საქართველოს უზენაესი სასამართლო
გ ა დ ა წ ყ ვ ე ტ ი ლ ე ბ ა
საქართველოს სახელით
№ბს-86(2კ-25) 15 დეკემბერი, 2025 წელი ქ. თბილისი
ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატა
შემდეგი შემადგენლობა:
გენადი მაკარიძე (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),
ქეთევან ცინცაძე, გიზო უბილავა
საქმის განხილვის ფორმა - ზეპირი მოსმენის გარეშე
კასატორი (მოსარჩელე) - გ. თ-ი
კასატორი (მოპასუხე) - საქართველოს გენერალური პროკურატურა
მესამე პირი - საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო
მესამე პირი - საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო
დავის საგანი - მორალური და მატერიალური ზიანის ანაზღაურება
გასაჩივრებული განჩინება - თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2023 წლის 8 ოქტომბრის განჩინება
ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:
1. გ. თ-იმა სარჩელით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას მოპასუხე საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიმართ.
მოსარჩელემ მოითხოვა (დაზუსტებული მოთხოვნა): ა) მოპასუხე - საქართველოს გენერალურ პროკურატურას, მოსარჩელე - გ. თ-ის სასარგებლოდ დაეკისროს მორალური ზიანის ანაზღაურება - 100 000 ლარის ოდენობით; ბ) მოპასუხე - საქართველოს გენერალურ პროკურატურას, მოსარჩელე - გ. თ-ის სასარგებლოდ დაეკისროს მატერიალური ზიანის ანაზღაურება - 119 671.75 ლარის ოდენობით.
2. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2023 წლის 18 დეკემბერის განჩინებით საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 16-ე მუხლის პირველი ნაწილის საფუძველზე საქმეში მესამე პირად ჩაება საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო.
თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2024 წლის 6 თებერვლის განჩინებით საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 16-ე მუხლის მე-2 ნაწილის საფუძველზე საქმეში მესამე პირად ჩაება საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო.
3. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2024 წლის 4 აპრილის გადაწყვეტილებით გ. თ-ის სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ. მოპასუხე - საქართველოს გენერალურ პროკურატურას, მოსარჩელე - გ. თ-ის სასარგებლოდ დაეკისრა მორალური ზიანის სახით - 20 000 ლარის ანაზღაურება. მოპასუხე - საქართველოს გენერალურ პროკურატურას, მოსარჩელე - გ. თ-ის სასარგებლოდ დაეკისრა მატერიალური ზიანის ანაზღაურება, კერძოდ, იურიდიული მომსახურებისთვის გაწეული თანხა - 1 000 ლარის ოდენობით და ტრანსპორტირებისთვის გაწეული ხარჯი - 1 200 ლარის ოდენობით. სარჩელი დანარჩენ ნაწილში არ დაკმაყოფილდა.
სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები: ა) 2018 წლის 25 მაისს, დაახლოებით 21:00 საათიდან 22:00 საათამდე პერიოდში, გარდაბნის რაიონის სოფელ ...ში არსებულ, ბ. ი-ის კუთვნილ „...ში“, სახმელეთო ჯარების აღმოსავლეთ სარდლობის პირველი საარტილერიო ბრიგადის ბატალიონის ...მა - ი. ს-ემ, სიტყვიერი შეკამათების დროს, ბრიგადის სამხედრო მოსამსახურეს - ს. ჯ-ის მუშტი დაარტყა სახის არეში, თუმცა მათი გაშველება დროებით მოახერხეს თვითმხილველებმა. პირველი დარტყმიდან რამდენიმე წუთის შემდეგ, ს. ჯ-იმა სცადა ი. ს-ეისთვის დარტყმა, რაც ვერ მოახერხა ნასვამ მდგომარეობაში ყოფნის გამო, რითაც ისარგებლა ი. ს-ემ, წაქცეულ ს. ჯ-ის მოექცა ზემოდან და შურისძიების მოტივით მუშტების თავის არეში მრავალჯერადი დარტყმის შედეგად მიაყენა სიცოცხლისთვის სახიფათო, მძიმე ხარისხის ჯანმრთელობის დაზიანება. ბრალდებულ - ი. ს-ეის მიერ, დაზარალებულ - ს. ჯ-იზე თავდასხმის დროს, შემთხვევის ადგილზე იმყოფებოდა საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს ... შტაბის ... - გ. თ-ი, რომლისთვისაც შემთხვევის ადგილზე ყოფნის გამო პირადად გახდა ცნობილი ს. ჯ-ის წინააღმდეგ ჩადენილი დანაშაულის შესახებ. გ. თ-ი პირადად მონაწილეობდა დაზარალებულ - ს. ჯ-ის გადაყვანაში შემთხვევის ადგილიდან სასწრაფო-სამედიცინო დახმარების მანქანაში და შემდეგ ავტომანქანიდან საავადმყოფოს შენობაში, რა დროსაც, ს. ჯ-ის აშკარად აღენიშნებოდა თავდასხმისა და ძალადობის კვალი - შემოხეული ტანსაცმლისა და თვალბუდის არეში მიყენებული ჩალურჯების სახით. მიუხედავად იმისა, რომ გ. თ-იმა ნამდვილად იცოდა ი. ს-ეის მიერ ს. ჯ-ის მიმართ ჩადენილი მძიმე დანაშაულის შესახებ, მან, ჯერ სასწრაფო-სამედიცინო დახმარების მძღოლის - ნ. დ-ის მოტყუება სცადა და მასთან პირად საუბარში არაერთხელ აღნიშნა ს. ჯ-ის ალკოჰოლური ინტოქსიკაციის შესახებ, შემდეგ კი, დანაშაულის ჩადენის ღამეს, გ. თ-ი პირადად ესაუბრა ბრალდებულ - ი. ს-ეს, მის მიერ ს. ჯ-ის მიმართ ჩადენილი მძიმე დანაშაულის ჩადენის თაობაზე. მიუხედავად იმისა, რომ გ. თ-ის ჰქონდა საკმარისი დრო და საშუალება საკუთარი სამართლებრივი და მოქალაქეობრივი ვალდებულების შესასრულებლად, მან სამართალდამცავებს არ შეატყობინა ი. ს-ეის მიერ ჩადენილი მძიმე დანაშაულის შესახებ, რამაც საქმეზე გამოძიების დაწყების 3 დღით დაგვიანება, რიგი მტკიცებულებების განადგურება, დანაშაულის დროული აღკვეთისა და გახსნისათვის ხელის შეშლა გამოიწვია. აღნიშნული ქმედებისთვის, გ. თ-ის წარედგინა ბრალდება დანაშაულის ჩადენისათვის, რაც გათვალისწინებულია საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 376-ე მუხლით. გ. თ-ი, ბრალდებულის სახით დაკავებულ იქნა 2018 წლის 4 ივლისს 07:03 საათზე; ბ) რუსთავის საქალაქო სასამართლოს 2022 წლის 28 აპრილის განაჩენით, გ. თ-ი უდანაშაულოდ იქნა ცნობილი საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 376-ე მუხლით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენაში და გამართლდა; გ. თ-ის მიმართ შეფარდებული აღკვეთის ღონისძიება - გირაო გაუქმდა; გ. თ-ის განემარტა, რომ უფლება ჰქონდა, საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 92-ე მუხლის შესაბამისად, მოეთხოვა მიყენებული ზიანის ანაზღაურება. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2023 წლის 6 ივლისის განაჩენით, რუსთავის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 28 აპრილის განაჩენი, გ. თ-ის მიმართ დარჩა უცვლელი. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2023 წლის 1 ნოემბრის განჩინებით, რუსთავის რაიონული პროკურატურის საკასაციო საჩივარი არ იქნა დაშვებული განსახილველად; გ) საქართველოს შეიარაღებული ძალების გენერალური შტაბის უფროსის 2018 წლის 8 აგვისტოს №MOD 7 18 00004686 ბრძანებით, საქართველოს შეიარაღებული ძალების სახმელეთო ჯარების აღმოსავლეთ სარდლობის ...ის ...ის შტაბის S3-ის ...ს (საშტატო კატეგორია „...“; შტატი ...) - გ. თ-ის შეუჩერდა სამსახურებრივი ურთიერთობა 2018 წლის 7 ივლისიდან; დ) საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს თავდაცვის ძალების აღმოსავლეთის სარდლობის ...ის 2023 წლის 14 დეკემბრის №MOD 2 23 01497679 ცნობით დგინდება, რომ 2018 წლის 1 ივლისამდე, გ. თ-ის უფლებამოსილების შეჩერებამდე დარიცხული შრომის ანაზღაურება სრული ოდენობით შეადგენდა - 1 318,75 ლარს, მათ შორის: წოდებრივი სარგო - 995 ლარი, წელთა ნამსახურობა - 248.75 ლარი, კვების კომპენსაცია - 75 ლარი. ცნობის მიხედვით, გ. თ-ის უფლებამოსილების შეჩერებამდე დაკავებული თანამდებობისათვის, 2018 წლის 7 ივლისიდან 2023 წლის 1 დეკემბრამდე დარიცხული შრომის ანაზღაურება იქნებოდა - 96 746,14 ლარი და კონტრაქტის თანხა - 8 750 ლარი. 2021 წელს შვილის შეძენასთან დაკავშირებით მიიღებდა ერთჯერად დახმარებას - 1 000 ლარს. დაჭრა-დასახიჩრებასთან დაკავშირებით დარიცხულ დანამატს მიიღებდა 2020 წლის 1 იანვრიდან 2023 წლის 1 დეკემბრამდე - 9 400 ლარს. 2018 წლის 7 ივლისიდან 2023 წლის 1 დეკემბრამდე, თავდაცვის სამინისტროს მოსამსახურეებზე გაცემულმა დარიცხულმა ფულადმა ჯილდომ შეადგინა - 24.12.2018 წ. - 125 ლარი; 15.12.2019 წ. - 250 ლარი; 17.12.2021 წ. - 350 ლარი; დანამატი - 16.12.2022 წ. - 400 ლარი; ე) საქართველოს თავდაცვის მეთაურის 2023 წლის 20 დეკემბრის №MOD 2 23 00004793 ბრძანებით, ძალადაკარგულად გამოცხადდა „სამსახურებრივი ურთიერთობის შეჩერების შესახებ“ საქართველოს შეიარაღებული ძალების გენერალური შტაბის უფროსის 2018 წლის 8 აგვისტოს №MOD 7 18 00004686 ბრძანება და ... - გ. თ-ის აღუდგა სამსახურებრივი ურთიერთობა; ... - გ. თ-ი დაინიშნა საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს თავდაცვის ძალების აღმოსავლეთის სარდლობის ...ის შტაბის S-4-ის ...ად (საშტატო კატეგორია „...“, შტატი №..., გვარეობის კოდი: ..., დუგ კოდი: ...) და გათავისუფლდა საქართველოს შეიარაღებული ძალების სახმელეთო ჯარების აღმოსავლეთის სარდლობის ...ის ...ის შტაბის S-3-ის ...ს (საშტატო კატეგორია „...“; შტატი №...) თანამდებობიდან; 2018 წლის 7 ივლისიდან თანამდებობაზე დანიშვნამდე სამსახურებრივი ურთიერთობის შეჩერების პერიოდი ... - გ. თ-ის ჩაეთვალა შრომის სტაჟში და მიეცა შესაბამისი წოდებრივი სარგო და დანამატი.
სასამართლომ განმარტა, რომ საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლით განსაზღვრული ზიანის ანაზღაურებისთვის პირის მარეაბილიტირებელ გარემოებად უპირობოდ უნდა იქნას მიჩნეული პირის მიმართ გამამართლებელი განაჩენის გამოტანა, ვინაიდან ამგვარი აქტი ადასტურებს, რომ გამართლებულ პირს დანაშაული არ ჩაუდენია, რაც თავის მხრივ განაპირობებს მის უფლებებში აღდგენას - მის რეაბილიტაციას. რაც შეეხება აღნიშნული მუხლის მეორე კომპონენტს - ქმედების უკანონობას, ქმედების უკანონობა არ უნდა შეფასდეს მხოლოდ კონკრეტული საპროცესო თუ მატერიალური ნორმის დარღვევის დადგენით, გამართლებულს პირს უნდა მიეცეს უფლებების აღდგენის ეფექტური შესაძლებლობა. მართალია, სისხლისსამართლებრივი დევნა და ბრალდებულის მიმართ გამოყენებული იძულების ღონისძიებები ემსახურება სახელმწიფოს ლეგიტიმურ მიზანს - საზოგადოების, მისი კონკრეტული წევრის უსაფრთხოების დაცვას, ამასთან, უფლებამოსილი ორგანო წინასწარ ვერ განსაზღვრავს კონკრეტული საქმის შედეგს, ვინაიდან მტკიცებულებათა შეფასება გამამტყუნებელი განაჩენის გამოტანისთვის საკმარისობის კუთხით წარმოადგენს სასამართლოს კომპეტენციას, თუმცა პირს, რომლის მიმართაც დადგა გამამართლებელი განაჩენი, უნდა მიეცეს შესაბამისი კომპენსაცია სახელმწიფოს მხრიდან მის უფლებებში გაუმართლებელი ან/და გადაჭარბებული ჩარევისთვის. ამდენად, მოცემულ შემთხვევაში სახეზეა სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებული მარეაბილიტირებელი გარემოება და შესაბამისად, ქმედების უკანონობა.
