საქართველოს უზენაესი სასამართლო
გ ა ნ ჩ ი ნ ე ბ ა
საქართველოს სახელით
საქმე №ბს-1239(2კ-25) 17 თებერვალი, 2026 წელი
ქ. თბილისი
ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატა
შემადგენლობა:
ბიძინა სტურუა (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),
მაია ვაჩაძე, გოჩა აბუსერიძე
საქმის განხილვის ფორმა - ზეპირი მოსმენის გარეშე
კასატორები - 1. მ. შ-ი (მოსარჩელე); 2. საქართველოს გენერალური პროკურატურა (მოპასუხე)
მესამე პირი - საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო
დავის საგანი - მატერიალური და მორალური ზიანის ანაზღაურება
გასაჩივრებული განჩინება - თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2025 წლის 27 აგვისტოს განჩინება
ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი:
2025 წლის 20 იანვარს მ. შ-იმა სარჩელით მიმართა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიას, მოპასუხის საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიმართ.
მოსარჩელის განმარტებით, 2023 წლის 10 მაისიდან 2023 წლის 16 ნოემბრამდე მოთავსებული იყო სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში, ვინაიდან იგი ბრალდებულად იქნა ცნობილი სსკ-ის 111,151-ე მუხლის მე-2 ნაწილის ,,დ“ ქვეპუნქტით და სსკ-ის 1261 მუხლის მე-2 ნაწილის ,,ბ“ ქვეპუნქტით. მან 6 თვეზე მეტი დაყო უკანონო პატიმრობაში, რა დროსაც დაუზიანდა ჯანმრთელობის მდგომარეობა, ასევე განიცადა ფსიქოლოგიური ტანჯვა უსამართლობის შეგრძნებისა და უსაფუძვლო პატიმრობის გამო. ყოველდღიურ ტანჯვას ასევე ამძაფრებდა ის გარემოება, რომ არ იცოდა ქართული ენა, ხოლო მისმა თანამესაკნეებმა რუსული ენა, რაც ფაქტობრივად სამარტოო საკანში ყოფნას უტოლდებოდა. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 2023 წლის 16 ნოემბრის განაჩენით მ. შ-ი გამართლდა წარდგენილ ბრალდებებში.
მოსარჩელის განმარტებით, დაკავების დროს იგი მუშაობდა ტურისტულ კომპანიაში - შპს ,,კ...ში“ ...ის თანამდებობაზე, შრომითი ხელშეკრულების საფუძველზე 2023 წლის 6 თებერვლიდან 2024 წლის 6 თებერვლამდე, შემდგომი ყოველწლიური ერთი წლის ვადით ავტომატური გაგრძელების პირობით. მისი ყოველთვიური ხელფასი თავდაპირველად შეადგენდა 1000 ლარს, ხოლო დაკავების მომენტში - 1500 ლარს (ხელზე მისაღები). ამასთან, ყოველთვიურად ერიცხებოდა ბონუსი, მის მიერ გაქირავებული მანქანების ოდენობისა და დროის მიხედვით. სეზონის დადგომასთან ერთად, მოსალოდნელი იყო ხელფასის ზრდა და გაცილებით დიდი რაოდენობის ბონუსის მიღება, ვინაიდან ავტომანქანის გაქირავების რაოდენობა ტურისტებზე ზაფხულის სეზონზე უფრო მაღალია. ასევე, კომპანიაში დადგენილი მენეჯმენტის მიხედვით, ყოველ სამ თვეში ხდებოდა ხელფასის მატება, რაც ერთხელ განხორციელდა კიდეც დასაქმებულის მიმართ, მაგრამ შემდეგ მისი დაკავების გამო ვეღარ მოესწრო. ამასთან, მოსარჩელის მიერ დაკავებულ სამუშაო ადგილზე გამოცხადდა ვაკანსია და აყვანილ იქნა სხვა თანამშრომელი.
აღნიშნულიდან გამომდინარე, მოსარჩელემ მორალური ზიანის სახით - 30 000 ლარის, მატერიალური ზიანის სახით - 30 090 ლარისა და წარმომადგენლობით მომსახურებაზე გადახდილი თანხის - 5360 ლარის საქართველოს გენერალური პროკურატურისთვის ანაზღაურების დაკისრება მოითხოვა.
თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2025 წლის 27 მარტის გადაწყვეტილებით მ. შ-ის სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; საქართველოს გენერალურ პროკურატურას მოსარჩელე - მ. შ-ის სასარგებლოდ დაეკისრა მორალური ზიანის სახით - 3 000 ლარის ანაზღაურება; საქართველოს გენერალურ პროკურატურას მოსარჩელე - მ. შ-ის სასარგებლოდ დაეკისრა მატერიალური ზიანის სახით - 14 090 ლარის ანაზღაურება; საქართველოს გენერალურ პროკურატურას მოსარჩელე - მ. შ-ის სასარგებლოდ დაეკისრა ადვოკატის მომსახურების ხარჯის - 2 000 ლარის ანაზღაურება; დანარჩენ ნაწილში სარჩელი არ დაკმაყოფილდა. მითითებული გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა საქართველოს გენერალურმა პროკურატურამ, რომელმაც გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა მოითხოვა.
თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2025 წლის 27 მარტის გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრა ასევე მ. შ-იმა, რომელმაც გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება მოითხოვა.
თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2025 წლის 27 აგვისტოს განჩინებით მ. შ-ის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა; საქართველოს გენერალური პროკურატურის სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა; უცვლელად დარჩა თბილისის საქალაქო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა კოლეგიის 2025 წლის 27 მარტის გადაწყვეტილება.
სააპელაციო სასამართლომ სრულად გაიზიარა საქალაქო სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებები და სამართლებრივი შეფასებები და აღნიშნა, რომ საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის თავისებურებას წარმოადგენს ის, რომ მიყენებული ზიანი ანაზღაურებას ექვემდებარება მიუხედავად ზიანის მიმყენებლის ბრალისა. ასეთი ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის დაკმაყოფილებისთვის საკმარისია, დადგინდეს ქმედების უკანონობა და სახეზე იყოს პირის მარეაბილიტირებელი გარემოება. კერძოდ, პირს, რომლის მიმართაც გამოტანილია გამამართლებელი განაჩენი, უნდა მიეცეს შესაბამისი კომპენსაცია სახელმწიფოს მხრიდან მის უფლებებში გაუმართლებელი ან/და გადაჭარბებული ჩარევისთვის. ზემოაღნიშნული ნორმის მიზანია დაზარალებულის დაცვა და გამართლებული პირისათვის სახელმწიფო ორგანოების მოქმედებების შედეგად მიყენებული ზიანით გამოწვეული ნეგატიური შედეგების კომპენსირება. კონკრეტულ შემთხვევაში კი, სწორედ თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 2023 წლის 16 ნოემბრის განაჩენი წარმოადგენს მოსარჩელის რეაბილიტაციის იურიდიულ საფუძველს, ვინაიდან უტყუარად დასტურდება წარდგენილი ბრალდების უსაფუძვლობა და პირის მიმართ გამოყენებული შეზღუდვების არამართლზომიერება. ამდენად, სააპელაციო პალატამ მიიჩნია, რომ სახეზეა მ. შ-ის მარეაბილიტირებელი გარემოება და სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის მიზნებისთვის არსებობს როგორც ქონებრივი, ისე არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურების სამართლებრივი საფუძველი, რომელიც გამოწვეულია უშუალოდ უკანონო ბრალდებით.
