საქართველოს უზენაესი სასამართლო

გ ა ნ ჩ ი ნ ე ბ ა

საქართველოს სახელით

საქმე №ბს-477(კ-25) 9 დეკემბერი, 2025 წელი

ქ. თბილისი

ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატა

შემადგენლობა

გოჩა აბუსერიძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მაია ვაჩაძე, ბიძინა სტურუა

საქმის განხილვის ფორმა - ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი (მოპასუხე) - საქართველოს გენერალური პროკურატურა

პროცესუალური მოწინააღმდეგე (მოსარჩელე) - ნ.ხ-ი

მესამე პირი - საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო

გასაჩივრებული განჩინება - თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 24 დეკემბრის განჩინება

კასატორის მოთხოვნა - გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და საქმეზე ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა

დავის საგანი - მორალური და მატერიალური ზიანის ანაზღაურება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი

ნ.ხ-მა 2022 წლის 15 თებერვალს სარჩელით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას მოპასუხის - საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიმართ და სარჩელის დაზუსტების შემდეგ, საბოლოოდ მოითხოვა ნ.ხ-ის სასარგებლოდ მორალური ზიანის სახით - 100 000 (ასი ათასი) ლარისა და მატერიალური ზიანის სახით - 38 750 (ოცდათვრამეტი ათას შვიდას ორმოცდაათი) ლარის მოპასუხისათვის დაკისრება.

სარჩელის მიხედვით, ნ.ხ-ის №077170517001 სისხლის სამართლის საქმეზე 2017 წლის 9 აგვისტოს წარედგინა ბრალდება საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 333-ე მუხლის პირველი ნაწილით და 116-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენაში და 2017 წლის 11 აგვისტოს აღკვეთის ღონისძიების სახით შეეფარდა გირაო. 2019 წლის 27 მარტის განაჩენით გამართლდა წარდგენილ ბრალდებაში, რაც გასაჩივრდა ბრალდების მხარის მიერ სააპელაციო და საკასაციო სასამართლოში, თუმცა პირველი ინსტანციის სასამართლოს გამამართლებელი განაჩენი დარჩა უცვლელი.

მოსარჩელის განმარტებით, 2007 წლის ივლისიდან მუშაობდა შსს საპატრულო პოლიციაში ...ად და ბრალის წარდგენამდე ეკავა საპატრულო პოლიციის ...ის მთავარი სამმართველოს ... განყოფილების ...ის პოზიცია. ბრალდებები დაკავშირებული იყო მის სამსახურებრივ საქმიანობასთან, რის შედეგადაც იგი გათავისუფლდა დაკავებული პოზიციიდან, დაკარგა სამსახური და შემოსავლის წყარო. ამასთან, ფაქტი, სადაც გარდაიცვალა ახალგაზრდა, რაც ბრალდების გათვალისწინებით დაკავშირებული იყო მის სამსახურებრივ საქმიანობასთან, ფართოდ ვრცელდებოდა მედიაში. პროკურატურა მის მიმართ აკეთებდა განცხადებებს, რომ მისმა ქმედებამ მოკლა ადამიანი, რომლის ოჯახის წევრები და ახლობლები აშკარად გამოხატავდნენ ზიზღს, აყენებდნენ შეურაცხყოფას, რაშიც მხარს უჭერდა პროკურატურის ოფიციალურად მრავალჯერ გაჟღერებული პოზიცია. ყოველივე ზემოაღნიშნულმა ფსიქიკურად შეარყია მისი და ოჯახის წევრების მდგომარეობა, იყო ღრმა დეპრესიულ და სტრესულ სიტუაციაში. უკანონო ქმედებების შედეგად დაკარგა შემოსავლის წყარო, შესაბამისად, გამამართლებელი განაჩენის საფუძველზე მოითხოვა როგორც მატერიალური, ასევე მორალური ზიანის ანაზღაურება.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 17 თებერვლის განჩინებით, ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის მე-16 მუხლის პირველი საფუძველზე, საქმის განხილვაში მესამე პირად ჩაება საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2024 წლის 24 ივლისის გადაწყვეტილებით ნ.ხ-ის სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა; საქართველოს გენერალურ პროკურატურას ნ.ხ-ის სასარგებლოდ დაეკისრა მატერიალური ზიანის ანაზღაურება 23 750 (ოცდასამი ათას შვიდასორმოცდაათი) ლარის (მიუღებელი ხელფასი) და მორალური ზიანის ანაზღაურება 12 000 (თორმეტი ათასი) ლარის ოდენობით.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2024 წლის 24 ივლისის გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა მხოლოდ მოპასუხემ, ხოლო სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის ნაწილში მოსარჩელეს სააპელაციო საჩივარი არ წარუდგენია, შესაბამისად, გადაწყვეტილება მოცემულ ნაწილში შესულია კანონიერ ძალაში.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 24 დეკემბრის განჩინებით საქართველოს გენერალური პროკურატურის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა; უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2024 წლის 24 ივლისის გადაწყვეტილება.

