საქართველოს უზენაესი სასამართლო

გ ა ნ ჩ ი ნ ე ბ ა

საქართველოს სახელით

საქმე №ბს-291(2კ-25) 8 ოქტომბერი, 2025 წელი

ქ. თბილისი

ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ბადრი შონია (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მოსამართლეები: ქეთევან ცინცაძე, გენადი მაკარიძე

საქმის განხილვის ფორმა - ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი (მოსარჩელე) - ზ. გ-ი

კასატორი (მოპასუხე) – საქართველოს გენერალური პროკურატურა

მესამე პირი - საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო

გასაჩივრებული განჩინება - თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 26 ნოემბრის განჩინება

დავის საგანი - მორალური და მატერიალური ზიანის ანაზღაურება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

ზ. გ-იმა სასარჩელო განცხადებით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას, მოპასუხის - საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიმართ. მოსარჩელემ მოითხოვა მოპასუხისთვის მორალური ზიანის ანაზღაურების სახით 1 000 000 ლარის და მატერიალური ზიანის სახით 56 000 ლარის დაკისრება.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2024 წლის 26 მარტის განჩინებით, საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის მე-16 მუხლის პირველი ნაწილის საფუძველზე, საქმეში მესამე პირად ჩაბმულ იქნა საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2024 წლის 04 ივლისის გადაწყვეტილებით ზ. გ-ის სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ, მოპასუხე საქართველოს გენერალურ პროკურატურას მოსარჩელე ზ. გ-ის სასარგებლოდ დაეკისრა მორალური ზიანის სახით - 5000 (ხუთი ათასი) ლარის, ხოლო მატერიალური ზიანის სახით 15 000 (თხუთმეტი ათას) ლარის ანაზღაურება. ასევე, საქართველოს გენერალურ პროკურატურას დაეკისრა მოსარჩელის სასარგებლოდ საპროცესო ხარჯის - ადვოკატების მომსახურების ღირებულების 1200 ლარის ანაზღაურება. დანარჩენ ნაწილში სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

აღნიშნული გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გასაჩივრდა ზ. გ-ის და საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიერ.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 26 ნოემბრის განჩინებით ზ. გ-ის და საქართველოს გენერალური პროკურატურის სააპელაციო საჩივრები არ დაკმაყოფილდა. უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2024 წლის 04 ივლისის გადაწყვეტილება.

სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ: ზ. გ-ი ბრალდებულის სახით იქნა დაკავებული 2021 წლის 3 მარტს, ხოლო 2021 წლის 4 მარტს წარედგინა ბრალდება საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის მე-200 მუხლის მე-2 ნაწილის „გ“ ქვეპუნქტით. გორის რაიონული სასამართლოს 2021 წლის 5 მარტის განჩინებით, ზ. გ-ის აღკვეთის ღონისძიების სახით შეეფარდა პატიმრობა.

გორის რაიონული სასამართლოს 2021 წლის 2 აგვისტოს განჩინებით (ამონაწერით სასამართლო სხდომის ოქმიდან) საქმის არსებითი განხილვის სხდომაზე, ზ. გ-ის მიმართ გამოყენებული აღკვეთის ღონისძიება პატიმრობა შეიცვალა ნაკლებად მკაცრი აღკვეთის ღონისძიება გირაოთი 5000 (ხუთი ათასი) ლარის ოდენობით, მასვე, დამატებითი ვალდებულების სახით დაეკისრა საქართველოს მოქალაქის პირადობის მოწმობის და პასპორტის ჩაბარება პროკურორისთვის და იგი დაუყოვნებლივ გათავისუფლდა სხდომის დარბაზიდან.

გორის რაიონული სასამართლოს 2023 წლის 10 აპრილის განაჩენით ზ. გ-ი ცნობილი იქნა უდანაშაულოდ და გამართლდა სისხლის სამართლის კოდექსის მე-200 მუხლის მე-2 ნაწილის „გ“ ქვეპუნქტით და ამავე მუხლის მე-3 ნაწილით წარდგენილ ბრალდებაში.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2023 წლის 18 სექტემბრის განაჩენით არ დაკმაყოფილდა პროკურორის სააპელაციო საჩივარი, უცვლელად დარჩა პირველი ინსტანციის განაჩენი, ხოლო საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2024 წლის 8 თებერვლის განჩინებით, დაუშვებლად იქნა ცნობილი პროკურორის საკასაციო საჩივარი.

სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლის მე-4 პუნქტზე, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლზე და განმარტა, რომ საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის თავისებურებას წარმოადგენს ის, რომ მიყენებული ზიანი ანაზღაურებას ექვემდებარება მიუხედავად ზიანის მიმყენებლის ბრალისა. ასეთი ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის დაკმაყოფილებისთვის საკმარისია დადგინდეს ქმედების უკანონობა და სახეზე იყოს პირის მარეაბილიტირებელი გარემოება. კერძოდ, პირს რომლის მიმართაც გამოტანილია გამამართლებელი განაჩენი, უნდა მიეცეს შესაბამისი კომპენსაცია სახელმწიფოს მხრიდან მის უფლებებში გაუმართლებელი ან/და გადაჭარბებული ჩარევისთვის. ზემოაღნიშნული ნორმის მიზანია დაზარალებულის დაცვა და გამართლებული პირისათვის სახელმწიფო ორგანოების მოქმედებების შედეგად მიყენებული ზიანით გამოწვეული ნეგატიური შედეგების კომპენსირება. სააპელაციო პალატამ აღნიშნა, რომ მოქმედი კანონმდებლობით არსებობს გამართლებული პირის უფლების დაცვის მექანიზმი და გამართლებულ პირს შეუძლია აღიდგინოს დარღვეული უფლებები. კერძოდ, გამართლებულ პირს აქვს შესაძლებლობა, დარღვეული უფლება აღიდგინოს საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსით გათვალისწინებული რეაბილიტაციისა და სისხლის სამართლის პროცესის ორგანოების უკანონო და დაუსაბუთებელი მოქმედებების შედეგად მიყენებული ზიანის ანაზღაურების გზით.

მორალური ზიანის ანაზღაურების მოცულობის განსაზღვრისას სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს შეფასებები და მიუთითა, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლომ მართებულად გაითვალისწინა ზ. გ-ის მიმართ განხორციელებული იძულების ფორმები, სახელდობრ ის გარემოება, რომ მან პატიმრობაში გაატარა 5 თვე, ასევე გაითვალისწინა, რომ ზ. გ-ის მიმართ სისხლისსამართლებრივი დევნა ხორციელდებოდა 2021 წლის 3 მარტიდან (დაკავებიდან) და სრულად სამართალწარმოება მის მიმართ მიმდინარეობდა თითქმის 3 წლის განმავლობაში. ამასთან, ზ. გ-ისთვის ბრალად შერაცხული დანაშაული, სისხლის სამართლის კოდექსის მე-200 მუხლის მე-3 ნაწილი, სასჯელის სახით ითვალისწინებს ექვსიდან რვა წლამდე თავისუფლების აღკვეთას. ამრიგად, პალატამ ბრალდების სიმძიმის, განცდილი სტრესის, შიშის, უარყოფითი ემოციების და საქმის კონკრეტული გარემოებების შეფასების გათვალისწინებით მიიჩნია, რომ მორალური ზიანის ასანაზღაურებლი ოდენობა და მოპასუხისთვის 5 000 ლარის დაკისრება მიყენებული არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურების მიზნების პროპორციულია და ექცევა გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების კრიტერიუმებში.