მიყენებული ზიანის ოდენობასთან დაკავშირებით სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლზე და აღნიშნა, რომ მორალური ზიანის ოდენობის განსაზღვრისას მნიშვნელოვანია დამდგარი ზიანის სიმძიმე, შელახული უფლების მნიშვნელობა, დაზარალებულის სუბიექტური დამოკიდებულება მორალური ზიანის მიმართ, განცდების ინტენსივობა, საპატიმრო დაწესებულებაში პირის ყოფნის დრო და სხვა. კონკრეტულ შემთხვევაში სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა საერთო სასამართლოებში საქმის განხილვის ხანგრძლივობასა და მოსარჩელის მიერ საპატიმრო დაწესებულებაში უკანონო ბრალდების შედეგად გატარებულ პერიოდზე, ასევე ყურადღება გაამახვილა მ. შ-ისათვის წაყენებული ბრალდების შინაარსზე და მიიჩნია, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლომ სწორად განსაზღვრა მ. შ-ისათვის წაყენებული ბრალდების გათვალისწინებით, მორალური ზიანის ასანაზღაურებელი თანხის ოდენობა.
რაც შეეხება მატერიალური ზიანის ანაზღაურების საკითხს, სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნულთან მიმართებაში მიუთითა სამოქალაქო კოდექსის 408-ე და 412-ე მუხლებზე და განმარტა, რომ მხარისთვის მიყენებული მხოლოდ ის მატერიალური ზიანი ექვემდებარება ანაზღაურებას, რომლის არსებობა და მიზეზ-შედეგობრივი კავშირი უკანონო ქმედებასა და ზიანის წარმოქმნას შორის დასტურდება სათანადო მტკიცებულებებით. საქმეში წარმოდგენილი შპს „კ...სა“ და მ. შ-ის შორის 2023 წლის 6 თებერვალს დადებული შრომითი ხელშეკრულის მიხედვით, ხელშეკრულება გაფორმებული იყო 1 წლის ვადით, 2024 წლის 6 თებერვლამდე. ამასთან, მოსარჩელის პატიმრობაში ყოფნის პერიოდისთვის, დასაქმებულის ანაზღაურება ყოველთვიურად განსაზღვრული იყო 1 500 ლარით. ამდენად, პალატამ მიიჩნია, რომ მართალია არსებობდა პირდაპირი მიზეზობრივი კავშირი ფულად ზარალს (დაკავების შემდგომ ხელფასის მიუღებლობასა) და მოპასუხის ქმედებას შორის, თუმცა უსაფუძვლოა მოსარჩელის მოთხოვნა მიუღებელი ხელფასის იმ ნაწილის ანაზღაურების თაობაზე, როდესაც ის პატიმრობაში აღარ იმყოფებოდა და ასევე მიუღებელ ბონუსთან დაკავშირებით, ვინაიდან აღნიშნული თანხის სავალდებულოდ გაცემას შრომითი ხელშეკრულება არ ითვალისწინებდა. მიუღებელი შემოსავალი თავისი ბუნებით გულისხმობს წმინდა ეკონომიკურ დანაკარგს, რომელიც ხელშეკრულების მხარემ განიცადა და რომელსაც გარდაუვალად ექნებოდა ადგილი, ზიანის ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოება რომ არ წარმოშობილიყო. მოცემულ შემთხვევაში იმ პირობებში, როდესაც შრომითი ხელშეკრულება ბონუსის გაცემის ვალდებულებას პირდაპირ არ ითვალისწინებდა, შესაბამისად, არ დასტურდებოდა, რომ მას გარდაუვალად ექნებოდა ადგილი, რის გამოც არ არსებობს მიუღებელ შემოსავალში მისი ჩათვლის შესაძლებლობა. შესაბამისად, სააპელაციო პალატის განმარტებით, მართებულია მ. შ-ისათვის მატერიალური ზიანის სახით, მხოლოდ იმ პერიოდის ხელფასის ანაზღაურება, როდესაც მოსარჩელე იმყოფებოდა პატიმრობაში.
რაც შეეხება მატერიალური ზიანის სახით სისხლის სამართალწარმოების ფარგლებში ადვოკატის იურიდიული მომსახურებისათვის გადახდილი თანხის ანაზღაურებას, სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნულთან მიმართებაში განმარტა, რომ, მართალია, საადვოკატო მომსახურების მიღებისას პირი სარგებლობს თავისუფალი არჩევანით, თუმცა მატერიალური ზიანის სახით საადვოკატო მომსახურების თანხის ანაზღაურების მოთხოვნის შემთხვევაში ანაზღაურებას უნდა დაექვემდებაროს აუცილებლად გასაწევი ხარჯი, დავის საგნის, ამ დავის სირთულისა და სხვა ფაქტობრივი გარემოებების ურთიერთშეჯერების საფუძველზე. ამასთან, სააპელაციო პალატის მითითებით, დადგენილი პრაქტიკის თანახმად, ადვოკატის მომსახურებისათვის გაწეული ხარჯი შეიძლება ანაზღაურდეს იმ პირობებშიც, როდესაც არ არის წარმოდგენილი ხარჯის გაწევის დამადასტურებელი დოკუმენტი, თუმცა ასეთ შემთხვევაში სასამართლო უფლებამოსილია თავად განსაზღვროს გაწეული ხარჯის ოდენობა გონივრულ ფარგლებში. მოცემულ შემთხვევაში კი, საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების ურთიერთშეჯერების შედეგად, სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლომ სწორად განსაზღვრა მ. შ-ისათვის წაყენებული ბრალდების გათვალისწინებით, საადვოკატო მომსახურების ხარჯის ასანაზღაურებელი თანხის ოდენობა.
თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2025 წლის 27 აგვისტოს განჩინება საკასაციო წესით გაასაჩივრეს საქართველოს გენერალურმა პროკურატურამ და მ. შ-იმა.
კასატორმა - საქართველოს გენერალურმა პროკურატურამ მიუთითა საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლის მე-4 პუნქტზე, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 207-ე და 208-ე მუხლებზე, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლის პირველ ნაწილზე, 992-ე და 1005-ე მუხლებზე და აღნიშნა, რომ მითითებული მუხლების დეფინიციიდან გამომდინარე, პირს ზიანი უნდა მიადგეს ქმედების განზრახი ან უხეში გაუფრთხილებლობით. ამასთან, მიზეზობრივი კავშირი უნდა არსებობდეს განხორციელებულ ქმედებასა და დამდგარ შედეგს-ზიანს შორის. მოხელის უკანონო ქმედება, რომელმაც პირისათვის ზიანი გამოიწვია, უნდა გამომდინარეობდეს მოხელის სამსახურებრივი მდგომარეობიდან და იყოს ბრალეული, განზრახი ან უხეში გაუფრთხილებელი და უნდა არსებობდეს პირდაპირი და არა სავარაუდო მიზეზობრივი კავშირი ქმედებასა და დამდგარ შედეგს შორის. მოცემულ შემთხვევაში კი, საქართველოს პროკურატურის მხრიდან ამგვარ ქმედებებს ადგილი არ ჰქონია. კონკრეტული საგამოძიებო მოქმედებების ჩატარება ეფუძნებოდა კანონს და კანონის საფუძველზე მიღებულ საპროცესო დოკუმენტებს. ჩატარებული საგამოძიებო მოქმედებები არ შეიძლება გაგებულ იქნეს, როგორც ვინმეს მხრიდან განზრახი ან უხეში გაუფრთხილებელი ქმედებით ზიანის მიყენებად.