სასამართლოს მოსაზრებით, მოსარჩელის მიმართ განხორციელებული სისხლისსამართლებრივი დევნა წარმოადგენს პირისთვის მორალური ზიანის ანაზღაურების საფუძველს, რადგან სახეზეა მიზეზობრივი კავშირი სახელმწიფო ორგანოს ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის. რაც შეეხება არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურების მოცულობას, არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურების კონკრეტული შემთხვევა ინდივიდუალურია და განპირობებულია მრავალი სხვადასხვა ფაქტორით და მას განსაზღვრავს სასამართლო მოსარჩელის მოთხოვნის საფუძველზე. ამასთან, არაქონებრივი ზიანის მოცულობა სასამართლოს მიერ ქონებრივი ზიანის ანაზღაურებისაგან დამოუკიდებლად განისაზღვრება, როგორც დამდგარი ზიანის სიმძიმის, ისე ბრალის ხარისხის მიხედვით. გასათვალისწინებელია ის ფაქტი, რომ მოსარჩელის მიმართ განხორციელებული ქმედება არ არის ჩვეულებრივი და რიგითი მოვლენა ადამიანის ცხოვრებაში, ის დაკავშირებულია გარკვეულ ნეგატიურ განცდებთან, სტრესთან და რიგ შემთხვევაში ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუარესებასთან. მოსარჩელე არ იყო ვალდებული ეთმინა უკანონო სისხლისსამართლებრივ დევნასთან, პატიმრობასთან დაკავშირებული დისკომფორტი, რაც გამოიხატებოდა თუნდაც მთელი რიგი უფლებებითა და თავისუფლებებით სარგებლობის შეუძლებლობასა ან შეზღუდვაში. ამასთან, გ. თ-ის მეუღლემ - რ. ზ-იმა სასამართლო სხდომაზე განმარტა, რომ გ. თ-ი 2 თვე ჰყავდათ დაკავებული, რაც, რა თქმა უნდა, ძალიან მძიმე გადასატანი იყო მთელი ოჯახისთვის. იმ გარემოების გათვალისწინებით, რომ მოსარჩელის მიმართ გამოყენებულ იქნა აღკვეთის ღონისძიება პატიმრობა, რომელიც შეიცვალა გირაოთი და ზოგადად მის მიმართ სისხლის სამართლებრივი დევნა გრძელდებოდა 5 წელი და 6 თვე, მიყენებული მორალური ზიანის ასანაზღაურებლად გონივრულ თანხად სასამართლომ 20 000 ლარი მიიჩნია.
,,საჯარო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონის (სამსახურებრივი ურთიერთობის შეჩერების პერიოდში მოქმედი რედაქცია) 55-ე მუხლის პირველ პუნქტზე, ამავე მუხლის მე-2 პუნქტის „ზ“ ქვეპუნქტსა და მე-3 პუნქტზე მითითებით სასამართლომ განმარტა, რომ მოსარჩელის მოთხოვნა მატერიალური ზიანის ანაზღაურების თაობაზე, რომელიც შეეხება შრომის ანაზღაურებას, კონტრაქტის თანხას, შვილის შეძენასთან დაკავშირებულ ერთჯერად დახმარებას, დაჭრა-დასახიჩრებასთან დაკავშირებით დარიცხულ დანამატს, ფულადმა ჯილდოს და დანამატს, არ უნდა დაკმაყოფილდეს, ვინაიდან არ დგინდება მიზეზ-შედეგობრივი კავშირის არსებობა მოპასუხის ქმედებასა და ამ ნაწილში მოსარჩელისათვის მატერიალური ზიანის მიყენების ფაქტს შორის, რადგან მასთან შრომითი ურთიერთობის შეჩერება არ მომხდარა მოპასუხის მოთხოვნის საფუძველზე.
რაც შეეხება მოსარჩელის მოთხოვნას ციხეში ყოფნის პერიოდში ოჯახის მიერ გაწეულ ხარჯთან (პირადი მოხმარების, ჰიგიენის და სხვა საჭიროებებისათვის ნივთების შეძენა - 650 ლარი) დაკავშირებით, სასამართლომ მიუთითა პატიმრობის კოდექსის მე-14 მუხლის პირველი ნაწილზე (ბრალდებულს/მსჯავრდებულს უფლება აქვს: ა) საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით უზრუნველყოფილი იყოს: ა.ა) საცხოვრებლით, კვებით, პირადი ჰიგიენით, ტანსაცმლით, შრომით, შრომისა და პირადი უსაფრთხოებით) და განმარტა, რომ პატიმრობის კოდექსის შესაბამისად, ბრალდებული/მსჯავრდებული სახელმწიფოს ხარჯზე უზრუნველყოფილია კვებით, პირადი ჰიგიენით და სხვა საჭიროებებით, რომელიც შეიცავს ადამიანის სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისათვის აუცილებელ კომპონენტებს. მოცემულ შემთხვევაში, საქმეში არ არის წარმოდგენილი შესაბამისი მტკიცებულებები, რითაც დადასტურდებოდა მოსარჩელის მიმართ მითითებული უფლებების შეზღუდვის ფაქტი, ხოლო სარჩელში მითითებული მოთხოვნის საფუძველი (პირადი მოხმარების, ჰიგიენის და სხვა საჭიროებებისათვის ნივთების შეძენა), არ გამორიცხავს აღნიშნული ნივთების შეძენის აუცილებლობას იმ შემთხვევაშიც, მოსარჩელის მიმართ, რომ არ განხორციელებულიყო სისხლისსამართლებრივი დევნა.
სასამართლოს განმარტებით, წარმომადგენლის დახმარებისათვის გაწეული ხარჯის ოდენობის განსაზღვრისას მოქმედებს გონივრული და სამართლიანი შეფასების სტანდარტი, რა დროსაც მხედველობაში უნდა იქნას მიღებული დავის საგანი (საქმის კატეგორია), საქმის სირთულე, განხილვის ხანგრძლივობა და ა.შ. ეს დებულება სამართლებრივი ურთიერთობის ამოსავალი პრინციპია, რომელიც ყოველი კონკრეტული საქმის გადაწყვეტის დროს მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული. განსახილველ შემთხვევაში, მოპასუხე ადმინისტრაციულ ორგანოს უნდა დაეკისროს მოსარჩელის სასარგებლოდ იურიდიული მომსახურებისათვის გაწეული ხარჯის - 1 000 ლარის ანაზღაურება. მოპასუხეს, სისხლისსამართლებრივი დევნის ხანგრძლივობიდან გამომდინარე, რამაც შეადგინა 5 წელი და 6 თვე, ასევე უნდა დაეკისროს წარმომადგენლობითი მომსახურების განხორციელებასთან დაკავშირებული მგზავრობის ხარჯები - 1 200 ლარის ოდენობით (მოსარჩელე მხარის განმარტებით, გ. თ-იმა და მისმა წარმომადგენელმა საქმის განხილვის პერიოდში თბილისიდან რუსთავში დაახლოებით 40-50-ჯერ იმგზავრეს მანქანით, რომლის ხარჯმა შეადგინა 1 200 ლარი, რაც სასამართლომ მიიჩნია გონივრულად).
4. თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2024 წლის 4 აპრილის გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გასაჩივრდა საქართველოს გენერალური პროკურატურისა და გ. თ-ის მიერ.
თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 8 ოქტომბრის განჩინებით (განჩინებაზე მითითებულია 2023 წელი, რაც წარმოადგენს აშკარა ტექნიკურ შეცდომას, ვინაიდან საქმის განხილვა ზეპირი მოსმენის გარეშე გაიმართა 2024 წლის 8 ოქტომბერს. იხ. ს.ფ. 265) საქართველოს გენერალური პროკურატურისა და გ. თ-ის სააპელაციო საჩივრები არ დაკმაყოფილდა. უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2024 წლის 4 აპრილის გადაწყვეტილება.
სააპელაციო პალატამ ყურადღება გაამახვილა იმ გარემოებაზე, რომ გ. თ-ი, ბრალდებულის სახით დაკავებულ იქნა 2018 წლის 4 ივლისს 07:03 საათზე. რუსთავის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 28 აპრილის განაჩენით, გ. თ-ი უდანაშაულოდ იქნა ცნობილი საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 376-ე მუხლით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენაში და გამართლდა; გ. თ-ის მიმართ შეფარდებული აღკვეთის ღონისძიება - გირაო გაუქმდა; გ. თ-ის განემარტა, რომ უფლება ჰქონდა საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 92-ე მუხლის შესაბამისად მოეთხოვა მიყენებული ზიანის ანაზღაურება. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2023 წლის 6 ივლისის განაჩენით, რუსთავის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 28 აპრილის განაჩენი, გ. თ-ის მიმართ დარჩა უცვლელი. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2023 წლის 1 ნოემბრის განჩინებით, რუსთავის რაიონული პროკურატურის საკასაციო საჩივარი არ იქნა დაშვებული განსახილველად.
სასამართლოს მოსაზრებით, მოსარჩელე მის მიმართ სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყების გამო, იძულებული იყო სისხლის სამართლის საქმეში საკუთარი უფლებებისა და ინტერესების ეფექტურად დაცვისა და რეალიზებისათვის აეყვანა ადვოკატი და ესარგებლა მისი მომსახურებით სასამართლოში. სახელმწიფოს მიერ დაცვის უფლების რეალური უზრუნველყოფა გულისხმობს არა მხოლოდ რიგ შემთხვევებში სახელმწიფოს ხარჯზე ადვოკატის პროცესში ჩართვას, არამედ ბრალდებულისათვის თავისი ხარჯით კონკრეტული, მისთვის მისაღები ადვოკატის მოწვევის ხელშეშლის აკრძალვას (გარდა იმ შემთხვევისა, თუ ადვოკატის პროცესში დაშვების აკრძალვა ეფუძნება ნორმატულ საფუძველს). ამასთანავე, ხელშეშლა შესაძლოა განხორციელდეს არა მხოლოდ სათანადო კანონიერი საფუძვლის გარეშე ადვოკატის პროცესში ჩაურთველობით, არამედ აგრეთვე არაპირდაპირი ქმედებით, კერძოდ, ბრალდებულისათვის პროფესიული და მორალური თვალსაზრისით მისაღები ადვოკატის აყვანის შესაძლებლობის გარკვეულწილად შეზღუდვით, ასეთი შეზღუდვა შესაძლოა წარმოქმნას იმ გარემოებამ, რომ გამართლების შემთხვევაში ადვოკატს არ მიეცემა გაწეული იურიდიული მომსახურების გონივრული ოდენობით ანაზღაურების შესაძლებლობა. განსახილველ შემთხვევაში, სისხლის სამართლის საქმის მიმდინარეობის დროისა და მასში ადვოკატის ჩართულობის გათვალისწინებით, პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ მართებულად იქნა განსაზღვრული თანხის ოდენობა, რომელიც დაეკისრა მოპასუხე მხარეს, როგორც სისხლის სამართლის საქმეში წარმომადგენლის მომსახურებისათვის გაწეული ხარჯი -1000 ლარის ოდენობით. მოპასუხეს, სისხლისსამართლებრივი დევნის ხანგრძლივობიდან გამომდინარე, რამაც შეადგინა 5 წელი და 6 თვე, ასევე მართებულად დაეკისრა წარმომადგენლობითი მომსახურების განხორციელებასთან დაკავშირებული მგზავრობის ხარჯები - 1200 ლარის ოდენობით (მოსარჩელე მხარის განმარტებით, გ. თ-იმა და მისმა წარმომადგენელმა საქმის განხილვის პერიოდში თბილისიდან რუსთავში დაახლოებით 40-50 ჯერ იმგზავრეს მანქანით, რომლის ხარჯმა შეადგინა 1 200 ლარი, რაც სასამართლომ მართებულად მიიჩნია გონივრულად).
მორალური ზიანის ანაზღაურების მოცულობასთან დაკავშირებით სააპელაციო სასამართლომ განმარტა, რომ ანაზღაურების კონკრეტული შემთხვევა ინდივიდუალურია, განპირობებულია მრავალი სხვადასხვა ფაქტორით. მორალური ზიანის მოცულობა სასამართლოს მიერ ქონებრივი ზიანის ანაზღაურებისაგან დამოუკიდებლად განისაზღვრება, როგორც დამდგარი ზიანის სიმძიმის, ისე ბრალის ხარისხის მიხედვით. სასამართლო ითვალისწინებს იმ ფაქტს, რომ სისხლისსამართლებრივი დევნა და აღკვეთის ღონისძიების მოქმედება არ არის ჩვეულებრივი და რიგითი მოვლენა ადამიანის ცხოვრებაში. ის დაკავშირებულია გარკვეულ ნეგატიურ განცდებთან, სტრესთან და ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუარესებასთან. მოსარჩელე არ იყო ვალდებული ეთმინა უკანონო სისხლისსამართლებრივ დევნასთან დაკავშირებული დისკომფორტი, რაც გამოიხატებოდა სხვადასხვა უფლებებითა და თავისუფლებებით სარგებლობის შეუძლებლობასა ან შეზღუდვაში. ამასთან, მნიშვნელოვანია სისხლისსამართლებრივი დევნის მიმდინარეობის პერიოდი და გამოყენებული აღკვეთის ღონისძიების სახე და სიმძიმე. სისხლის სამართლის საქმის ხანგრძლივობის გათვალისწინებით მართებულია პირველი ინსტანციის შედეგი მორალური ზიანის ანაზღაურების ნაწილში, კერძოდ, საქართველოს გენერალურ პროკურატურისათვის მოსარჩელის სასარგებლოდ 20 000 ლარის დაკისრება.