სააპელაციო პალატამ სრულად გაიზიარა საქალაქო სასამართლოს შეფასებები მორალური ზიანის ნაწილობრივ ანაზღაურების საფუძვლიანობასთან მიმართებით და აღნიშნა, რომ ნ.ხ-ის მიმართ წარდგენილი ბრალდების სიმძიმის, განცდილი სტრესის, შიშის და უარყოფითი ემოციებისა და საქმის კონკრეტული გარემოებების შეფასების შედეგად, პირველი ინსტანციის სასამართლომ სწორად განსაზღვრა მორალური ზიანის ოდენობა 12 000 (თორმეტი ათასი) ლარით, რაც მიყენებული არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურების მიზნების პროპორციული იყო, ამასთან, თანხის ოდენობა ექცეოდა გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების კრიტერიუმებში.

მატერიალური ზიანის ანაზღაურებასთან მიმართებით სააპელაციო პალატამ ასევე გაიზიარა საქალაქო სასამართლოს შეფასებები და აღნიშნა, რომ, მართალია, საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტის ...ის მთავარი სამმართველოს ... სამმართველოს ... განყოფილების (...) ... ნ.ხ-ი, რომლის ანაზღაურება შეადგენდა 1250 (ათას ორას ორმოცდაათი) ლარს დანამატების გარეშე, პირადი განცხადების საფუძველზე გათავისუფლდა დაკავებული თანამდებობიდან, თუმცა, იმის გათვალისწინებით, რომ განცხადებას წინ უძღოდა მიმდინარე გამოძიება სისხლის სამართლის №077170517001 საქმეზე, აღნიშნულმა იძულებული გახადა დაეწერა განცხადება სამსახურიდან გათავისუფლების შესახებ. შესაბამისად, პალატამ მიიჩნია, რომ არა მის წინააღმდეგ დაწყებული გამოძიება, იგი არ დატოვებდა სამსახურს საკუთარი ნებით, მით უფრო იმ პირობებში, როდესაც მხარის განმარტებით, არ ფლობდა სხვა პროფესიას და ხელობას, არ ჰქონდა რაიმე სახის კერძო ბიზნესი და ოჯახი მთლიანად დამოკიდებული იყო მის ხელფასზე. სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ ვინაიდან ნ.ხ-ის მიმართ დაწყებული სისხლისსამართლებრივი დევნა დასრულდა გორის რაიონული სასამართლოს მიერ 2019 წლის 27 მარტს გამოტანილი გამამართლებელი განაჩენით, მან ვერ მიიღო შემოსავალი ხელფასის სახით 19 თვის განმავლობაში (2017 წლის 01 აგვისტოდან 2019 წლის 27 მარტამდე პერიოდი), რაც შეადგენდა 23750 ლარს (1250x19=23750).

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 24 დეკემბრის განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრა საქართველოს გენერალურმა პროკურატურამ, რომელმაც გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა მოითხოვა.

საქართველოს გენერალური პროკურატურის საკასაციო საჩივარში მითითებულია საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლის მე-4 პუნქტზე, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 207-ე და 208-ე მუხლებზე, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლის პირველ ნაწილზე, 992-ე და 1005-ე მუხლებზე და აღნიშნულია, რომ არ არსებობდა პროკურატურისათვის მორალური და მატერიალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრების საფუძველი, რადგან არ დასტურდებოდა პროკურატურის მხრიდან მართლსაწინააღმდეგო და ბრალეული ქმედების ჩადენა, რამაც გამოიწვია ზიანი.

კასატორის განმარტებით, ზიანის ანაზღაურებისათვის სახეზე უნდა იყოს მოხელის უკანონო ქმედება, რომელიც პირისთვის ზიანის მიყენების საფუძველი გახდება. მოცემულ შემთხვევაში კი, საქართველოს მთავარი პროკურატურის მხრიდან ამგვარ ქმედებებს ადგილი არ ჰქონია.