კასატორის განმარტებით, მორალური ზიანის გენერალური პროკურატურისათვის დაკისრებისას სასამართლოს ასევე უნდა გაეთვალისწინებინა, რომ კონკრეტულ შემთხვევაში საქმე ეხებოდა ნაკლებად მძიმე დანაშაულისთვის გათვალისწინებულ ბრალდებას, რომელიც ითვალისწინებდა არასაპატიმრო სასჯელსაც. მოსარჩელის მიმართ პირველი ინსტანციის სასამართლოში იყო გამოტანილი გამამართლებელი განაჩენი და მას მხოლოდ აღკვეთის ღონისძიების ფარგლებში მოუწია რამდენიმე თვით საპატიმრო დაწესებულებაში ყოფნა. ამასთან, მას არ ჰქონია ასაკი, გართულებული ჯანმრთელობის მდგომარეობა ან სხვა პიროვნული მახასიათებელი, რომელიც დაამძიმებდა მის მდგომარეობას ციხეში ყოფნის პერიოდში და განსაკუთრებულ მოპყრობასთან იქნებოდა დაკავშირებული.
კასატორი ასევე არ ეთანხმება საქართველოს გენერალური პროკურატურისათვის მოსარჩელის სასარგებლოდ მატერიალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრებას და აღნიშნავს, რომ მითითებული ხარჯის ანაზღაურების სამართლებრივი საფუძველი კანონმდებლობით გათვალისწინებული არ არის. მნიშვნელოვანია სისხლის სამართლის საქმის წარმოების ხანგრძლივობა, წარმომადგენლის მიერ გაწეული სამუშაო, რაც უნდა დასტურდებოდეს საქმის მასალებით. მართალია, მხარე სარგებლობს ადვოკატის არჩევის თავისუფლებით, თუმცა მატერიალური ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნისას, მას აუნაზღაურდება არა ნებისმიერი ხარჯი, არამედ აუცილებლად გასაწევი ხარჯი მტკიცებულებების გათვალისწინებით. კასატორი ასევე არ ეთანხმება მიუღებელი შემოსავლის ანაზღაურების საკითხს, ვინაიდან შეუძლებელია იმის დამტკიცება, რომ მ. შ-ი პატიმრობის არარსებობის შემთხვევაში ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ვადით დასაქმებული იქნებოდა შპს ,,კ...ში“ და მიიღებდა ხელფასს. რაღაც პერიოდში მუშაობის ფაქტი არ გამორიცხავს სამუშაოდან გაშვებას ლიკვიდაციის, რეორგანიზაციის, ხელშეკრულების ვადის გასვლის გამო. ამასთან, ანაზღაურების ოდენობაც განსხვავებულია როგორც სხვადასხვა ორგანიზაციაში, ისე სხვადასხვა თანამდებობაზე. კასატორის განმარტებით, ასევე უსაფუძვლოდ განხორციელდა მოსარჩელის მიერ ადმინისტრაციულ საქმეზე ადვოკატისათვის გადახდილი თანხის დაკისრება საქართველოს გენერალური პროკურატურისთვის.
აღნიშნულიდან გამომდინარე, კასატორმა გასაჩივრებული განჩინების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით მოსარჩელისათვის სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა მოითხოვა.
კასატორის - მ. შ-ის წარმომადგენლის განმარტებით, სასამართლომ შეფასების გარეშე დატოვა 2023 წლის 22 მაისის რ. კ-ას და ი. ბ-ეს შორის გაფორმებული იურიდიული მომსახურების ხელშეკრულება, რომლის საფუძველზე, მ. შ-ისათვის იურიდიული დახმარების გაწევა საგამოძიებო ორგანოსა და თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიაში განისაზღვრა 2000 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარში - 5090 ლარით. ადვოკატის მომსახურების ჰონორარად განსაზღვრულ იქნა არა მხოლოდ 5090 ლარი, არამედ - 10 090 ლარი. იმის გათვალისწინებით, რომ საადვოკატო შეთანხმება დათქმული პირობებით მოიცავდა 10 090 ლარის გადახდის ვალდებულებას, აღნიშნული თანხა მოპასუხეს სრულად უნდა დაკისრებოდა, ვინაიდან რომ არა უკანონო მსჯავრდება, მ. შ-ის აღნიშნული მომსახურება არ დასჭირდებოდა. კასატორი ასევე არ ეთანხმება მიუღებელი ხელფასის სახით მატერიალური ზიანის ანაზღაურების ოდენობას და მიიჩნევს, რომ სასამართლოს მიერ თანხის გამოთვლა მოხდა მხოლოდ ხელშეკრულებაში მითითებული ხელფასის ოდენობის მიხედვით, იმ პირობებში, როდესაც საქმეზე წარმოდგენილი ცნობით დასტურდება, რომ მ. შ-ი იღებდა ყოველთვიურად მზარდ ბონუსს, რომლის ოდენობაც ტურისტულ სეზონზე საგრძნობლად იზრდებოდა. ამასთან, სასამართლომ არ გაითვალისწინა ის გარემოება, რომ მ. შ-ი დასაქმებული იყო ერთი წლის ვადით 2024 წლის 6 თებერვლამდე, ხელშეკრულების ყოველწლიური ავტომატურად გაგრძელების პირობით. შესაბამისად, მან მოპასუხის ქმედების გამო დაკარგა სამსახური და სამომავლოდ მისაღები ხელფასი.
აღნიშნულიდან გამომდინარე, კასატორმა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილებით სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება მოითხოვა.
საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2025 წლის 3 დეკემბრის განჩინებით, საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, დასაშვებობის შესამოწმებლად წარმოებაში იქნა მიღებული საქართველოს გენერალური პროკურატურისა და მ. შ-ის საკასაციო საჩივრები.
ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საკასაციო სასამართლო საქმის შესწავლის, საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის შემოწმების შედეგად მიიჩნევს, რომ საქართველოს გენერალური პროკურატურისა და მ. შ-ის საკასაციო საჩივრები არ აკმაყოფილებს საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილის მოთხოვნებს და არ ექვემდებარება დასაშვებად ცნობას შემდეგ გარემოებათა გამო:
საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილი განსაზღვრავს საკასაციო საჩივრის განსახილველად დასაშვებობის ამომწურავ საფუძვლებს, კერძოდ, აღნიშნული ნორმის თანახმად, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ საკასაციო საჩივარი დაიშვება, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ: ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია; გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება; დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან; ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე; ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს.
საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ წარმოდგენილი საკასაციო საჩივრები არ არის დასაშვები საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით გათვალისწინებული არც ერთი ზემოთ მითითებული საფუძვლით.