რაც შეეხება მოსარჩელის მოთხოვნას შრომის განაცდურის ანაზღაურების შესახებ, პალატამ მიიჩნია, რომ მოსარჩელეს კანონიერად ეთქვა უარი აღნიშნულ ნაწილში სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე. სააპელაციო პალატის განმარტებით, მოცემულ შემთხვევაში არ დგინდება მიზეზ-შედეგობრივი კავშირის არსებობა მოპასუხის ქმედებასა და მოსარჩელისათვის შრომითი ურთიერთობის შეჩერებას შორის, რადგან მასთან შრომითი ურთიერთობის შეჩერება არ მომხდარა მოპასუხის მოთხოვნის საფუძველზე. ამასთან, საყურადღებოა, რომ საქართველოს თავდაცვის მეთაურის 2023 წლის 20 დეკემბრის №MOD 2 23 00004793 ბრძანებით, ძალადაკარგულად გამოცხადდა „სამსახურებრივი ურთიერთობის შეჩერების შესახებ“ საქართველოს შეიარაღებული ძალების გენერალური შტაბის უფროსის 2018 წლის 8 აგვისტოს №MOD 7 18 00004686 ბრძანება და ... - გ. თ-ის აღუდგა სამსახურებრივი ურთიერთობა; ... - გ. თ-ი დაინიშნა საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს თავდაცვის ძალების აღმოსავლეთის სარდლობის ...ის შტაბის S-4-ის ...ად (საშტატო კატეგორია „...“, შტატი №..., გვარეობის კოდი: ..., დუგ კოდი: ...) და გათავისუფლდა საქართველოს შეიარაღებული ძალების სახმელეთო ჯარების აღმოსავლეთის სარდლობის ...ის ...ის შტაბის S-3-ის ...ს (საშტატო კატეგორია „...“; შტატი №...) თანამდებობიდან; 2018 წლის 7 ივლისიდან თანამდებობაზე დანიშვნამდე სამსახურებრივი ურთიერთობის შეჩერების პერიოდი ... - გ. თ-ის ჩაეთვალა შრომის სტაჟში და მიეცა შესაბამისი წოდებრივი სარგო და დანამატი.
რაც შეეხება ციხეში ყოფნის პერიოდში ოჯახის მიერ გაწეული ხარჯის (პირადი მოხმარების, ჰიგიენის და სხვა საჭიროებებისათვის ნივთების შეძენა) ანაზღაურებას, რამაც შეადგინა - 650 ლარი, აღნიშნულთან დაკავშირებით, პალატამ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს განმარტება, რომ კანონმდებლობით განსაზღვრულია პენიტენციურ დაწესებულებაში ყოფნის პერიოდში ბრალდებულის/მსჯავრდებულის უფლებები და სამართლებრივი მდგომარება. პატიმრობის კოდექსის შესაბამისად, ბრალდებული/მსჯავრდებული სახელმწიფოს ხარჯზე უზრუნველყოფილია კვებით, პირადი ჰიგიენით და სხვა საჭიროებებით, რომელიც შეიცავს ადამიანის სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისათვის აუცილებელ კომპონენტებს. მოცემულ შემთხვევაში, საქმეში არ არის წარმოდგენილი შესაბამისი მტკიცებულებები, რითაც დადასტურდებოდა მოსარჩელის მიმართ მითითებული უფლებების შეზღუდვის ფაქტი, ხოლო სარჩელში მითითებული მოთხოვნის საფუძველი (პირადი მოხმარების, ჰიგიენის და სხვა საჭიროებებისათვის ნივთების შეძენა) არ გამორიცხავს აღნიშნული ნივთების შეძენის აუცილებლობას იმ შემთხვევაშიც, მოსარჩელის მიმართ რომ არ განხორციელებულიყო სისხლის სამართლებრივი დევნა. ამდენად, კანონიერია პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება სასარჩელო მოთხოვნის ამ ნაწილში დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის თაობაზე.
5. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 8 ოქტომბრის განჩინება საკასაციო წესით გასაჩივრდა საქართველოს გენერალური პროკურატურისა და გ. თ-ის მიერ.
5.1 კასატორი - საქართველოს გენერალური პროკურატურა აღნიშნავს, რომ პირს ზიანი უნდა მიადგეს ქმედების განზრახი ან უხეში გაუფრთხილებლობის ფორმით. ამასთან, მიზეზობრივი კავშირი უნდა არსებობდეს განხორციელებულ ქმედებასა და დამდგარ შედეგს - ზიანს შორის. ასევე, მოხელის უკანონო ქმედება, რომელმაც ზიანი გამოიწვია, უნდა გამომდინარეობდეს მოხელის სამსახურებრივი მდგომარეობიდან და იყოს ბრალეული, განზრახი ან უხეში გაუფრთხილებელი; უნდა არსებობდეს პირდაპირი და არა სავარაუდო მიზეზობრივი კავშირი ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის. მოცემულ შემთხვევაში, საქართველოს პროკურატურის მხრიდან ამგვარ ქმედებებს ადგილი არ ჰქონია. კონკრეტული საგამოძიებო მოქმედების ჩატარება ეფუძნებოდა კანონს და კანონის საფუძველზე მიღებულ საპროცესო დოკუმენტებს. ჩატარებული საგამოძიებო მოქმედებები არ შეიძლება გაგებულ იქნას, როგორც ვინმეს მხრიდან განზრახი ან უხეში გაუფრთხილებელი ქმედებით ზიანის მიყენებად.
კასატორის მითითებით, სასამართლო ერთადერთი უფლებამოსილი ორგანოა, განახორციელოს მართლმსაჯულება, განიხილოს სისხლის სამართლის საქმე, გამოიტანოს კანონიერი, დასაბუთებული და სამართლიანი განაჩენი. გარდა ამისა, საგულისხმოა, რომ სისხლის სამართლის საქმის წარმოებისას პროკურატურა წინასწარ ვერ განსაზღვრავს კონკრეტული საქმის შედეგს, ვინაიდან საბოლოო გადაწყვეტილების მიღება სასამართლოს კომპეტენციაა. პროკურატურას წინასწარ ვერ ეცოდინებოდა, რომ სისხლის სამართლის საქმეში არსებული მტკიცებულებები სასამართლოსათვის საკმარისი არ აღმოჩნდებოდა გამამტყუნებელი განაჩენის გამოსატანად. მოცემულ შემთხვევაში, კონკრეტულ ფაქტთან მიმართებით მიმდინარეობდა გამოძიება, შემდგომ პროკურატურის მიერ მოხდა ბრალის წარდგენა, ხოლო სასამართლოს მიერ აღკვეთის ღონისძიების შეფარდება და შესაბამისი განაჩენების მიღება. აღნიშნულიდან გამომდინარე, პროკურატურის მიმართ სახეზე არ არის ზიანის ანაზღაურების წინაპირობები (მართლსაწინააღმდეგობა, ბრალი და მიზეზობრივი კავშირი). თუ ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში პირის მიმართ სისხლისსამართლებრივი დევნის მიმდინარეობისას ამ უკანასკნელის მიმართ გამოყენებულ იქნა კანონით გათვალისწინებული საპროცესო მოქმედებები და გატარდა კანონშესაბამისი ღონისძიებანი, საბოლოოდ, პირის მიმართ სისხლისსამართლებრივი დევნის მარეაბილიტირებელი საფუძვლით დამთავრების შემთხვევაშიც კი, არ არსებობს პროკურატურის მიმართ ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის კანონიერი საფუძველი. გასათვალისწინებელია, რომ გ. თ-ის მიმართ გატარებულ ყველა ღონისძიებას გააჩნდა სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსით გათვალისწინებული საფუძვლები, კერძოდ, ხსენებული კოდექსის თანახმად, პირისათვის ბრალდების წაყენებისა თუ სხვა იძულების ღონისძიების გამოყენების საფუძველია „დასაბუთებული ვარაუდის’’ სტანდარტი. სწორედ აღნიშნულზე დაყრდნობით განხორციელდა გ. თ-ის მიმართ სისხლისსამართლებრივი პროცედურები, თუმცა ის ფაქტი, რომ სისხლის სამართლის საქმემ შემდგომში ვერ დააკმაყოფილა გამამტყუნებელი განაჩენის გამოტანისათვის საჭირო „გონივრულ ეჭვს მიღმა’’ სტანდარტი, აღნიშნული უკანონოდ ვერ გადააქცევს „დასაბუთებული ვარაუდის’’ სტანდარტზე დაყრდნობით შესრულებულ მოქმედებებს.
მოცემულ შემთხვევაში, სასამართლოს უნდა გაეთვალისწინებინა, რომ მოსარჩელის მიმართ პირველი ინსტანციის სასამართლოშივე იყო გამოტანილი გამამართლებელი განაჩენი და მას მხოლოდ აღკვეთის ღონისძიების ფარგლებში მოუწია რამდენიმე თვით საპატიმრო დაწესებულებაში ყოფნა. ამასთან, მას არ ჰქონია ისეთი ასაკი, ავადმყოფობა ან სხვა პიროვნული მახასიათებელი, რომელიც განსაკუთრებულ მოპყრობასთან იქნებოდა დაკავშირებული და განუზომელ ზიანს მიაყენებდა მას ციხეში ყოფნის დროს. მოსარჩელეს ბრალად ედებოდა ნაკლებად მძიმე კატეგორიის, არაძალადობრივი დანაშაულის ჩადენა. შესაბამისად, საქმის ფაქტობრივი გარემოებების, სამართლებრივი ნორმების, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს განჩინება/გადაწყვეტილებაში ჩამოყალიბებული განმარტებების შესაბამისად, ასევე, მსგავს საქმეებზე საქართველოს საერთო სასამართლოების პრაქტიკის ანალიზის საფუძველზე, საქართველოს გენერალური პროკურატურისთვის მორალური ზიანის სახით 20 000 ლარის დაკისრება უსაფუძვლოა.
კასატორი აღნიშნავს, რომ მოსარჩელე არ ექვემდებარებოდა სავალდებულო დაცვას და მის სისხლის სამართლის საქმეში არ იყო აუცილებელი ადვოკატის მონაწილეობა. მან გამოიყენა კანონით მინიჭებული უფლება და აიყვანა ადვოკატი (დაცვა შეთანხმებით), შესაბამისად, საკუთარი უფლების რეალიზება არ შეიძლება ჩაითვალოს პროკურატურის მხრიდან მისთვის ზიანის მიყენებად და არ წარმოადგენს დაქირავებული ადვოკატის ხარჯების ანაზღაურების საფუძველს. პროცესუალური ნორმა, რომელიც ბრალდებულს ადვოკატის აყვანის უფლებას ანიჭებს, არ შეიძლება განიმარტოს ისე, რომ დაქირავებული ადვოკატის ხარჯების ანაზღაურება უზრუნველყოფილ იქნეს პროკურატურის მხრიდან. აღსანიშნავია, რომ მხარის მიერ ადვოკატის მომსახურებისთვის გაღებული ხარჯის უპირობოდ სრულად ანაზღაურების სამართლებრივი საფუძველი კანონმდებლობით გათვალისწინებული არ არის. მნიშვნელოვანია სისხლის სამართლის საქმის წარმოების ხანგრძლივობა, სისხლის სამართლის საქმის წარმოებიდან დამდგარი მატერიალური და მორალური ზიანის ოდენობა, წარმომადგენლების მიერ გაწეული სამუშაო, რაც უნდა დასტურდებოდეს საქმის მასალებით. მხარე სარგებლობს თავისუფალი არჩევანით საადვოკატო მომსახურების მიღებისას, თუმცა მატერიალური ზიანის სახით ანაზღაურების მოთხოვნის შემთხვევაში მას აუნაზღაურდება არა ნებისმიერი ხარჯი, რასაც გასწევს ადვოკატის მომსახურებისთვის, არამედ აუცილებლად გასაწევი ხარჯი, საქმის წარმოების ხანგრძლივობისა და სხვა მტკიცებულებების გათვალისწინებით. მოცემულ შემთხვევაში, საქმეში არ იყო საადვოკატო მომსახურების ხელშეკრულება, მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულება ჰონარარის ოდენობის თაობაზე ან გადახდის დამადასტურებელი ქვითრები და საბანკო ამონაწერები, შესაბამისად, აღნიშნული მოთხოვნა იყო დაუსაბუთებელი და ემყარებოდა მხოლოდ მოსარჩელის ახსნა-განმარტებას. ასევე, დაუსაბუთებელი იყო მოსარჩელის მოთხოვნა მგზავრობის ხარჯების ანაზღაურებასთან დაკავშირებითაც, რადგანაც არც ამ ნაწილში იყო წარმოდგენილი რაიმე მტკიცებულება, რომელიც დაადასტურებდა მოთხოვნილი ხარჯის ნამდვილად გაღებისა და მისი რეალურობის ფაქტს.
5.2 კასატორის - გ. თ-ის განმარტებით, თავდაცვის სამინისტროს 2018 წლის 8 აგვისტოს ბრძანება ადასტურებს, რომ მას სისხლისსამართლებრივი დევნის გამო 2018 წლის 7 ივლისიდან შეუჩერდა სამსახურებრივი ურთიერთობა. ბრძანების საფუძველია რუსთავის საქალაქო სასამართლოს 2018 წლის 6 ივლისის განჩინება აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის გამოყენების თაობაზე. 2018 წლის 2 ნოემბრის ბრძანებით გ. თ-ის 2018 წლის 4 სექტემბრიდან შეუჩერდა სამსახურებრივი ურთიერთობა რუსთავის საქალაქო სასამართლოს 2018 წლის 11 სექტემბრის განჩინების საფუძველზე. სააპელაციო სასამართლოში წარდგენილი თავდაცვის სამინისტროს 2024 წლის 18 აპრილის ცნობის შესაბამისადაც, მოსარჩელისთვის სამსახურებრივი ურთიერთობის შეჩერების საფუძველი სისხლისსამართლებრივი დევნა და პატიმრობა იყო. ამდენად, სისხლისსამართლებრივი დევნა და დაკავება პირადაპირ მიზეზ-შედეგობრივ კავშირშია შრომითი ურთიერთობის შეჩერებასთან და მიუღებელ ხელფასთან/შემოსავალთან. საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს 2024 წლის 22 მაისის ცნობით დასტურდება, რომ, თუ მოსარჩელეს სისხლისსამართლებრივი დევნის შედეგად არ შეუჩერდებოდა შრომითი ურთიერთობა თავდაცვის სამინისტროსთან, იგი დამატებით მიიღებდა დანამატს - 8250,98 ლარის ოდენობით. შესაბამისად, მატერიალური ზიანი საერთო ჯამში შეადგენს 127 922,73 ლარს (8 250,98 +119 671,75).