კასატორის განმარტებით, კონკრეტულ შემთხვევაში სისხლისსამართლებრივი დევნის მიმდინარეობისას მოსარჩელის მიმართ გამოყენებულ იქნა კანონით გათვალისწინებული საპროცესო მოქმედებები და გატარდა კანონშესაბამისი ღონისძიებანი, შესაბამისად, პირის სისხლისსამართლებრივი დევნის მარეაბილიტირებელი საფუძვლით დამთავრების შემთხვევაშიც კი, არ არსებობდა პროკურატურის მიმართ ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის კანონიერი საფუძველი. გასათვალისწინებელია, რომ ნ.ხ-ის მიმართ გატარებულ ყველა ღონისძიებას გააჩნდა სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსით გათვალისწინებული საფუძვლები; შესაბამისად, მოცემულ შემთხვევაში სახეზე არ იყო საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 992-ე და 1005-ე მუხლებით გათვალისწინებული წინაპირობები. ამრიგად, მორალური ზიანის საკომპენსაციოდ მიკუთვნებული 12000 ლარი არაგონივრულად მაღალ ოდენობას წარმოადგენდა და არ შეესაბამებოდა მსგავს საკითხებზე ეროვნული და ევროპული სასამართლოების მიერ დადგენილ პრაქტიკას.

რაც შეეხება მატერიალური ზიანის სახით 23 750 ლარის დაკისრებას, საკასაციო საჩივრის ავტორი ყურადღებას ამახვილებს იმ გარემოებაზე, რომ ნ.ხ-ი მუშაობდა შსს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტის ...ის მთავარი სამმართველოს ... სამმართველოს მე-... განყოფილების ...ის თანამდებობაზე, საიდანაც იგი გათავისუფლდა შსს მინისტრის 2017 წლის 22 მაისის ბრძანებით და აყვანილ იქნა კადრების განკარგულებაში, საბოლოოდ, კი გათავისუფლდა 2017 წლის აგვისტოდან კადრების განკარგულებაში ყოფნის ვადის გასვლის გამო. 2017 წლის 09 აგვისტოს მას ბრალდება წარედგინა სისხლის სამართლის კოდექსის 333-ე და 116-ე მუხლებით და აღკვეთის ღონისძიების სახით შეეფარდა გირაო. აქედან გამომდინარემ კასატორს უსაფუძვლოდ მიაჩნია სააპელაციო პალატის შეფასება, რომ ნ.ხ-მა სისხლისსამართლებრივი დევნის გამო ვეღარ შეძლო ხელფასის მიღება.

კასატორის მოსაზრებით, მოცემულ შემთხვევაში საქმის მასალებით ჩანს, რომ ნ.ხ-ის სამსახურიდან გათავისუფლება სისხლისსამართებრივ დევნასთან დაკავშირებული არ ყოფილა და მან მანამდე, ორი თვით ადრე - პირადი განცხადებით დატოვა თანამდებობა. აღნიშნულის საფუძველზე, ასევე შს სამინისტროს მიერ გამოიცა ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი ნ.ხ-ის კადრების განკარგულებაში აყვანის შესახებ და მას სწორედ აქედან ერთი თვის განმავლობაში უნდა ედავა ადმინისტრაციული წესით მინისტრის ბრძანების ბათილობაზე, თუკი მიიჩნევდა, რომ იგი იძულებით გათავისუფლდა სამსახურიდან.

კასატორმა მიუთითა „პოლიციის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-40, 41-ე მუხლებზე, „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროში სამსახურის გავლის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2013 წლის 31 დეკემბრის N995 ბრძანების 33-ე, 35-ე მუხლებზე და აღნიშნა, რომ ზემოხსენებული საკანონმდებლო აქტები განსაზღვრავენ იმ პროცედურულ საკითხებს, რომელიც შს სამინისტროს მიერ უნდა იქნეს დაცული მისივე თანამშრომლის წინააღმდეგ მიმდინარე სისხლის სამართლის საქმის წარმოებისას. კერძოდ, აღნიშნული აქტებით გამიჯნულია ორი ეტაპი - განაჩენის გამოტანამდე და განაჩენის გამოტანის შემდგომი პერიოდი. პირველ შემთხვევაში ნორმა უთითებს, რომ შს სამინისტრომ თანამშრომელი, სისხლის სამართლის საქმის წარმოებასთან დაკავშირებით საგამოძიებო ორგანოების მიერ საბოლოო გადაწყვეტილების მიღებამდე დროებით შეიძლება გადააყენოს თანამდებობიდან, ანუ შეუჩეროს სამსახურებრივი უფლებამოსილების განხორციელება. რაც შეეხება საბოლოო ეტაპს - გამამტყუნებელი განაჩენის გამოტანას, აღნიშნული ფაქტი პირდაპირ ავალდებულებს სამინისტროს მისი თანამშრომელი დაითხოვოს თანამდებობიდან. მოცემულ შემთხვევაში ხსენებულიდან არცერთ შემთხვევას ადგილი არ ჰქონია, რადგან ნ.ხ-მა სამსახური დატოვა სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყებამდე - პირადი განცხადების საფუძველზე.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2025 წლის 13 მაისის განჩინებით საქართველოს გენერალური პროკურატურის საკასაციო საჩივარი, ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად წარმოებაში იქნა მიღებული.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლის, საკასაციო საჩივრების დასაშვებობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ საქართველოს გენერალური პროკურატურის საკასაციო საჩივარი არ აკმაყოფილებს საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის მოთხოვნებს და არ ექვემდებარება დასაშვებად ცნობას, შემდეგ გარემოებათა გამო:

საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილი განსაზღვრავს საკასაციო საჩივრის განსახილველად დასაშვებობის ამომწურავ საფუძვლებს, კერძოდ, აღნიშნული ნორმის თანახმად, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ საკასაციო საჩივარი დაიშვება, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივარი არ არის დასაშვები საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებული არც ერთი ზემოთ მითითებული საფუძვლით.

საკასაციო საჩივრები არ არის დასაშვები სააპელაციო სასამართლოს განჩინების საკასაციო სასამართლოს მიერ დამკვიდრებული პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით და ამასთან, არ არსებობს საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღების ვარაუდი. სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება არ ეწინააღმდეგება ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს. ამასთან, საქმის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს მიერ საქმეზე ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების თვალსაზრისით.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ კასატორი ვერ ასაბუთებს სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვას მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით. კასატორი საკასაციო საჩივრებში ვერ აქარწყლეს სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებსა და დასკვნებს, შესაბამისად, საქმეზე არ იქმნება საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით განსაზღვრული საკასაციო საჩივრის განსახილველად დაშვების წინაპირობა. ამასთან, საკასაციო სასამართლო იზიარებს მოცემულ საქმეზე ქვედა ინსტანციის სასამართლოების მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს, ამ გარემოებებთან დაკავშირებით გამოთქმულ სამართლებრივ შეფასებებს და მიიჩნევს, რომ სააპელაციო სასამართლომ არსებითად სწორად გადაწყვიტა მოცემული დავა.

საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ მოცემულ საქმეში დავის საგანს წარმოადგენს მოსარჩელის მიმართ სასამართლოს გამამართლებელი განაჩენის გამოტანიდან გამომდინარე, საქართველოს გენერალური პროკურატურისათვის მორალური და მატერიალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრების საფუძვლიანობა და დაკისრებული თანხის ოდენობის გონივრულობა.

საკასაციო პალატა მიუთითებს საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლის მე-4 პუნქტზე, რომლის თანახმად, ყველასთვის გარანტირებულია სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის ან ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოსაგან ან მოსამსახურისაგან უკანონოდ მიყენებული ზიანის სასამართლო წესით სრული ანაზღაურება შესაბამისად სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის ან ადგილობრივი თვითმმართველობის სახსრებიდან.

მითითებული კონსტიტუციური დებულებების შესაბამისად, საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 92-ე მუხლის მიხედვით პირს უფლება აქვს მოითხოვოს მიყენებული ზიანის ანაზღაურება. საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 207-ე მუხლით განისაზღვრა კერძო სამართალში დადგენილი პასუხისმგებლობის ფორმების, პრინციპებისა და საფუძვლების გავრცელება სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის შემთხვევებზეც, გარდა იმ გამონაკლისებისა, რომლებიც ამავე კოდექსით არის დადგენილი. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის თანახმად, რეაბილიტირებული პირისათვის უკანონო მსჯავრდების, სისხლის სამართლის პასუხისგებაში უკანონოდ მიცემის, აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის ან გაუსვლელობის ხელწერილის უკანონოდ გამოყენების, პატიმრობის ან გამასწორებელი სამუშაოების სახით ადმინისტრაციული სახდელის არასწორად დაკისრების შედეგად მიყენებული ზიანი ანაზღაურდება სახელმწიფოს მიერ მოკვლევის, წინასწარი გამოძიების, პროკურატურის ორგანოებისა და სასამართლოს თანამდებობის პირთა ბრალის მიუხედავად.

