საქართველოს უზენაესი სასამართლო

გ ა ნ ჩ ი ნ ე ბ ა

საქართველოს სახელით

საქმე №ბს-332(2კ-25) 1 სექტემბერი, 2025 წელი

ქ. თბილისი

ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

ბადრი შონია (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),

მოსამართლეები: ქეთევან ცინცაძე, გენადი მაკარიძე

საქმის განხილვის ფორმა - ზეპირი მოსმენის გარეშე

კასატორი (მოსარჩელე) - ა. წ-ი

კასატორი (მოპასუხე) - სპეციალური პენიტენციური სამსახური

გასაჩივრებული განჩინება - თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 26 ნოემბრის განჩინება

დავის საგანი - ზიანის ანაზღაურება

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:

ა. წ-მა 2023 წლის 6 სექტემბერს სარჩელით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას მოპასუხე სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მიმართ და მოითხოვა: სპეციალურ პენიტენციურ სამსახურს ა. წ-ის სასარგებლოდ დაეკისროს მატერიალური ზიანის ანაზღაურება 41965.9 ლარის ოდენობით; სპეციალურ პენიტენციურ სამსახურს ა. წ-ის სასარგებლოდ დაეკისროს ყოველთვიური სარჩო შრომის ნომინალური ანაზღაურების ოდენობით სასამართლოში სარჩელის წარდგენიდან მდგომარეობის შეცვლამდე; სპეციალურ პენიტენციურ სამსახურს ა. წ-ის სასარგებლოდ დაეკისროს მორალური ზიანის ანაზღაურება 100000 (ასი ათასი) ლარის ოდენობით.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2024 წლის 10 აპრილის გადაწყვეტილებით ა. წ-ის სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ. სპეციალურ პენიტენციურ სამსახურს ა. წ-ის სასარგებლოდ დაეკისრა მორალური ზიანის ანაზღაურება 20 000 (ოცი ათასი) ლარის ოდენობით; დანარჩენ ნაწილში სარჩელი არ დაკმაყოფილდა.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2024 წლის 17 აპრილის დამატებითი გადაწყვეტილებით სპეციალურ პენიტენციურ სამსახურს ა. წ-ის სასარგებლოდ დაეკისრა წარმომადგენლის ხარჯის ანაზღაურება 600 ლარის ოდენობით.

თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2024 წლის 10 აპრილის გადაწყვეტილება და 2024 წლის 17 აპრილის დამატებითი გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრეს სპეციალურმა პენიტენციურმა სამსახურმა და ა. წ-მა.

ა. წ-მა მოითხოვა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2024 წლის 10 აპრილის გადაწყვეტილების გაუქმება მორალური ზიანის ნაწილობრივ დაკმაყოფილების ნაწილში და ამ ნაწილში ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება; სპეციალურმა პენიტენციურმა სამსახურმა მოითხოვა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2024 წლის 10 აპრილის გადაწყვეტილების გაუქმება (რომლითაც ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა ა. წ-ის სასარჩელო მოთხოვნა მორალური ზიანის სახით 20 000 ლარის და წარმომადგენლის ხარჯის 600 ლარის ანაზღაურების ნაწილში) და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით მოსარჩელისათვის სარჩელის დაკმაყოფილებაზე სრულად უარის თქმა.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 26 ნოემბრის განჩინებით სააპელაციო საჩივრები არ დაკმაყოფილდა, უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2024 წლის 10 აპრილის გადაწყვეტილება და თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2024 წლის 17 აპრილის დამატებითი გადაწყვეტილება.

სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ არსებობდა მორალური ზიანის ანაზღაურების წინაპირობები, რადგან 2022 წლის 13 იანვრის №1/2453-21 განაჩენით, დადგენილი იქნა, რომ ბრალდებული გ. ა-ი სასჯელაღსრულების დეპარტამენტში სხვადასხვა თანამდებობაზე მუშაობის დროს სხვა საჯარო მოხელეებთან ერთად, ერთიანი მიზნითა და საერთო განზრახვით, ჯგუფურად, აყენებდა დამამცირებელ, არაადამიანურ, ღირსებისა და პატივის შემლახავ მდგომარეობაში საქმეზე დაზარალებულად ცნობილ პირებს - პატიმრებს, მათ შორის ა. წ-ს, რაც მათ ძლიერ ფიზიკურ ტკივილს და მორალურ ტანჯვას აყენებდა. სასამართლოს განმარტებით, სახელმწიფომ ვერ უზრუნველყო თავისი პოზიტიური ვალდებულების შესრულება, შეექმნა პატიმრისთვის სათანადო პირობები, დაცული ყოფილიყო მისი პატივი, ღირსება და ჯანმრთელობა. სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში ყოფნისას მოსარჩელის მიმართ წამებისა და არაადამიანური მოპყრობის გამო ხელყოფილ იქნა მისი კონსტიტუციით გარანტირებული ისეთი ძირითადი უფლებები, როგორიცაა პატივი, ღირსება და ჯანმრთელობა. შესაბამისად, პალატამ მიიჩნია, რომ არსებობდა მორალური ზიანის ანაზღაურების პირობები, ამასთანავე, გონივრული და სამართლიანი იყო, საქალაქო სასამართლოს მიერ მოპასუხისათვის დაკისრებული ასანაზღაურებელი მორალური ზიანის ოდენობა.

2024 წლის 17 აპრილის დამატებით გადაწყვეტილებასთან დაკავშირებით სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ დავის სირთულის, წარმომადგენლის მიერ გაწეული მომსახურების, ასევე დავის გადაწყვეტის შედეგის გათვალისწინებით, სპეციალური პენიტენციური სამსახურისთვის ა. წ-ის სასარგებლოდ წარმომადგენლის მომსახურების ხარჯის ანაზღაურების დაკისრება 600 ლარის ოდენობით, არ ეწინააღმდეგება საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსით დადგენილ სტანდარტს.

თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 26 ნოემბრის განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრეს სპეციალურმა პენიტენციურმა სამსახურმა და ა. წ-მა.

კასატორი - ა. წ-ი უთითებს, რომ სასამართლოს მიერ არ იქნა დასაბუთებული მორალური ზიანის გონივრული შესაბამისობა მხარის მიერ გადატანილ ტანჯვასთან და ზიანთან. აღნიშნულ დავაში უდავო გარემოებას წარმოადგენს ა. წ-ზე პატიმრობაში ყოფნის პერიოდში წამება, ღირებისშემლახავი და არაადამიანური მოპყრობა. კასატორი ითხოვს, სასამართლომ გაიზიაროს მოსარჩელის მიერ გადატანილი ტანჯვა, ამჟამინდელი მძიმე მდგომარეობა და მორალური ზიანის ოდენობა განისაზღვროს 100 000 ლარით.

კასატორი - სპეციალური პენიტენციური სამსახური ითხოვს გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2024 წლის 26 ნოემბრის განჩინება, რომლითაც არ დაკმაყოფილდა სპეციალური პენიტენციური სამსახურის სააპელაციო საჩივარი და ძალაში დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2024 წლის 10 აპრილისა და 17 აპრილის გადაწყვეტილებები, რომლითაც ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა მოსარჩელე ა. წ-ის სასარჩელო მოთხოვნა და მოპასუხე - სპეციალურ პენიტენციურ სამსახურს დაეკისრა მორალური ზიანის ანაზღაურება 20 000 ლარის ოდენობით და წარმომადგენლის ხარჯის ანაზღაურება 600 ლარის ოდენობით.