საკასაციო საჩივრები არ არის დასაშვები სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების საკასაციო სასამართლოს მიერ დამკვიდრებული პრაქტიკისაგან განსხვავების არსებობის საფუძვლით და ამასთან, არ არსებობს საკასაციო საჩივრების განხილვის შედეგად მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღების ვარაუდი. სააპელაციო სასამართლოს გასაჩივრებული განჩინება არ ეწინააღმდეგება ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს. ამასთან, საქმის განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს მიერ საქმეზე ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების თვალსაზრისით.
საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ კასატორები ვერ ასაბუთებენ სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვას მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით. კასატორები საკასაციო საჩივარში ვერ აქარწყლებენ სააპელაციო სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებსა და დასკვნებს.
საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლის პირველი ნაწილი ავალდებულებს სასამართლოს, დაასაბუთოს თავისი გადაწყვეტილება, რაც არ უნდა იქნეს გაგებული თითოეულ არგუმენტზე დეტალური პასუხის გაცემად (იხ. ჯღარკავა საქართველოს წინააღმდეგ, №7932/03; Van de Hurk v. Netherlands, par.61, Garcia Ruiz v. Spain [GC] par.26; Jahnke and Lenoble v France (dec.); Perez v France [GC], par. 81).
საკასაციო სასამართლო იზიარებს მოცემულ საქმეზე ქვედა ინსტანციის სასამართლოს მიერ დადგენილ ფაქტობრივ გარემოებებს და ამ გარემოებებთან დაკავშირებით გაკეთებულ სამართლებრივ შეფასებებს და მიიჩნევს, რომ სააპელაციო სასამართლომ არსებითად სწორად გადაწყვიტა მოცემული დავა.
განსახილველ შემთხვევაში სადავო საკითხს წარმოადგენს მოსარჩელის სასარგებლოდ მოპასუხისთვის მორალური და მატერიალური ზიანის ანაზღაურების დაკისრების წინაპირობების არსებობა, ასეთი წინაპირობების არსებობის დადასტურების შემთხვევაში კი - ასანაზღაურებელი თანხის ოდენობა.
საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ სახელმწიფოს (მისი მოსამსახურის) მიერ მიყენებული ზიანის ანაზღაურების უფლება რეგლამენტირებულია საქართველოს კონსტიტუციით და იგი ადამიანის ერთ-ერთ ძირითად უფლებას წარმოადგენს. ამდენად, საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლის მე-4 პუნქტის თანახმად, ყველასთვის გარანტირებულია სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის ან ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოსაგან ან მოსამსახურისაგან უკანონოდ მიყენებული ზიანის სასამართლო წესით სრული ანაზღაურება შესაბამისად სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის ან ადგილობრივი თვითმმართველობის სახსრებიდან. აღნიშნული დანაწესით სახელმწიფომ აიღო ვალდებულება, სახელმწიფო სახსრებიდან აანაზღაუროს მისი მოსამსახურეების მიერ უკანონოდ მიყენებული ზიანი.
საკასაციო სასამართლო საგულისხმოდ მიიჩნევს, ყურადღება გაამახვილოს საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ ჩამოყალიბებულ მსჯელობაზე, რომლის თანახმად, „კონსტიტუციის 42-ე მუხლის მე-9 პუნქტის (ამჟამად მოქმედი კონსტიტუციის 18.4 მუხლი) უპირველეს მიზანს წარმოადგენს დაზარალებული პირის ინტერესების დაცვა მიყენებული ზარალის ანაზღაურების გზით. ... საქართველოს კონსტიტუციის 42-ე მუხლის მე-9 პუნქტი ზარალის ანაზღაურების უფლებას რამდენიმე წინაპირობის არსებობას უკავშირებს: 1. უნდა არსებობდეს სახელმწიფოს, ავტონომიური რესპუბლიკებისა და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოთა სახელით მოქმედი პირის ქმედებით პირისათვის ზარალის მიყენების ფაქტი; 2. ხსენებულ პირთა ქმედების უკანონო ხასიათი დადგენილი უნდა იყოს სათანადო წესით; 3. პირისათვის მიყენებული ზარალი გამოწვეული უნდა იყოს საქართველოს კონსტიტუციის 42-ე მუხლის მე-9 პუნქტში მითითებული სუბიექტების უკანონო ქმედებით და უნდა არსებობდეს მიზეზობრივი კავშირი უკანონო ქმედებასა და დამდგარ ზარალს შორის“ (2015 წლის 31 ივლისის გადაწყვეტილება საქმეზე №2/3/630 „საქართველოს მოქალაქე თინა ბეჟიტაშვილი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-3). აღსანიშნავია, რომ ზიანის ანაზღაურების მიზნებისათვის ზემოთ მოცემული პირობები კუმულაციური სახით უნდა იქნეს წარმოდგენილი და მათგან თუნდაც ერთ-ერთის არარსებობა ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნაზე უარის თქმის საფუძველია, ანუ, იმისათვის, რომ წარმოიშვას ზიანის ანაზღაურების წინაპირობა, სახეზე უნდა იყოს პირის მართლსაწინააღმდეგო მოქმედება (უმოქმედობა), წარმოშობილი ზიანი და მართლსაწინააღმდეგო ქმედებასა და დამდგარ ზიანს შორის პირდაპირი მიზეზობრივი კავშირი.
სახელმწიფოს პასუხისმგებლობა მისი ორგანოების მიერ მიყენებული ზიანისათვის ასევე დადგენილია ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის XIV თავის დებულებებით, კერძოდ, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 207-ე მუხლის თანახმად, თუ ამ კოდექსით სხვა რამ არ არის დადგენილი, ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ მიყენებული ზიანის ანაზღაურებისას გამოიყენება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით დადგენილი წესი. ამავე კოდექსის 208-ე მუხლის პირველი ნაწილით, სახელმწიფო ადმინისტრაციული ორგანოს, აგრეთვე მისი თანამდებობის პირის ან ამ ორგანოს სხვა სახელმწიფო მოსამსახურის ან საჯარო მოსამსახურის (გარდა ამ მუხლის მე-2 ნაწილით განსაზღვრული საჯარო მოსამსახურისა) მიერ თავისი სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას მიყენებული ზიანისათვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო.