მნიშვნელოვანია, რომ პირს ზიანის ანაზღაურების ვალდებულება დაეკისრება მხოლოდ მაშინ, თუ არსებობს ზიანის მიყენებისათვის პასუხისმგებლობის დაკისრების შემდეგი პირობები: 1. უნდა არსებობდეს სახელმწიფოს, ავტონომიური რესპუბლიკებისა და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოთა სახელით მოქმედი პირის ქმედებით პირისათვის ზიანის მიყენების ფაქტი; 2. ხსენებულ პირთა ქმედების უკანონო ხასიათი დადგენილი უნდა იყოს სათანადო წესით; 3. პირისათვის მიყენებული ზიანი გამოწვეული უნდა იყოს უკანონო ქმედებით და უნდა არსებობდეს მიზეზობრივი კავშირი უკანონო ქმედებასა და დამდგარ ზიანს შორის (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2015 წლის 31 ივლისის გადაწყვეტილება საქმეზე №2/3/630 „საქართველოს მოქალაქე თინა ბეჟიტაშვილი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“). აღსანიშნავია, რომ ნორმაში მოცემული პირობები კუმულაციური სახით არის წარმოდგენილი და აღნიშნულ ელემენტთაგან თუნდაც ერთ-ერთის არარსებობა ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნაზე უარის თქმის საფუძველია. რაც შეეხება მართლსაწინააღმდეგო ქმედების განმახორციელებელი პირის ბრალეულობას, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის თავისებურებას წარმოადგენს ის, რომ მიყენებული ზიანი ანაზღაურებას ექვემდებარება მიუხედავად ზიანის მიმყენებლის ბრალისა, ვინაიდან არ დაიშვება ნორმის იმგვარად განმარტება, რომ პირს არ მიეცეს უფლების აღდგენის ეფექტური, ქმედითი შესაძლებლობა (ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის მე-13 მუხლი), საწინააღმდეგო ინტერპრეტაცია არ თავსდება საქართველოს კონსტიტუციით აღიარებულ ადამიანის და მისი უფლებების, როგორც უმაღლესი ფასეულობის პრიორიტეტულობასა და პატივისცემასთან. პალატა აღნიშნავს, რომ ქმედების მართლწინააღმდეგობა ობიექტური ნიშანია, იგი არ არის დამოკიდებული ზიანის მიმყენებლის ცნობიერებასა და მის სამართლებრივ შეფასებაზე. ასეთი ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის დაკმაყოფილებისთვის საკმარისია დადგინდეს ქმედების უკანონობა და სახეზე იყოს პირის მარეაბილიტირებელი გარემოება. ამდენად, პირს, რომლის მიმართაც გამოტანილია გამამართლებელი განაჩენი, უნდა მიეცეს შესაბამისი კომპენსაცია სახელმწიფოს მხრიდან მის უფლებებში გაუმართლებელი ან/და გადაჭარბებული ჩარევისთვის. ზემოაღნიშნული ნორმის მიზანია დაზარალებულის დაცვა და გამართლებული პირისათვის სახელმწიფო ორგანოების მოქმედებების შედეგად მიყენებული ზიანით გამოწვეული ნეგატიური შედეგების კომპენსირება.

როგორც უკვე აღინიშნა, პირის რეაბილიტაციის უმთავრესი იურიდიული საფუძველი გამამართლებელი განაჩენია. საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 270-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, გამამართლებელი განაჩენი ნიშნავს ბრალდებულისთვის წაყენებული ბრალის დაუდასტურებლობას. ამავე კოდექსის 276-ე მუხლის „ვ“ ქვეპუნქტის მიხედვით, გამამართლებელი განაჩენის სარეზოლუციო ნაწილში აღინიშნება გამართლებულის უფლება, აუნაზღაურდეს მიყენებული ზიანი. განსახილველ შემთხვევაში მოსარჩელის მიმართ დამდგარია გამამართლებელი განაჩენი, შესაბამისად, სახეზეა მარეაბილიტირებელი გარემოება.

პალატა მიუთითებს „ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის“ ევროპული კონვენციის 1984 წლის 22 ნოემბრის №7 ოქმის (რატიფიცირებულია საქართველოს პარლამენტის 23.02.2000წ. №155-IIს დადგენილებით) მე-3 მუხლზე, რომლის თანახმად, „თუ საბოლოო გადაწყვეტილებით პირი მსჯავრდებულია სისხლის სამართლის დანაშაულისათვის და შემდგომში მისი ეს მსჯავრდება გაუქმდა, ან სასჯელის მოხდისაგან ის გათავისუფლდა, რადგან ახალმა ან ახლად გამოვლენილმა გარემოებებმა ცხადყო, რომ მართლმსაჯულება არაჯეროვნად განხორციელდა, ამგვარი მსჯავრდების გამო შეფარდებული სასჯელისათვის მას მიეკუთვნება კომპენსაცია შესაბამის სახელმწიფოში მოქმედი კანონის ან დამკვიდრებული პრაქტიკის მიხედვით“.

საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ მორალური ზიანის ანაზღაურების ვალდებულება დაკავშირებულია არაქონებრივი უფლებების დარღვევასთან, ხოლო ქონებრივი უფლებების უკანონო შეზღუდვა იწვევს მატერიალური ზიანის ანაზღაურების ვალდებულებას.

