩნია საკუთრება მიწაზე, გარდა კერძო საკუთრებაში არსებული მიწისა. ნაკვეთი, რომელიც არ იმყოფება კერძო საკუთრებაში, არის სახელმწიფო საკუთრებაში და რეგისტრაციით ხდება მხოლოდ არსებული ფაქტის დაფიქსირება. შესაბამისად ზემოთ მითითებული გარემოებები მოპასუხისთვის ქმნიდა საფუძვლიან ვარაუდს იმის შესახებ, რომ ფონდს გააჩნდა მესაკუთრის ნებართვა სადავო ქონების ფლობასთან დაკავშირებით (იხ. საქმე №ას-211-196-2014, 25.01.2017წ.), აღნიშნული კი თავის მხრივ მოპასუხეს უქმნიდა ფონდის მართლზომიერ მფლობელად მიჩნევის საფუძველს. განსახილველი დავის საგანს არ შეადგენს უძრავ ნივთზე მ...ს (არა)მართლზომიერ მფლობელად მიჩნევის საფუძვლების დადგენა, თუმცა კასატორის კეთილსინდისიერად მფლობელად მიჩნევისა და მისი სუბიექტური დამოკიდებულების შესაფასებლად მნიშვნელოვანია ფონდის მიერ უძრავ ნივთზე ფლობის ხანგრძლივობა და აღნიშნულ ფლობასთან დაკავშირებით სახელმწიფო ორგანოების მიერ გამოვლენილი ნება. მოპასუხე მიუთითებს სახელმწიფო ორგანოების მიერ უძრავი ნივთის ფონდისთვის გადაცემის დამადასტურებელ დოკუმენტებზე. ყოფილი კინოთეატრის შენობა ბალანსზე ფონდს გადაეცა სსრ მინისტრთა საბჭოს 1990წ. დადგენილებით, რომელიც იმ დროისთვის წარმოადგენდა სახელმწიფო ხელისუფლების უმაღლეს აღმასრულებელ და განმკარგულებელ ორგანოს, მინისტრთა საბჭოს დადგენილებებისა და განკარგულებების გამოცემის უფლებამოსილება გააჩნდა, რომელთა შესრულება იყო სავალდებულო (საქ. სსრ 21.12.1978წ. კანონი „საქართველოს სსრ მინისტრთა საბჭოს შესახებ“, მუხ. 1). 29.04.2000წ. №393 განკარგულებაც გამოცემულია საქართველოს სახელმწიფოსა და აღმასრულებელი ხელისუფლების მეთაურის - საქართველოს პრეზიდენტის მიერ (მითითებულ პერიოდში მოქმედი საქართველოს კონსტიტუციის 69.1 მუხ.), შესაბამისად ხელისუფლების ორგანოების მიერ გამოვლენილი ნება მოპასუხე მ. გ-ის უქმნიდა მ...ს მფლობელობის მართლზომიერად მიჩნევის გონივრულ და დასაბუთებულ ვარაუდს. მართალია, იჯარის ხელშეკრულების დადების დროისთვის საჯარო რეესტრის მონაცემებით უძრავი ნივთი სახელმწიფოს საკუთრებად იყო რეგისტრირებული, მაგრამ უფლების გადამცემის სტატუსთან მიმართებით მოპასუხე იყო კეთილსინდისიერი, შესაბამისად სააპელაციო სასამართლოს მითითება სახელმწიფოს სახელზე განხორციელებული სარეგისტრაციო ჩანაწერის უზუსტობის დაუდასტურებლობაზე, არ გამორიცხავდა მოპასუხის კეთილსინდისიერ მფლობელობად მიჩნევის შესაძლებლობას. ამასთან მიუხედავად იმისა, რომ იჯარა საჯარო რეესტრში რეგისტრაციას დაქვემდებარებული უფლებაა, ამ კონკრეტულ შემთხვევაში საიჯარო ვადის ხანგრძლივობის გათვალისწინებით, არ არსებობდა მხარებს შორის დადებული იჯარის ხელშეკრულების საჯარო რეესტრში რეგისტრაციის კანონით გათვალისწინებული ვალდებულება. როგორც უკვე აღინიშნა, მფლობელის (არა)კეთილსინდისიერება სუბიექტური შეფასების საგანს შეადგენს და ვლინდება პირის დამოკიდებულებით ნივთის ფლობის სამართლებრივი საფუძვლების მიმართ, მფლობელობის კანონიერება და უკანონობა კი ობიექტური შეფასების შედეგად დგინდება. სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე უძრავ ნივთზე მფლობელობის მოპოვება იმთავითვე არაკეთილსინდისიერ მფლობელობას არ ადასტურებს. ასეთ შემთხვევაში მნიშვნელოვანია შეფასდეს მფლობელის დამოკიდებულება მფლობელობის საფუძვლის ხარვეზის მიმართ. მოცემულ შემთხვევაში მოსარჩელემ ვერ უზრუნველყო მოპასუხის არაკეთილსინდისიერების გამომრიცხავი შესაბამისი საფუძვლების არსებობის მტკიცება. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ ფონდის მიერ ხანგრძლივი პერიოდის მანძილზე უძრავი ნივთის ფლობა, ხელისუფლების ორგანოების მიერ ფონდისთვის უძრავი ქონების გადაცემის თაობაზე სხვადასხვა პერიოდში გამოცემული სამართლებრივი აქტები, ამავე მისამართზე ფონდის მიერ სხვა პირებთან მსგავსი სახელშეკრულებო ურთიერთობის არსებობა მ. გ-ის უქმნიდა რწმენას ფონდის მფლობელობის მართლზომიერების შესახებ. მითითებულ გარემოებათა ერთობლიობა კი თავის მხრივ ქმნის მოპასუხის - მ. გ-ის არაუფლებამოსილ კეთილსინდისიერ მფლობელად მიჩნევის საკმარის საფუძველს, ამასთან №ბს-728(კ-23) და №ბს-975(კ-24) ადმინისტრაციულ საქმეებზე დადგენილია, რომ ქ. თბილისში, ...ს გამზ. №...-ში მდებარე უძრავი ნივთი (შესაბამისი ნაწილები) ფონდს სახელმწიფოს მიერ ჰქონდა სარგებლობაში გადაცემული და სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნულმა სააგენტომ ვერ უზრუნველყო აღნიშნული უძრავი ნივთის მართვაზე მ...ს უფლებამოსილების არარსებობის მტკიცება.
საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ „სახელმწიფო ქონების შესახებ“ კანონის 36.13 მუხლის მიზანს შეადგენს სახელმწიფოსთან შეთანხმების გარეშე სახელმწიფო ქონებით სარგებლობის საფასურის გადახდა, რათა უზრუნველყოფილი და კომპენსირებული იქნას ის ფინანსური სახსრები, რომლიც მიღებაც სახელმწიფომ ვერ შეძლო სახელმწიფო ქონებით მართლზომიერი სარგებლობის დამადასტურებელი დოკუმენტის გარეშე კომერციული მიზნებისთვის გამოყენების გამო (სუსგ 14.04.2022წ. საქმე №ბს-381(კ-21)). განსახილველ შემთხვევაში მოპასუხის მიერ უძრავი ნივთის კეთილსინდისიერად ფლობის ფაქტი გამორიცხავს „სახელმწიფო ქონების შესახებ“ კანონის მიზნებითვის მის არამართლზომიერ მფლობელად მიჩნევის საფუძველს. როგორც უკვე აღინიშნა, არაუფლებამოსილი კეთილსინდისიერი მფლობელის უფლებებსა და მოვალეოებებს ადგენს სკ-ის 163-ე მუხლი, კერძოდ მითითებული ნორმა კეთილსინდისიერ მფლობელს ანიჭებს ნივთისა და უფლების ნაყოფით სარგებლობის შესაძლებლობას მანამ, ვიდრე უფლებამოსილი პირი არ გამოიყენებს თავის უფლებას ნივთის დაბრუნებაზე (163.1 მუხ.), მფლობელობის კეთილსინდისიერება პირს სხვა უფლებებითაც აღჭურავს, მაგ., კეთილსინდისიერი მფლობელი უფლებამოსილია მოითხოვოს ნივთზე გაწეული იმ გაუმჯობესებისა და ხარჯების ანაზღაურება, რაც მან გასწია კეთილსინდისიერი მფლობელობის განმავლობაში (163.2 მუხ.). უფრო მეტიც, ვიდრე კეთილსინდისიერი მფლობელის მოთხოვნები არ დაკმაყოფილდება, მას უფლება აქვს უარი თქვას ნივთის დაბრუნებაზე (163.3 მუხ.). ამდენად, „სახელმწიფო ქონების შესახებ“ კანონის მიზნებისთვის მოპასუხე ვერ იქნება მიჩნეული არამართლზომიერ მფლობელად, რაც გამორიცხავს მითითებული კანონის 36.13 მუხლის საფუძველზე მისთვის თანხის დაკისრების წინაპირობების არსებობას.