კასატორმა მორალურ ზიანის ოდენობასთან დაკავშირებით მიუთითა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს საქმეზე, „ალ-საადონი და მუფთი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ" (საქმე N61498/08) და განმარტა, რომ მორალური ზიანის კომპენსაციას შესაძლებელია ჰქონდეს სიმბოლური სახე, რადგან შეუძლებელია თანხობრივად გამოიხატოს მორალური ზიანის ოდენობა, ვინაიდან ფინანსურად მორალური ზიანის კომპენსაციის შეფასება პრაქტიკულად შეუძლებელია. მოცემულ შემთხვევაში ა. წ-ის საქმეზე სახელმწიფოს მხრიდან განხორციელდა შესაბამისი რეაგირება, იგი ცნობილ იქნა დაზარალებულად სისხლის სამართლის საქმეზე, ხოლო მის მიმართ ჩადენილი დანაშაულისათვის შესაბამის პირებს დაეკისრათ სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობა. მორალური ზიანის ანაზღაურების მოცულობის განსაზღვრისას სასამართლოს უნდა ეხელმძღვანელა სამართლიანი და თანაბარზომიერი ანაზღაურების ფარგლებში.

კასატორის მითითებით, სასამართლოს გადაწყვეტილებაში მსჯელობა არ ეთმობა თანხის გამოანგარიშების პრინციპს, რაც ძალიან მნიშვნელოვანია, რადგან სასამართლოს არ გააჩნია თავისუფალი დისკრეცია მტკიცებულებებისა და ყოველგვარი დასაბუთების გარეშე დააკმაყოფილოს სარჩელი და შეცვალოს მსგავს საქმეებზე არსებული სასამართლო პრაქტიკა, მითუმეტეს მაშინ, როდესაც სახელმწიფოს მიერ აღიარებულია, რომ პენიტენციურ დაწესებულებებში ადგილი ჰქონდა არასათანადო მოპყრობას, რომელიც იყო სისტემური, რის გამოც არაერთი ადამიანი იხდის სასჯელს და ათეულობით საქმე არსებობს, სადაც დაზარალებულები ითხოვენ მორალური ზიანის კომპენსაციას.

კასატორის განმარტებით, მათთვის გაუგებარია სასამართლოს პოზიცია თანხის გამოანგარიშებასთან მიმართებით და გადაწყვეტილების გასაჩივრების მიზანს წარმოადგენს სწორედ ის, რომ ზემდგომი ინსტანციის სასამართლოს მიერ მოხდეს დაკისრებული თანხის შემცირება გონივრულ ფარგლებში, მსგავსი ტიპის საქმეებზე არსებული სასამართლო პრაქტიკის შესაბამისად. სასამართლოს გადაწყვეტილებამ უნდა მოახდინოს წარმოდგენილი საკითხების იდენტიფიცირება, ჩამოაყალიბოს შესაბამისი ფაქტები და გამოიყენოს მოქმედი კანონმდებლობა, რომ შეიქმნას ადვილად გასაგები და კარგად დასაბუთებული გადაწყვეტილება იმ საკითხებზე, რომლებიც უნდა გადაიჭრას საქმის განხილვის შედეგად. ზემოაღნიშნულის საპირისპიროდ კი, სასამართლომ მიიღო სრულიად დაუსაბუთებელი გადაწყვეტილება, რომელიც მოკლებულია მტკიცებულებათა ყოველმხრივ, სრულ და ობიექტურ შეფასებას.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2025 წლის 7 აპრილის და 2025 წლის 29 აპრილის განჩინებებით, საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად წარმოებაში იქნა მიღებული სპეციალური პენიტენციური სამსახურის და ა. წ-ის საკასაციო საჩივრები.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლის, საკასაციო საჩივრების დასაშვებობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ სპეციალური პენიტენციური სამსახურის და ა. წ-ის საკასაციო საჩივრები არ აკმაყოფილებს საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის მოთხოვნებს და არ ექვემდებარება დასაშვებად ცნობას შემდეგ გარემოებათა გამო:

საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილი განსაზღვრავს საკასაციო საჩივრის განსახილველად დასაშვებობის ამომწურავ საფუძვლებს, კერძოდ, აღნიშნული ნორმის თანახმად, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ საკასაციო საჩივარი დაიშვება, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრები არ არის დასაშვები საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებული არც ერთი ზემოთ მითითებული საფუძვლით.

საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ კასატორები ვერ ასაბუთებენ სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვას მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით. კასატორები საკასაციო საჩივრებში ვერ აქარწყლებენ სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებსა და დასკვნებს.

საკასაციო საჩივრები არ არის დასაშვები სააპელაციო სასამართლოს განჩინების საკასაციო სასამართლოს მიერ დამკვიდრებული პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით და ამასთან, არ არსებობს საკასაციო საჩივრების განხილვის შედეგად მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღების ვარაუდი. სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება არ ეწინააღმდეგება ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს. ამასთან, საქმის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს მიერ საქმეზე ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების თვალსაზრისით.

საკასაციო სასამართლო იზიარებს მოცემულ საქმეზე ქვედა ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს და ამ გარემოებებთან დაკავშირებით გაკეთებულ სამართლებრივ შეფასებებს და მიიჩნევს, რომ ქვედა ინსტანციის სასამართლომ არსებითად სწორად გადაწყვიტა მოცემული დავა.

განსახილველ შემთხვევაში დავის საგანს წარმოადგენს ა. წ-ისთვის მორალური ზიანის სახით 20 000 ლარის ანაზღაურების საკითხი, ვინაიდან პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება, რომლითაც ა. წ-ს უარი ეთქვა მატერიალური ზიანის და ყოველთვიური სარჩოს ანაზღაურებაზე სააპელაციო და საკასაციო წესით არ გასაჩივრებულა ა. წ-ის მიერ. მის მიერ პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება გასაჩივრებული იქნა მხოლოდ მორალური ზიანის ანაზღაურების ნაწილში.

საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ სახელმწიფო ორგანოთა და მოსამსახურეთა მიერ უკანონოდ მიყენებული ზიანის სახელმწიფო სახსრებიდან ანაზღაურება აღიარებული და გარანტირებულია საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლის მე-4 ნაწილით.

საკასაციო პალატამ მიუთითებს საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 208-ე მუხლის პირველ ნაწილზე, რომლის თანახმად, სახელმწიფო ადმინისტრაციული ორგანოს, აგრეთვე მისი თანამდებობის პირის ან ამ ორგანოს სხვა სახელმწიფო მოსამსახურის ან საჯარო მოსამსახურის (გარდა ამ მუხლის მე-2 ნაწილით განსაზღვრული საჯარო მოსამსახურისა) მიერ თავისი სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას მიყენებული ზიანისათვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო. ამავე კოდექსის 207-ე მუხლის მიხედვით კი, თუ ამ კოდექსით სხვა რამ არ არის დადგენილი, ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ მიყენებული ზიანის ანაზღაურებისას გამოიყენება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით დადგენილი წესი.