მორალური ზიანის ანაზღაურების თაობაზე ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ (Case of Poghosyan and Baghdasaryan v. Armenia, 12.09.2012წ., განაცხადი №22999/06) განმარტა, რომ ზემოაღნიშნული №7 ოქმის მე-3 მუხლის მიზანი არ არის მხოლოდ იმ ფინანსური ზიანის ანაზღაურება, რომელიც პირს მიადგა არასწორი მსჯავრდებით, არამედ უსწორო მართლმსაჯულების პირობებში მსჯავრდებული პირისთვის ისეთი მორალური ზიანის ანაზღაურება, როგორიცაა მწუხარება, ნერვული აშლილობა, უხერხულობა და სიცოცხლით ტკბობის დაკარგვა. ამდენად, საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ განსახილველ შემთხვევაში მართლსაწინააღმდეგო შედეგის არსებობა (დადასტურებული უკანონო მსჯავრდება/ბრალდება, აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის უკანონოდ შეფარდება) განაპირობებს ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების წარმოშობას, რადგან პირს, რომლის მიმართაც გამოტანილია გამამართლებელი განაჩენი, უნდა მიეცეს გონივრული ფულადი საზღაური სახელმწიფოს მხრიდან მის უფლებებში გაუმართლებელი ან/და გადაჭარბებული ჩარევისთვის.

მოცემულ საქმეზე დადგენილია, რომ გორის რაიონული სასამართლოს 2019 წლის 27 მარტის განაჩენით (საქმე №1/389-17) ნ.ხ-ი ცნობილი იქნა უდანაშაულოდ და გამართლდა საქართველოს სსკ-ის 116 მუხლის პირველი ნაწილითა და 333-ე მუხლის პირველი ნაწილით წარდგენილ ბრალდებებში. ნ.ხ-ის მიმართ შერჩეული აღკვეთის ღონისძიება - გირაო გაუქმდა.

საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ გორის რაიონული სასამართლოს მიერ 2019 წლის 27 მარტს გამოტანილი გამამართლებელი განაჩენი უდავოდ წარმოადგენს მოსარჩელის რეაბილიტაციის საფუძველს, ვინაიდან უტყუარად დგინდება მოსარჩელის მიმართ წაყენებული ბრალის დაუდასტურებლობა, რა გარემოებაც მოსარჩელეს ანიჭებს მორალური ზიანის ანაზღაურებაზე მოთხოვნის უფლებას.

მორალური ზიანის ოდენობასთან დაკავშირებით, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლის მოთხოვნათა შესაბამისად, საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ უკანონო ბრალდების/პატიმრობის ან მსჯავრდების საქმეებთან მიმართებაში სასამართლოს მიერ არამატერიალური ზიანის თანხის ოდენობის განსაზღვრა ხორციელდება თითოეულ საქმეში ინდივიდუალურად, საქმის ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით. მორალური ზიანის ანაზღაურების უმთავრეს მიზანს არ წარმოადგენს უფლებების სრულყოფილი რესტიტუცია, რადგან მიყენებულ ზიანს ფულადი ეკვივალენტი არ გააჩნია და შეუძლებელია მისი სრული კომპენსაცია. ძალიან ხშირად დამდგარი შედეგების გამოსწორება შეუქცევადი მოვლენაა და როგორი დიდიც არ უნდა იყოს კომპენსაცია, იგი მაინც ვერ აღუდგენს დაზარალებულს ხელყოფამდე არსებულ სულიერ მდგომარეობას, რის გამოც კომპენსაციის ოდენობა უსაზღვროდ არ უნდა იყოს გაზრდილი და რეალობასთან შეუსაბამო. იგი უნდა განისაზღვროს გონივრულად და სამართლიანად.

მორალური ზიანის ოდენობის განსაზღვრისას მნიშვნელოვანია: დამდგარი ზიანის სიმძიმე, შელახული უფლების მნიშვნელობა, დაზარალებულის სუბიექტური დამოკიდებულება მორალური ზიანის მიმართ, განცდების ინტენსივობა, საპატიმრო დაწესებულებაში პირის ყოფნის დრო და სხვა. აღსანიშნავია, რომ პირის უკანონო ბრალდება/პატიმრობა ნეგატიურ გავლენას ახდენს პირის რეპუტაციაზე, წარმოქმნის უარყოფით განცდას და მათი თმენის ვალდებულება შესაძლებელია დაეკისროს მხოლოდ იმ პირს, რომლის მიმართაც კანონიერად იქნა გამოყენებული ამ სახის იძულებითი საპროცესო ღონისძიება.