კასატორის მოსაზრებით, საქმეში წარმოდგენილი მტკიცებულებებით დასტურდება, რომ სწორედ სისხლისსამართლებრივი დევნა გახდა შრომითი ურთიერთობის შეჩერების საფუძველი. ამასთან, შეჩერების პერიოდში მიუღებელი თანხა ანაზღაურებული არ არის. საყურადღებოა, რომ ანალოგიურ მდგომარეობაში უკანონო სისხლისსამართლებრივი დევნის მსხვერპლი გახდნენ მისი სხვა თანამშრომლები, რომლებმაც მსგავსი სარჩელებით მიმართეს სასამართლოს და მათი მოთხოვნები დაკმაყოფილდა საერთო სასამართლოების მიერ.
კასატორის განმარტებით, უკანონო დაკავებით, პატიმრობით და დევნით მიადგა მატერიალური და მორალური ზიანი. დაკავების მომენტისათვის იგი მსახურობდა თავდაცვის ძალებში, საქართველოს შეიარაღებული ძალების სახმელეთო ჯარების აღმოსავლეთ სარდლობის ...ის ...ის შტაბის S3-ის ...ად (შტატი ...). საქართველოს შეიარაღებული ძალების გენერალური შტაბის უფროსის და შემდგომ უფროსის მოვალეობის შემსრულებლის ბრძანებებით მას შეუჩერდა სამსახურებრივი ურთიერთობა 2018 წლის 7 ივლისიდან. შეჩერების საფუძველი გახდა აღკვეთის ღონისძიება - პატიმრობა. აღკვეთის ღონისძიების შეცვლის შემდეგ, 2021 წლის 22 მარტს წერილობით მიმართა და მოითხოვა შრომითი ურთიერთობის აღდგენა, რომელიც არ დაკმაყოფილდა თავდაცვის სამინისტროს 2021 წლის 24 მარტის წერილით. უკანონო დაკავების და დევნის შედეგად იგი არის უმუშევარი. როგორც პატიმრობაში, ასევე, გათავისუფლების შემდეგ, გ. თ-ის და მის ოჯახს მუდმივად უწევდა ფსიქოლოგიური სტრესის გადატანა, ვინაიდან საქმის განხილვა წლები გაგრძელდა. გამამართლებელი განაჩენის შემდეგ, უკვე სააპელაციო სასამართლოში ითხოვდა ბრალდება გამამტყუნებელ განაჩენს და შესაბამისად, გაგრძელდა მუდმივი დაძაბულობა, რისკი და შიში, რომ შესაძლოა ისევ დაბრუნებოდა საპატიმრო დაწესებულებას. სტრესული მდგომარეობა 2018 წლის 4 ივლისიდან საბოლოო გადაწყვეტილებამდე - 01.11.2023 წ-მდე გაგრძელდა. 5 წელზე მეტი ხნის განმავლობაში მოსარჩელე იმყოფებოდა უმძიმესი ფსიქოლოგიური სტრესის და ნეგატიური განცდების ქვეშ, რაც შესაძლებელია ნაწილობრივ იქნეს კომპენსირებული 100 000 ლარით.
კასატორის განმარტებით, დაუსაბუთებელია იურიდიული ხარჯებისათვის მოპასუხეზე 1000 ლარის დაკისრება, კერძოდ, სისხლის სამართლის საქმე მიმდინარეობდა 5 წლის განმავლობაში, შესაბამისად, ყოველწლიურად მხოლოდ 200 ლარის დაკისრება წარმომადგენლის მომსახურებისათვის არაგონივრულია.
6. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2025 წლის 31 იანვრის განჩინებით, საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად წარმოებაში იქნა მიღებული საქართველოს გენერალური პროკურატურისა და გ. თ-ის საკასაციო საჩივრები.
საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2025 წლის 1 დეკემბრის განჩინებით, საქართველოს გენერალური პროკურატურისა და გ. თ-ის საკასაციო საჩივრები მიჩნეულ იქნა დასაშვებად და მათი განხილვა განისაზღვრა მხარეთა დასწრების გარეშე.
ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საკასაციო სასამართლო საქმის მასალების გაცნობის შედეგად მიიჩნევს, რომ საქართველოს გენერალური პროკურატურისა და გ. თ-ის საკასაციო საჩივრები უნდა დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ შემდეგ გარემოებათა გამო:
საქმეზე დადგენილია შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები: ა) თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეტა პალატის 2023 წლის 6 ივლისის განაჩენში აღნიშნულია, რომ 2018 წლის 25 მაისს, დაახლოებით 21:00 საათიდან 22:00 საათამდე პერიოდში, გარდაბნის რაიონის სოფელ ...ში არსებულ, ბ. ი-ის კუთვნილ „...ში“, სახმელეთო ჯარების აღმოსავლეთ სარდლობის პირველი საარტილერიო ბრიგადის ბატალიონის ...მა - ი. ს-ემ, სიტყვიერი შეკამათების დროს, ბრიგადის სამხედრო მოსამსახურეს - ს. ჯ-ის მუშტი დაარტყა სახის არეში, თუმცა მათი გაშველება დროებით მოახერხეს თვითმხილველებმა. პირველი დარტყმიდან რამდენიმე წუთის შემდეგ, ს. ჯ-იმა სცადა ი. ს-ეისთვის დარტყმა, რაც ვერ მოახერხა ნასვამ მდგომარეობაში ყოფნის გამო, რითაც ისარგებლა ი. ს-ემ, წაქცეულ ს. ჯ-ის მოექცა ზემოდან და შურისძიების მოტივით მუშტების თავის არეში მრავალჯერადი დარტყმის შედეგად მიაყენა სიცოცხლისთვის სახიფათო, მძიმე ხარისხის ჯანმრთელობის დაზიანება. ბრალდებულ - ი. ს-ეის მიერ, დაზარალებულ - ს. ჯ-იზე თავდასხმის დროს, შემთხვევის ადგილზე იმყოფებოდა საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს ... შტაბის ... - გ. თ-ი, რომლისთვისაც შემთხვევის ადგილზე ყოფნის გამო პირადად გახდა ცნობილი ს. ჯ-ის წინააღმდეგ ჩადენილი დანაშაულის შესახებ. გ. თ-ი პირადად მონაწილეობდა დაზარალებულ - ს. ჯ-ის გადაყვანაში შემთხვევის ადგილიდან სასწრაფო-სამედიცინო დახმარების მანქანაში და შემდეგ ავტომანქანიდან საავადმყოფოს შენობაში, რა დროსაც, ს. ჯ-ის აშკარად აღენიშნებოდა თავდასხმისა და ძალადობის კვალი - შემოხეული ტანსაცმლისა და თვალბუდის არეში მიყენებული ჩალურჯების სახით. მიუხედავად იმისა, რომ გ. თ-იმა ნამდვილად იცოდა ი. ს-ეის მიერ ს. ჯ-ის მიმართ ჩადენილი მძიმე დანაშაულის შესახებ, მან, ჯერ სასწრაფო-სამედიცინო დახმარების მძღოლის - ნ. დ-ის მოტყუება სცადა და მასთან პირად საუბარში არაერთხელ აღნიშნა ს. ჯ-ის ალკოჰოლური ინტოქსიკაციის შესახებ, შემდეგ კი, დანაშაულის ჩადენის ღამეს, გ. თ-ი პირადად ესაუბრა ბრალდებულ - ი. ს-ეს, მის მიერ ს. ჯ-ის მიმართ ჩადენილი მძიმე დანაშაულის ჩადენის თაობაზე. მიუხედავად იმისა, რომ გ. თ-ის ჰქონდა საკმარისი დრო და საშუალება საკუთარი სამართლებრივი და მოქალაქეობრივი ვალდებულების შესასრულებლად, მან სამართალდამცავებს არ შეატყობინა ი. ს-ეის მიერ ჩადენილი მძიმე დანაშაულის შესახებ, რამაც საქმეზე გამოძიების დაწყების 3 დღით დაგვიანება, რიგი მტკიცებულებების განადგურება, დანაშაულის დროული აღკვეთისა და გახსნისათვის ხელის შეშლა გამოიწვია. აღნიშნული ქმედებისთვის, გ. თ-ის წარედგინა ბრალდება დანაშაულის ჩადენისათვის, რაც გათვალისწინებულია საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 376-ე მუხლით (ს.ფ 25-73); ბ) მხარეები სადავოდ არ ხდიან, რომ გ. თ-ი, ბრალდებულის სახით დაკავებულ იქნა 2018 წლის 4 ივლისს 07:03 საათზე; გ) რუსთავის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 28 აპრილის განაჩენით, გ. თ-ი უდანაშაულოდ იქნა ცნობილი საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 376-ე მუხლით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენაში და გამართლდა; გ. თ-ის მიმართ შეფარდებული აღკვეთის ღონისძიება - გირაო გაუქმდა; გ. თ-ის განემარტა, რომ უფლება ჰქონდა, საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 92-ე მუხლის შესაბამისად, მოეთხოვა მიყენებული ზიანის ანაზღაურება (ს.ფ 25-73); თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2023 წლის 6 ივლისის განაჩენით, რუსთავის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 2022 წლის 28 აპრილის განაჩენი, გ. თ-ის მიმართ დარჩა უცვლელი (ს.ფ 25-73); საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2023 წლის 1 ნოემბრის განჩინებით, რუსთავის რაიონული პროკურატურის საკასაციო საჩივარი არ იქნა დაშვებული განსახილველად (ს.ფ 18-24); დ) საქართველოს შეიარაღებული ძალების გენერალური შტაბის უფროსის 2018 წლის 8 აგვისტოს №MOD 7 18 00004686 ბრძანებით, საქართველოს შეიარაღებული ძალების სახმელეთო ჯარების აღმოსავლეთ სარდლობის ...ის ...ის შტაბის S3-ის ...ს (საშტატო კატეგორია „...“; შტატი ...) - გ. თ-ის შეუჩერდა სამსახურებრივი ურთიერთობა 2018 წლის 7 ივლისიდან (ს.ფ 90); ე) საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს თავდაცვის ძალების აღმოსავლეთის სარდლობის ...ის 2023 წლის 14 დეკემბრის №MOD 2 23 01497679 ცნობის თანახმად, 2018 წლის 1 ივლისამდე, გ. თ-ის უფლებამოსილების შეჩერებამდე დარიცხული შრომის ანაზღაურება სრული ოდენობით შეადგენდა - 1 318,75 ლარს, მათ შორის: წოდებრივი სარგო - 995 ლარი, წელთა ნამსახურობა - 248.75 ლარი, კვების კომპენსაცია - 75 ლარი. ცნობის მიხედვით, გ. თ-ის უფლებამოსილების შეჩერებამდე დაკავებული თანამდებობისათვის, 2018 წლის 7 ივლისიდან 2023 წლის 1 დეკემბრამდე დარიცხული შრომის ანაზღაურება იქნებოდა - 96 746,14 ლარი და კონტრაქტის თანხა - 8 750 ლარი. 2021 წელს შვილის შეძენასთან დაკავშირებით მიიღებდა ერთჯერად დახმარებას - 1 000 ლარს. დაჭრა-დასახიჩრებასთან დაკავშირებით დარიცხულ დანამატს მიიღებდა 2020 წლის 1 იანვრიდან 2023 წლის 1 დეკემბრამდე - 9 400 ლარს. 2018 წლის 7 ივლისიდან 2023 წლის 1 დეკემბრამდე, თავდაცვის სამინისტროს მოსამსახურეებზე გაცემულმა დარიცხულმა ფულადმა ჯილდომ შეადგინა - 24.12.2018 წ. - 125 ლარი; 15.12.2019 წ. - 250 ლარი; 17.12.2021 წ. - 350 ლარი; დანამატი - 16.12.2022 წ. - 400 ლარი (ს.ფ 131-132); ვ) საქართველოს თავდაცვის ძალების მეთაურის 2023 წლის 20 დეკემბრის №MOD 2 23 00004793 ბრძანებით, ძალადაკარგულად გამოცხადდა „სამსახურებრივი ურთიერთობის შეჩერების შესახებ“ საქართველოს შეიარაღებული ძალების გენერალური შტაბის უფროსის 2018 წლის 8 აგვისტოს №MOD 7 18 00004686 ბრძანება და ... - გ. თ-ის აღუდგა სამსახურებრივი ურთიერთობა; ... - გ. თ-ი დაინიშნა საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს თავდაცვის ძალების აღმოსავლეთის სარდლობის ...ის შტაბის S-4-ის ...ად (საშტატო კატეგორია „...“, შტატი №..., გვარეობის კოდი: ..., დუგ კოდი: ...) და გათავისუფლდა საქართველოს შეიარაღებული ძალების სახმელეთო ჯარების აღმოსავლეთის სარდლობის ...ის ...ის შტაბის S-3-ის ...ს (საშტატო კატეგორია „...“; შტატი №...) თანამდებობიდან; 2018 წლის 7 ივლისიდან თანამდებობაზე დანიშვნამდე სამსახურებრივი ურთიერთობის შეჩერების პერიოდი ... - გ. თ-ის ჩაეთვალა შრომის სტაჟში და მიეცა შესაბამისი წოდებრივი სარგო და დანამატი (ს.ფ 133).
მოცემულ შემთხვევაში მთავარ სადავო საკითხს წარმოადგენს მოპასუხის მიერ მოსარჩელის სასარგებლოდ მატერიალური და მორალური ზიანის ანაზღაურების საფუძვლების არსებობა.
საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლის მე-4 პუნქტის თანახმად, ყველასთვის გარანტირებულია სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის ან ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოსაგან ან მოსამსახურისაგან უკანონოდ მიყენებული ზიანის სასამართლო წესით სრული ანაზღაურება შესაბამისად სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის ან ადგილობრივი თვითმმართველობის სახსრებიდან. ამასთან, საქართველოს კონსტიტუციის მე-13 მუხლის მე-6 პუნქტი ხაზს უსვამს ადამიანის თავისუფლებისა და ხელშეუხებლობის უფლების განსაკუთრებულ მნიშვნელობას. ნორმა კონკრეტულად შეეხება უკანონოდ თავისუფლებაშეზღუდული პირის უფლებას, მოითხოვოს სახელმწიფო ორგანოებისა და მოსამსახურეთა უკანონო მოქმედებით მიყენებული ზიანის ანაზღაურება. კონსტიტუციის მე-13 მუხლთან კავშირშია ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის მე-5 მუხლი, რომლითაც აღიარებულია ადამიანის თავისუფლებისა და უსაფრთხოების უფლება. მე-5 მუხლის მე-5 პუნქტი ადგენს, რომ ყველა მსხვერპლს, ვინც ამ მუხლის მოთხოვნათა დარღვევით დააკავეს ან დააპატიმრეს, აქვს კომპენსაციის ქმედითი უფლება.
ამდენად, სახელმწიფო ორგანოთა და მოსამსახურეთა მიერ უკანონოდ მიყენებული ზიანის სახელმწიფო სახსრებიდან ანაზღაურება აღიარებული და გარანტირებულია როგორც საქართველოს კონსტიტუციით, აგრეთვე, ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა შესახებ ევროპული კონვენციის 5.5 მუხლით - „თავისუფლებისა და უსაფრთხოების უფლება“.
საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 208-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, სახელმწიფო ადმინისტრაციული ორგანოს, აგრეთვე მისი თანამდებობის პირის ან ამ ორგანოს სხვა სახელმწიფო მოსამსახურის ან საჯარო მოსამსახურის (გარდა ამ მუხლის მე-2 ნაწილით განსაზღვრული საჯარო მოსამსახურისა) მიერ თავისი სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას მიყენებული ზიანისათვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო. ამავე მუხლის მე-3 ნაწილის თანახმად კი, თუ კერძო პირი რაიმე საქმიანობას ახორციელებს სახელმწიფო ორგანოს ან მუნიციპალიტეტის ორგანოს მიერ დელეგირების ან დავალების საფუძველზე, ამ საქმიანობის განხორციელებისას მიყენებული ზიანისათვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო ან მუნიციპალიტეტი. ამასთან, კოდექსის 207-ე მუხლი ადგენს, რომ თუ ამ კოდექსით სხვა რამ არ არის დადგენილი, ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ მიყენებული ზიანის ანაზღაურებისას გამოიყენება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით დადგენილი წესი. ადმინისტრაციული ორგანოს ზიანის მიმყენებელი ქმედება არსებითად არ განსხვავდება კერძო პირის ანალოგიური ქმედებისაგან, შესაბამისად, კოდექსის 207-ე მუხლით განსაზღვრულ იქნა კერძო სამართალში დადგენილი პასუხისმგებლობის ფორმებისა და პრინციპების გავრცელება სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის შემთხვევებზეც, რაც გამოიხატა პასუხისმგებლობის სახეების დადგენით სამოქალაქო კოდექსზე მითითებით, იმ გამონაკლისის გარდა, რაც თავად ამ კოდექსით არის გათვალისწინებული... (სუს 10.04.2014წ. №ბს-648-623(2კ-13) გადაწყვეტილება).
ადმინისტრაციული ორგანოსათვის ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების დაკისრებას უკავშირდება სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლი (სახელმწიფოს (მუნიციპალიტეტის) პასუხისმგებლობა სახელმწიფო და საჯარო მოსამსახურეთა მიერ მიყენებული ზიანისათვის). 1005-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული ზიანის ანაზღაურების პრინციპი 992-ე მუხლის ზოგადი დანაწესიდან გამომდინარეობს და მოიაზრებს ადმინისტრაციული ორგანოსათვის ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების დაკისრების შესაძლებლობას მართლსაწინააღმდეგო და ბრალეული ქმედების არსებობის პირობებში, ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის მიზეზობრივი კავშირის დადგენით. გარდა ამისა, ზიანის გამომწვევი ქმედება კავშირში უნდა იყოს საჯაროსამართლებრივი უფლებამოსილების განხორციელებასთან და ყურადღება უნდა გამახვილდეს არა ქმედების ჩამდენ პირზე, არამედ ფუნქციაზე, რომლის შესრულებასაც შეიძლება ემსახურებოდეს სახელმწიფო ან საჯარო მოსამსახურის მიერ განხორციელებული საქმიანობა ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში. სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლი, თავის მხრივ, შეიცავს საგამონაკლისო შემთხვევას, დელიქტის ერთ-ერთი აუცილებელი ელემენტის - ბრალის გათვალისწინების გარეშე ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების წარმოშობის შესაძლებლობის თაობაზე, კერძოდ, 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, რეაბილიტირებული პირისათვის უკანონო მსჯავრდების, სისხლის სამართლის პასუხისგებაში უკანონოდ მიცემის, აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის უკანონოდ გამოყენების, ადმინისტრაციული პატიმრობის, დისციპლინური პატიმრობის ან გამასწორებელი სამუშაოების სახით ადმინისტრაციული სახდელის არასწორად დაკისრების შედეგად მიყენებულ ზიანს აანაზღაურებს სახელმწიფო, გამოძიების, პროკურატურის ორგანოებისა და სასამართლოს თანამდებობის პირთა ბრალის მიუხედავად. განზრახვისას ან უხეში გაუფრთხილებლობისას ეს პირები სახელმწიფოსთან ერთად სოლიდარულად აგებენ პასუხს. მნიშვნელოვანია, რომ 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილიდან გამომდინარე, ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლების წარმოშობისათვის, დამდგარი ზიანის, მართლწინააღმდეგობისა და მიზეზობრივი კავშირის არსებობასთან ერთად, სახეზე უნდა იყოს პირის მარეაბილიტირებელი გარემოება. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს არაერთი განმარტებიდან გამომდინარე, „..პირის რეაბილიტაციის უმთავრესი იურიდიული საფუძველი გამამართლებელი განაჩენია, რომელიც პირის არაბრალეულობასა და უდანაშაულობას ადასტურებს..“ (სუს 2019 წლის 7 თებერვლის №ბს-432-429(2კ-17) გადაწყვეტილება და სხვ.).
საკასაციო პალატა დადგენილად მიიჩნევს, რომ მოსარჩელის მიმართ გამოტანილი კანონიერ ძალაში შესული გამამართლებელი განაჩენი, რომლითაც გ. თ-ი ცნობილ იქნა უდანაშაულოდ და გამართლდა წარდგენილ ბრალდებაში, წარმოადგენს მისი რეაბილიტაციის საფუძველს. განაჩენით უტყუარად დასტურდება დანაშაულის ჩადენის ფაქტის არარსებობა, შესაბამისად, სისხლის სამართლის საქმის წარმოებისას მოსარჩელის მიმართ ფორმალურად კანონიერად გამოყენებული ზემოქმედების ღონისძიებები, მარეაბილიტირებელი გარემოების დადგენისთანავე, სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის მიზნებისთვის, უნდა ჩაითვალოს უკანონოდ.
სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებულ შემთხვევებში, ზიანი ანაზღაურდება სისხლის სამართლის საქმეების მწარმოებელ ცალკეულ თანამდებობის პირთა ბრალეულობის დადგენის გარეშე. „..ამ მუხლის მიზნებისათვის, ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად საკმარისია პირის მარეაბილიტირებელი გარემოების არსებობა და შესაბამისი ქმედების უკანონობის დადგენა. ამ შემთხვევაში, რელევანტურია, დადგინდეს პირობა, ურომლისოდაც ზიანის გამომწვევი შედეგი არ დადგებოდა. შეფასების საგანს სცილდება ბრალეული მიზეზობრიობის (კონკრეტული პირის ბრალეული ქმედების არსებობის) დადგენა, რამაც გამოიწვია ზიანი. ბრალი არ წარმოადგენს უკანონო ბრალდების/მსჯავრდების ან ადმინისტრაციული პასუხისმგებლობის დაკისრების შედეგად მიყენებული ზიანის ანაზღაურების აუცილებელ წინაპირობას..“ (სუს 2021 წლის 27 მაისის №ბს-222(კ-კს-20) გადაწყვეტილება). „..დაუშვებელია დელიქტით მიყენებული ზიანის ანაზღაურების მომწესრიგებელი ზოგადი ნორმებით (სკ-ის 992, 1005.1 მუხ.) დადგენილი მოთხოვნების განვრცობა სპეციალური ნორმით (სკ-ის 1005.3 მუხ.) მოწესრიგებულ კონკრეტულ სამართალურთიერთობაზე, რომელსაც ადგილი აქვს უკანონო ბრალდებისა და უკანონო მსჯავრდების შემთხვევაში..“ (სუს 07.02.2019წ. №ბს-432-429(2კ-17) გადაწყვეტილება).
თავდაპირველად საკასაციო პალატა ყურადღებას გაამახვილებს გ. თ-ის სასარჩელო მოთხოვნაზე მოპასუხისათვის მორალური ზიანის სახით 100000 ლარის დაკისრების თაობაზე.
საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ უკანონო ბრალდების შედეგად დამდგარ, ასანაზღაურებელ ზიანში მოიაზრება როგორც მატერიალური, ასევე მორალური ზიანი. მორალური ზიანის ანაზღაურების ვალდებულება დაკავშირებულია არაქონებრივი უფლებათა დარღვევასთან. არაქონებრივი უფლებები სამოქალაქო სამართლის ისეთ ობიექტს წარმოადგენს, რომლის სპეციფიკის გათვალისწინებით მისი ხელყოფის შედეგად დამდგარ ზიანს ქონებრივი ექვივალენტი არ გააჩნია. ამდენად, არაქონებრივი ზიანის მოთხოვნის წარმოშობისათვის საკმარისია არსებობდეს არაქონებრივი უფლების (პატივი, ღირსება, საქმიანი რეპუტაცია, პირადი ხელშეუხებლობა) ხელყოფის ფაქტი, რაც მოცემულ შემთხვევაში სახეზეა, რამეთუ პირის თავისუფლების ხელყოფას და ხელშეუხებლობის დარღვევას, როგორც წესი, თან სდევს ზემოხსენებული სიკეთეების შელახვა. მორალური ზიანის ანაზღაურების კონტექსტში საყურადღებოა, რომ პრაქტიკულად შეუძლებელია უდანაშაულო ადამიანს უკანონო მსჯავრდების შედეგად გადატანილი ზნეობრივი და ფიზიკური ტანჯვა აუნაზღაურდეს, თუმცა ფულადი კომპენსაცია რეაბილიტირებული პირის უფლებების აღდგენის ერთ-ერთი საშუალებაა. მორალური ზიანის ანაზღაურებას სამი ფუნქცია აკისრია: დააკმაყოფილოს დაზარალებული, ზემოქმედება მოახდინოს ზიანის მიმყენებელზე და თავიდან აიცილოს პიროვნული უფლების ხელყოფა სხვა პირების მიერ (იხ. სუს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2017 წლის 30 ნოემბრის განჩინება საქმეზე №ბს-509-506(2კ-17)). საკასაციო პალატას არაერთ საქმეში აქვს განმარტებული, რომ მორალური ზიანი ანაზღაურდება მხოლოდ კანონით პირდაპირ გათვალისწინებულ შემთხვევაში, გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების სახით. ანაზღაურებას ექვემდებარება არა ყოველგვარი მორალური ზიანი (სულიერი ტანჯვა), თუნდაც ეჭვს არ იწვევდეს მისი ანაზღაურება, არამედ მხოლოდ ისეთი, რომლის ანაზღაურებასაც პირდაპირ ითვალისწინებს მოქმედი კანონმდებლობა (იხ. სუს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2023 წლის 25 აპრილის განჩინება საქმეზე №ბს-200(კ-21)). მორალური ზიანის ანაზღაურების ფარგლებს სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლი ადგენს, რომლის პირველი ნაწილის თანახმად, არაქონებრივი ზიანისათვის ფულადი ანაზღაურება შეიძლება მოთხოვნილ იქნეს მხოლოდ კანონით ზუსტად განსაზღვრულ შემთხვევაში, გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების სახით. ზემოხსენებული ნორმის საფუძველზე, მორალური ზიანის გონივრულ და სამართლიანი ოდენობის ფარგლებში ანაზღაურება დაზარალებულის განცდების სიღრმის, ინტენსივობის და ინდივიდუალური თავისებურებების გათვალისწინებას გულისხმობს (იხ. სუს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 24 ივლისის გადაწყვეტილება საქმეზე №ბს-1024(2კ-23)). მორალური ზიანის ანაზღაურების ოდენობას სასამართლო განსაზღვრავს, რომელიც მხედველობაში იღებს დაზარალებულის სუბიექტურ დამოკიდებულებას მორალური ზიანის მიმართ და ობიექტურ გარემოებებს.
საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ უსაფუძვლოდ პატიმრობაში ყოფნა თითქმის ყოველთვის დაკავშირებულია დიდ მორალურ ტანჯვასთან და მძიმე სულიერ განცდებთან. მოცემულ შემთხვევაში სახეზეა გ. თ-ის მარეაბილიტირებელი გარემოება და საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის მიზნებისათვის არსებობს მორალური ზიანის ანაზღაურების სამართლებრივი საფუძველი. კანონმდებელი არ ადგენს ცალკეულ შემთხვევებში მორალური ზიანის ანაზღაურების ოდენობას, რამეთუ ეს საკითხი სრულებით სასამართლო მსჯელობის საგანია. მორალური (არაქონებრივი) ზიანი პირის მორალურ განცდებსა და სულიერ ტკივილში ვლინდება, რომელსაც იგი მართლსაწინააღმდეგო ქმედების შედეგად განიცდის. ამიტომ, მისი მოცულობის განსაზღვრა ყოველ შემთხვევაში ინდივიდუალურ მიდგომას საჭიროებს. საკასაციო პალატამ არაერთ საქმეში განმარტა, რომ მორალური ზიანის ოდენობის განსაზღვრისას სასამართლო მხედველობაში იღებს დაზარალებულის სუბიექტურ დამოკიდებულებას მორალური ზიანის მიმართ და ობიექტურ გარემოებებს. ამ გარემოებათა შორისაა დაზარალებულის ცხოვრების პირობები (საოჯახო და ყოფითი მდგომარეობა, ჯანმრთელობა, ასაკი და ა.შ.), ბრალის ხარისხი, ქონებრივი მდგომარეობა, საპატიმროში გატარებული დრო და სხვა გარემოებები. მორალური ზიანის ანაზღაურების შემთხვევაში არ ხდება ხელყოფილი უფლების რესტიტუცია, რადგან მიყენებულ ზიანს ფულადი ეკვივალენტი არ გააჩნია. კომპენსაციის მიზანია მორალური ზიანით გამოწვეული ტკივილების, ნეგატიური განცდების შემსუბუქება, დადებითი ემოციების გამოწვევა, რომელიც ეხმარება დაზარალებულს სულიერი გაწონასწორების მიღწევაში, სოციალურ ურთიერთობებში ჩართვაში, რაც მორალური (არაქონებრივი) ზიანის ანაზღაურების სატისფაქციურ ფუნქციას შეადგენს (იხ. სუს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 24 ივლისის განჩინება საქმეზე №ბს-1277(2კ-23)). როგორც ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ განმარტა, კომპენსაციის ოდენობის დადგენისას გასათვალისწინებელია ინდივიდუალური საქმის ფაქტობრივი გარემოებები, მათ შორის პირის პატიმრობის ხანგრძლივობა (Vasilevskiy and Bogdanov v. Russia, 2018, §23). მორალური ზიანის ანაზღაურების მოცულობას სასამართლო განსაზღვრავს, მოსარჩელის მოთხოვნის საფუძველზე. ამასთან, ეს მოთხოვნა მოსარჩელის მხოლოდ მოსაზრებაა, ანაზღაურების მოცულობა სასამართლოს მიხედულებით წყდება, რომელსაც გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების სახით განსაზღვრავს.
საკასაციო სასამართლო ასევე საგულისხმოდ მიიჩნევს, რომ აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით ევროსასამართლოს პრაქტიკა არ არის ერთგვაროვანი და ევროსასამართლოს მიერ არამატერიალური (მორალური) ზიანის თანხის ოდენობის განსაზღვრა ხორციელდება თითოეულ საქმეში ინდივიდუალურად, საქმის ფაქტობრივი გარემოებების, მორალური ზიანის მიმართ დაზარალებულის სუბიექტური დამოკიდებულების, ობიექტური გარემოებების (დაზარალებულის საოჯახო, ყოფითი, მატერიალური, ჯანმრთელობის მდგომარეობა, ასაკი და ა.შ.) და სხვა ფაქტორების გათვალისწინებით (Patsuria v. Georgia; Nikolaishvili v. Georgia; Jashi v. Georgia).
განსახილველ შემთხვევაში სადავო არ არის, რომ გ. თ-ი დაკავებულ იქნა 2018 წლის 4 ივლისს, ხოლო 2018 წლის 4 სექტემბრის განჩინებით აღკვეთის ღონისძიების სახით გამოყენებული პატიმრობა შეეცვალა გირაოთი. საკასაციო პალატა მხედველობაში იღებს გ. თ-ის მიერ პატიმრობაში გატარებული პერიოდის და სისხლისსამართლებრივი დევნის მიმდინარეობის ხანგრძლივობას, მის მიმართ წარდგენილი ბრალდების არსს, სიმძიმეს, მის გავლენას და მიიჩნევს, რომ მოპასუხისათვის გასაჩივრებული განჩინებით დაკისრებული თანხა (20 000 ლარი) მორალური ზიანის ანაზღაურების მიზნებისთვის არაპროპორციულია და იგი უნდა შემცირდეს 8 000 ლარამდე. საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ ხშირად დამდგარი შედეგების გამოსწორება შეუქცევადი მოვლენაა და როგორი დიდიც არ უნდა იყოს კომპენსაცია, იგი მაინც ვერ აღუდგენს დაზარალებულს ხელყოფამდე არსებულ სულიერ მდგომარეობას, რის გამოც კომპენსაციის ოდენობა უსაზღვროდ არ უნდა იყოს გაზრდილი და არ უნდა მოწყდეს რეალობას.
ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, მორალური ზიანის ანაზღაურების ნაწილში გასაჩივრებული განჩინება უნდა გაუქმდეს და მიღებულ იქნეს ახალი გადაწყვეტილება, რომლითაც მოპასუხეს დაეკისრება მოსარჩელის სასარგებლოდ მორალური ზიანის ანაზღაურება 8 000 ლარის ოდენობით.
რაც შეეხება მატერიალურ ზიანს, საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 408-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, იმ პირმა, რომელიც ვალდებულია აანაზღაუროს ზიანი, უნდა აღადგინოს ის მდგომარეობა, რომელიც იარსებებდა, რომ არ დამდგარიყო ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოება. ამავე კოდექსის 412-ე მუხლის მიხედვით, ანაზღაურებას ექვემდებარება მხოლოდ ის ზიანი, რომელიც მოვალისათვის წინასწარ იყო სავარაუდო და წარმოადგენს ზიანის გამომწვევი მოქმედების უშუალო შედეგს.
თავდაპირველად საკასაციო პალატა ყურადღებას გაამახვილებს მოსარჩელის მოთხოვნაზე, დაეკისროს მოპასუხეს 650 ლარის ოდენობით ზიანის ანაზღაურება, რასაც მოსარჩელე უკავშირებს მისი პატიმრობაში ყოფნის პერიოდში ოჯახის მიერ გაწეულ ხარჯს (პირადი მოხმარების, ჰიგიენის და სხვა საჭიროებებისათვის ნივთების შეძენა). საკასაციო პალატა მიუთითებს სადავო პერიოდში მოქმედ პატიმრობის კოდექსზე (ძალადაკარგულია - 15.12.2023, №3988 კანონით), რომლის მე-14 მუხლის 1-ლი ნაწილის ,,ა.ა’’ ქვეპუნქტის თანახმად, ბრალდებულს/მსჯავრდებულს უფლება აქვს საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით უზრუნველყოფილი იყოს საცხოვრებლით, კვებით, პირადი ჰიგიენით, ტანსაცმლით, შრომით, შრომისა და პირადი უსაფრთხოებით.
ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატა იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს დასკვნას, რომ ბრალდებული/მსჯავრდებული სახელმწიფოს ხარჯზე უზრუნველყოფილია კვებით, პირადი ჰიგიენით და სხვა საჭიროებებით. საქმეში არ არის წარმოდგენილი მტკიცებულებები, რომელიც დაადასტურებდა მოსარჩელისათვის კანონით მინიჭებული ზემოაღნიშნული უფლებების შეზღუდვის ფაქტს და ამ ნაწილში სასარჩელო მოთხოვნის დაკმაყოფილებას განაპირობებდა. ამასთან, არ დასტურდება მითითებული ხარჯების გაწევის კავშირი სისხლისსამართლებრივ დევნასთან - მსგავსი სახის ხარჯების გაწევის საჭიროება/აუცილებლობა მოსარჩელის მიერ წარმოიშობდა სისხლისსამართლებრივი დევნის არარსებობის პირობებშიც. შესაბამისად, არ არსებობს მიზეზობრივი კავშირი საქართველოს გენერალური პროკურატურის ქმედებასა და მითითებულ ხარჯებს შორის და ამ ნაწილში ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოთა მიერ მოსარჩელეს მართებულად ეთქვა უარი სარჩელის დაკმაყოფილებაზე.
რაც შეეხება მოსარჩელის მოთხოვნებს მატერიალური ზიანის ანაზღაურების შესახებ, რომელსაც მოსარჩელე უკავშირებს სისხლის სამართლის საქმის წარმოების პროცესში ადვოკატის მომსახურებასა და მგზავრობაზე/ტრანსპორტირებაზე გაწეულ ხარჯებს, საკასაციო პალატა კიდევ ერთხელ ამახვილებს ყურადღებას, რომ თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2024 წლის 4 აპრილის გადაწყვეტილებით მოპასუხეს მოსარჩელის სასარგებლოდ დაეკისრა მატერიალური ზიანის, იურიდიული მომსახურებისთვის გაწეული თანხის - 1000 ლარის და ტრანსპორტირებაზე გაწეული ხარჯის - 1200 ლარის ანაზღაურება.
საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ადვოკატის მონაწილეობა სისხლის სამართლის საქმის მიმდინარეობაში ბრალდებულის ინტერესებისა და უფლებების მაქსიმალურ დაცვას უზრუნველყოფს. ბრალდებულს, როგორც სისხლის სამართლის პროცესის ცენტრალურ ფიგურას, უნდა გააჩნდეს შესაძლებლობა ჯეროვნად და ეფექტიანად დაიცვას თავი წარდგენილი ბრალდებისაგან. დაცვა არის სისხლისსამართლებრივი დევნის საწინააღმდეგო ფუნქცია, სწორედ ადვოკატის მონაწილეობა სისხლის სამართლის პროცესში უზრუნველყოფს შეჯიბრებითობის პრინციპის სრულ რეალიზებას და ბრალდებულის ინტერესების არსებით დაცვას. ამასთან, ,,სისხლის სასამართლოწარმოების ფარგლებში, შეთანხმებით დაცვის შემთხვევაში, გამართლებულის მიერ ადვოკატისთვის გაწეული ხარჯის ანაზღაურება შესაძლოა მოთხოვნილ იქნეს ადმინისტრაციული სასამართლოწარმოების წესით“ (სუსგ №ბს-432-429(2კ-17), 2019 წლის 7 თებერვალი).
მოცემულ შემთხვევაში მოსარჩელე, მის მიმართ სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყების გამო, იძულებული გახდა სისხლის სამართლის საქმეში საკუთარი უფლებებისა და ინტერესების ეფექტურად დაცვისა და რეალიზებისათვის ადვოკატი აეყვანა, რათა სრულყოფილად ესარგებლა სისხლის სამართლის კოდექსით ბრალდებულისათვის მინიჭებული უფლება-მოვალეობებით. საკასაციო სასამართლომ არაერთ საქმეზე განმარტა, რომ მართალია, ზოგადი წესის მიხედვით ხარჯების განსაზღვრა ხდება სასამართლოში მხარის მიერ წარდგენილი ფაქტობრივად გაწეული ხარჯების ოდენობის დამადასტურებელი მტკიცებულებების საფუძველზე, თუმცა ამგვარი მტკიცებულებების არარსებობის შემთხვევაში, მხარის მოთხოვნის საფუძველზე, სასამართლოს თავადაც შეუძლია განსაზღვროს იურიდიული დახმარებისათვის გაწეული ხარჯების ოდენობა (სუს 11.02.08წ. №ას-792-1114-07 განჩინება), თუკი აშკარაა, რომ პირის უფლების დარღვევის აღკვეთის მიზნით წარმომადგენლობითი მომსახურება გაწეულია. იურიდიული მომსახურების ანაზღაურების ამსახველი ქვითრის, საგადახდო დავალების შესრულების დოკუმენტაციის წარუდგენლობა, არ გამორიცხავს საქმის განხილვასთან დაკავშირებით გაწეული მომსახურების ღირებულების ანაზღაურების შესაძლებლობას (სუს 09.02.2012წ., №ბს-1330-1315(კ-11); 30.10.2015წ. №ას-444-423-2015; 25.03.2016წ. №ას-12-12-2016წ., 17.01.2019წ. №ბს-809-805(3კ-17); 07.02.2019წ. №ბს-432-429(2კ-17) გადაწყვეტილებები). რაც შეეხება, ტრანსპორტირებისათვის გაწეულ ხარჯებს, საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სისხლის სამართლის საქმის წარმოების ეტაპზე გ. თ-ის წარმომადგენლის მონაწილეობა ადასტურებს მისი გადაადგილებისათვის გარკვეული ხარჯის გაწევას.
ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, მოცემულ შემთხვევაში საკასაციო სასამართლო დადასტურებულად მიიჩნევს პირდაპირი მიზეზობრივი კავშირის არსებობას სისხლის სამართლის საქმის წარმოების პროცესში ადვოკატის მომსახურებასა და მგზავრობაზე/ტრანსპორტირებაზე გაწეულ ხარჯების სახით მოსარჩელისთვის მიყენებულ ფულად ზარალსა და საქართველოს გენერალური პროკურატურის ქმედებას შორის, თუმცა საკასაციო პალატა ყურადღებას მიაქცევს იმ გარემოებას, რომ გაურკვეველია ამ ნაწილში სასარჩელო მოთხოვნის ფარგლები. კერძოდ, საქმის მასალებით დგინდება, რომ თავდაპირველი სარჩელით მოსარჩელე მატერიალური ზიანის სახით ითხოვდა 113 870 ლარს. ამასთან, დავის ფაქტობრივ გარემოებებში მოსარჩელე დეტალურად მიუთითებდა მისთვის მიყენებული ზიანის ოდენობის კომპონენტებზე, კერძოდ: ა) ხელფასი 94800 ლარი; ბ) პატიმრობის პერიოდში ანგარიშზე ჩარიცხული თანხები 750 ლარი; გ) სასამართლო სხდომაზე გამოცხადების ხარჯები 1200 ლარი; დ) იურიდიული მომსახურების, ადვოკატის მგზავრობის და კომუნიკაციის ხარჯები ჯამში 2000 ლარი; დ) სამსახურეობრივი მოვალეობის შესრულებისას მიღებული დაჭრა-დასახიჩრების გამო დანამატი 13 200 ლარი; ე) შვილის დაბადების გამო ერთჯერადი ფინანსური დახმარება 2000 ლარი; ვ) ციხეში ყოფნის პერიოდში გაღებული ხარჯი 650 ლარი.