სამოქალაქო კოდექსის 992-ე, 1005-ე მუხლების შესაბამისად ზიანის ანაზღაურებას ექვემდებარება მხოლოდ ის ზიანი, რომელიც არის ზიანის გამომწვევი მართლსაწინააღმდეგო და ბრალეული ქმედების უშუალო შედეგი. ამასთან, ზიანის მიმყენებელი ქმედება უნდა გამომდინარეობდეს პირის სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებიდან. განსახილველ შემთხვევაში სარჩელი ეფუძნება მოპასუხის მიერ მოსარჩელისთვის მორალური ზიანის მიყენების ფაქტს, რაც გამოწვეულია სასჯელაღსრულების სამსახურის თანამშრომლების მართლსაწინააღმდეგო ქმედებით და გამოიხატა ციხის ადმინისტრაციის მიერ, მასზე კანონით დაკისრებული ვალდებულების შეუსრულებლობაში, კერძოდ სადავო პერიოდში მოქმედი პატიმრობის კოდექსის მე-13 მუხლის პირველი პუნქტის მიხედვით, სახელმწიფო უზრუნველყოფს ბრალდებულისა და მსჯავრდებულის კანონიერი უფლებებისა და თავისუფლებების, ასევე მათი სამართლებრივი, სოციალური და პირადი უსაფრთხოების დაცვას, პატიმრობისა და თავისუფლების აღკვეთის აღსრულებას. ამავე კოდექსის მე-14 მუხლის პირველი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის თანახმად კი ბრალდებულს/მსჯავრდებულს უფლება აქვს საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით უზრუნველყოფილი იყოს: საცხოვრებელი სადგომით, კვებით, პირადი ჰიგიენით, ტანსაცმლით, შრომით, შრომისა და პირადი უსაფრთხოებით. ბრალდებულს პატიმრობის, ხოლო მსჯავრდებულს თავისუფლების აღკვეთის აღსრულებისას გარანტირებული აქვს საქართველოს კონსტიტუციით, საქართველოს საერთაშორისო ხელშეკრულებებითა და შეთანხმებებით, ამ კოდექსით, სხვა საკანონმდებლო და კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტებით აღიარებული უფლებები და თავისუფლებები. ამავე კოდექსის მე-6 მუხლის შესაბამისად, პატიმრობისა და თავისუფლების აღკვეთის უშუალოდ აღმასრულებელი ორგანო არის პენიტენციური დაწესებულება. სისხლის სამართლის საქმეზე გამოტანილი 2022 წლის 13 იანვრის განაჩენით (საქმე №1/2453-21) დგინდება, რომ მითითებული ვალდებულების შესრულების საწინააღმდეგოდ, სასჯელაღსრულების დაწესებულების თანამშრომელი გ. ა-ი სასჯელაღსრულების დეპარტამენტში სხვადასხვა თანამდებობაზე მუშაობის დროს, სხვა საჯარო მოხელეებთან ერთად, ერთიანი მიზნითა და საერთო განზრახვით, ჯგუფურად, საქმეზე დაზარალებულად ცნობილ პირებს - პატიმრებს, მათ შორის ა. წ-ს, აყენებდა დამამცირებელ, არაადამიანურ, ღირსებისა და პატივის შემლახავ მდგომარეობაში, რაც მათ ძლიერ ფიზიკურ ტკივილს და მორალურ ტანჯვას აყენებდა. აღნიშნულიდან გამომდინარე, თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 13 იანვრის განაჩენით გ. ა-ი ცნობილ იქნა დამნაშავედ საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 144³-ე მუხლის მე-2 ნაწილის ,,ა“, ,,ბ“, ,,დ“, ,,ე“ და ,,ზ“ ქვეპუნქტებით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენისათვის. ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-3 მუხლის თანახმად, არავინ შეიძლება დაექვემდებაროს წამებას, არაადამიანურ ან ღირსების შემლახავ მოპყრობასა და სასჯელს. მითითებული მუხლით დაცული უფლება, თავისი შინაარსით, აბსოლუტური ხასიათისაა, რაც იმაში გამოიხატება, რომ ამ მუხლიდან გამონაკლისი დაუშვებელია ომისა თუ საგანგებო მდგომარეობის დროსაც კი. იმისათვის, რომ უმართებულო მოპყრობა ჩაითვალოს მე-3 მუხლით აკრძალულ ქმედებად, მან უნდა მიაღწიოს სისასტიკის მინიმალურ ზღვარს, ხოლო განსხვავება წამებასა და არაადამიანურ მოპყრობას შორის განისაზღვრება მიყენებული ტანჯვის ინტენსივობით (იხ. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეებზე: „ასენოვი და სხვები ბულგარეთის წინააღმდეგ“ 28.10.1998წ., N90/1997/874/1086, §94; „ნეკრასოვი რუსეთის წინააღმდეგ“, 17.05.2016წ., N8049/07, §91).