მატერიალურ ზიანთან მიმართებით, სააპელაციო პალატამ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს განმარტება, რომ დელიქტური პასუხისმგებლობის აუცილებელ წინაპირობას წარმოადგენს ზიანის მიყენების ფაქტი და მიზეზობრივი კავშირის არსებობა ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის. მიზეზობრივი კავშირი, ტრადიციული გაგებით, პასუხისმგებლობის განმსაზღვრელი აუცილებელი ელემენტია. მიზეზობრივი კავშირი მიზეზსა და შედეგს შორის აუცილებელი კავშირია, რაც გულისხმობს ორი მოვლენის არა უბრალო მუდმივ თანმიმდევრობას, არამედ შედეგის თანმიმდევრობას თავისი მიზეზის მიმართ. მიზეზობრიობის მთავარ მომენტს წარმოადგენს არსებითი კავშირი, სადაც დამოკიდებულება მიზეზსა და შედეგს შორის აქტიურ ხასიათს ატარებს. განსახილველ შემთხვევაში, სასამართლოს მითითებით, საქმის მასალებით დასტურდება, რომ სისხლის სამართლის საქმის მიმდინარეობისას მოსარჩელე წარმოდგენილი იყო ადვოკატებით. საქმეს ერთვის ადვოკატებთან - მ. ნ-ესთან და ლ. ბ-ესთან გაფორმებული ხელშეკრულებები. გორის რაიონულ სასამართლოში, ზ. გ-ის მიმართ სისხლის სამართლის №1/149-21 საქმის განხილვაში ადვოკატების: მ. ნ-ეისა და ლ. ბ-ეის მონაწილეობის დასტურად მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილია სხდომის ოქმების ამონარიდები. საქმის განხილვაში ამავე ადვოკატების მონაწილეობა დასტურდება გორის რაიონული სასამართლოს 2023 წლის 10 აპრილის და თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2023 წლის 18 სექტემბრის განაჩენებით. სააპელაციო სასამართლომ განმარტა, რომ მოსარჩელე, მის მიმართ სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყების გამო, იძულებული იყო საკუთარი უფლებებისა და ინტერესების ეფექტურად დაცვისა და რეალიზებისათვის აეყვანა ადვოკატი და ესარგებლა მისი მომსახურებით საგამოძიებო ორგანოებსა თუ სასამართლოში, სრულყოფილად ესარგებლა სისხლის სამართლის კოდექსით ბრალდებულისათვის მინიჭებული უფლება-მოვალეობებით. აღნიშნული ხარჯების გაწევა ცალსახად გამოწვეულია პირის მიერ დარღვეული უფლების აღდგენის მიზნით.

საქართველოს გენერალური პროკურატურის განმარტებაზე, რომ საქმის მასალებში არ არის წარმოდგენილი გაწეული ხარჯის დამადასტურებელი დოკუმენტები, სააპელაციო პალატამ მიუთითა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს განმარტებაზე, რომლის თანახმად, ,,ხარჯების ოდენობა უნდა განისაზღვროს მხარის მიერ სასამართლოში წარდგენილი ფაქტობრივად გაწეული ხარჯების ოდენობის დამადასტურებელი მტკიცებულებების საფუძველზე. ამგვარი მტკიცებულების არარსებობის შემთხვევაში, სასამართლოს მხარის მოთხოვნის საფუძველზე თვითონაც შეუძლია გონივრულ ფარგლებში განსაზღვროს მხარის მიერ გაწეული ხარჯების ოდენობა, თუკი აშკარაა, რომ პირის უფლების დარღვევის აღკვეთის მიზნით ხარჯი გაღებულია“ (სუს 1330-1315(კ-11) 2012წ.9.02 განჩინება). ამდენად, პალატის მითითებით, საერთაშორისო თუ ეროვნული სასამართლოს პრაქტიკის გათვალისწინებით, ანაზღაურებას ექვემდებარება ხარჯი, რომელიც გაწეულია, თუმცა კონკრეტული ოდენობით ხარჯის გაწევის დოკუმენტი ვერ იქნა წარმოდგენილი, ასევე ხარჯი, რომელიც ჯერ არ არის გაწეული, თუმცა დასტურდება საადვოკატო მომსახურება და არსებობს საფუძვლიანი მოლოდინი ხარჯის გაწევის შესახებ. ამდენად, სააპელაციო სასამართლოს მითითებით, სისხლის სამართლის საქმის მიმდინარეობის დროისა და მასში ადვოკატის ჩართულობის გათვალისწინებით, პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ მართებულად იქნა განსაზღვრული თანხის ოდენობა და საქართველოს გენერალურ პროკურატურას მართებულად დაეკისრა ზ. გ-ის სასარგებლოდ მატერიალური ზიანის სახით, ადვოკატის მომსახურებისთვის გაწეული ხარჯის ანაზღაურება 15 000 ლარის ოდენობით. პალატის მოსაზრებით, ზიანის ანაზღაურების მიზნებისათვის მოპასუხისათვის დაკისრებული თანხა ექცევა გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების კრიტერიუმებში.

სააპელაციო სასამართლომ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მსჯელობა საქართველოს გენერალური პროკურატურისათვის მოსარჩელის სასარგებლოდ მიმდინარე საქმის წარმოებაში წარმომადგენლის მომსახურებისათვის გაწეული 1200 ლარის ანაზღაურების დაკისრების თაობაზე. მიუხედავად იმისა, რომ საქმეში არ არის წარმოდგენილი ფაქტობრივად გაწეული ხარჯების ოდენობის დამადასტურებელი დოკუმენტი. პალატამ მიუთითა, რომ წარმომადგენლობითი მომსახურების გაწევა საქმეში სადავო გარემოებას არ წარმოადგენს.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2024 წლის 26 ნოემბრის განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრეს ზ. გ-იმა და საქართველოს გენერალურმა პროკურატურამ.