უფლებამოსილი პირის მიერ თავისი უფლების გაცხადების შემდგომ კეთილსინდისიერი მფლობელის ნების ავტონომია მთავრდება და მისი მოქმედება ნორმატიული შეფასების საგანი ხდება (სუსგ 29.12.2015წ. საქმე №ას-1072-1011-2015). თუ მფლობელი მფლობელობის შეძენისას კეთილსინდისიერია, მაშინ მისი პასუხისმგებლობა წარმოიშობა მის მიერ იმ გარემოების შეტყობის მომენტიდან, რომ მას მფლობელობის უფლება არ ეკუთვნის. ასეთი შეტყობინების შემდგომ არამართლზომიერი მფლობელი აღარ არის დაცვის ღირსი. კეთილსინდისიერება წყდება პირის მიერ თავისი მფლობელობის საფუძვლის ნაკლის შეტყობისთანავე. საქმის მასალებში დაცულია სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს 10.03.2017წ., 18.04.2017წ. და 15.06.2017წ. წერილები ინდმეწარმე მ. გ-ის მიმართ სახელმწიფო ქონებით არამართლზომიერად და სამეწარმეო მიზნებისთვის სარგებლობის გამო შესაბამისი საფასურის გადახდის მოთხოვნით. საფუძველს მოკლებულია სააპელაციო სასამართლოს მითითება იმაზე, რომ მოპასუხეს არაერთხელ წერილობით ეცნობა სააგენტოს მოთხოვნა საფასურის გადახდის თაობაზე. აღნიშნული გარემოება საქმის მასალებით არ დასტურდება, კერძოდ წარმოდგენილი არ არის აღნიშნული წერილების მოპასუხისთვის ჩაბარების დამადასტურებელი დოკუმენტი. საქმის გარემოებები, რომლებიც კანონის თანახმად უნდა დადასტურდეს გარკვეული სახის მტკიცებულებებით, არ შეიძლება დადასტურდეს სხვა სახის მტკიცებულებებით (სსკ-ის 102.3 მუხ.), შესაბამისად ადრესატის მიერ 18.04.2017წ. წერილის ჩაბარების თაობაზე მხოლოდ მოსარჩელის მიერ ცხრილის სახით შედგენილი დოკუმენტი (ს.ფ. 39-40) არ ადასტურებს მ. გ-ის მიერ აღნიშნული წერილ(ებ)ის ჩაბარების ფაქტს, მითითებულ დოკუმენტზე არ არის ადრესატის - მოპასუხის ხელმოწერა და ჩაბარების დრო. აღნიშნულ გარემოებას გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს მფლობელობის კეთილსინდისიერების შესაფასებლად და სახელმწიფო ქონებით მოსარგებლის მიერ ასანაზღაურებელი საფასურის ოდენობის დასადგენად. მოცემულ შემთხვევაში სადავო გარემოებას არ წარმოადგენს სამეწარმეო საქმიანობის მიზნებისთვის მოპასუხის მიერ სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული უძრავი ნივთის გამოყენების ფაქტი. მოსარჩელე რეგისტრირებულია ინდივიდუალურ მეწარმედ (ს.ფ. 31-32), სამეწარმეო საქმიანობა შეიძლება განხორციელდეს ინდივიდუალური მეწარმის ფორმით („მეწარმეთა შესახებ“ კანონის 2.3 მუხ.), ამასთან სარჩელზე დართული ფოტო-სურათები (ს.ფ. 27-28) ქმნის სამეწამეო საქმიანობის განხორციელების თაობაზე დასკვნის გამოტანის საკმარის საფუძველს, თუმცა არ დგინდება მოპასუხისთვის სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს ზემოთ მითითებული წერილების ჩაბარების ფაქტი, შესაბამისად არ დასტურდება მ. გ-ის კეთილსინდისიერების გამომრიცხავი შესაბამისი საფუძვლების არსებობა, მოსარჩელის მიერ მოპასუხისთვის თავისი მფლობელობის საფუძვლის ნაკლის შეტყობინების ფაქტი.