განსახილველ საქმეში სახელმწიფო მოხელეთა მართლსაწინააღმდეგო ქმედების არსებობა დადგენილია კანონიერ ძალაში არსებული განაჩენით. საქმის მასალებით უტყუარად დგინდება ა. წ-ის კონსტიტუციით გარანტირებული ჯანმრთელობის უფლებისა და ღირსების ხელყოფა სასჯელაღსრულების დაწესებულების თანამშრომლების მიერ მართლსაწინააღმდეგო ქმედების ჩადენით. განაჩენის თანახმად, ა. წ-ი სხვა მსჯავრდებულებთან ერთად არაერთხელ გახდა ფიზიკური ძალადობის მსხვერპლი მისი დაშინებისა და დამორჩილების მიზნით. საკასაციო პალატა იზიარებს ქვედა ინსტანციის სასამართლოების დასკვნას, რომ სასჯელაღსრულების სისტემამ ვერ უზრუნველყო პატიმრისთვის სათანადო პირობების შექმნა, მისი ღირსებისა და ჯანმრთელობის უფლების დაცვა. მართებულია აგრეთვე სასამართლოების დასკვნა იმის თაობაზე, რომ აღნიშნული გარემოებები ქმნის მოპასუხისთვის ზიანის ანაზღაურების დაკისრების საკმარის საფუძველს.

საკასაციოო პალატა აღნიშნავს, რომ პირის ჯანმრთელობისა და ღირსების შელახვის შედეგად წარმოშობილი ზიანი შესაძლოა იყოს როგორც მორალური, ასევე მატერიალური.

საკასაციო სასამართლო პირველ რიგში განმარტავს, რომ სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, არაქონებრივი ზიანისათვის ფულადი ანაზღაურება შეიძლება მოთხოვნილ იქნეს მხოლოდ კანონით ზუსტად განსაზღვრულ შემთხვევებში

საკასაციო პალატა არ იზიარებს კასატორის - სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მოსაზრებას, რომ დარღვევაზე სახელმწიფოს ქმედითი რეაგირება გამორიცხავს მორალური ზიანის ანაზღაურების საჭიროებას და აღნიშნავს, რომ მორალური (არაქონებრივი) ზიანი ვლინდება პირის მორალურ განცდებსა და სულიერ ტკივილში, რომელსაც იგი განიცდის მართლსაწინააღმდეგო ქმედების შედეგად. სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლის მითითება, მორალური ზიანის გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების თაობაზე, გულისხმობს ზიანის მიმყენებლის ბრალეულობის ხარისხის, დაზარალებულის განცდების სიღრმისა და ინდივიდუალური თავისებურების გათვალისწინებას. კერძოდ, „მორალური ზიანი გულისხმობს ფიზიკურ და ზნეობრივ-ფსიქოლოგიურ ტანჯვას, რასაც პირი განიცდის ამა თუ იმ სიკეთის, უმეტესწილად არამატერიალურ ფასეულობათა ხელყოფით და მის ანაზღაურებას აკისრია სამი ფუნქცია: დააკმაყოფილოს დაზარალებული, ზემოქმედება მოახდინოს ზიანის მიმყენებელზე და თავიდან აიცილოს პიროვნული უფლების ხელყოფა სხვა პირების მიერ. მორალური ზიანის შეფასებისას სასამართლომ მხედველობაში უნდა მიიღოს დაზარალებულების სუბიექტური დამოკიდებულება ასეთი ზიანის სიმძიმის მიმართ, ასევე, ობიექტური გარემოებები, რითაც შეიძლება, მისი ამ კუთხით შეფასება. მხოლოდ ამ შემთხვევაში შეიძლება დადგინდეს მორალური ზიანის არსებობა და მისი გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების კრიტერიუმები“ (საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2017 წლის 30 ნოემბრის განჩინება საქმეზე №ბს-509-506(2კ-17)).