დამატებით აღსანიშნავია, რომ ზიანის ანაზღაურების წინაპირობებს განსაზღვრავს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი, კერძოდ, მითითებული კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის თანახმად, რეაბილიტირებული პირისათვის უკანონო მსჯავრდების, სისხლის სამართლის პასუხისგებაში უკანონოდ მიცემის, აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის ან გაუსვლელობის ხელწერილის უკანონოდ გამოყენების, პატიმრობის ან გამასწორებელი სამუშაოების სახით ადმინისტრაციული სახდელის არასწორად დაკისრების შედეგად მიყენებული ზიანი ანაზღაურდება სახელმწიფოს მიერ მოკვლევის, წინასწარი გამოძიების, პროკურატურის ორგანოებისა და სასამართლოს თანამდებობის პირთა ბრალის მიუხედავად. ამრიგად, ზიანის ანაზღაურებისთვის, პირის ქმედება უნდა ატარებდეს მართლსაწინააღმდეგო ხასიათს და იწვევდეს პირისთვის ზიანის მიყენებას. დამდგარ შედეგსა და უკანონო ქმედებას შორის კი უნდა არსებობდეს პირდაპირი მიზეზობრივი კავშირი. რაც შეეხება მართლსაწინააღმდეგო ქმედების განმახორციელებელი პირის ბრალეულობას, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის თავისებურებას წარმოადგენს ის, რომ მიყენებული ზიანი ანაზღაურებას ექვემდებარება მიუხედავად ზიანის მიმყენებლის ბრალისა. ასეთი ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის დაკმაყოფილებისთვის საკმარისია, დადგინდეს ქმედების უკანონობა და სახეზე იყოს პირის მარეაბილიტირებელი გარემოება. კერძოდ, პირს, რომლის მიმართაც გამოტანილია გამამართლებელი განაჩენი, უნდა მიეცეს შესაბამისი კომპენსაცია სახელმწიფოს მხრიდან მის უფლებებში გაუმართლებელი ან/და გადაჭარბებული ჩარევისთვის. ზემოაღნიშნული ნორმის მიზანია დაზარალებულის დაცვა და გამართლებული პირისათვის სახელმწიფო ორგანოების მოქმედებების შედეგად მიყენებული ზიანით გამოწვეული ნეგატიური შედეგების კომპენსირება.
დადგენილია, რომ თბილისის საქალაქო სასამართლოს საგამოძიებო და წინასასამართლო სხდომის კოლეგიის 2023 წლის 12 მაისის განჩინებით, მ. შ-ის მიმართ აღკვეთის ღონისძიების სახით გამოყენებული იქნა პატიმრობა.
თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 2023 წლის 16 ნოემბრის განჩინებით (საქმე №1/3450-23), მ. შ-ი, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 111, 151-ე მუხლის მე-2 ნაწილის ,,დ“ ქვეპუნქტით (2023 წლის 10 მაისის ეპიზოდი) წარდგენილ ბრალდებაში ცნობილ იქნა უდანაშაულოდ და გამართლდა; მ. შ-ი, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 111, 151-ე მუხლის მე-2 ნაწილის ,,დ“ ქვეპუნქტით (2023 წლის აპრილის ეპიზოდი) წარდგენილ ბრალდებაში ცნობილი იქნა უდანაშაულოდ და გამართლდა; მ. შ-ი, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 1261-ე მუხლის მე-2 ნაწილის ,,ბ“ ქვეპუნქტით წარდგენილ ბრალდებაში ცნობილი იქნა უდანაშაულოდ და გამართლდა; მ. შ-ის მიმართ შეფარდებული აღკვეთის ღონისძიება პატიმრობა გაუქმდა, იგი დაუყოვნებლივ გათავისუფლდა სასამართლო სხდომის დარბაზიდან. მ. შ-ის განემარტა საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 92-ე მუხლით გათვალისწინებული ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლება.
თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2024 წლის 30 იანვრის განაჩენით (საქმე №1ბ/9-24წ.) თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 2023 წლის 16 ნოემბრის გამამართლებელი განაჩენი დარჩა უცვლელად.
საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის 2024 წლის 24 ივნისის განჩინებით (№325აპ-24) თბილისის პროკურატურის საპროკურორო
სამმართველოს პროკურორის საკასაციო საჩივარი დაუშვებლად იქნა ცნობილი.
საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიის 2023 წლის 16 ნოემბრის განჩინება წარმოადგენს მოსარჩელის რეაბილიტაციის იურიდიულ საფუძველს, ვინაიდან უტყუარად დასტურდება წარდგენილი ბრალდების უსაფუძვლობა და პირის მიმართ გამოყენებული შეზღუდვის არამართლზომიერება. ამდენად, სახეზეა მ. შ-ის მარეაბილიტირებელი გარემოება და სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის მიზნებისთვის არსებობს ზიანის ანაზღაურების მოპასუხისთვის დაკისრების საფუძველი, რომელიც გამოწვეულია ბრალდების მხარის მიერ საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 111 მუხლის, 151-ე მუხლის მე-2 ნაწილის ,,დ“ ქვეპუნქტისა (2023 წლის 10 მაისის ეპიზოდი, 2023 წლის აპრილის ეპიზოდი) და საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 1261 მუხლის მე-2 ნაწილის ,,ბ“ ქვეპუნქტის საფუძველზე წარდგენილი უკანონო ბრალდებით. მორალური ზიანის ანაზღაურების ვალდებულება დაკავშირებულია არაქონებრივი უფლებების დარღვევასთან, ხოლო ქონებრივი უფლებების უკანონო შეზღუდვა იწვევს მატერიალური ზიანის ანაზღაურების ვალდებულებას. ამდენად, უსაფუძვლოა საქართველოს გენერალური პროკურატურის მოსაზრება ზიანის ანაზღაურების ვალდებულების არარსებობის შესახებ. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, რომ რეაბილიტირებული პირის სასარგებლოდ ზიანის ანაზღაურების ვალდებულება წარმოიშობა თანამდებობის პირის ბრალის მიუხედავად, როგორც ეს პირდაპირაა გათვალისწინებული სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლის მე-3 ნაწილის დისპოზიციით. პირის რეაბილიტაციის უმთავრეს იურიდიულ საფუძველს გამამართლებელი განაჩენი წარმოადგენს, რომელიც მის არაბრალეულობასა და უდანაშაულობას ადასტურებს.
მორალური ზიანის ანაზღაურების ვალდებულება დაკავშირებულია არაქონებრივი უფლებების დარღვევასთან. არაქონებრივი ზიანის მოთხოვნის წარმოშობისათვის საკმარისია არსებობდეს არაქონებრივი უფლების ხელყოფის ფაქტი, რაც მოცემულ შემთხვევაში სახეზეა. „მორალური ზიანის მოცულობას (რომელსაც არ გააჩნია მატერიალური გამოხატულება) განსაზღვრავს სასამართლო გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების სახით“... „მორალური ზიანის ანაზღაურების შემთხვევაში არ ხდება ხელყოფილი უფლების რესტიტუცია, რადგან მიყენებულ ზიანს ფულადი ეკვივალენტი არ გააჩნია. შეუძლებელია ფულადი ფორმით ჯანმრთელობის შეფასება, კომპენსაციის მიზანია მორალური ზიანით გამოწვეული ტკივილების, ნეგატიური განცდების შემსუბუქება, დადებითი ემოციების გამოწვევა, რომელიც ეხმარება დაზარალებულს სულიერი გაწონასწორების მიღწევაში, სოციალურ ურთიერთობებში ჩართვაში, რაც მორალური (არაქონებრივი) ზიანის ანაზღაურების სატისფაქციურ ფუნქციას შეადგენს“ (სუსგ №ბს-972-936(3კ-08), 08.04.2009წ.)