კასატორმა საქართველოს გენერალურმა პროკურატურამ მიუთითა საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლის მე-4 პუნქტზე, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 207-ე და 208-ე მუხლებზე, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის მე-18, 413-ე, 992-ე და 1005-ე მუხლებზე და განმარტა, რომ პირს ზიანი უნდა მიადგეს ქმედების განზრახი ან უხეში გაუფრთხილებლობის ბრალის ფორმით. ამასთან, მიზეზობრივი კავშირი უნდა არსებობდეს განხორციელებულ ქმედებასა და დამდგარ შედეგს - ზიანს შორის. ასევე, მოხელის უკანონო ქმედება, რომელმაც პირისათვის ზიანი გამოიწვია, უნდა გამომდინარეობდეს მოხელის სამსახურებრივი მდგომარეობიდან და იყოს ბრალეული, განზრახი ან უხეში გაუფრთხილებელი და უნდა არსებობდეს პირდაპირი და არა სავარაუდო მიზეზობრივი კავშირი ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის. მოცემულ შემთხვევაში კი, საქართველოს პროკურატურის მხრიდან ამგვარ ქმედებებს ადგილი არ ჰქონია. კონკრეტული საგამოძიებო მოქმედების ჩატარება ეფუძნებოდა კანონს და კანონის საფუძველზე მიღებულ საპროცესო დოკუმენტებს.

კასატორის განმარტებით, 2021 წლის 3 მარტს ზ. გ-ი დაკავებულ იქნა საქართველოს სსკ-ის მე-200 მუხლის მეორე და მესამე ნაწილებით გათვალისწინებული დანაშაულის სავარაუდო ჩადენისათვის და 2021 წლის 05 მარტს აღკვეთის ღონისძიების სახით შეეფარდა პატიმრობა. 2021 წლის 2 აგვისტოს შეფარდებული პატიმრობა შეიცვალა გირაოთი და იგი გათავისუფლდა საპატიმრო დაწესებულებიდან. გორის რაიონული სასამართლოს 2023 წლის 10 აპრილის განაჩენით ზ. გ-ი წარდგენილ ბრალდებაში გამართლდა სრულად, აღნიშნული გადაწყვეტილება ძალაში იქნა დატოვებული ზემდგომი ინსტანციების სასამართლოთა მხრიდან. მოსარჩელე პატიმრობაში იმყოფებოდა 5 თვე. პირის მიმართ სისხლისსამართლებრივი დევნის მიმდინარეობისას ამ უკანასკნელის მიმართ გამოყენებულ იქნა კანონით გათვალისწინებული საპროცესო მოქმედებები და გატარდა კანონშესაბამისი ღონისძიებანი. საბოლოოდ, პირის მიმართ სისხლისსამართლებრივი დევნის მარეაბილიტირებელი საფუძვლით დამთავრების შემთხვევაშიც კი არ არსებობს პროკურატურის მიმართ ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის კანონიერი საფუძველი. გასათვალისწინებელია, რომ თავის დროზე გ. გ-ის მიმართ გატარებულ ყველა ღონისძიებას გააჩნდა სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსით გათვალისწინებული საფუძვლები. კერძოდ, ხსენებული კოდექსის თანახმად, პირისათვის ბრალდების წაყენებისა თუ სხვა იძულების ღონისძიების გამოყენების საფუძველია „დასაბუთებული ვარაუდის" სტანდარტი, სწორედ აღნიშნულზე დაყრდნობით განხორციელდა სისხლისსამართლებრივი პროცედურები, თუმცა ის ფაქტი, რომ სისხლის სამართლის საქმემ შემდგომში ვერ დააკმაყოფილა გამამტყუნებელი განაჩენის გამოტანისათვის საჭირო „გონივრულ ეჭვს მიღმა" სტანდარტი, აღნიშნული უკანონოდ ვერ გადააქცევს „დასაბუთებული ვარაუდის" სტანდარტზე დაყრდნობით შესრულებულ მოქმედებებს. პირის მიმართ სისხლისსამართლებრივი დევნა სახელმწიფოს ერთ-ერთ სპეციფიკურ ფუნქციას წარმოადგენს და მისი შედეგის წინასწარ განჭვრეტა შეუძლებელია, რადგან იგი დამოკიდებულია წინასწარ უცნობ ფაქტობრივ თუ სამართლებრივ გარემოებებზე. შესაბამისად, სისხლისსამართლებრივი დევნის საფუძველზე წარმოშობილი უარყოფითი ემოციების, განცდების თუ სხვა სამართლებრივი შედეგების გარკვეულწილად თმენის ვალდებულება აქვს ყველას, რაც არ გამორიცხავს შემდგომ გამართლებული პირისათვის ზიანის ანაზღაურების ვალდებულებას, თუმცა გავლენას ახდენს მორალური ზიანის ოდენობაზე.

კასატორის მითითებით, მორალური ზიანის ანაზღაურების თითოეული შემთხვევა არის ინდივიდუალური, დამოკიდებულია მრავალ სხვადასხვა პირობაზე. მოსარჩელე უფლებამოსილია სარჩელში მიუთითოს ფულადი თანხა, რომელსაც ის ითხოვს მორალური ზიანის საკომპენსაციოდ, მაგრამ ეს მოთხოვნა მოსარჩელის მხოლოდ მოსაზრებაა და ანაზღაურების მოცულობის განსაზღვრა მთლიანად სასამართლოს გონივრული განსჯისათვის არის მინდობილი. ზიანის ოდენობის განსაზღვრისას მხედველობაში უნდა იქნას მიღებული ის გარემოება, რომ კომპენსაციის ოდენობა ვერ აღუდგენს დაზარალებულს ხელყოფამდე არსებულ მდგომარეობას. შესაბამისად, ოდენობა უნდა გამომდინარეობდეს გონივრული და სამართლიანი განსჯის შედეგად. აუცილებელია შეფასდეს, როგორც კონკრეტული პიროვნება და მისი სუბიექტური დამოკიდებულება ზიანის სიმძიმის მიმართ, ასევე ობიექტური გარემოებები. სწორედ აქედან გამომდინარე კანონმდებელმა, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლში არსებული ჩანაწერით, „მორალური ზიანი უნდა ანაზღაურდეს გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების სახით“, მიანდო სასამართლოს.