განსახილველ შემთხვევაში არაქონებრივი ზიანის ოდენობის შეფასებისას, საკასაციო პალატა ითვალისწინებს მოსარჩელის მიმართ განხორციელებულ ქმედებებს და იმ ფაქტებს, რაც დადგენილია სისხლის სამართლის საქმეზე გამოტანილი კანონიერ ძალაში შესული განაჩენით, აღნიშნული ქმედებების ინტენსივობას და სხვა გარემოებებს, რის გამოც ვერ გაიზიარებს მოპასუხის პოზიციას დაკისრებული ზიანის ოდენობის შეუსაბამობის თაობაზე. ამასთან, ა. წ-ის საკასაციო საჩივრის საპასუხოდ, პალატა განმარტავს, რომ მოსარჩელისთვის მიკუთვნებული თანხა ვერ მოახდენს მისთვის მიყენებული ზიანის სრულ კომპენსირებას, ემსახურება მხოლოდ მიყენებული უარყოფითი შედეგების შემსუბუქებას და შეუძლებელია თანხობრივად სრულად იქნეს გამოხატული ყველა ის ნეგატიური განცდა, რაც მოსარჩელეს სადავო შემთხვევაში მიადგა. სწორედ ამიტომ, პენიტენციურ დაწესებულებაში ჩადენილი ქმედების გათვალისწინებით, რასაც შედეგად მოჰყვა ა. წ-ის დამამცირებელი და არაადამიანური მოპყრობა, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ ქვედა ინსტანციის სასამართლოების მიერ მორალური ზიანის ოდენობის განსაზღვრა მოხდა გონივრულ ფარგლებში.

რაც შეეხება მოპასუხისთვის, წარმომადგენლის მომსახურებისათვის გაწეული ხარჯის 600 ლარის დაკისრებას, საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ხარჯების ოდენობა უნდა განისაზღვროს მხარის მიერ სასამართლოში წარდგენილი ფაქტობრივად გაწეული ხარჯების ოდენობის დამადასტურებელი მტკიცებულებების საფუძველზე. თუმცა, საკასაციო პალატა დამატებით მიუთითებს, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მიერ დადგენილი პრაქტიკა ადგენს კიდევ უფრო მაღალი დაცვის სტანდარტს და ხელმყოფ პირს მაშინაც აკისრებს ადვოკატის მიერ გაწეული შრომის ანაზღაურებას, როდესაც სამართალწარმოებაში მონაწილე პირს არ გადაუხდია ადვოკატის მომსახურებისათვის გათვალისწინებული თანხა ან თუნდაც წარმომადგენლობა განხორციელდა არასამთავრობო ორგანიზაციის მიერ, ქველმოქმედების სახით. საქმეში „ფადეევა რუსეთის წინააღმდეგ“ (Fadeyeva v. Russia) „სასამართლო აღნიშნავს, რომ განმცხადებელს არ წარმოუდგენია მასსა და მის ადვოკატებს შორის დადებული რაიმე წერილობითი ხელშეკრულება. თუმცა ეს არ ნიშნავს, რომ ასეთი ხელშეკრულება არ არსებობს. ხელშეკრულება იურიდიული, საკონსულტაციო-საადვოკატო მომსახურების გაწევის შესახებ შეიძლება დაიდოს ზეპირი ფორმითაც და არაფერი აჩვენებს, რომ ეს ასე არ იყო განმცხადებელსა და წარმომადგენლების შემთხვევაში. მაშასადამე, ადვოკატების ჰონორარები ანაზღაურებადია შიდასახელმწიფოებრივი კანონმდებლობით და რეალურია. ამ დასკვნაზე გავლენას არ ახდენს ის ფაქტი, რომ განმცხადებელს არ ეკისრებოდა ამ თანხების წინასწარ გადახდის მოვალეობა“.

საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53-ე მუხლის პირველი ნაწილით დადგენილია სასამართლოს გარეშე ხარჯების ანაზღაურების ოდენობა და წესი კერძოდ, იმ მხარის წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეულ ხარჯებს, რომლის სასარგებლოდაც იქნა გამოტანილი გადაწყვეტილება, სასამართლო დააკისრებს მეორე მხარეს გონივრულ ფარგლებში, მაგრამ არაუმეტეს დავის საგნის ღირებულების 4 პროცენტისა, ხოლო არაქონებრივი დავის შემთხვევაში – განსახილველი საქმის მნიშვნელობისა და სირთულის გათვალისწინებით, 2 000 ლარამდე ოდენობით. ზოგადი წესის მიხედვით ხარჯების განსაზღვრა ხდება სასამართლოში მხარის მიერ წარდგენილი ფაქტობრივად გაწეული ხარჯების ოდენობის დამადასტურებელი მტკიცებულებების საფუძველზე, თუმცა ამგვარი მტკიცებულებების არარსებობის შემთხვევაში, მხარის მოთხოვნის საფუძველზე, სასამართლოს თავადაც შეუძლია განსაზღვროს იურიდიული დახმარებისათვის გაწეული ხარჯების ოდენობა (სუს 11.02.08წ. #ას-792-1114-07 განჩინება). სასამართლოს მყარად დადგენილი პრაქტიკის თანახმად, გადახდის ქვითრის, საგადახდო დავალების შესრულების დოკუმენტის წარუდგენლობა არ გამორიცხავს საქმის განხილვასთან დაკავშირებით გაწეული მომსახურების ღირებულების ანაზღაურების შესაძლებლობას (სუსგ 09.02.2012წ., Nბს-1330-1315 (კ-11); 30.10.15წ. Nას-444-423-2015; 25.03.2016წ. Nას-12-12-2016წ., 17.01.2019წ. Nბს-809-805(3კ-17; 07.02.2019წ. Nბს-432-429 (2კ-17)). კანონმდებლობა ასევე არ ზღუდავს მხარეებს შეთანხმდნენ ჰონორარის წინასწარ, პერიოდულ ან სამომავლო გადახდაზე (სუსგ 07.02.2019წ. საქმე Nბს-432-429 (2კ-17)).

სასამართლომ ადვოკატის მომსახურების ღირებულების განსაზღვრისას მხედველობაში უნდა მიიღოს საქმის სირთულე, უფლების დარღვევის აღსაკვეთად წარმომადგენლობითი ფუნქციის განხორციელების ინტენსივობა, ხანგრძლივობა, ინსტანციურობა და სხვ..

საკასაციო სასამართლო საქმის მასალებით დადასტურებულად მიიჩნევს, რომ განსახილველ ადმინისტრაციულ საქმეზე მოსარჩელის ინტერესების დასაცავად ადვოკატებმა უდავოდ გასწიეს იურიდიული მომსახურება, კერძოდ მიმდინარე დავის ფარგლებში ისინი მოსარჩელის წარმომადგენლობას ახორციელებდნენ ორი ინსტანციის სასამართლოში, პირველ ინსტანციაში საქმის განხილვისას მონაწილეობდნენ ასევე საქმის ზეპირი მოსმენით გამართულ სხდომებზეც. ამდენად, საკასაციო პალატას მართებულად მიაჩნია საადვოკატო მომსახურების მიზნით გაწეული ხარჯების ანაზღაურება დაკისრებული ოდენობით.

ამდენად, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ კასატორების მიერ მითითებული გარემოებები არ ქმნის საკასაციო საჩივრის დასაშვებად ცნობის საფუძველს, მოცემულ საქმეს არ გააჩნია არავითარი პრინციპული მნიშვნელობა სასამართლო პრაქტიკისათვის, ხოლო საკასაციო საჩივრებს - წარმატების პერსპექტივა.

ზემოთქმულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ არ არსებობს საკასაციო საჩივრების დასაშვებობის საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით რეგლამენტირებული არც ერთი საფუძველი, რის გამოც საკასაციო საჩივრები არ უნდა იქნეს დაშვებული განსახილველად.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლით, 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. სპეციალური პენიტენციური სამსახურის და ა. წ-ის საკასაციო საჩივრები მიჩნეულ იქნეს დაუშვებლად;

2. უცვლელად დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 26 ნოემბრის განჩინება;

3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.

თავმჯდომარე: ბ. შონია

მოსამართლეები: ქ. ცინცაძე

გ. მაკარიძე