დაუსაბუთებელია აგრეთვე მოთხოვნა გადაწყვეტილების აღსრულებამდე მოსარჩელის სასარგებლოდ მოპასუხისთვის ყოველთვიურად 125 ლარის დაკისრების თაობაზე. „სახელმწიფო ქონების შესახებ“ კანონის 36.13 მუხლიდან გამომდინარე სამეწარმეო საქმიანობის მიზნებისთვის სახელმწიფო ქონებით მართლზომიერად სარგებლობის უფლების დამადასტურებელი დოკუმენტის გარეშე ქონებით მოსარგებლეს სარგებლობის საფასური შეიძლება დაეკისროს სარგებლობის მთელი პერიოდისათვის, შესაბამისად პირს სახელმწიფო ქონებით სარგებლობის საფასური შეიძლება დაეკისროს მხოლოდ მის მიერ უძრავი ნივთით სარგებლობის პერიოდის გათვალისწინებით. მოცემულ შემთხვევაში „მ...ს“ (მეიჯარე) და მ. გ-ის (მოიჯარე) შორის 10.01.2017წ. დაიდო იჯარის ხელშეკრულება. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ იჯარის ცნებას განსაზღვრავს სამოქალაქო კოდექსის 581-ე მუხლი, რომლის თანახმად იჯარის ხელშეკრულებით მეიჯარე მოვალეა გადასცეს მოიჯარეს განსაზღვრული ქონება დროებით სარგებლობაში და საიჯარო დროის განმავლობაში უზრუნველყოს ნაყოფის მიღების შესაძლებლობა, თუ იგი მიღებულია მეურნეობის სწორი გაძღოლის შედეგად შემოსავლის სახით. მოიჯარე მოვალეა გადაუხადოს მეიჯარეს დათქმული საიჯარო ქირა. საიჯარო ქირა შეიძლება განისაზღვროს როგორც ფულით, ისე ნატურით. მხარეებს შეუძლიათ შეთანხმდნენ საიჯარო ქირის განსაზღვრის სხვა საშუალებებზეც. იჯარის ხელშეკრულების მიმართ გამოიყენება ქირავნობის ხელშეკრულების წესები, თუ იჯარის მომწესრიგებელი ნორმებით სხვა რამ არ არის განსაზღვრული. ამდენად, იჯარის ხელშეკრულება არის ორმხრივი, სასყიდლიანი და კონსესუალური ხელშეკრულება, რომლის საფუძველზე მეიჯარე მოიჯარეს გადასცემს ქონებას სარგებლობაში. იჯარის საგანი შეიძლება იყოს, როგორც მოძრავი, ასევე უძრავი ქონება. მოიჯარეს ქონება გადაეცემა დროებით სარგებლობაში, ხოლო სარგებლობის ვადა დგინდება მხარეთა შეთანხმებით. ქირავნობის ურთიერთობა შეწყდება ხელშეკრულების ვადის გასვლის შემდეგ (სკ-ის 559.1 მუხ.). საქმის მასალებში დაცული 10.01.2017წ. იჯარის ხელშეკრულებით მხარეები შეთანხმდნენ ხელშეკრულების საგანზე, იჯარის საფასურზე, ქონების გადაცემისა და დაბრუნების წესზე, ვადაზე და ხელშეკრულების სხვა პირობებზე. მეიჯარემ მ. გ-ის დროებით სარგებლობაში გადასცა ქ. თბილისში, ...ს ქ. №...-ში მდებარე 16 კვ.