2024 წლის 29 იანვრის განცხადებით გ. თ-იმა დააზუსტა სასარჩელო მოთხოვნა, კერძოდ, მოსარჩელემ წარმოადგინა თავდაცვის ძალების აღმოსავლეთ სარდლობის ...ის მიერ გაცემული ცნობა და მასზე დაყრდნობით მოითხოვა მატერიალური ზიანის ანაზღაურება. აღნიშნული ცნობის თანახმად, 2018 წლის 1 ივლისამდე, გ. თ-ის უფლებამოსილების შეჩერებამდე დარიცხული შრომის ანაზღაურება სრული ოდენობით შეადგენდა - 1 318,75 ლარს, მათ შორის: წოდებრივი სარგო - 995 ლარი, წელთა ნამსახურობა - 248.75 ლარი, კვების კომპენსაცია - 75 ლარი. ცნობის მიხედვით, გ. თ-ის უფლებამოსილების შეჩერებამდე დაკავებული თანამდებობისათვის, 2018 წლის 7 ივლისიდან 2023 წლის 1 დეკემბრამდე დარიცხული შრომის ანაზღაურება იქნებოდა - 96 746,14 ლარი და კონტრაქტის თანხა - 8 750 ლარი. 2021 წელს შვილის შეძენასთან დაკავშირებით მიიღებდა ერთჯერად დახმარებას - 1 000 ლარს. დაჭრა-დასახიჩრებასთან დაკავშირებით დარიცხულ დანამატს მიიღებდა 2020 წლის 1 იანვრიდან 2023 წლის 1 დეკემბრამდე - 9 400 ლარს. 2018 წლის 7 ივლისიდან 2023 წლის 1 დეკემბრამდე, თავდაცვის სამინისტროს მოსამსახურეებზე გაცემულმა დარიცხულმა ფულადმა ჯილდომ შეადგინა: 24.12.2018 წ. - 125 ლარი; 15.12.2019 წ. - 250 ლარი; 17.12.2021 წ. - 350 ლარი; დანამატი - 16.12.2022 წ. - 400 ლარი.
საყურადღებოა, რომ 2024 წლის 29 იანვრის განცხადებით ზემოაღნიშნული თანხის გარდა (ზემოაღნიშნული თანხა ჯამში შეადგენს 117021,14 ლარს), მოსარჩელის მიერ მოთხოვნილ იქნა 650 და 2000 ლარი და შესაბამისად, მატერიალური ზიანის ოდენობამ შეადგინა 119 671 ლარი, რაც აისახა კიდეც სასამართლო გადაწყვეტილებაში. ამდენად, გაურკვეველია სასამართლო გადაწყვეტილებით მოპასუხისათვის მგზავრობის/ტრანსპორტირების ხარჯის დაკისრება 1200 ლარის ოდენობით, ვინაიდან ეს უკანასკნელი თანხა მოსარჩელის მიერ წერილობითი ფორმით წარდგენილ განცხადებაში მითითებული აღარ იყო, განსხვავებით სარჩელისაგან. ამასთან, დაზუსტებულ სასარჩელო მოთხოვნასთან დაკავშირებით 2024 წლის 28 მარტის სასამართლო სხდომაზე მოსარჩელის წარმომადგენლის მიერ განიმარტა, რომ საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს მიერ გაცემულ ცნობაში მითითებული თანხების გარდა, მოითხოვდა 650 ლარს (ოჯახის მიერ გაწეული ხარჯები) და 2000 ლარს (იურიდიული მომსახურების ხარჯები) (იხ. 28.03.2024წ. სხდომის ოქმი 15:39:46-დან). ამავე სასამართლო სხდომაზე მოსარჩელის წარმომადგენელმა აღნიშნა, რომ მგზარობის ხარჯები არის 1200 ლარი, რომელიც მოიცავს თბილისიდან რუსთავამდე სასამართლო სხდომებზე გამოცხადებისათვის ტრანსპორტირების ხარჯს (იხ. 28.03.2024წ. სხდომის ოქმი 15:50-დან). ამ უკანასკნელი თანხის მატერიალური ზიანის სახით მოთხოვნის შემთხვევაში, მატერიალური ზიანის ჯამური ოდენობა იქნებოდა არა 119671,75 ლარი, როგორც ეს პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილებაშია მითითებული, არამედ 120871,75 ლარი. ყოველივე აღნიშნული კი, ბუნდოვანს ხდის სასარჩელო მოთხოვნის ფარგლებს და იმ საკითხს, თუ რა თანხისაგან შედგება მოსარჩელის მიერ მოთხოვნილი მატერიალური ზიანის ოდენობა, რომელიც დაკავშირებულია სისხლის სამართლის საქმეზე ადვოკატის მომსახურებასა და მგზავრობა/ტრანსპორტირებაზე გაწეულ ხარჯებთან.
საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის მე-3 მუხლის მიხედვით, ადმინისტრაციულ სამართალწარმოებაში მხარეები სარგებლობენ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობაში მე-3 მუხლით მინიჭებული უფლება-მოვალეობებით, რომელთა შესაბამისად, სამოქალაქო სამართალწარმოება აგებულია დისპოზიციურობის პრინციპზე, რაც საპროცესო სამართალში ნიშნავს მხარეთა ნების თავისუფლებას, შეხედულებისამებრ განკარგონ თავიანთი მატერიალური და საპროცესო უფლებები. მხარეები იწყებენ საქმის წარმოებას სასამართლოში სარჩელის ან განცხადების შეტანის გზით. ისინი განსაზღვრავენ დავის საგანს და თვითონ იღებენ გადაწყვეტილებას სარჩელის (განცხადების) შეტანის შესახებ. დისპოზიციურობის პრინციპი ერთ-ერთი ფუნდამენტური პრინციპია საპროცესო სამართალში, რაც ნების ავტონომიიდან გამომდინარეობს და თავის მხრივ, გულისხმობს, რომ მხარეები თავისუფალნი არიან თავიანთი მატერიალური და საპროცესო უფლებების განკარგვისას. ამასთან, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 248-ე მუხლის საფუძველზე სასამართლო შეზღუდულია დისპოზიციურობის პრინციპით, რის გამოც, სასამართლოს უფლება არა აქვს, მიაკუთვნოს თავისი გადაწყვეტილებით მხარეს ის, რაც მას არ უთხოვია ან იმაზე მეტი, ვიდრე ის მოითხოვდა. საგულისხმოა, რომ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 381-ე მუხლის თანახმად, დავის საგნის შეცვლა ან გადიდება, აგრეთვე შეგებებული სარჩელის შეტანა სააპელაციო სასამართლოში დაუშვებელია.
ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, დადგენას საჭიროებს თუ რა თანხისაგან შედგება მოსარჩელის მიერ მოთხოვნილი მატერიალური ზიანის ოდენობა, რომელიც დაკავშირებულია სისხლის სამართლის საქმეზე ადვოკატის მომსახურებასა და მგზავრობა/ტრანსპორტირებაზე გაწეულ ხარჯებთან.
როგორც ზემოთ აღინიშნა, მოსარჩელის ერთ-ერთი მოთხოვნა მატერიალური ზიანის ანაზღაურებასთან დაკავშირებით არის სისხლისსამართლებრივი დევნის მიმდინარეობის გამო მისთვის სამსახურებრივი ურთიერთობის შეჩერებით მიუღებელი თანხები. კერძოდ, საქართველოს შეიარაღებული ძალების გენერალური შტაბის უფროსის 2018 წლის 8 აგვისტოს №MOD 7 18 00004686 ბრძანებით, საქართველოს შეიარაღებული ძალების სახმელეთო ჯარების აღმოსავლეთ სარდლობის ...ის ...ის შტაბის S3-ის ...ს (საშტატო კატეგორია „...“; შტატი ...) - გ. თ-ის შეუჩერდა სამსახურებრივი ურთიერთობა 2018 წლის 7 ივლისიდან. აღნიშნულის გათვალისწინებით, მოსარჩელე მოითხოვს, დაეკისროს მოპასუხეს მიუღებელი შრომის ანაზღაურება, კონტრაქტის თანხა, ერთჯერადი დახმარება შვილის შეძენასთან დაკავშირებით, დაჭრა-დასახიჩრებასთან დაკავშირებით მიუღებელი დანამატი, ფულადი ჯილდო და დანამატი. დასახელებულ მოთხოვნებთან დაკავშირებით ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოთა მიერ სარჩელი არ დაკმაყოფილდა იმ საფუძველზე მითითებით, რომ არ დგინდება მიზეზ-შედეგობრივი კავშირის არსებობა მოპასუხის ქმედებასა და მოსარჩელისათვის შრომითი ურთიერთობის შეჩერებას შორის, რადგან მასთან შრომითი ურთიერთობის შეჩერება არ მომხდარა მოპასუხის მოთხოვნის საფუძველზე.
საკასაციო პალატა მიუთითებს სადავო პერიოდში მოქმედ საქართველოს თავდაცვის მინისტრის 2017 წლის 25 ივლისის №54 ბრძანებით დამტკიცებულ „საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს გენერალური შტაბის და სახმელეთო ჯარების თანამშრომელთა/მოსამსახურეთა სამსახურის გავლის წესზე“, რომელიც განსაზღვრავს საქართველოს შეიარაღებული ძალების გენერალურ შტაბში და სახმელეთო ჯარებში მოსამსახურეთა მიერ სამსახურის გავლის წესსა და პირობებს (1.1 მუხლი).
ზემოაღნიშნული წესის მე-18 მუხლის მე-3 პუნქტის თანახმად, კანონმდებლობით დადგენილი საფუძვლების გარდა, სამსახურებრივი ურთიერთობების შეჩერების საფუძვლებია: ა) სისხლის სამართლის დევნისას მოსამსახურის მიმართ საპატიმრო ხასიათის აღკვეთის ღონისძიების შეფარდება; ბ) მინისტრის ან მის მიერ უფლებამოსილი პირის გადაწყვეტილების შემთხვევაში, სისხლის სამართლის დევნისას მოსამსახურის მიმართ არასაპატიმრო ხასიათის აღკვეთის ღონისძიების შეფარდება. ამავე მუხლის მე-2 პუნქტის მიხედვით (სადავო პერიოდში მოქმედი რედაქცია), სამსახურებრივი ურთიერთობის შეჩერების პერიოდში (გარდა „საჯარო სამსახურის შესახებ” საქართველოს კანონის 55-ე მუხლის მე-2 პუნქტის ,,ა” და ,,ბ” ქვეპუნქტებით გათვალისწინებული შემთხვევებისა), მოსამსახურეს არ უნარჩუნდება თანამდებობრივი/წოდებრივი სარგო და დანამატები.
საკასაციო პალატა მიუთითებს სადავო პერიოდში მოქმედ „საჯარო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონის 55-ე მუხლის მე-3 პუნქტზე, რომლის მიხედვით, სამსახურებრივი უფლებამოსილების შეჩერების პერიოდში მოხელეს უნარჩუნდება თანამდებობრივი სარგო და საკლასო დანამატი, გარდა ამ მუხლის მე-2 პუნქტის „დ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული და მოხელის სამხედრო სავალდებულო სამსახურში ან არასამხედრო, ალტერნატიულ შრომით სამსახურში გაწვევის შემთხვევებისა. ამავე კანონის მე-4 მუხლის მე-3 პუნქტის „ვ“ ქვეპუნქტის თანახმად, თუ სპეციალური კანონმდებლობით ან მის საფუძველზე სხვა რამ არ არის დადგენილი, ამ კანონის მოქმედება ვრცელდება საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს სისტემის სამხედრო მოსამსახურეზე, საქართველოს შეიარაღებული ძალების გენერალური შტაბისა და სახმელეთო ჯარების თანამშრომლებზე.
ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ „საჯარო სამსახურის შესახებ“ კანონი ვრცელდებოდა საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს სისტემის სამხედრო მოსამსახურეზე, საქართველოს შეიარაღებული ძალების გენერალური შტაბისა და სახმელეთო ჯარების თანამშრომლებზე მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ სპეციალური კანონმდებლობით სხვა რამ არ იყო დადგენილი. შესაბამისად, იმ გარემოების გათვალისწინებით, რომ მოცემულ შემთხვევაში არსებობდა „საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს გენერალური შტაბის და სახმელეთო ჯარების თანამშრომელთა/მოსამსახურეთა სამსახურის გავლის წესით“ განსაზღვრული სპეციალური მოწესრიგება, „საჯარო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონით განსაზღვრული რეგულირება ვერ გავრცელდებოდა გ. თ-ის მიმართ.
„საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს გენერალური შტაბის და სახმელეთო ჯარების თანამშრომელთა/მოსამსახურეთა სამსახურის გავლის წესის“ მე-18 მუხლის სადავო პერიოდში მოქმედი მე-5 პუნქტის მიხედვით, ამ მუხლის მე-3 პუნქტით გათვალისწინებულ შემთხვევაში, მოსამსახურის მიმართ გამამართლებელი გადაწყვეტილების გამოტანისას, განაცდური პერიოდი მოსამსახურეს ჩაეთვლება შრომის სტაჟში და მიეცემა შრომის გასამრჯელო (შრომის ანაზღაურება) საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისად.