რაც შეეხება არაქონებრივი ზიანის ოდენობას, სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლის მოთხოვნათა შესაბამისად, საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ უკანონო ბრალდების/პატიმრობის ან მსჯავრდების საქმეებთან მიმართებაში სასამართლოს მიერ არამატერიალური ზიანის თანხის ოდენობის განსაზღვრა ხორციელდება თითოეულ საქმეში ინდივიდუალურად, საქმის ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით. კერძოდ, მორალური ზიანის ოდენობის განსაზღვრისას მნიშვნელოვანია დამდგარი ზიანის სიმძიმე, შელახული უფლების მნიშვნელობა, დაზარალებულის სუბიექტური დამოკიდებულება მორალური ზიანის მიმართ, განცდების ინტენსივობა, საპატიმრო დაწესებულებაში პირის ყოფნის ხანგრძლივობა და სხვა. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო იზიარებს განსახილველ შემთხვევაში საქართველოს გენერალური პროკურატურისთვის მ. შ-ის სასარგებლოდ მორალური ზიანის სახით - 3 000 ლარის დაკისრებას და არ იზიარებს კასატორების პრეტენზიებს მორალური ზიანის ოდენობასთან დაკავშირებით და აღნიშნავს, რომ უკანონო ბრალდების/პატიმრობის ან მსჯავრდების საქმეებთან მიმართებაში სასამართლოს მიერ არამატერიალური (მორალური) ზიანის თანხის ოდენობის განსაზღვრა ხორციელდება თითოეულ საქმეში ინდივიდუალურად, საქმის ფაქტობრივი გარემოებების, მორალური ზიანის მიმართ დაზარალებულის სუბიექტური დამოკიდებულების, ობიექტური გარემოებების (დაზარალებულის საოჯახო, ყოფითი, მატერიალური, ჯანმრთელობის მდგომარეობა, ასაკი და ა.შ.) და სხვა ფაქტორების გათვალისწინებით. ამავდროულად, საკასაციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ კომპენსაციის ოდენობა არ უნდა იყოს გაზრდილი და არ უნდა მოწყდეს რეალობას. მორალური ზიანის ანაზღაურების მოცულობას განსაზღვრავს სასამართლო მოსარჩელის მოთხოვნის საფუძველზე, მაგრამ ეს მოთხოვნა მხოლოდ მოსარჩელის მოსაზრებაა და ანაზღაურების მოცულობის განსაზღვრა სასამართლოს მიხედულებით უნდა გადაწყდეს (სუსგ №ბს-890(კ-19), 26.11.2019 წ.; №ბს-239-237(2კ-16), 01/11/2016 წ.). აღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლოს მიაჩნია, რომ მორალური ზიანის ასანაზღაურებლად მოპასუხისათვის 3 000 ლარის დაკისრება მიყენებული არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურების მიზნების პროპორციულია და ექცევა გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების კრიტერიუმებში.
ასევე საკასაციო სასამართლო კასატორების მიერ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოსა და საქართველოს საერთო სასამართლოების მითითებულ პრაქტიკასთან დაკავშირებით დამატებით აღნიშნავს, რომ მორალური ზიანის ოდენობის განსაზღვრის პროცესში, სასამართლო შესაბამის გადაწყვეტილებას იღებს კონკრეტული საქმის ინდივიდუალური გარემოებების გათვალისწინებით და აქვს ფართო მიხედულების ფარგლები, ხოლო სხვა ეროვნულ თუ საერთაშორისო გადაწყვეტილებებში ზიანის სახით ანაზღაურებული თანხის ოდენობა არ შეიძლება მიჩნეულ იქნეს კონკრეტულ სიტუაციაში ზიანის სახით დასაკისრებელი თანხის ზოგად სტანდარტად და იქცეს ფიზიკური პირებისთვის მინიმალური ოდენობით თანხის ანაზღაურების დასასაბუთებელ არგუმენტად (სუსგ #ბს-972-936(3კ-08), 08.04.2009წ.).
რაც შეეხება კასატორის მოთხოვნას მიუღებელი შემოსავლის ანაზღაურების თაობაზე, საკასაციო სასამართლო მიუთითებს, რომ სამოქალაქო კოდექსის 408-ე მუხლის პირველი ნაწილის მოთხოვნათა გათვალისწინებით, ზიანის მიმყენებელი ვალდებულია აღადგინოს ის მდგომარეობა, რომელიც იარსებებდა, რომ არ დამდგარიყო ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოება. აღნიშნული ნორმა შესაძლებელს ხდის დაზარალებული პირის უფლებების აღდგენას პირვანდელ მდგომარეობაში. იმავე კოდექსის 411-ე მუხლით ზიანი უნდა ანაზღაურდეს არა მხოლოდ ფაქტობრივად დამდგარი ქონებრივი დანაკლისისთვის, არამედ მიუღებელი შემოსავლისთვისაც. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი მატერიალურ ზიანად აკვალიფიცირებს ფაქტობრივად მიყენებულ (რეალურ) ზიანს და მიუღებელ შემოსავალს. მიუღებელი შემოსავალი თავისი ბუნებით გულისხმობს ეკონომიკურ დანაკარგს, რომელიც მხარემ განიცადა და რომელიც არ დადგებოდა, რომ არა ზიანის მიმყენებლის მართლსაწინააღმდეგო ქმედება. იმისათვის, რომ შემოსავალი მიუღებლად ჩაითვალოს, მას პირდაპირი და უშუალო კავშირი უნდა ჰქონდეს ზიანის ანაზღაურებაზე პასუხისმგებელი პირის მართლსაწინააღმდეგო ქმედებასთან. ამდენად, საკასაციო პალატა განსაკუთრებულ ყურადღებას ამახვილებს იმაზე, რომ ზიანის მოცულობა უნდა განისაზღვროს მხოლოდ ობიექტური კრიტერიუმებით, ისე, რომ ამას არ მოჰყვეს დაზარალებულის უსაფუძვლო გამდიდრება, პირის იმაზე უკეთეს ქონებრივ მდგომარეობაში აღმოჩენა, ვიდრე იგი იქნებოდა ზიანის გამომწვევი ქმედების არ არსებობის შემთხვევაში (სუსგ Nბს-1031(კ-20), 21.06.2021წ.). სკ-ის 412-ე მუხლიდან გამომდინარე ანაზღაურებას ექვემდებარება მხოლოდ ის ზიანი, რომელიც მოვალისათვის წინასწარ იყო სავარაუდო. ყურადღება უნდა მიექცეს იმას, თუ რამდენად მოსალოდნელი იყო შემოსავლის მიღება (სუსგ Nას-945-895-2015, 14.03.2016წ.)