მნიშვნელოვანია ის გარემოება, რომ მოსარჩელეს ბრალად ედებოდა ფინანსური დანაშაულის ჩადენა, რომელიც ძალადობრივი, სქესობრივი ან სხვა კატეგორიის დანაშაულთაგან განსხვავებით, ნაკლები რეპუტაციული ზიანის მიმყენებელია პირისათვის საზოგადოების თვალში, ამასთან მის მიმართ პირველი ინსტანციის სასამართლოშივე იყო გამოტანილი გამამართლებელი განაჩენი და მას მხოლოდ აღკვეთის ღონისძიების ფარგლებში მოუწია რამდენიმე თვით საპატიმრო დაწესებულებაში ყოფნა, გარდა ამისა, მას არ ჰქონია ისეთი ასაკი, გართულებული ჯანმრთელობის მდგომარეობა ან სხვა პიროვნული მახასიათებელი, რომელიც განსაკუთრებულ მოპყრობასთან იქნებოდა დაკავშირებული და განუზომელ ზიანს მიაყენებდა მას ციხეში ყოფნის დროს. გარდა ამისა, საქმის მასალებით დასტურდება, რომ ზ. გ-ი მოცემულ შემთხვევამდეც იყო გასამართლებული და განაჩენებში მითითებულია მის ნასამართლობაზე, შესაბამისად, მსგავსი გამოცდილების მქონე ადამიანისათვის, შემდგომი სისხლისსამართლებრივი დევნა ნაკლები ტანჯვის მიმყენებელია იმ პირთან შედარებით, რომელიც პირველადაა მიცემული პასუხისგებაში, ასევე, ციხეში ჯდომით გამოწვეული მისი უარყოფითი ემოციები გაცილებით ნაკლები უნდა ყოფილიყო იმ პირთან შედარებით, რომელიც პირველად ხვდება საპატიმრო დაწესებულებაში. მორალური ზიანის საკითხის განხილვისას, სასამართლომ გარდა მოსარჩელის განმარტებისა და დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებებისა, მხედველობაში უნდა მიიღოს როგორც ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მიერ საქართველოსთან მიმართებით დადგენილი პრაქტიკა, ასევე საქართველოს საერთო სასამართლოების პრაქტიკა ანალოგიურ საქმეებზე.

კასატორის განმარტებით, ამ კონკრეტულ შემთხვევაში საქმის ფაქტობრივი გარემოებების, სამართლებრივი ნორმების, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს განჩინება/გადაწყვეტილებებში ჩამოყალიბებული განმარტებების შესაბამისად, ასევე მსგავს საქმეებზე საქართველოს საერთო სასამართლოების პრაქტიკის ანალიზის საფუძველზე, საქართველოს გენერალური პროკურატურისთვის მორალური ზიანის სახით - 5 000 ლარის დაკისრება უსაფუძვლოა, არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურების მიზნების არაპროპორციულია, არ ექცევა გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების კრიტერიუმებში და უნდა გაუქმდეს.

კასატორის განმარტებით, ასევე უსაფუძვლოა მატერიალური ზიანის სახით 15 00 ლარის (სისხლის სამართლის საქმეზე გაწეული საადვოკატო ხარჯი) ანაზღაურების დაკისრება მოპასუხისთვის. მხარის მიერ ადვოკატის მომსახურებისთვის გაღებული ხარჯის უპირობოდ სრულად ანაზღაურების სამართლებრივი საფუძველი კანონმდებლობით გათვალისწინებული არ არის. მნიშვნელოვანია სისხლის სამართლის საქმის წარმოების ხანგრძლივობა, სისხლის სამართლის საქმის წარმოებიდან დამდგარი მატერიალური და მორალური ზიანის ოდენობა, წარმომადგენლების მიერ გაწეული სამუშაო, რაც უნდა დასტურდებოდეს საქმის მასალებით. მხარე სარგებლობს თავისუფალი არჩევანით საადვოკატო მომსახურების მიღებისას, თუმცა მატერიალური ზიანის სახით ანაზღაურების მოთხოვნის შემთხვევაში მას აუნაზღაურდება არა ნებისმიერი ხარჯი, რასაც გასწევს ადვოკატის მომსახურებისთვის, არამედ აუცილებლად გასაწევი ხარჯი საქმის წარმოების ხანგრძლივობისა და სხვა მტკიცებულებების გათვალისწინებით. წარმოდგენილი ინფორმაციით კი არ დასტურდება მოსარჩელის მხრიდან, სასამართლოს მიერ დაკმაყოფილებული 15 000 ლარის ადვოკატებისათვის გადახდის ფაქტი. ამასთანავე, ადვოკატებმა ძირითადი სამუშაოები გასწიეს პირველი ინსტანციის სასამართლოში, სააპელაციო სასამართლოში არ მომხდარა მტკიცებულებათა გამოკვლევა, ხოლო კასაციაში საქმე განხილულ იქნა ზეპირი მოსმენის გარეშე. აღსანიშნავია ისიც, რომ სისხლის სამართლის საქმე არ გამოირჩეოდა განსაკუთრებული სირთულითა და მოცულობით, ამასთან როგორც ადვოკატი მ. ნ-ე, ასევე ადვოკატი ლ. ბ-ე მოცემულ საქმეზე იცავდნენ სხვა ბრალდებულსაც, შესაბამისად, მსგავსი კატეგორიის საქმეზე თითოეული ბრალდებულისაგან ამხელა თანხის მიღება ადვოკატების მიერ ნაკლებად დამაჯერებელია, დასახელებული ოდენობა სცილდება როგორც შიდა ეროვნული, ისე ევროპული სასამართლოს პრაქტიკით ადვოკატის მომსახურების ხარჯების ანაზღაურებასთან დაკავშირებით დადგენილ „გონივრულობისა" და „ადეკვატურობის" კრიტერიუმებს და მისი ნამდვილად გაღება არ დასტურდება შესაბამისი მტკიცებულებებით. ამდენად, სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილება ამ ნაწილშიც უსაფუძვლოა და უნდა გაუქმდეს.

რაც შეეხება სასამართლოს გადაწყვეტილებას ადმინისტრაციულ საქმეზე ადვოკატებისათვის გადახდილი 1200 ლარის ანაზღაურების თაობაზე, კასატორმა მიიჩნია, რომ იგი ამ ნაწილშიც უნდა გაუქმდეს. კასატორმა მიუთითა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 37-ე და 53-ე მუხლებზე, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის (საქმე Nბს-776-768 (2კ-4კს-15) განმარტებაზე და აღნიშნა, რომ მოსარჩელის სარჩელი არ უნდა დაკმაყოფილებულიყო არცერთ ნაწილში, ამ შემთხვევაში საპროცესო ხარჯების პროკურატურისათვის დაკისრებაც საფუძველს მოკლებული და დაუსაბუთებელია. გარდა ამისა, წარმომადგენლობისათვის გაწეული ხარჯებს სასამართლო აკისრებს მეორე მხარეს გონივრულ ფარგლებში, მაგრამ არაუმეტეს დავის საგნის ღირებულების 4 პროცენტისა. ხარჯის სახით დაკმაყოფილებული თანხა კი სცდება კანონით დადგენილ მაქსიმუმს. გასათვალისწინებელია ისიც, რომ მოსარჩელეს, ხელშეკრულებების გარდა, არ აქვს წარმოდგენილი რაიმე სხვა მტკიცებულება, რომელიც დაადასტურებდა მისი მხრიდან დასახელებული თანხის ნამდვილად გაღების ფაქტს.