მოცემულ შემთხვევაში დადგენილია, რომ საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო გ. თ-ითან სამსახურებრივი ურთიერთობის დროებით შეჩერებისას მოქმედებდა სადავო პერიოდში მოქმედი საქართველოს თავდაცვის მინისტრის 2017 წლის 25 ივლისის №54 ბრძანებით დამტკიცებული „საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს გენერალური შტაბის და სახმელეთო ჯარების თანამშრომელთა/მოსამსახურეთა სამსახურის გავლის წესის“ ფარგლებში. ამასთან, სამსახურებრივი ურთიერთობის შეჩერების შესახებ ბრძანების კანონიერება სადავოდ არ არის გამხდარი. სამსახურებრივი ურთიერთობის შეჩერების შესახებ 2018 წლის 8 აგვისტოსა და 2018 წლის 2 ნოემბრის ბრძანებებში შეჩერების საფუძვლად მითითებულია, მათ შორის, რუსთავის საქალაქო სასამართლოს განჩინებები. დადგენილია და მხარეთა შორის დავას არ იწვევს ის ფაქტობრივი გარემოება, რომ გ. თ-ი დაკავებულ იქნა 2018 წლის 4 ივლისს, მის მიმართ აღკვეთის ღონისძიების სახით გამოყენებული იყო პატიმრობა, ხოლო 2018 წლის 4 სექტემბრის განჩინებით აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობა შეეცვალა გირაოთი. შესაბამისად, სწორედ სისხლისსამართლებრივი დევნის მიმდინარეობა გახდა მოსარჩელის სამსახურებრივი ურთიერთობის შეჩერების საფუძველი. ამასთან, მარეაბილიტირებელი გარემოებაა გ. თ-ის მიმართ დამდგარი გამამართლებელი განაჩენი, რის შემდგომაც პირს წარმოეშვა მიყენებული მატერიალური ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის შესაძლებლობა.
ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატა არ იზიარებს ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოთა განმარტებას, რომ მოსარჩელის მოთხოვნის ეს ნაწილი არ უნდა დაკმაყოფილდეს იმ საფუძვლით, რომ არ დგინდება მიზეზ-შედეგობრივი კავშირის არსებობა მოპასუხის ქმედებასა და მოსარჩელისათვის შრომითი ურთიერთობის შეჩერებას შორის. საქმის მასალებით ერთმნიშვნელოვნად დასტურდება, რომ სისხლისსამართლებრივი დევნის მიმდინარეობა გახდა მოსარჩელის სამსახურებრივი ურთიერთობის შეჩერების საფუძველი. ამდენად, აღნიშნულ ნაწილშიც არსებობს ზიანის ანაზღაურების საფუძველი და ანაზღაურებაზე ვალდებულ სუბიექტს წარმოადგენს სწორედ საქართველოს გენერალური პროკურატურა (იხ. მსგავს საქმეზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 17.03.2025წ. განჩინება საქმეზე №ბს-1288(კ-24)).
ამასთან, საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, სარჩელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებით, უნდა გაირკვეს, თუ რა გარემოებებზე ამყარებს მოსარჩელე თავის მოთხოვნას და რა არის აღნიშნული მოთხოვნის საფუძველი. წინამდებარე დავის შემთხვევაში, მოსარჩელე მოითხოვს, დაეკისროს მოპასუხეს სისხლისსამართლებრივი დევნის მიმდინარეობის გამო მისთვის სამსახურებრივი ურთიერთობის შეჩერებით მიუღებელი თანხები, კერძოდ, მიუღებელი შრომის ანაზღაურება, კონტრაქტის თანხა, ერთჯერადი დახმარება შვილის შეძენასთან დაკავშირებით, დაჭრა-დასახიჩრებასთან დაკავშირებით მიუღებელი დანამატი, ფულადი ჯილდო და დანამატი. მითითებული მოთხოვნებიდან დადგენას საჭიროებს, რას მოიცავს ,,კონტრაქტის თანხა’’ - 8750 ლარი, კერძოდ, თავდაცვის ძალების აღმოსავლეთ სარდლობის ...ის მიერ გაცემული ცნობის თანახმად, გ. თ-ის უფლებამოსილების შეჩერებამდე დაკავებული თანამდებობისათვის, 2018 წლის 7 ივლისიდან 2023 წლის 1 დეკემბრამდე დარიცხული შრომის ანაზღაურება იქნებოდა - 96 746,14 ლარი, ხოლო კონტრაქტის თანხა - 8 750 ლარი. შესაბამისად, უნდა დადგინდეს აღნიშნული თანხა (,,კონტრაქტის თანხა’’) შედის თუ არა შრომის ანაზღაურებაში, რა სამართლებრივი საფუძვლიდან გამოდინარე მიიღებდა მას მოსარჩელე და მხოლოდ აღნიშნულის შემდეგ გახდება შესაძლებელი, იმსჯელოს სასამართლომ რამდენად არის საქართველოს გენერალური პროკურატურა ამ თანხის ანაზღაურებაზე ვალდებული პირი.
რაც შეეხება მოსარჩელის მიერ მოთხოვნილ დაჭრა-დასახიჩრებასთან დაკავშირებით დარიცხულ დანამატს, საკასაციო პალატა მიუთითებს საქართველოს თავდაცვის მინისტრის 2018 წლის 15 იანვრის №1 ბრძანებით დამტკიცებულ „საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს მოსამსახურეთა შრომის ანაზღაურების, სოციალური დაცვისა და მატერიალური უზრუნველყოფის პირობების“ სადავო პერიოდში მოქმედ 31-ე მუხლზე, რომლის თანახმად, სამინისტროს სამხედრო მოსამსახურეს, სახელმწიფო სპეციალური წოდების მქონე პირს და სამოქალაქო პირს სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას დაჭრა-დასახიჩრების ან ტრამვის მიღების გამო, მინისტრის ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტით დადგენილი კრიტერიუმების შესაბამისად, მიეცემა ყოველთვიური დანამატი 200-დან (ორასი) 800 (რვაასი) ლარამდე ოდენობით. ზემოაღნიშნულ მოთხოვნასთან მიმართებით სააპელაციო პალატის მიერ დადგენილ უნდა იქნეს, ხომ არ მომხდარა მითითებული თანხის მოსარჩელისათვის ანაზღაურება საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს მიერ და ასეთის არარსებობის შემთხვევაში სააპელაციო პალატამ უნდა შეფასოს რამდენად არის კავშირში საქართველოს თავდაცვის მინისტრის 2018 წლის 15 იანვრის №1 ბრძანებით განსაზღვრული დანამატის მიუღებლობა სისხლისსამართლებრივი დევნის გამო სამსახურებრივი უფლებამოსილების შეჩერებასთან.
რაც შეეხება მოსარჩელის მიერ ზიანის სახით მოთხოვნილ ფულად ჯილდოს და დანამატს (125 ლარი, 250 ლარი, 350 ლარი და 400 ლარი), სასამართლოს მიერ ასევე დადგენას საჭიროებს, ხომ არ იყო დაკავშირებული მითითებული ჯილდოს და დანამატის მიღება მოსარჩელის მიერ მასზე დაკისრებული შრომითი ვალდებულებების ჯეროვან შესრულებასთან. მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ სასამართლოს მიერ დადგენილ იქნება, რომ აღნიშნული თანხის მიუღებლობა მიზეზობრივ კავშირშია მოსარჩელის მიმართ მიმდინარე სისხლისსამართლებრივ დევნასთან, მითითებული თანხის ანაზღაურება უნდა დაეკისროს მოპასუხეს.
საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ სააპელაციო სასამართლოსაგან განსხვავებით საკასაციო სასამართლოს მიერ ფაქტობრივი გარემოებების დადგენასთან დაკავშირებული პროცესუალური საქმიანობა ვლინდება არა ფაქტების დადგენაში, არამედ - დასადგენ ფაქტებზე მითითებაში. საკასაციო პალატა არ არის შებოჭილი ქვედა ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებებით, თუმცა აღნიშნული უფლებამოსილს არ ხდის საკასაციო სასამართლოს თავადვე დაადგინოს ფაქტობრივი გარემოებები, საკასაციო სასამართლოს პროცესუალური როლის გათვალისწინებით საკასაციო სასამართლო არ არის ფაქტების დამდგენი სასამართლო. მტკიცებულებების გამოკვლევისა და ფაქტობრივი გარემოებების დადგენაზე უფლებამოსილი სასამართლო სააპელაციო სასამართლოა. პროცესუალური დანაწესებიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო აფასებს არა მტკიცებულებებს, არამედ - ამ მტკიცებულებათა სააპელაციო სასამართლოს მიერ შეფასების მართებულობას. ვინაიდან დასადგენია საქმის გადაწყვეტისათვის აუცილებელი ფაქტობრივი გარემოებები, საკასაციო სასამართლო მოკლებულია შესაძლებლობას სამართლებრივი შეფასება მისცეს სადავო საკითხს მატერიალური ზიანის სახით იურიდიულ მომსახურებასა და ტრანსპორტირებაზე გაწეული ხარჯის, შრომის განაცდურის (შრომის ანაზღაურება, კონტრაქტის თანხა, ერთჯერადი დახმარება, დანამატი, ფულადი ჯილდო) დაკისრების ნაწილში.
საქმის ხელახალი განხილვის ფარგლებში სააპელაციო სასამართლომ ზემოაღნიშნულ ნაწილში უნდა დაადგინოს სასარჩელო მოთხოვნის ფარგლები, შესაბამისი ფაქტობრივი გარემოებები, მოპასუხის მიერ ასანაზღაურებელი იმ ზიანის ოდენობა, რომლის მიუღებლობაც უშუალოდ დაკავშირებული იყო მოსარჩელის მიმართ განხორციელებულ სისხლისსამართლებრივ დევნასთან და აღნიშნულის შესაბამისად მიიღოს გადაწყვეტილება მითითებულ სასარჩელო მოთხოვნებთან დაკავშირებით.
ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ სააპელაციო პალატის გასაჩივრებული განჩინება იურიდიულ მომსახურებასა და ტრანსპორტირებაზე გაწეული ხარჯის დაკისრების, შრომის განაცდურის (შრომის ანაზღაურება, კონტრაქტის თანხა, ერთჯერადი დახმარება, დანამატი, ფულადი ჯილდო) დაკისრებაზე უარის თქმის ნაწილში არ არის დასაბუთებული, სასამართლომ სრულყოფილად არ გამოიკვლია საქმის ფაქტობრივი გარემოებები და არ მისცა მათ სწორი სამართლებრივი შეფასება, განჩინება მოკლებულია სათანადო სამართლებრივ და ფაქტობრივ წანამძღვრებს, განჩინების დასაბუთება იმდენად არასრულია, რომ მისი სამართლებრივი საფუძვლიანობის შემოწმება შეუძლებელია, რაც სსკ-ის 394-ე მუხლის ,,ე1“ ქვეპუნქტის თანახმად ამ ნაწილში გასაჩივრებული განჩინების გაუქმებისა და სსკ-ის 412-ე მუხლის საფუძველზე ხელახალი განხილვისათვის დაბრუნების წინაპირობაა. გარდა ამისა, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 411-ე მუხლის საფუძველზე არსებობს მორალური ზიანის ანაზღაურების ნაწილში გასაჩივრებული განჩინების გაუქმებისა და გ. თ-ის სარჩელის ნაწილობრივ დაკმაყოფილების საფუძველი.
სარეზოლუციო ნაწილი:
საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლის მე-2 ნაწილით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 411-ე, 412-ე მუხლებით და
გ ა დ ა წ ყ ვ ი ტ ა:
1. საქართველოს გენერალური პროკურატურისა და გ. თ-ის საკასაციო საჩივრები დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ;
2. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 8 ოქტომბრის განჩინება მორალური ზიანის სახით 20 000 ლარის ანაზღაურების დაკისრების ნაწილში და ამ ნაწილში მიღებულ იქნეს ახალი გადაწყვეტილება;
2.1 საქართველოს გენერალურ პროკურატურას გ. თ-ის სასარგებლოდ დაეკისროს მორალური ზიანის ანაზღაურება 8 000 (რვა ათასი) ლარის ოდენობით;
3. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 8 ოქტომბრის განჩინება იმ ნაწილში, რომლითაც მოპასუხე საქართველოს გენერალურ პროკურატურას მოსარჩელე გ. თ-ის სასარგებლოდ დაეკისრა მატერიალური ზიანის ანაზღაურება, კერძოდ, იურიდიული მომსახურებისთვის გაწეული თანხა - 1 000 ლარის ოდენობით და ტრანსპორტირებისთვის გაწეული ხარჯი - 1 200 ლარის ოდენობით, ასევე, მატერიალური ზიანის სახით სისხლისსამართლებრივი დევნის მიმდინარეობის გამო მისთვის სამსახურებრივი ურთიერთობის შეჩერებით მიუღებელი თანხების (შრომის ანაზღაურება, კონტრაქტის თანხა, ერთჯერადი დახმარება შვილის შეძენასთან დაკავშირებით, დაჭრა-დასახიჩრებასთან დაკავშირებით დანამატი, დანამატი, ფულადი ჯილდო) ანაზღაურების დაკისრებაზე უარის თქმის ნაწილში და ამ ნაწილში საქმე ხელახლა განსახილველად დაუბრუნდეს იმავე სასამართლოს;
4. დანარჩენ ნაწილში უცვლელად დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 8 ოქტომბრის განჩინება;
5. საკასაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ საჩივრდება.
თავმჯდომარე: გ. მაკარიძე
მოსამართლეები: ქ. ცინცაძე
გ. უბილავა