საკასაციო პალატა მიზანშეწონილად მიიჩნევს, მიუთითოს მოსარჩელის მიერ მისთვის მატერიალური ზიანის მიყენების ფაქტისა და შესაბამისად, აღნიშნული ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის საფუძვლიანობის დასადასტურებლად საქმეში წარმოდგენილ მტკიცებულებებზე, კერძოდ, 2023 წლის 6 თებერვალს, შპს „კ...სა“ და მ. შ-ის შორის გაფორმებულ ხელშეკრულებაზე, რომლის მიხედვითაც მ. შ-ი დასაქმდა ...ის თანამდებობაზე. ხელშეკრულებით დასაქმებულის ანაზღაურება ყოველთვიურად განისაზღვრა 1 000 ლარით, ხოლო ხელშეკრულება გაფორმდა 2024 წლის 6 თებერვლამდე. 2023 წლის 1 აპრილის შეთანხმებით ცვლილება შევიდა აღნიშნულ ხელშეკრულებაში და დასაქმებულის ანაზღაურება ყოველთვიურად განისაზღვრა 1 500 ლარით. ასევე, შპს „კ...ის“ დირექტორის 2024 წლის 28 ნოემბრის №2811/24 ცნობით დგინდება, რომ მ. შ-ი მუშაობდა შპს „კ...ში“ ...ის თანამდებობაზე 2023 წლის 6 თებერვლიდან 2023 წლის 30 მაისის ჩათვლით და მისი ხელზე ასაღები სახელფასო სარგო და გამომუშავებული ბონუსი შეადგენდა: 2023 წლის თებერვლის თვის ხელფასი - 821.43 ლარს; 2023 წლის მარტის ხელფასი - 1 000 ლარს; 2023 წლის მარტის ბონუსი - 205 ლარს; 2023 წლის მარტის პრემია - 300 ლარს; 2023 წლის აპრილის ხელფასი 1 500 ლარს; 2023 წლის აპრილის ბონუსი - 298.23 ლარს.
აღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს განმარტებას, რომ მოცემულ შემთხვევაში, მოსარჩელის ვარაუდი იმის შესახებ, რომ მას სამომავლოდ მრავალწლიანი სტაბილური სამუშაო ექნებოდა, მოკლებულია ფაქტობრივ და სამართლებრივ წინამძღვრებს და არ ქმნის მისი მოთხოვნის ამ ნაწილში სრულად დაკმაყოფილების შესაძლებლობას. ამდენად, საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ სააპელაციო პალატამ მართებულად მიიჩნია მატერიალური ზიანის სახით - მიუღებელი შემოსავლის მ. შ-ისათვის მხოლოდ იმ პერიოდისათვის (6 თვე), როდესაც იგი იმყოფებოდა უკანონო პატიმრობაში, ხელფასის - 9 000 ლარის ოდენობით ანაზღაურება.
საკასაციო პალატა ასევე აღნიშნავს, რომ სისხლის სამართალწარმოების ფარგლებში, შეთანხმებით დაცვის შემთხვევაში, გამართლებულის მიერ ადვოკატისთვის გაწეული ხარჯის ანაზღაურება შესაძლოა მოთხოვნილ იქნეს ადმინისტრაციული სასამართლო წარმოების წესით (სუსგ №ბს-432-429(2კ-17), 07.02.2019წ.). განსახილველ შემთხვევაში საქმის მასალებში წარმოდგენილია რ. კ-ას და ი. ბ-ეს შორის 2023 წლის 22 მაისს გაფორმებული შეთანხმება, რომლის თანახმად, ი. ბ-ეს მ. შ-ისთვის უნდა გაეწია იურიდიული დახმარება საგამოძიებო ორგანოში და თბილისის საქალაქო სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა კოლეგიაში. ამავე შეთანხმებით განისაზღვრა ჰონორარის ოდენობა, რომელიც შეადგენდა 2 000 აშშ დოლარის ეკვივალენტ 5 090 ლარს, ხოლო საქმეზე გამამართლებელი განაჩენის გამოტანის შემთხვევაში დამატებით იქნა გათვალისწინებული ჰონორარი 5000 ლარის ოდენობით. ასევე დადგენილია, რომ 2023 წლის 23 მაისს იურიდიული მომსახურებისათვის შეთანხმებით განსაზღვრული ჰონორარი 2 000 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარში - 5 090 ლარის ოდენობით გადახდილი იქნა, თუმცა დამატებითი ჰონორარის გადახდის დამადასტურებელი დოკუმენტი საქმეში წარმოდგენილი არ არის.
ასევე დადგენილა, რომ 2024 წლის 17 ივლისს მ. შ-ისა და ი. ბ-ეს შორის გაფორმდა შეთანხმება თბილისის საქალაქო სასამართლოში უკანონო მსჯავრდების გამო კომპენსაციის მოთხოვნის თაობაზე წარმოშობილ დავაზე, იურიდიული დახმარების გაწევის თაობაზე, რომლის მიხედვითაც იურიდიული მომსახურებისათვის ჰონორარი განისაზღვრა 2 000 აშშ დოლარის ეკვივალენტ ლარში. 2024 წლის 2 სექტემბერს, მ. შ-ის იურიდიული მომსახურებისათვის გადახდილ იქნა 5 360 ლარი.
საკასაციო სასამართლოს განმარტებით, იურიდიული მომსახურების ხარჯების გაწევის დამადასტურებელი მტკიცებულებების წარდგენის შემთხვევაში შეფასებას საჭიროებს ასანაზღაურებელი თანხის ოდენობის გონივრულობა, სამართლიანი ანაზღაურების კრიტერიუმებთან შესაბამისობა და მისი პროპორციულობა გაწეულ მომსახურებასთან. დაცვის უფლების სრულყოფილი და ეფექტიანი რეალიზაცია მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული ადვოკატის მიმართ ბრალდებულის ნდობის ხარისხზე. ამდენად, სახელმწიფოს მიერ დაცვის უფლების რეალური უზრუნველყოფა გულისხმობს არა მხოლოდ რიგ შემთხვევებში სახელმწიფოს ხარჯზე ადვოკატის პროცესში ჩართვას, არამედ ბრალდებულისათვის თავისი ხარჯით კონკრეტული, მისთვის მისაღები ადვოკატის მოწვევის ხელშეშლის აკრძალვას (გარდა იმ შემთხვევისა, თუ ადვოკატის პროცესში დაშვების აკრძალვა ეფუძნება ნორმატიულ საფუძველს). სისხლის სამართლის პროცესში ბრალდებულის მიერ ადვოკატის საკუთარი ხარჯით აყვანა (სსსკ-ის 91.1 მუხ.) არ გამორიცხავს მომავალში, ბრალდებულის გამართლების შემთხვევაში, ამ თანხის იმ სუბიექტის მიერ ანაზღაურებას, რომლის ქმედებებმაც წარმოშვა ბრალდებულის მიერ კონკრეტული ხარჯის გაწევის საჭიროება. სათანადო მოთხოვნის არსებობისას სასამართლო ვალდებულია იმსჯელოს გამართლებულისათვის ადვოკატის მომსახურების ღირებულების ანაზღაურების საკითხზე (სუსგ 07.02.2019წ. საქმე №ბს-432-429 (2კ-17)).