კასატორის ზ. გ-ის განმარტებით, თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის განჩინება უკანონოა და დაუსაბუთებელი. მას სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში ყოფნა მოუწია რამდენიმე თვე, თუმცა სასამართლო პროცესები სამივე ინსტანციის სასამართლოში წლობით მიმდინარეობდა და ამავდროულად მნიშვნელოვანია ის, რომ როდესაც შეეცვალა აღკვეთის ღონისძიება გირაო პატიმრობით, სასამართლოს განჩინებით დაევალა ყოველკვირეულად პოლიციაში გამოცხადება და უწევდა თვეების განმავლობაში კონფლიქტის ზონიდან ქალაქ გორში ჩამოსვლა, რაც ხარჯებთან იყო დაკავშირებული. აპელანტის განმარტებით, როდესაც ის თვეების განმავლობაში იყო თავისუფლებააღკვეთილი, ბუნებრივია მისი სულიერი ტანჯვა-წამება გრძელდებოდა პერმანენტულად, საკმაოდ ხანგრძლივი დროის განმავლობაში. როდესაც ასეთ პირობებში მყოფ ადამიანის მიმართ სასამართლოს გადაწყვეტილება გამოაქვს მორალური ზიანის ნაწილში და ადამიანის ტანჯვა-წამებას აფასებს 5 000 ლარით, არის ალოგიკური და არაგონივრული. საგულისხმო და მნიშვნელოვანია, რომ მორალური ზიანი ეს არის ის კატეგორია, რომლის შესაბამისადაც ვერანაირი თანხა ვერ უზრუნევლყოფს იმ ტანჯვა-წამების კომპენსირებას, რასაც პირი განიცდის უკანონო თავისუფლების აღკვეთის დროს. თუმცა ეს არ ნიშნავს იმას, რომ სასამართლოებმა რეალურად არ შეაფასონ უკანონო თავისუფლება აღკვეთაში მყოფი პირის მორალური ზიანი და არ დააკისრონ მოპასუხე მხარეს გონივრული თანხა. სასამართლოები ცდილობენ იმოქმედონ არა სამართლებრივი კრიტერიუმებით, არამედ სახელმწიფო ბიუჯეტის ინტერესებიდან გამომდინარე და რაც შეიძლება მცირე თანხა დააკისრონ მოპასუხეს.

კასატორის მითითებით, ყოველგვარი სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე, უარი ეთქვა ადვოკატისთვის საპროცესო ხარჯის და მიყენებული მატერიალური ზიანის სრულად ანაზღაურებაზე, როდესაც წარდგენილი იყო შესაბამისი მტკიცებულებები, რომლითაც ნათლად და მკაფიოდ დასტურდებოდა მის მიერ გაწეული ხარჯების ოდენობა.

კასატორმა მიუთითა საქართველოს კონსტიტუციაზე, ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა კონვენციის მე-5 მუხლის მე-5 პუნქტზე, კონვენციის მე-7 დამატებითი ოქმის მე-3 მუხლზე, საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 92-ე მუხლზე, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 208-ე მუხლზე, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 317-ე, 205-ე, 413-ე და 1005-ე მუხლებზე, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2020 წლის 25 მარტის ბს-13(კ-20) განჩინებაზე, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მიერ მიღებულ გადაწყვეტილებებზე და განმარტა, რომ აღნიშნული სტანდარტის მიხედვით, ადვოკატის მიერ გაწეული შრომის ანაზღაურება მაშინაც ექვემდებარება ანაზღაურებას, როდესაც სამართალწარმოებაში მონაწილე პირს არ გადაუხდია ადვოკატის მომსახურებისათვის გათვალისწინებული თანხა და მას არ ეკისრებოდა ამ თანხების წინასწარ გადახდის მოვალეობა.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2025 წლის 31 მარტის და 2025 წლის 22 აპრილის განჩინებებით, საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად, წარმოებაში იქნა მიღებული საქართველოს გენერალური პროკურატურის და ზ. გ-ის საკასაციო საჩივრები.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლის, საკასაციო საჩივრების დასაშვებობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ საქართველოს გენერალური პროკურატურის და ზ. გ-ის საკასაციო საჩივრები არ აკმაყოფილებს საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის მოთხოვნებს და არ ექვემდებარება დასაშვებად ცნობას შემდეგ გარემოებათა გამო:

საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილი განსაზღვრავს საკასაციო საჩივრის განსახილველად დასაშვებობის ამომწურავ საფუძვლებს, კერძოდ, აღნიშნული ნორმის თანახმად, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ საკასაციო საჩივარი დაიშვება, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრები არ არის დასაშვები საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებული არც ერთი ზემოთ მითითებული საფუძვლით.

საკასაციო საჩივრები არ არის დასაშვები სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების საკასაციო სასამართლოს მიერ დამკვიდრებული პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით და ამასთან, არ არსებობს საკასაციო საჩივრების განხილვის შედეგად მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღების ვარაუდი. სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება არ ეწინააღმდეგება ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს. ამასთან, საქმის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს მიერ საქმეზე ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების თვალსაზრისით.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ კასატორები ვერ ასაბუთებენ სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვას მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით. კასატორები საკასაციო საჩივარში ვერ აქარწყლებენ სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებსა და დასკვნებს.

საკასაციო სასამართლო იზიარებს მოცემულ საქმეზე სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს და ამ გარემოებებთან დაკავშირებით გაკეთებულ სამართლებრივ შეფასებებს და მიიჩნევს, რომ სასამართლომ არსებითად სწორად გადაწყვიტა მოცემული დავა.

საკასაციო პალატა მიუთითებს საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლის მე-4 პუნქტზე, რომლის თანახმად, ყველასთვის გარანტირებულია სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის ან ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოსაგან ან მოსამსახურისაგან უკანონოდ მიყენებული ზიანის სასამართლო წესით სრული ანაზღაურება შესაბამისად სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის ან ადგილობრივი თვითმმართველობის სახსრებიდან. აღნიშნული დანაწესით სახელმწიფომ აიღო ვალდებულება, სახელმწიფო სახსრებიდან აანაზღაუროს მისი მოსამსახურეების მიერ უკანონოდ მიყენებული ზიანი. ამავე შინაარსის დანაწესს კი, „საქართველოს კონსტიტუციაში ცვლილების შეტანის შესახებ“ საქართველოს 2017 წლის 13 ოქტომბრის კონსტიტუციური კანონის #1324 ამოქმედებამდე, შეიცავდა საქართველოს კონსტიტუციის 49-ე მუხლის მე-9 პუნქტი, რომელიც, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს განმარტებით, „ყველას ანიჭებს უფლებას, მოითხოვოს და მიიღოს ზარალის ანაზღაურება სახელმწიფო სახსრებიდან. გარდა ამისა, ყველასთვის არის უზრუნველყოფილი სამართლებრივი დაცვის საშუალება - სასამართლოსათვის მიმართვა. ნათლად არის დადგენილი ანაზღაურების მასშტაბებიც – ზარალი სრულად უნდა ანაზღაურდეს“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2009 წლის 7 დეკემბრის #2/3/423 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს სახალხო დამცველი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-2).