საკასაციო პალატა მორალური ზიანის მოპასუხეზე დაკისრების ნაწილში მართებულად მიიჩნევს სააპელაციო პალატის შეფასებას იმის შესახებ, რომ ნ.ხ-ის ნეგატიური განცდების გათვალისწინებით, რაც თან ახლავს უკანონო მსჯავრდებას, მორალური ზიანის ასანაზღაურებლად მოპასუხისათვის კონკრეტულ შემთხვევაში 12 000 ლარის დაკისრება მიყენებული არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურების მიზნების პროპორციულია და ექცევა გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების კრიტერიუმებში, შესაბამისად, ამ ნაწილში საკასაციო საჩივარი დაუსაბუთებელია და არ ექვემდებარება დაკმაყოფილებას.

რაც შეეხება მიყენებული მატერიალური ზიანის ანაზღაურების საკითხს, საკასაციო პალატა ეთანხმება სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებულ განჩინებაში განვითარებულ მსჯელობას მოსარჩელის მიერ სისხლისსამართლებრივი დევნის მიმდინარეობის გამო ხელფასის მიღების შეუძლებლობის თაობაზე და მიუთითებს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 408-ე მუხლის პირველი ნაწილის დანაწესზე, რომლის თანახმად, ზიანის მიმყენებელი ვალდებულია აღადგინოს ის მდგომარეობა, რომელიც იარსებებდა, რომ არ დამდგარიყო ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოება.

აღნიშნული ნორმა შესაძლებელს ხდის დაზარალებული პირის უფლებების აღდგენას პირვანდელ მდგომარეობაში (restitutio in integrum). ქონებრივი ზიანის შემთხვევაში მისი დადგენისა და გამოთვლისას გამოიყენება ე.წ. დიფერენციის ჰიპოთეზა, ანუ სხვაობა „უნდა ყოფილიყო“ და „არის მდგომარეობას“ შორის. დიფერენციის ჰიპოთეზის თანახმად, ზიანი არის ნეგატიური სხვაობა არსებულ ქონებრივ მდგომარეობასა და იმ მდგომარეობას შორის, რომელიც ზიანის გამომწვევი მოვლენის გარეშე იარსებებდა. ზიანის გამოთვლისას გასათვალისწინებელია არა მხოლოდ ქონების რეალურად შემცირებული ღირებულება, არამედ - მიუღებელი შემოსავალიც (lucrum cessans), რაც გათვალისწინებულია იმავე კოდექსის 411-ე მუხლით (გ.ბათლიძე, ავტორთა კოლექტივი, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი; წიგნი III, გვ. 689, ვალდებულებითი სამართლის ზოგადი ნაწილი, თბილისი, 2019 წ.).

საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი მატერიალურ ზიანად აკვალიფიცირებს ფაქტობრივად მიყენებულ (რეალურ) ზიანს და მიუღებელ შემოსავალს. მიუღებელი შემოსავალი თავისი ბუნებით გულისხმობს ეკონომიკურ დანაკარგს, რომელიც მხარემ განიცადა და რომელიც არ დადგებოდა, რომ არა ზიანის მიმყენებლის მართლსაწინააღმდეგო ქმედება. საკასაციო სასამართლომ არაერთ გადაწყვეტილებაში განმარტა სკ-ის 411-ე მუხლის შინაარსში ნაგულისხმევი ზიანის ანაზღაურებაზე ვალდებულების არსი და აღნიშნა, რომ დასახელებული ნორმა მხოლოდ იმ შემოსავლის ანაზღაურების ვალდებულებას აკისრებს ხელშემკვრელ მხარეს, რომელიც ობიექტური მოცემულობითაა ნაკარნახევი და არა კრედიტორის სუბიექტური შეფასებით. მიუღებელი შემოსავალი ეს არის ანაცდენი სარგებელი (მოგება), რომელიც არ გულისხმობს ერთობლივ შემოსავალს ყოველგვარი ხარჯების გამოქვითვების გარეშე და რომელსაც დაზარალებული ობიექტურად მიიღებდა სამოქალაქო ბრუნვის ნორმალური განვითარების შედეგად (სუსგ №ას-218-210-2013, 10.03.2014წ.; სუსგ №ას-406-383-2014, 17.04. 2015წ.). „საგულისხმოა უშუალოდ ტერმინი „მიუღებელი შემოსავალი“, სახელდობრ შინაარსი, რომელიც მის მიღმა დგას. მხარეთა შორის მტკიცების ტვირთის განაწილების წესიდან გამომდინარე, მოსარჩელე ვალდებულია, დაამტკიცოს ზიანის არსებობა და მისი მოცულობა (სუსგ. №ას-153-2019, 08.05.2019 წ.).