საკასაციო პალატა აღნიშნავს, რომ იურიდიული მომსახურების გაწევის შესახებ ხელშეკრულებით შეთანხმებული თანხა, აგრეთვე მარწმუნებლის მიერ წარმომადგენლისთვის გადახდილი თანხის ოდენობა გაწეული მომსახურებისთვის, არ არის სავალდებულო სასამართლოსთვის ადვოკატის მომსახურების გაწევის თანხის ოდენობის განსაზღვრისთვის. სასამართლო ადვოკატის მომსახურების ღირებულების განსაზღვრისას მხედველობაში იღებს საქმის სირთულეს, უფლების დარღვევის აღსაკვეთად წარმომადგენლობითი ფუნქციის განხორციელების ინტენსივობას, ხანგრძლივობას, ინსტანციურობას და სხვა. აღნიშნული გარემოებები შეფასებას საჭიროებს არა მხოლოდ ადვოკატის მომსახურების ხარჯის ანაზღაურების დამადასტურებელი დოკუმენტის წარუდგენლობის, არამედ აგრეთვე ისეთ შემთხვევებშიც, როდესაც ადვოკატისთვის გადახდილი ხარჯის ანაზღაურების დამადასტურებელ დოკუმენტში მითითებული თანხა არაადეკვატურია და აშკარად აღემატება წარმომადგენლის მიერ საქმეზე გაწეული მომსახურების ღირებულებას (სუსგ 20.07.2022წ. საქმე №ბს-628(2კ-20)). უკანონო ბრალდებისაგან თავის დასაცავად მხარის მიერ გაწეული სასამართლო ხარჯები, მათ შორის საადვოკატო მომსახურების ხარჯები, ანაზღაურებას შესაძლოა დაექვემდებაროს გონივრულობისა და სამართლიანობის პრინციპების გათვალისწინებით. ასეთი სახის ხარჯები რეალურად უნდა იქნეს გაწეული ან იურიდიული მომსახურების შესახებ სახელშეკრულებო ურთიერთობიდან გამომდინარე უნდა არსებობდეს ასეთი ხარჯის გაწევის ვალდებულება. ამდენად, ზოგადი წესის თანახმად დოკუმენტი, რომელიც ადასტურებს საადვოკატო მომსახურების თანხის გადახდის ან ასეთი ვალდებულების არსებობის ფაქტს, წარმოშობს ამ ხარჯის ანაზღაურების საფუძველს. ევროპის ადვოკატთა ასოციაციებისა და სამართლის საბჭოს (CCBE) მიერ დამტკიცებული „ადვოკატთა ქცევის კოდექსის“ თანახმად, ადვოკატის მიერ მოთხოვნილი ანაზღაურება უნდა იყოს სამართლიანი და გონივრული (მუხ. 3). მარწმუნებელსა და ადვოკატს შორის წარმოშობილი ურთიერთობის მატერიალური საფუძველი დავალების ხელშეკრულებაა (სკ-ის 709-ე მუხ.). მარწმუნებელი ვალდებულია გადაუხადოს რწმუნებულს გასამრჯელო ხელშეკრულებით ან კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევაში (სკ-ის 710-ე მუხ.). ხელშეკრულების თავისუფლების პრინციპიდან გამომდინარე, მხარეები თავად განსაზღვრავენ სახელშეკრულებო ურთიერთობის შინაარსს, თანხმდებიან მის პირობებზე და საფასურის ოდენობაზე. ხელშეკრულების პირობების შესრულებისა და შეთანხმებით გათვალისწინებული თანხის სრული ოდენობით ანაზღაურების მოთხოვნის საფუძველი შეიძლება წარმოიშვას ამ ხელშეკრულების მხარეებს შორის, რომელიც კერძო-სამართლებრივი ხასიათისაა და ადმინისტრაციული სამართალწარმოების წესით არ განიხილება. უკეთუ პირი ზიანის ანაზღაურების სახით მოითხოვს სისხლის სამართლის საქმეზე უკვე გაწეული ან გასაწევი საადვოკატო მოსახურების საფასურის მოწინააღმდეგე მხარის მიერ ანაზღაურებას, სასამართლო საკუთარი მიხედულების ფარგლებში და საქმის ინდივიდუალური გარემოებებისა და გონივრულობის პრინციპის საფუძველზე წყვეტს აღნიშნულ საკითხს. მოცემულ შემთხვევაში მოსარჩელე გამართლდა პირველივე ინსტანციის სასამართლოს მიერ, რაც უცვლელი დარჩა სააპელაციო სასამართლოს განაჩენით, ხოლო საკასაციო სასამართლომ პროკურორის საჩივრის დასაშვებობის საკითხი განიხილა ზეპირი მოსმენის გარეშე. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ სასამართლომ მხარეს ხარჯების ანაზღაურება უნდა დააკისროს მხოლოდ იმ მიზნით, რომ აღკვეთილიყო უფლების დარღვევა (ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება „ასანიძე საქართველოს წინააღმდეგ“). იურიდიული მომსახურების ხელშეკრულებაში მითითებული მომსახურების საფასური იმთავითვე არ ქმნის მხარეთა შეთანხმებით გათვალისწინებული თანხის ოდენობის მოწინააღმდეგე მხარეზე დაკისრების საფუძველს, სასამართლომ ხარჯების განსაზღვრისას უნდა მოახდინოს მხარის სამართლიანი დაკმაყოფილება. მოთხოვნილი საადვოკატო მომსახურების თანხის გონივრულობას სასამართლო აფასებს მიუხედავად ამ ხარჯის გადახდის დამადასტურებელი მტკიცებულებების წარდგენისა. ასეთი სახის ხარჯების გაწევის საჭიროების მიუხედავად სასამართლო „აუცილებლობის“ და „გონივრულობის“ გათვალისწინებით იღებს გადაწყვეტილებას გაღებული ხარჯების ანაზღაურების თაობაზე („Société Colas Est and Others v. France“, §56, 16.04.2002წ.).
აღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ მოცემულ შემთხვევაში, საქმის სირთულისა და მნიშვნელობის, წარმომადგენლობის ინტენსივობის, ინსტანციურობის, საქმეზე დამდგარი შედეგის გათვალისწინებით, სააპელაციო სასამართლომ სწორად გადაწყვიტა საქართველოს გენერალური პროკურატურისათვის მოსარჩელის სასარგებლოდ სისხლის სამართალწარმოების ფარგლებში ადვოკატის ხარჯის - 5090 ლარის, ხოლო წარმოდგენილი სარჩელის ფარგლებში - ადვოკატის ხარჯის - 2000 ლარის ანაზღაურების დაკისრების საკითხი.
ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ კასატორებს არ წარმოუდგენიათ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 407-ე მუხლის მე-2 ნაწილით გათვალისწინებული, დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). შესაბამისად, იმავე ნორმიდან გამომდინარე და სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმეზე დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით, საკასაციო პალატას მიაჩნია, რომ კასატორების მიერ მითითებული გარემოებები არ ქმნის საკასაციო საჩივრების დასაშვებად ცნობის საფუძველს, მოცემულ საქმეს არ გააჩნია პრინციპული მნიშვნელობა სასამართლო პრაქტიკისათვის, ხოლო საკასაციო საჩივრებს - წარმატების პერსპექტივა. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ არ არსებობს საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით რეგლამენტირებული არც ერთი საფუძველი, რის გამოც საკასაციო საჩივრები არ უნდა იქნეს დაშვებული განსახილველად.
ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის პირველი მუხლით, 34-ე მუხლის მე-3 ნაწილით,
დ ა ა დ გ ი ნ ა:
1. საქართველოს გენერალური პროკურატურისა და მ. შ-ის საკასაციო საჩივრები მიჩნეულ იქნეს დაუშვებლად;
2. უცვლელად დარჩეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2025 წლის 27 აგვისტოს განჩინება;
3. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ საჩივრდება.
მოსამართლეები: ბ. სტურუა
მ. ვაჩაძე
გ. აბუსერიძე