საკასაციო სასამართლო ასევე მიუთითებს საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 207-ე მუხლზე, რომლის თანახმად, ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ მიყენებული ზიანის ანაზღაურებისას გამოიყენება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით დადგენილი წესი. ამავე კოდექსის 208-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად კი, სახელმწიფო ადმინისტრაციული ორგანოს, აგრეთვე მისი თანამდებობის პირის ან ამ ორგანოს სხვა სახელმწიფო მოსამსახურის ან საჯარო მოსამსახურის მიერ თავისი სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას მიყენებული ზიანისათვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო.

საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 92-ე მუხლის თანახმად, პირს უფლება აქვს, სამოქალაქო/ადმინისტრაციული სამართალწარმოების წესით მოითხოვოს და მიიღოს უკანონოდ ჩატარებული საპროცესო მოქმედებისა და უკანონო გადაწყვეტილების შედეგად მიყენებული ზიანის ანაზღაურება. ამასთან, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 408-ე მუხლის პირველი ნაწილის მიხედვით, იმ პირმა, რომელიც ვალდებულია აანაზღაუროს ზიანი, უნდა აღადგინოს ის მდგომარეობა, რომელიც იარსებებდა, რომ არ დამდგარიყო ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოება. სახელმწიფოს მიერ მიყენებული ზიანის ანაზღაურების წინაპირობებს განსაზღვრავს მითითებული კოდექსის 1005-ე მუხლი, რომლის მე-3 ნაწილის თანახმად, რეაბილიტირებული პირისათვის უკანონო მსჯავრდების, სისხლის სამართლის პასუხისგებაში უკანონოდ მიცემის, აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის ან გაუსვლელობის ხელწერილის უკანონოდ გამოყენების, პატიმრობის ან გამასწორებელი სამუშაოების სახით ადმინისტრაციული სახდელის არასწორად დაკისრების შედეგად მიყენებული ზიანი ანაზღაურდება სახელმწიფოს მიერ მოკვლევის, წინასწარი გამოძიების, პროკურატურის ორგანოებისა და სასამართლოს თანამდებობის პირთა ბრალის მიუხედავად. ამრიგად, ზიანის ანაზღაურებისთვის, პირის ქმედება უნდა ატარებდეს მართლსაწინააღმდეგო ხასიათს და იწვევდეს პირისთვის ზიანის მიყენებას. დამდგარ შედეგსა და უკანონო ქმედებას შორის კი უნდა არსებობდეს პირდაპირი მიზეზობრივი კავშირი. რაც შეეხება მართლსაწინააღმდეგო ქმედების განმახორციელებელი პირის ბრალეულობას, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის თავისებურებას წარმოადგენს ის, რომ მიყენებული ზიანი ანაზღაურებას ექვემდებარება მიუხედავად ზიანის მიმყენებლის ბრალისა. ასეთი ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის დაკმაყოფილებისთვის საკმარისია, დადგინდეს ქმედების უკანონობა და სახეზე იყოს პირის მარეაბილიტირებელი გარემოება. კერძოდ, პირს, რომლის მიმართაც გამოტანილია გამამართლებელი განაჩენი, უნდა მიეცეს შესაბამისი კომპენსაცია სახელმწიფოს მხრიდან მის უფლებებში გაუმართლებელი ან/და გადაჭარბებული ჩარევისთვის. ზემოაღნიშნული ნორმის მიზანია დაზარალებულის დაცვა და გამართლებული პირისათვის სახელმწიფო ორგანოების მოქმედებების შედეგად მიყენებული ზიანით გამოწვეული ნეგატიური შედეგების კომპენსირება.

საკასაციო სასამართლო მიუთითებს საქმეზე დადგენილ შემდეგ ფაქტობრივ გარემოებებზე: ზ. გ-ი ბრალდებულის სახით იქნა დაკავებული 2021 წლის 3 მარტს, ხოლო 2021 წლის 4 მარტს წარედგინა ბრალდება საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის მე-200 მუხლის მე-2 ნაწილის „გ“ ქვეპუნქტით. გორის რაიონული სასამართლოს 2021 წლის 5 მარტის განჩინებით, ზ. გ-ის აღკვეთის ღონისძიების სახით შეეფარდა პატიმრობა. გორის რაიონული სასამართლოს 2021 წლის 2 აგვისტოს განჩინებით (ამონაწერით სასამართლო სხდომის ოქმიდან) საქმის არსებითი განხილვის სხდომაზე, ზ. გ-ის მიმართ გამოყენებული აღკვეთის ღონისძიება პატიმრობა შეიცვალა ნაკლებად მკაცრი აღკვეთის ღონისძიება გირაოთი 5000 (ხუთი ათასი) ლარის ოდენობით, მასვე, დამატებითი ვალდებულების სახით დაეკისრა საქართველოს მოქალაქის პირადობის მოწმობის და პასპორტის ჩაბარება პროკურორისთვის და იგი დაუყოვნებლივ გათავისუფლდა სხდომის დარბაზიდან. გორის რაიონული სასამართლოს 2023 წლის 10 აპრილის განაჩენით ზ. გ-ი ცნობილი იქნა უდანაშაულოდ და გამართლდა სისხლის სამართლის კოდექსის მე-200 მუხლის მე-2 ნაწილის „გ“ ქვეპუნქტით და ამავე მუხლის მე-3 ნაწილით წარდგენილ ბრალდებაში. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2023 წლის 18 სექტემბრის განაჩენით არ დაკმაყოფილდა პროკურორის სააპელაციო საჩივარი, უცვლელად დარჩა პირველი ინსტანციის განაჩენი, ხოლო საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2024 წლის 8 თებერვლის განჩინებით, დაუშვებლად იქნა ცნობილი პროკურორის საკასაციო საჩივარი.

საკასაციო სასამართლო იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს შეფასებას, რომ ზ. გ-ის მიმართ კანონიერ ძალაში შესული გამამართლებელი განაჩენი მოსარჩელის რეაბილიტიაციის სამართლებრივი საფუძველია, ვინაიდან უტყუარად დადასტურდა ბრალდების უსაფუძვლობა და პირის მიმართ გამოყენებული შეზღუდვის არამართლზომიერება. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის მიზნებისთვის არსებობს ზიანის ანაზღაურების მოპასუხისთვის დაკისრების საფუძველი, რომელიც გამოწვეულია ბრალდების მხარის მიერ საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის მე-200 მუხლის მე-2 ნაწილის „გ“ ქვეპუნქტის და ამავე მუხლის მე-3 ნაწილის საფუძველზე წარდგენილი უკანონო ბრალდებით. მორალური ზიანის ანაზღაურების ვალდებულება დაკავშირებულია არაქონებრივი უფლებების დარღვევასთან, ხოლო ქონებრივი უფლებების უკანონო შეზღუდვა იწვევს მატერიალური ზიანის ანაზღაურების ვალდებულებას. ამდენად, საკასაციო სასამართლო არ ეთანხმება საქართველოს გენერალური პროკურატურის მოსაზრებას ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების არარსებობის შესახებ. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ რეაბილიტირებული პირის სასარგებლოდ ზიანის ანაზღაურების ვალდებულება წარმოიშობა თანამდებობის პირის ბრალის მიუხედავად, როგორც ეს პირდაპირაა გათვალისწინებული სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის დისპოზიციით. პირის რეაბილიტაციის უმთავრეს იურიდიულ საფუძველს გამამართლებელი განაჩენი წარმოადგენს, რომელიც მის არაბრალეულობასა და უდანაშაულობას ადასტურებს.