მ. ფართი, 2017 წლის იანვარში საიჯარო საფასური განისაზღვრა 40 აშშ დოლარის ოდენობით, ხოლო დანარჩენ პერიოდში - 80 აშშ დოლარის ოდენობით, ხელშეკრულების მოქმედების ვადა განისაზღვრა 2017 წლის პირველ ოქტომბრამდე, ხელშეკრულებით ასევე დადგინდა მხარეთა ურთიერთშეთანხმებით ხელშეკრულების გაგრძელებისა და ვადის განსაზღვრის შესაძლებლობა. მოცემულ შემთხვევაში სააპელაციო სასამართლომ ისე მიიღო გადაწყვეტილება მოპასუხისთვის გადაწყვეტილების აღსრულებამდე თანხის დაკისრების თაობაზე, რომ შეფასების მიღმა დატოვა ხელშეკრულების მოქმედების ვადა. სააპელაციო სასამართლოს არ დაუდგენია 2017 წლის პირველი ოქტომბრის შემდგომ მხარეთა შეთანხმებით იჯარის ხელშეკრულებით გაგრძელებისა და მოპასუხის მიერ უძრავი ნივთით სარგებლობის გაგრძელების ფაქტი. სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნულმა სააგენტომ სარჩელი მ. გ-ის მიმართ თანხის დაკისრების მოთხოვნით აღძრა 25.10.2017წ., ანუ საიჯარო ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ვადის ამოწურვის შემდგომ, ამასთან სხვა მსგავსი საქმეებისგან განსხვავებით (სუსგ 22.04.2020წ. საქმე №ბს-208(კ-20), 01.05.2023წ. საქმე №ბს-345(კ-21), 20.12.2024წ. საქმე №ბს-196(კ-24) და სხვ.) სააგენტოს არ დაუყენებია ვინდიკაციური სარჩელი, კერძოდ არ მოუთხოვია უკანონო მფლობელობიდან უძრავი ნივთის მოპასუხისგან გამოთხოვა. ზოგადად მსგავსი ტიპის დავებში ვინდიკაციურ სარჩელთან ერთად გადაწყვეტილების აღსრულებამდე თანხის დაკისრების მოთხოვნა შესაძლოა განპირობებული იყოს იმით, რომ უძრავი ნივთის მოპასუხისგან გამოთხოვით ამ ნივთზე წყდება პირის მფლობელობა, შესაბამისად პირს თანხის გადახდა ეკისრება გადაწყვეტილების აღსრულებამდე, ანუ ნივთის გამოთხოვამდე - მფლობელობის შეწყვეტამდე. ვინდიკაციური სარჩელის საჭიროება აღარ არსებობს სწორედ მფლობელობის შეწყვეტის, მფლობელობის არარსებობის შემთხვევაში. მოცემულ შემთხვევაში კი მოსარჩელის მოთხოვნა გადაწყვეტილების აღსრულებამდე მოპასუხისთვის თანხის დაკისრების თაობაზე დაკმაყოფილდა ისე, რომ არ დადგენილა ხელშეკრულების მოქმედების ვადის ამოწურვის შემდგომ საიჯარო ურთიერთობის გაგრძელება და მოპასუხის მიერ უძრავი ნივთით სარგებლობის უწყვეტობა. საქმის მასალებში აგრეთვე დაცული არ არის რაიმე სახის დოკუმენტი, რომლითაც 2017 წლის პირველი ოქტომბრის შემდგომ მ. გ-ის მიერ ქონებით სარგებლობა დადასტურდებოდა (მაგ., ადგილზე დათვალიერების აქტი, სარგებლობის დამადასტურებელი ფოტო მასალა და სხვ.). სახელმწიფო ქონებით არამართლზომიერად სარგებლობის გამო დაკისრებული თანხა უნდა მოიცავდეს სარგებლობის პერიოდს, ხოლო გადაწყვეტილების აღსრულებამდე ყოველთვიურად თანხის დაკისრება შესაძლებელია მხოლოდ მ. გ-ის მიერ უძრავი ქონებით გადაწყვეტილების აღსრულებამდე სარგებლობის შემთხვევაში, საქმეში დაცული მასალებით კი არ დასტურდება სახელშეკრულებო ურთიერთობის ამოწურვის შემდგომ მოპასუხის მიერ უძრავი ნივთით სარგებლობის გაგრძელების ფაქტი. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ გადაწყვეტილების იძულებითი აღსრულება დასაშვებია მისი კანონიერ ძალაში შესვლის შემდეგ (სსკ-ის 367-ე მუხ.). „სააღსრულებო წამოებათა შესახებ“ კანონის თანახმად აღსრულების ეროვნული ბიურო სააღსრულებო წარმოებას იწყებს იძულებითი აღსრულების შესახებ კრედიტორის წერილობითი განცხადებისა და სააღსრულებო ფურცლის საფუძველზე (25.1 მუხ.), რის შემდეგაც ხდება სააღსრულებო წარმოების დაწყების შესახებ მხარეთა ინფორმირება (25.6 მუხ.) და მოვალისათვის გადაწყვეტილების ნებაყოფლობით შესრულების შესახებ წინადადების გაგზავნა (25.7 მუხ.). ამასთანავე, აღმასრულებელი უფლებამოსილია შეამოწმოს სააღსრულებო ფურცლის მხოლოდ ფორმალური გამართულობა, სააღსრულებო ფურცლის „სააღსრულებო წარმოებათა შესახებ“ კანონის 21-ე მუხლის მოთხოვნებთან შესაბამისობა, თუმცა შებოჭილია მისი შინაარსობრივი მხარით. აღმასრულებელი ვალდებულია სააღსრულებო წარმოება განახორციელოს სააღსრულებო ფურცლის შესაბამისად, მის საფუძველზე და ფარგლებში. აღმასრულებელი არ არის სააღსრულებო ფურცელში ასახული აღსასრულებელი გადაწყვეტილების რევიზიის განხორციელებაზე უფლებამოსილი სუბიექტი (სუსგ 18.09.2024წ. საქმე №ბს-1444(კ-22)), შესაბამისად გადაწყვეტილების აღსრულებამდე ყოველთვიურად მოპასუხისთვის თანხის დაკისრების შემთხვევაში მოპასუხის მიერ ასანაზღაურებელი თანხა დაანგარიშებასა და აღსრულებას დაექვემდებარება მისი აღსრულების დროისთვის. სასამართლოს აქტით გადაწყვეტილების აღსრულებამდე თანხის დაკისრების შემთხვევაში აღმასრულებელს არ გააჩნია მოპასუხის მიერ უძრავი ნივთით სარგებლობის პერიოდის კვლევისა და აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით რაიმე ახალი გარემოების დადგენის უფლებამოსილება. ვინაიდან მოცემულ შემთხვევაში არ დგინდება იჯარის ხელშეკრულების მოქმედების ვადის ამოწურვის - 2017 წლის პირველი ოქტომბრის შემდგომ უძრავი ნივთით მოპასუხის მიერ სარგებლობის ფაქტი, გამოირიცხება გადაწყვეტილების აღსრულებამდე მოსარჩელის სასარგებლოდ მოპასუხისთვის თანხის დაკისრების მართებულება. ამასთანავე საჯარო რეესტრის მონაცემებით ქ. თბილისში, ...ს ქ. №...-ში მდებარე უძრავი ნივთის (საკადასტრო კოდი ...) მესაკუთრეს 2024 წლის 13 აგვისტოდან წარმოადგენს შპს „ტ...“. „სახელმწიფო ქონების შესახებ“ კანონის 36.13 მუხლის საფუძველზე თანხის დაკისრება დაიშვება მხოლოდ სახელმწიფო ქონებით სარგებლობის შემთხვევაში, სხვა პირზე საკუთრების უფლების გადასვლით უძრავ ნივთზე სახელმწიფოს საკუთრების შეწყვეტის შემდგომ სახელმწიფო საკუთრებით სარგებლობის გამო მოპასუხითვის თანხის დაკისრების ნორმატიული საფუძველი არ არსებობს, შესაბამისად აღნიშნული გარემოებითაც გამოირიცხება გადაწყვეტილების აღსრულებამდე თანხის დაკისრების მართებულება.
საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ თანხის დაკისრების ვალდებულება შესაძლოა წარმოიშვას კანონისმიერი ვალდებულებითი ურთიერთობებიდან, მაგალითად უსაფუძვლო გამდიდრებით (სკ-ის 976-ე-991-ე მუხ.). ზოგადად კონდიქციური დანაწესების (სკ-ის 976-ე-991-ე მუხ.) გამოყენების უმთავრესი წინაპირობა მის სუბსიდიურობაში ვლინდება, რაც იმას ნიშნავს, რომ უსაფუძვლო გამდიდრების წესები მოთხოვნის დამფუძნებელ ნორმებად გვევლინება მხოლოდ მაშინ, როდესაც გამორიცხულია სხვა უფრო სპეციალური ნორმის გამოყენება (მაგ.: პოსესორული ან ვინდიკაციური სარჩელები (სანივთო სამართალი), სარჩელი ვალდებულების შესრულების შესახებ (როგორც პირველადი, ისე მეორადი მოთხოვნები) და სხვ.. იხ. სუსგ №ას-774-723-2017, 11.10.2017წ.; №ას-794-794-2018, 11.09.2018წ.; №ას-1021-2019, 20.12.2019წ.; №ას-461-2023, 21.07.2023წ.). მოცემულ შემთხვევაში მოსარჩელე მოითხოვს არა უსაფუძვლო გამდიდრებიდან გამომდინარე თანხის დაკისრებას, არამედ მისი მოთხოვნა ეფუძნება ადმინისტრაციულ კანონმდებლობას, კერძოდ „სახელმწიფო ქონების შესახებ“ კანონის 36-ე მუხლს, ამასთან განსახილველ შემთხვევაში მ. გ-ი მიჩნეული იქნა არაუფლებამოსილ კეთილსინდისიერ მფლობელად, რომლის უფლება-მოვალეობებს ადგენს სკ-ის 163-ე მუხლი, ხოლო მითითებული მუხლით გათვალისწინებული კეთილსინდისიერი მფლობელის მიმართ სსკ-ის 976-ე და შემდგომი მუხლების გამოყენება გამოირიცხება (სუსგ 27.04.2020წ. საქმე №ას-1840-2019). სკ-ის 983-ე მუხლის თანახმად თუ უფლებამოსილი პირისათვის განკუთვნილ შესრულებას იღებს არაუფლებამოსილი პირი, მაშინ სწორედ იგი არის მოვალე მიღებული დაუბრუნოს უფლებამოსილ პირს. მითითებული ნორმა ხელყოფის კონდიქციის მომწესრიგებელ ნორმას განეკუთვნება, უსაფუძვლო გამდიდრების მოთხოვნიდან გამომდინარე მოთხოვნა წარმოიშობა სხვის სამართლებრივ სივრცეში უნებართვო ჩარევითა და ამით ქონებრივი სარგებლის მიღებით, ხელყოფის კონდიქცია არის დამატება დელიქტური სამართლისათვის (სუსგ 20.05.2016წ. საქმე №ას-1224-1149-2015). განსახილველ შემთხვევაში მ. გ-იმა იჯარის ხელშეკრულებით იკისრა საიჯარო ქირის ხელშეკრულების კონტრაჰენტისთვის გადახდის ვალდებულება, შესაბამისად მოპასუხის კეთილსინდისიერად მფლობელობის პერიოდის განმავლობაში აგრეთვე არ იკვეთება უსაფუძვლო გამდიდრების ნორმებიდან გამომდინარე თანხის მოპასუხისთვის (კასატორისთვის) დაკისრების წინაპირობები, ვინაიდან მოპასუხე კეთილსინდისიერად ვარაუდობდა, რომ ვალდებულებას ასრულებდა უფლებამოსილი კრედიტორის წინაშე.
საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ გადაწყვეტილება ყოველთვის ჩაითვლება კანონის დარღვევით მიღებულად, თუ გადაწყვეტილება იურიდიულად არ არის საკმარისად დასაბუთებული (გადაწყვეტილების გაუქმების აბსოლუტური საფუძველი). სსკ-ის 411-ე მუხლის შესაბამისად საკასაციო სასამართლო თავად მიიღებს გადაწყვეტილებას საქმეზე, თუ არ არსებობს სსკ-ის 412-ე მუხლით გათვალისწინებული გადაწყვეტილების გაუქმებისა და საქმის სააპელაციო სასამართლოში ხელახალი განხილვისათვის დაბრუნების საფუძველი. მოცემულ შემთხვევაში საიჯარო ურთიერთობის მოქმედების პერიოდში (2017 წლის იანვრიდან პირველ ოქტომბრამდე) მოპასუხე მიჩნეული იქნა უძრავი ნივთის არაუფლებამოსილ კეთილსინდისიერ მფლობელად, ხოლო საქმეში დაცული მასალებით არ დგინდება ხელშეკრულების ვადის ამოწურვის შემდგომ აღნიშნული უძრავი ნივთით მოპასუხის მიერ სარგებლობის, საიჯარო ურთიერთობის გაგრძელების ფაქტი. მითითებული გარემოებები კი გამორიცხავს სახელმწიფო ქონებით სარგებლობის გამო მოსარჩელის სასარგებლოდ მოპასუხისთვის თანხის დაკისრების შესაძლებლობას. საქმეში დაცული მასალებისა და მათი სამართლებრივი ანალიზის გათვალისწინებით, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ მ. გ-ის საკასაციო საჩივარი უნდა დაკმაყოფილდეს, უნდა გაუქმდეს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება და სსკ-ის 411-ე მუხლის საფუძველზე მიღებულ უნდა იქნეს ახალი გადაწყვეტილება სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის შესახებ. სსკ-ის 53.3 მუხლის თანახმად, თუ საკასაციო სასამართლოს გამოაქვს ახალი გადაწყვეტილება, იგი შესაბამისად ცვლის სასამართლო ხარჯების განაწილებასაც. იმ მხარის მიერ გაღებული ხარჯების გადახდა, რომლის სასარგებლოდაც იქნა გამოტანილი გადაწყვეტილება, ეკისრება მეორე მხარეს, თუნდაც ეს მხარე განთავისუფლებული იყოს სახელმწიფო ბიუჯეტში სასამართლო ხარჯების გადახდისაგან (სსკ-ის 53.1 მუხ.), ხოლო სარჩელზე უარის თქმისას სასამართლოს მიერ გაწეული ხარჯები გადახდება მოსარჩელეს სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ (55.2 მუხ.). სასამართლო ხარჯები მოიცავს სახელმწიფო ბაჟს (37.2 მუხ.). ამდენად, ვინაიდან სარჩელი არ დაკმაყოფილდა, მოსარჩელეს მოპასუხის (კასატორის) სასარგებლოდ უნდა დაეკისროს ამ უკანაკსნელის მიერ საკასაციო სასამართლოში საჩივრის განხილვისთვის გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის ანაზღაურება.
ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 411-ე მუხლით და
გ ა დ ა წ ყ ვ ი ტ ა:
1. მ. გ-ის საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს;
2. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 04.10.2018წ. გადაწყვეტილება და მიღებულ იქნას ახალი გადაწყვეტილება; 3. სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს სარჩელი არ დაკმაყოფილდეს;
4. სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნულ სააგენტოს (საიდენტიფიკაციო კოდი 205005910) მ. გ-ის (პირადი ნომერი ...) სასარგებლოდ დაეკისროს ამ უკანასკნელის მიერ საკასაციო სასამართლოში საქმის განხილვისთვის გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის - 300 (სამასი) ლარის ანაზღაურება;
5. საკასაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ საჩივრდება.
თავმჯდომარე ნ. სხირტლაძე
მოსამართლეები: ქ. ცინცაძე
ბ. სტურუა