,,მიუღებელი შემოსავლის ოდენობის განსაზღვრისას სასამართლომ უნდა იხელმძღვანელოს ობიექტური, დადასტურებადი გარემოებებით, რათა არ მოხდეს დაზარალებულის უსაფუძვლოდ გამდიდრება (სუსგ №ბს-19-18(კ-17), 29.06.2017წ). ამდენად, სამოქალაქო კოდექსის 411-ე მუხლი მხოლოდ იმ შემოსავლის ანაზღაურების ვალდებულებას აკისრებს მხარეს, რომელიც ობიექტური მოცემულობითაა ნაკარნახევი და არა პირის სუბიექტური შეფასებით“ (სუსგ №ას-406-383-2014, 17.04.2015წ.).

,,მიუღებელი შემოსავალი სავარაუდო შემოსავალია. ყურადღება უნდა მიექცეს იმას, რამდენად მოსალოდნელი იყო მისი მიღება. მიუღებელი შემოსავალი თავისი ბუნებით გულისხმობს „წმინდა ეკონომიკურ დანაკარგს“ (pure economic loss), რომელიც ხელშეკრულების მხარემ განიცადა და რომელსაც ადგილი არ ექნებოდა, ხელშეკრულება ჯეროვნად რომ შესრულებულიყო. იმისათვის, რომ შემოსავალი მიუღებლად ჩაითვალოს, მას პირდაპირი და უშუალო კავშირი უნდა ჰქონდეს მოვალის მიერ ვალდებულების დარღვევასთან. პირდაპირ კავშირში იგულისხმება მოვლენების, მოქმედებისა და დამდგარი შედეგის ის ლოგიკური ბმა, რომელიც არ ტოვებს შემოსავლის მიღების რეალურ შესაძლებლობასთან დაკავშირებული ეჭვის საფუძველს. მიუღებელი შემოსავლის ანაზღაურების საკითხის გადაწყვეტისას, ზიანის ანაზღაურება უნდა განისაზღვროს მხოლოდ ობიექტური კრიტერიუმებით, ისე, რომ ამას არ მოჰყვეს დაზარალებულის უსაფუძვლო გამდიდრება“ (სუსგ-ები №ას-945-895-2015, 14.03.2016 წ., №ას-307-291-2011, 24.10.2011 წ., №ას-899-845-2012, 22.11.2012 წ.).

განსახილველ შემთხვევაში დადგენილია, რომ ნ.ხ-ი 2017 წლის 22 მაისამდე მუშაობდა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტის ...ის მთავარი სამმართველოს ... სამმართველოს ... განყოფილების (...) ...ის პოზიციაზე, ხოლო 2017 წლის ივლისამდე იმყოფებოდა კადრების განკარგულებაში და იღებდა შესაბამის ანაზღაურებას; ასევე, დასტურდება ის გარემოება, რომ მას ხელფასი აღარ აუღია 2017 წლის 01 აგვისტოდან. ვინაიდან ნ.ხ-ის მიმართ დაწყებული სისხლისსამართლებრივი დევნა დასრულდა გორის რაიონული სასამართლოს მიერ 2019 წლის 27 მარტს გამოტანილი გამამართლებელი განაჩენით, მან ვერ მიიღო შემოსავალი ხელფასის სახით 19 თვის განმავლობაში (2017 წლის 01 აგვისტოდან 2019 წლის 27 მარტამდე პერიოდი), რაც შეადგენს 23750 ლარს (1250x19=23750). საწინააღმდეგო გარემოების დამადასტურებელი მტკიცებულება საქმეში წარმოდგენილი არ არის.

კონკრეტული საქმის ფაქტობრივი გარემოებებიდან გამომდინარე საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ სამსახურიდან გათავისუფლების შესახებ პირადი განცხადების საქმეში არსებობა, მოსარჩელის მიმართ სისხლის სამართლის საქმის გამოძიების მიმდინარეობის პირობებში, არ ადასტურებს კასატორის მოსაზრებებს მოსარჩელის მიერ თანამდებობის პირადი სურვილით დატოვებასთან დაკავშირებით, ამდენად, მართებულია სააპელაციო პალატის შეფასება მატერიალური ზიანის ანაზღაურების საფუძვლიანობის თაობაზე.

ზემოაღნიშნული გარემოებებიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ კასატორების მიერ მითითებული გარემოებები არ ქმნის საკასაციო საჩივრების დასაშვებად ცნობის საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით რეგლამენტირებულ არც ერთ საფუძველს, რაც გამორიცხავს საკასაციო საჩივრის დასაშვებად ცნობის შესაძლებლობას.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლით, 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. საქართველოს გენერალური პროკურატურის საკასაციო საჩივარი მიჩნეულ იქნეს დაუშვებლად;

2. უცვლელად დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 24 დეკემბრის განჩინება;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

მოსამართლეები: გ. აბუსერიძე

მ. ვაჩაძე

ბ. სტურუა