მიყენებული მორალური ზიანის ოდენობასთან დაკავშირებით, პალატა აღნიშნავს, რომ სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლის შესაბამისად, უკანონო ბრალდების/პატიმრობის ან მსჯავრდების საქმეებთან მიმართებით სასამართლოს მიერ არამატერიალური ზიანის თანხის ოდენობის განსაზღვრა ხორციელდება თითოეულ საქმეში ინდივიდუალურად, საქმის ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით. კერძოდ, მორალური ზიანის ოდენობის განსაზღვრისას მნიშვნელოვანია: დამდგარი ზიანის სიმძიმე, შელახული უფლების მნიშვნელობა, დაზარალებულის სუბიექტური დამოკიდებულება მორალური ზიანის მიმართ, განცდების ინტენსივობა, საპატიმრო დაწესებულებაში პირის ყოფნის დრო და სხვა. მორალური ზიანის ანაზღაურების შემთხვევაში არ ხდება ხელყოფილი უფლების რესტიტუცია, რადგან მიყენებულ ზიანს ფულადი ეკვივალენტი არ გააჩნია. კომპენსაციის მიზანია მორალური ზიანით გამოწვეული ტკივილების, ნეგატიური განცდების შემსუბუქება, დადებითი ემოციების გამოწვევა, რომელიც ეხმარება დაზარალებულს სულიერი გაწონასწორების მიღწევაში, სოციალურ ურთიერთობებში ჩართვაში, რაც მორალური (არაქონებრივი) ზიანის ანაზღაურების სატისფაქციურ ფუნქციას შეადგენს (სუსგ #ბს-972-936(3კ-08), 2009 წლის 8 აპრილი). მოსარჩელის მიმართ მიმდინარე სისხლის სამართლის საქმის წარმოება თავისთავად დაკავშირებულია ნეგატიურ ემოციებთან, მძიმე ფსიქიკურ განცდებთან, სულიერ ტანჯვასთან და ა.შ. შესაბამისად, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ სააპელაციო სასამართლოს მიერ მოსარჩელის უფლებებში გაუმართლებელი ჩარევისთვის, საქართველოს გენერალური პროკურატურისთვის მორალური ზიანის სახით 5 000 ლარის ანაზღაურების დაკისრება პროპორციულია და ექცევა გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების კრიტერიუმებში.

რაც შეეხება მატერიალური ზიანის ანაზღაურებას, საკასაციო სასამართლო არ იზიარებს კასატორის საქართველოს გენერალური პროკურატურის პრეტენზიას, რომელიც სადავოდ ხდის მისთვის მატერიალური ზიანის სახით თანხის დაკისრებას და აღნიშნავს, რომ საადვოკატო მომსახურებისათვის გაწეული ხარჯების დამადასტურებელი მტკიცებულების წარმოუდგენლობის პირობებშიც სასამართლოს, მხარის მოთხოვნის შემთხვევაში, თავად შეუძლია განსაზღვროს გაწეული ხარჯის ოდენობა გონივრულ ფარგლებში.

საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სისხლის სასამართლოწარმოების ფარგლებში, შეთანხმებით დაცვის შემთხვევაში, გამართლებულის მიერ ადვოკატისთვის გაწეული ხარჯის ანაზღაურება შესაძლოა მოთხოვნილ იქნას ადმინისტრაციული სასამართლოწარმოების წესით (სუსგ №ბს-432-429(2კ-17), 07.02.2019წ.). როგორც წესი, სისხლის სამართლის პროცესში ბრალდებული თავად იღებს გადაწყვეტილებას წარდგენილი ბრალდებისაგან პირადად ან ადვოკატის მეშვეობით დაცვის თაობაზე. ბრალდებულს უფლება აქვს, უარი თქვას ადვოკატის მომსახურებაზე და დამოუკიდებლად დაიცვას თავი, მაგრამ მას არ შეუძლია უარი თქვას ადვოკატის მომსახურებაზე, თუ არსებობს კანონით დადგენილი სავალდებულო დაცვის შემთხვევა (სსსკ-ის 38.6 მუხ.). სისხლის სამართლის საპროცესო კანონმდებლობით დადგენილია სავალდებულო დაცვისა და სახელმწიფო ხარჯზე დაცვის შემთხვევები (სსსკ-ის 46-ე მუხ.), თუმცა აღნიშნული არ ართმევს ბრალდებულს უფლებას ისარგებლოს მის მიერ აყვანილი ადვოკატის მომსახურებით (დაცვა შეთანხმებით). ბრალდებულს აქვს ადვოკატის არჩევისა და ყოლის, ასევე მის მიერ არჩეული ადვოკატის ნებისმიერ დროს შეცვლის უფლება (სსსკ-ის 38.5 მუხ.). დაუშვებელია ბრალდებულის იძულება კონკრეტული ადვოკატის აყვანაზე, რადგან ადვოკატსა და მარწმუნებელს შორის ურთიერთობა ფიდუციური ხასიათისაა, ეფუძნება განსაკუთრებულ ნდობას (სუსგ 07.02.2019წ. საქმე №ბს-432-429(2კ-17)), შესაბამისად, კასატორის (მოპასუხის) მითითება დაქირავებული ადვოკატის ხარჯების ანაზღაურების საფუძვლების არარსებობაზე ბრალდებულის მიერ კანონით მინიჭებული - ადვოკატის აყვანის უფლებით (დაცვა შეთანხმებით) სარგებლობის გამო, დაუსაბუთებელია და არ უნდა იქნეს გაზიარებული.

საკასაციო სასამართლო ყურადღებას ამახვილებს ზ. გ-ის მიმართ წარმოებულ სისხლის სამართლის საქმის პირველი და მეორე ინსტანციის სასამართლოს განაჩენებზე, სადაც ზ. გ-ის ინტერესებს იცავდნენ ადვოკატები ლ. ბ-ე და მ. ნ-ე. ზემოაღნიშნული განაჩენებით ცალსახად დგინდება, რომ ზ. გ-ი სისხლის სამართლის საქმის მიმდინარეობისას წარმოდგენილი იყო ადვოკატებით. ამასთან, საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ზ. გ-ის მოვალეობის საფუძველი, ადვოკატისათვის თანხის ანაზღაურების ნაწილში, გახდა მის მიმართ სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყება. შესაბამისად, სახეზეა მიზეზ-შედეგობრივი კავშირის არსებობა მოპასუხის ქმედებასა და მოსარჩელისათვის ზიანის მიყენების ფაქტს შორის, რაც გამოიხატა მოსარჩელის მიერ დამატებითი ხარჯების გაწევაში საადვოკატო მომსახურების მიღების მიზნით. რაც ამ ნაწილში სასარჩელო მოთხოვნის საფუძვლიანობაზე მიუთითებს. ამდენად, საკასაციო პალატა იზიარებს ქვედა ინსტანციების სასამართლოთა შეფასებას მოპასუხისათვის მატერიალური ზიანის სახით თანხის დაკისრების თაობაზე.

საკასაციო პალატა ასევე იზიარებს ქვედა ინსტანციის სასამართლოების მითითებას მატერიალური ზიანის ოდენობასთან დაკავშირებით და მიაჩნია, რომ სისხლის სამართლის საქმის მიმდინარეობის დროისა და მასში ადვოკატთა ჩართულობის გათვალისწინებით ქვედა ინსტანციის სასამართლოს მიერ მართებულად იქნა განსაზღვრული თანხის ოდენობა - 15000 ლარი, რომელიც იქნა დაკისრებული მოპასუხე მხარისათვის, როგორც სისხლის სამართლის საქმეში წარმომადგენლების მომსახურებისათვის გაწეული ხარჯის ანაზღაურება. პალატის მოსაზრებით, ზიანის ანაზღაურების მიზნებისათვის მოპასუხისათვის დაკისრებული თანხა ექცევა გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების კრიტერიუმებში.

რაც შეეხება განსახილველი ადმინისტრაციული საქმის ფარგლებში გაწეული საპროცესო ხარჯის - ადვოკატის მომსახურებისთვის გადახდილი თანხის ანაზღაურებას, საკასაციო პალატა მიუთითებს, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 37-ე მუხლის მე-3 ნაწილზე, რომლის თანახმად, ადვოკატისათვის გაწეული ხარჯი წარმოადგენს სასამართლოს გარეშე ხარჯებს. ამავე კოდექსის 53-ე მუხლის მიხედვით კი, იმ მხარის წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეულ ხარჯებს, რომლის სასარგებლოდაც იქნა გამოტანილი გადაწყვეტილება, სასამართლო დააკისრებს მეორე მხარეს გონივრულ ფარგლებში, განსახილველი საქმის მნიშვნელობისა და სირთულის გათვალისწინებით. ამგვარი ხარჯების ოდენობა უნდა განისაზღვროს მხარის მიერ სასამართლოში წარდგენილ ფაქტობრივად გაწეული ხარჯების ოდენობის დამადასტურებელი მტკიცებულებების საფუძველზე.

განსახილველ შემთხვევაში საქმეზე დართული საადვოკატო მომსახურების ხელშეკრულებებით დგინდება, რომ მოცემული სარჩელის ადმინისტრაციული წესით საწარმოებლად, სასამართლოს სამივე ინსტანციაში, ზ. გ-ის ინტერესების დასაცავად ერთის მხრივ ადვოკატებს მ. ნ-ეს და ლ. ბ-ეს, მეორეს მხრივ კი ზ. გ-ის შორის დაიდო საადვოკატო მომსახურების ხელშეკრულებები. ხელშეკრულებების თანახმად, მ. ნ-ე და ლ. ბ-ე ვალდებულნი არიან დაიცვან ზ. გ-ის ინტერესები თბილისის საქალაქო სასამართლოში, თბილისის სააპელაციო სასამართლოში და საქართველოს უზენაეს სასამართლოში, იმ საქმესთან მიმართებაში, რომელიც დაკავშირებულია მის უკანონო პატიმრობასთან, მორალურ და მატერიალურ ზიანზე, ამავე ხელშეკრულების მე-3 პუნქტის მიხედვით, ზ. გ-ი ვალდებულია თითოეულ ადვოკატს გადაუხადოს საადვოკატო მომსახურების ჰონორარი სამივე ინსტანციის სასამართლოში 6000 (ექვსი ათასი) ლარის ოდენობით, ანუ სულ 12 000 ლარის ოდენობით. ადვოკატის მომსახურებისთვის გადახდილი თანხის ანაზღაურების შესახებ მოთხოვნა მოსარჩელის მიერ დაზუსტდა 2024 წელის 27 ივნისის სასამართლო სხდომაზე და მოთხოვნილ იქნა მხოლოდ პირველ ინსტანციაში - თბილისის საქალაქო სასამართლოში სარჩელის განხილვისთვის გამიზნული თანხის - თითოეული ადვოკატის მომსახურებასთან დაკავშირებით 2000-2000 ლარის ანაზღაურება.

საკასაციო სასამართლო საქმის მასალებით დადასტურებულად მიიჩნევს, რომ განსახილველ ადმინისტრაციულ საქმეზე მოსარჩელის ინტერესების დასაცავად ადვოკატებმა უდავოდ გასწიეს იურიდიული მომსახურება, კერძოდ მიმდინარე დავის ფარგლებში ისინი მოსარჩელის წარმომადგენლობას ახორციელებდნენ პირველი ინსტანციის სასამართლოში. კერძოდ, საქმის განხილვისას მონაწილეობდნენ ასევე საქმის ზეპირი მოსმენით გამართულ სხდომებზეც. ამდენად, საკასაციო პალატას მართებულად მიაჩნია საადვოკატო მომსახურების მიზნით გაწეული ხარჯების ანაზღაურება დაკისრებული ოდენობით.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ მოცემულ საქმეს არ გააჩნია არავითარი პრინციპული მნიშვნელობა სასამართლო პრაქტიკისათვის, ხოლო საკასაციო საჩივარს - წარმატების პერსპექტივა. შესაბამისად, არ არსებობს საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით რეგლამენტირებული არც ერთი საფუძველი, რის გამოც, საკასაციო საჩივარი არ უნდა იქნეს დაშვებული განსახილველად.

ამასთან, საკასაციო სასამართლო მიუთითებს საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 401-ე მუხლის მე-4 ნაწილზე და აღნიშნავს, რომ თუ საკასაციო საჩივარი დაუშვებლად იქნება მიჩნეული, პირს დაუბრუნდება მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70%.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლით, 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. ზ. გ-ის და საქართველოს გენერალური პროკურატურის საკასაციო საჩივრები მიჩნეულ იქნეს დაუშვებლად;

2. უცვლელად დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 26 ნოემბრის განჩინება;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე ბ. შონია

მოსამართლეები: ქ. ცინცაძე

გ. მაკარიძე